Suruíed Paíter Rondônia

Suruíed Paíter Rondônia, anavet ivez dindan an anvioù Paíter, Suruí, Suruí Rondônia ha Suruíed Jiparaná, zo ur boblad Amerindianed a vev e Brazil, e dek kêriadenn e Terra Indígena Sete de Setembro, nepell diouzh an harzoù etre Mato Grosso ha Rondônia. Labourerien-douar int, a c'hounez kafe dreist-holl.

Kemmoù bras zo bet e kevredigezh ar Suruíed Paíter a-c'houde o c'hejadenn gentañ ouzh tud nann-Amerindian e 1969. Stourm a reont abaoe evit ma vefe anzavet o zachenn en he fezh, a zo bet gourdrouzet gant ar raktres braziliat anvet Polonoroeste, eleze un hent terduet, ar BR-364, a-hed  km etre Cuiabá, kêr-benn Mato Grosso, ha Porto Velho, kêr-benn Rondônia Frélastre, Georges. Succès et échecs du programme de développement intégré  Polonoroeste – Brésil. In : Revue Tiers Monde, 1985, niv. 104, pp. 899-920. • . ; goubrenerezh ha fazioù an aozadurioù gouarnamantel, donedigezh eneplezenn mengleuzerien ha koadourien, o deus graet droug dezho ivez. Stourm evit mirout o sevenadur a ra c'hoazh Suruíed Rondônia, betek hiziv an deiz.

Anv
Paíter eo anv ar Suruied en o yezh, da lavaret eo "an dud wirion", "ni hon-unan" ; dre fazi int bet anvet Suruí gant labourerien ar funai (Fundação Nacional dos Povos Indígenas) Suruí, Tiago Iteor. Descrevendo a língua dos Paíter ej (Suruí de Rondônia) : contribuições de um falante nativo ("Deskrivadur yezh ar boblad Paíter (Suruí Rondönia) : degasadennoù ur c'homzer a-vihanik"). Universidade de Brasília, 2020, p. 14. • .

Yezh
Ar suruíeg eo yezh Suruíed Paíter Rondônia ; ur yezh toupiek-gwaraniek eo. Lodennoù eus ar Bibl zo bet troet e suruíeg  <ref>  {{cite web|url=https://globalrecordings.net/fr/program/64108 |title=Bonne Nouvelle – Suruí @ Global Recording Network|accessdate=21 Du 25}}</ref>

Orin
E 2015 e voe dielfennet genom ar Suruíed ; souezhus e voe an disoc'h, rak disheñvel-krenn eo o orin diouzh hini an Amerindianed all : ul lodenn eus o hendadoù zo deuet eus Aostralia, Ginea Nevez, hag an Enezeg Andaman, a zo er mervent da Vyanmar ha dindan beli Republik India. Evit doare, ar gerentiezh-se a zeu eus ur boblad koshoc'h, a anver  Poblañs Y , a veve en Azia ar Reter hag a voe rannet - bloaz zo etre daou skourr : an eil a skoas war-du ar Su betek Aostralazia, egile ac'h eas trema an Norzh, ma kavas he hent dre Strizh-mor Bering da Norzhamerika, a dreuzjont betek Suamerika ha diazad an Amazon Skoglund, Pontus & al. Genetic evidence for two founding populations of the Americas. In : Nature, levrenn 525, niverenn 7567, Gouere 2015, pp. 104-108 • .

Domani
An Terra Indígena Sete de Setembro,  hektar e c'horread, eo domani Suruíed Rondônia. Lec'hiet eo a-c'haoliad war an harzoù etre ar Stadoù Mato Grosso ha Rondônia, adalek norzh ar gumun anvet Cacoal e Rondônia betek ar gumun anvet Aripuanã e Mato Grosso. Diazad ar stêr Branco eo. Ur goadeg trovanel c'hleb digor a c'holo an darn vuiañ eus an dachenn ; ur goadeg trovanel c'hleb stank zo war un darn all, hag en arvar emañ ar peurrest en abeg d'an digoadañ.

Istor
Dre gomz e vez treuzkaset hengoun ar Suruíed a rumm da rumm. Miret eo bet an eñvor eus o zreuzvroadeg e dibenn an  hag e deroù an  eus korn-bro Cuiabá e Mato Grosso da Rondônia, pa dec'hjont a-zirak heskinadur ar Re Wenn. Endra edont o fiñval ec'h ejont e brete gant pobladoù amerindian all koulz ha gant strolladoù nann-amerindian ; kreñvaet e voe an divroañ gant greanterezh ar c'haoutchoug, staliadur un troc'had eus an hent-houarn Madeira-Mamoré (1907-1912) etre Porto Velho ha Guajará-Mirime e Rondônia en abeg d'ar c'haoutchoug c'hoazh, ha staliadur linennoù pellskrivañ.

Dilezel o c'hêriadennoù ha divroañ arre a rankas ar Suruíed er bloavezhioù 1950, pa voe astennet korvo ar c'haoutchoug ha digoret mengleuzioù kasiteritDioksidenn staen (SnO2) ; diwar an henc'hresianeg κασσίτερος  kassiteros "staen".. Stankoc'h c'hoazh e voe an dreuzvroadeg er bloavezhioù 1960, pa voe brasaet a-galz gorread ar parkeier e Rondônia. Pa voe echuet an hent terduet BR-364 e 1968 ec'h enbroas nann-Amerindianed e domani ar Suruíed : enbroidi e oa 14% eus poblañs Stad Rondônia e 1980, ar pezh a strishaas douaroù ar Suruíed, a stourmas enep al labourerien-douar, an dastumerien lateks hag ar vengleuzerien.

E 1969 ec'h eas ar Stad kevreadel e darempred gant ar Suruíed en un doare ofisiel dre ar funai ; d'ar 7 a viz Gwengolo 1968 e oa bet staliet ur c'hamp gant ar funai, alese anv ofisiel tachenn ar Suruíed. E 1973 e teuas an Amerindianed da annezañ al lec'hienn da vat, p'edont o klask mezeien e-kerzh ur barrad ruzell bet degaset gant ar Re Wenn hag en devoa lazhet tremen 300 den ; war-dro un drederenn eus ar boblañs suruí a chomas er-maez eus Sete de Setembro, hag e 1977 en em stailhjont en un dachenn nevez-krouet gant ar funai – termenet e oa bet bevennoù tachenn an Amerindianed e 1976.
Daoust d'o mirlec'h bout bet treset e 1976, ne voe perc'hennet gant ar Suruíed nemet adalek an 29 a viz Gwengolo 1983 en un doare ofisiel dre un dekred   . Hogen an hanter eus tachenn hengounel ar Suruíed a voe lonket betek dibenn ar bloavezhioù 1980 gant ar raktres Polonoroeste, a oa skoret gant ar Bank-bed ivez, daoust da zekred 1983. Perzhidi ar raktres a vountas labourerien-douar nann-amerindian betek diabarzh tachenn an Amerindianed, ken na savas kudennoù yec'hed e-mesk ar Suruíed, o bugale dreist-holl o klañvaat.

Adalek ar bloavezhioù 1980 e klaskas Suruíed yaouank, desket e portugaleg, mont e darempred gant ar Re Wenn ; a-gevret gant tud ar funai ec'h ejont da sevel klemm e Brasília. E-keit-se e rankas ar boblad degas kemmoù en he hengoun, evel gounez riz ha dasparzhañ ar boblañs war un dachenn ec'honoc'h.

Hiziv c'hoazh e kendalc'h stourm ar Suruíed, dre mouezh Txai Suruí da skouer.

Kevredigezh
Rannet etre div hanterenn a zimez kenetrezo eo kevredigezh ar Suruíed ; ne c'hall an den dimeziñ nemet gant unan eus an hanterenn all. Liespriedat eo ar gevredigezh, hag eontrel : ur gwaz a zimez gant un nizez dezhañ, a zo bet ganet en hanterenn all evel-just. Dimezioù a vez etre kendirvi kroaziet ivez, met berzet eo an dimeziñ etre kendirvi-kompez, a zo lakaet da vreur ha c'hoar.

Kemmet-don eo bet ar gevredigezh suruí gant ar gristenien protestant (badezouriezh ha pantekostouriezhIgreja Batista hag Assembleias de Deus e Brazil.). Da get ez eo aet ar chamaned, a oa treuzkaserien ar relijion hengounel ha mezeien war un dro, peogwir ez int bet berzet gant an ilizoù kristen-se.

Dispis eo an aozañ politikel suruí : meur a benn zo da veur a glann hag a gêriadenn, e-kichen pennoù a ren war al labourioù a-stroll. Kemmet e vez ar penn a vare da vare, ar garg o vout treuzkaset a dad da vab pe a vreur da vreur mard eo chomet divugel ar penn. Ur gwaz o ren war ur strollad breudeur eo ar penn peurliesañ, met tad ur vaouez a c'hall bout e penn priedoù e verc'hed mar bevont en hevelep ti.
Dre ma 'z eo dispis ar reizhiad-se e vez gwan alies kannadouriezh an holl Suruíed evit difenn o gwirioù ; tud yaouank neuze, a oar muioc'h a bortugaleg, a vez kaset da gomz en anv ar boblad dirak pennadurezhioù ar Stad.
Tier
Meur a familh a vev en un ti. Elipsennoù hir eo tiez hengounel ar Suruíed, war-dro 25 metr o hirder ha 8 metr o ledander, gant un nor toullet en tu strishañ. Uhel int, betek 8 metr, ha bolzek eo o zoenn. Prenn eo o framm, ha goloet gant soul war-bouez e traoñ ar voger, a zo graet e rusk evit gwareziñ an ti diouzh ar glav.

Kemmoù bras zo bet e doareoù ar Suruíed abaoe donedigezh ar Re Wenn. En tiez hengounel e vez ar re gozh c'hoazh, met mui-ouzh-mui a diez prenn toennet gant amiant pe bri zo, ha lod zo bet savet gant brikennoù diwar skouer re an drevadennerien ; ur familh hepken a vev e seurt tiez bremañ.
Hanterennoù
Heñvel eo reolennoù ar gevredigezh evit an holl glannoù suruí. Div hanterenn zo er gevredigezh : troet gant ar goadeg eo an eil, gant al liorzh eo heben. Bep bloaz e kemm ar familhoù o zu, o tremen eus ar goadeg d'al liorzh ha vice versa. Kenskoazell dre ret a vez etre an dud, ha pa vefent o liorzhañ, o hemolc'hiñ, pe o fardañ podoù hag all.

Hervez ar rannadur etre ar goadeg hag al liorzh e vez deiziadur ar Suruíed, evit termeniñ mareoù ar c'henderc'hañ boued, ar gouelioù hag al lidoù relijiel hengounel.
Bedoniezh ha lidoù
Dre ma 'z eo ar chamaned pouezus-bras e kevredigezh hengounel ar Siruíed e vez liammet kudennoù ar yec'hed ouzh ur bed dreistnaturel. Lod speredoù a zegas kleñvedoù, lod all o fare. Istorioù zo stag ouzh pep unan eus ar speredoù-se.

E bed ar Suruíed e rank ene un den talañ ouzh kalz dañjerioù a-raok erruout, mard eo kalonek, er peoc'h didermen ha diarvar ma vez ar chamaned goude o zremenvan. An eneoù digalon, evel ar re o deus bet darempredoù gwadorgedus, a rank mervel un eil gwezh pe mont da vevañ e kêriadenn an eneoù didalvez. Arabat eo distagañ anv un den marv, gant aon na zeufe an ene da hentiñ ar re vev, hag evit ma c'hellfe erruout e dibenn ar veaj davit ar peoc'h peurbadus.

Ar merc'hed a rank plegañ d'ul lid goude en devout bet o amzerioù kentañ : chom en o unan en un ti e-pad ur mare ; tud ur bugel nevez-c'hanet a rank chom e-pad seizh devezh hep ober striv pe striv na debriñ kig lod loened.Hoeyateim eo ar ger suruíek evit lid an obidoù, a c'hall padout a-hed devezhioù ha nozvezhioù evit ambroug an ene ha goulenn puilhentez evitañ. Er goadeg e krog hag ec'h echu al lid.
Gant pep a vazh, ar chamaned a laka gwazed, pep unan gant ur vazh bambouz betek 4 metr uhel, da stummañ ur c'helc'h ma kredont emañ ar speredoù. Ur c'helc'h all zo, speredoù ennañ ivez, stummet gant gwazed o seniñ fleütoù hir (1-2 m). Ar maouezi a c'hall dañsal er c'helc'hioù gant o friedoù. E-kerzh hoeyateim ez eus un deiz ma aspeder speredoù ar stêrioù, anvet goanei, ha d'un deiz all ez eo tro speredoù an oabl, anvet goraei. Meur a spered zo e pep rummad, ha pep hini anezho en deus e gan hag e istor da gontañ. Anavezet gant an holl eo ar c'hanoù-se, pa vezont kanet gant ar chamaned en ur brederiañ tud klañv.

Meur a festival ha dañs hengounel zo bet dilezet tamm-ha-tamm gant ar Suruíed dre levezon ar gristeniezh, ha meur a c'houel kristen (an Nedeleg ha gouelioù-bloaz, da skouer) zo bet degemeret ganto.

Artizanerezh
Mailhed war ar prierezh eo ar Suruíed, a-drugarez d'ar pri mat a zo a-builh en o ziriad hag a zastumont da ober podoù ha pladoù teñval o livioù. Div wezh e poazhont ar pri, er gêriadenn pe er goadeg, en un doare forn ma lakaont regez war ar pri ; goude-se e lakaont ar priajoù war o genoù war an tan.

Gant ar merc'hed e vez fardet troioù-gouzoug diwar hadoù ar gwez-palmez Astrocaryum aculeatum, dent marmouzed, kregin tatoued, kroc'hen ha drein hoc'hed-dreinek ha greun dastumet er janglenn. Kantennerezh a vez graet ivez gant ar maouezi, eleze paneroù a bep seurt ment diouzh ezhomm.

Ar baotred a fard saezhoù diwar ur spesad bambouz a zo diaes da gavout ; diwar neuz ar bir e c'heller gouzout piv en deus e fardet. Meur a zoare saezhoù zo : evit hemolc'hiñ, hervez al loen a glasker, evit pesketa, evit brezeliñ. Gant ar wazed ivez e vez fardet ar betiga, pe tembetá, a zo ur c'hinkladur graet gant rousin sec'h ar gwez Hymenaea courbaril, lintret ha kuñvaet e-pad eurvezhioù kent e lakaat en un toull e muzell izelañ ar merc'hed hag ar baotred. Traezoù all a vez fardet gant ar wazed : mixangáp, un doare maracas da stagañ ouzh divhar an dañserien, koefoù ha kurunennoù e pluñv evit ar gouelioù, koefoù all e plouz evit ar pemdez, kriboù, fleütoù, hag all. An tatouadur a reont ivez, hag int eo a doull gweuz izelañ ar vugale oadet a seizh pe eizh vloaz kent sankañ ar betiga enni.
Gant ar baotred e vez savet an tiez bras, an tiez bihan evit bac'hadur ar merc'hed nevez-amzeret hag an danvez chamaned, koulz hag ar goudoroù evit hemolc'hiñ.

Dre vras ez eo labour ar maouezi nezañ, fardañ podoù ha paneroù, ober war-dro ar vugale, ha labour ar wazed eo fardañ saezhoù, diskar gwez evit sevel ul liorzh. Koulz ar merc'hed hag ar baotred a blant, a ya da besketa ha da hemolc'hiñ.

Hemolc'h ha peskerezh
Hemolc'herien ha pesketaerien a-zoare eo ar Suruíed. Eurvezhioù, devezhioù, meur a zevezh, ur sizhunvezh zoken e c'hall un hemolc'hadeg padout. Ar maouezi ivez a gemer perzh, en ur gas  bugale ganto a-wezhioù. Meur a zoare zo da hemolc'hiñ : stegnañ gripedoù, kuzhat en ur zreveziñ galv ul loen, hag all. Gant saezhoù e veze lazhet al loened en hengoun, met alies e vez graet gant armoù-tan bremañ peogwir emañ ar bambouz rekis o vont da get. Hervez an derezioù kerentiezh e vez dasparzhet ar c'hig hag ar pesked mogedet.

An hoc'h-gouez hag an tatoued eo ar jiboez prizietañ ; klujiri ha meur hag evn kar dezho a vez roet d'ar maouezi a zo o paouez genel ur bugel. Evned eus ar c'herentiad Cracidae a vez debret ivez, koulz ha koatied, merienaerien, moc'h gouez ha meur a spesad marmouzien. Lod loened avat ez eo berzet o debriñ : aligator, baot, jagoar, tapir ha meur a spesad marmouzed en o zouez.

Pesked skantek hepken a ya gant ar Suruíed ; ar sili-tredan (Gymnotus electricus) eo ar pesked diskant nemeto a zebront, ar re all o vout brudet evit degas kleñvedoù. Gant gwaregoù ha saezhoù eo an doare hengounel da besketa, hogen rouedoù, linennoù nylon ha higennoù a vez arveret bremañ abaoe donedigezh ar Re Wenn.

Gounezerezh
Mailhed war ar gounezerezh ivez eo ar Suruíed. Liorzhoù a vez dalc'het gant strolladoù breudeur, ma c'hounezont arachidez (Arachis hypogaea), avaloù-douar, bananez, ignamez (Dioscorea), fav, maiz, maniok (Manihot esculenta), papaiez (Carica papaya), riz, e-kichen butun ha koton.

Ar gounidigezh war zevadur eo o doare : digoadet e vez un dachenn er goadeg, ha lezet ar plant diskaret da sec'hiñ a-raok koulzad ar glaveier ; devet ar  bevdolz a reont neuze evit magañ an douar a-raok liorzhañ war an dachenn nevez e-pad daou vloaz ; goude-se e vez dilezet evit ma kreskfe ar goadeg en-dro. Meur a vloaz diwezhatoc'h e vez devet un eil gwezh.

Ar Suruíed a zastum frouezh, larved, mel, kaol-palmez ha boued all er goadeg. E 1980 e voent lakaet da perc'henned war ar plantadegoù kafe an alouberien goude ma voe bet skarzhet ar re-se ; da neuze ec'h eas ar Suruí da werzhañ o c'hafe er marc'hadoù. Gant an arc'hant dastumet e c'hallont prenañ rikoù evel binvioù, boued ha dilhad.

XXI kantved
Abaoe donedigezh ar Re Wenn e stourm ar Suruíed evit mirout o domani hag o sevenadur, evel a vez graet gant Amerindianed all e Suamerika.

Desket o deus arverañ binvioù an uheldeknologiezh evit dont a-benn. Dre GPS hag ar programm Google Earth Outreach e c'hallont kaout luc'hskeudennoù resisoc'h dre loarell pa verzont e c'hallfe un takad bout bet aloubet  ; mar merzont koadourien pe vengleuzerien e c'hellont gervel ar pennadurezhioù evit ma vefe bannet ar re-se er-maez. Efedus eo an doare, pa 'z eo domani ar Suruíed ar goadeg trovanel c'hleb nemeti a zo dibistig er c'horn-bro.

Ar Suruíed o deus boulc'het e 2007 ur raktres da skoazellañ o c'hoadeg da virout karbon e-lec'h kemer perzh en efed ti-gwer  : adplantañ ar gwez a zo bet diskaret gant ar Re Wenn evit mirout ouzh diskar an domani. E 2010 e voe anzavet e oa ar Suruíed perc'henned war gwirioù ar c'harbon o ziriad, ar re gentañ e Brazil .

War-raok ec'h eas an traoù e 2013, pa voe lakaet ar raktres da REDD+ (Reducing Emissions from Deforestation and forest Degradation) dre ar reolioù VCS (Verified Carbon Standard) ha CCB (Climate, Community and Biodiversity''), o-div meret gant Verra. E miz Gwengolo ar bloaz-se e voe gwerzhet talvoudegezh  tonenn karbon d'an embregerezh  gwezeladoù braziliat Natura Cosméticos . Pal ar raktres eo mirout 5 milion a donennoù karbon d'an nebeutañ dindan 30 vloaz, kement-se en ur wareziñ ar goadeg hag an tiriad.

Levrlennadur


Liammoù diavaez





https://www.youtube.com/watch?v=2nHxMjZYWOA
https://www.youtube.com/watch?v=Un9rz7p-yN8

Pennadoù kar
Suruíeg
Txai Suruí
Almir Narayamoga Suruí

Notennoù

Rummad:Amerindianed Suamerika
Rummad:Suruí