Timbroù Spagn

Ken abred hag ar bloaz 1500 e voe aozet an eskemm lizhiri e Spagn pa voe sinet ur gevrad etre ar Gurunenn hag an embregerezh Thurn und Taxis, o reiñ an unwerzhouriezh d’an tiegezh alaman evit modernaat ar rouedad a oa dija etre ar manataioù abaoe ar Grennamzer e Kastilha hag en Aragon. Berzh a reas ken ma oa 450 burev-post e Spagn e 1849.

D’ar c’houlz ma voe embannet an timbroù spagnol kentañ (1850) e oa Spagn ur rouantelezh, diazezet a-gozh gant dimeziñ ar rouanez Izabel 1añ ha Fernando II a voe kaoz unaniezh Rouantelezh Kastilha ha Rouantelezh Aragon. Poltred ar rouanez Isabel II eo a gaver war an timbroù kentañ moullet e kreiz an  eta, war batrom ar pezh a reas ar Rouantelezh-Unanet.

Betek 1866 e oa ar moneiz ar real, a dalveze 8 cuarto pe 32 maravedi. Er bloaz-se e voe kinniget an escudo. Talvezout a rae 100 santim pe 1 000 milesima.

E 1843 e krogas gouarnamant berrbad ar jeneral Narváez da studiañ an timbroù rakpaeet, ijinet gant melestradurezh ar Rouantelezh-Unanet. Kavet e voe re uhel prizioù an ti-moullañ Perkins, Bacon ha Petch avat, ha divizet raktal sevel unan e Spagn. D'ar 24 a viz Here 1849 ec’h embannas ar rouanez Isabel II e vefe implijet timbroù-post gant Spagn adalek ar 1añ a viz Genver 1850. E miz Du e voe termenet ar prizioù hag ar reolennoù, hag embannet e voe an timbroù spagnol kentañ d'ar 1añ a viz Genver 1850.

Gant un dekred sinet d’an 12 a viz Gwengolo 1861 gant ar rouanez Isabel II e voe fiziet en embregerezh ‘’Fábrica del Sello’’ kefridi digen ar moullañ timbroù e Bro-Spagn. Kendeuzet e voe gant  Casa de la Moneda e 1893, alese krouidigezh ar Fábrica Nacional de Moneda y Timbre (FNMT), ar stal nemeti aotreet evit war-dro embann an holl dimbroù e Spagn abaoe an amzer-se. Skrivet e vez a llizherennoù  F.N.M.T. e-barzh ar marz, e traoñ pep timbr abaoe ar bloavezhioù 1950. Dasparzhet ha gwerzhet e veze an timbroù gant ar servijoù-post anvet Correos ha Telegrafos. Adalek 2001 ez eo deuet an embregerezh-stal da vezañ Sociedad Estatal de Correos y Telégrafos S.A.  (Grupo Correos).

 An timbroù kentañ  

Pemp timbr gant poltred Isabel II a yae d’ober ar rummad, a save o zalvoud-gwerzh eus c’hwec’h cuarto da zek real, pep hini e livioù disheñvel. Savet gant an teknik ar maendreserezh, ne oant ket kranellet. Paper fin pe dev a voe implijet gwech ha gwech.

Poltred ar rouanez troet war an tu-gleiz pe war an tu-dehou, hervez ar rummadoù, a voe embannet ingal eus ar bloaz 1850 da 1862. Ne oa ket meneget anv ar vro (pezh a rae ar Rouantelezh-Unanet]] a-raok 1862. E 1865 e voe graet an timbroù kranellet kentañ. 

 Ar gouarnamant berrbad hag ar rejañs 


Goude an Dispac’h glorius a darzhas e 1868 e rankas mont kuit ar rouanez, ha d'an 30 a viz Gwengolo e voe savet ur gouarnamant da-c'hortoz e Spagn, dezhañ ar gefridi da gavout piv a vefe anvet war he lerc’h. Dreistmoullet e voe timbroù gant skeudenn Isabel II gant HABILITADO por la NACION  ( = lakaet da dalvezout gant ar vroad) (HPN) pe Habilitado por la Junta Revolucionaria . Daoust ma oa bet graet ul lodenn eus ar gemmadenn gant an ti-moullerezh broadel e lakaas meur a gêr ((Madrid, Oviedo, Salamanka...) o c’hached o-unan war ar stok a oa en o dalc'h.

Anvet e voe Francisco Serrano da vMaodiern Kentañ e 1868-1869, ha pennrener gant kefridi ar rejañs eus 1869 da 1870..

Lakaet e voe e gwerzh ur rummad timbroù-post nevez-flamm gant poltred treset ur vaouez, dindan ar vojenn COMUNICACIONES. Lesanvet e voe La Matrona ar skeudenn a oa ar alegorienn Bro-Spagn

 Ar roue Amadeo Iañ 

E miz Du 1870 e votas an darn vrasañ eus kannaded Spagn evit ma vefe Amadeo, Dug Aosta anezhañ, roue nevez rouantelezh Spagn. 

E 1872 e teuas war wel poltredoù ar roue nevez war an timbroù embannet e Spagn hag e broioù trevadennet ganti (Kuba, Filipinez…) hag ur strobad pevar zimbr asambles, a ginnige tresadenn eeun ur gurunenn, pep hini o vezañ ¼ c. e dalvoud-gwerzh.

Dont a reas ar peseta da vezañ moneiz ar vro.
Ne badas ket pell amzer renad Amedeo Iañ : a orin italian, dic’houest da arsav Brezel ar Garlisted, ne blije na d’ar virourien, na d’ar frankizourien. Dilezel a reas e garg a roue d’an 11 a viz C’hwevrer 1873. Embannet e voe ar republik raktal gant ar parlamant (‘’Cortes’’).

 Ar Republik kentañ 
Evit diskouez e oa cheñchet ar renad e voe moullet un heuliad timbroù warno tresadenn ur vaouez azezet, alegorienn nevez ar Republik.

Ne vevo ket Republik Spagn en tu all da viz Kerzu 1874 koulskoude : sevel a reas ar Jeneral Arsenio Martínez Campos a-enep ar Stad - komzet e vez eus ur ‘’Pronunciamiento’’ – hag embann a reas e save a-du evit ma ‘z afe Alfonso, priñs an tiegezh Bourbon ha mab Isabel II, da roue Spagn.

 Renad Alfonso XIII 
Eus ar bloaz 1875 betek 1882 ne voe nemet poltred ar roue  Alfonso XII war an timbroù : a-fas, troet war-zu an tu-kleiz pe an tu-dehou, e-barzh frammoù disheñvel bepred, hep meneg anv ar vro.

Pa varvas Alfonso XII (25 a viz Du 1885) ne oa ket bet ganet e vugel a voe lakaet da roue Spagn dindan anv Alfonso XIII. Ganet e miz Mae 1886 e teuas da vezañ anavezet mat kenañ e boltred goude 1889 pa voe war an holl dimbroù-boutin ar rouantelezh hag e zrevadennoù. Moarvat an den yaouankañ bet skeudennaouet war un timbr !

Emdreiñ a ra tamm-ha-tamm danvez an timbroù, o tostaat ouzh ar gevredigezh, an istor : tri c’hantved deiz-ha-bloaz embann Don Quijote de la Mancha e 1905,  Diskouezadeg bras Madrid, ar Groaz Ruz (1926), kantved deiz-ha-bloaz marv Francisco de Goya e 1930, gant tresadenn engravet La maja desnuda (!)... 

Un niverenn kontroll a zo moullet war gein pep timbr.

E 1899 e kollas Spagn he zrevadennoù diwezhañ (Kuba, Puerto Rico hag ar Filipinez) abalamour d'ar brezel a-enep ar Stadoù-Unanet.
Renet gant Miguel Primo de Rivera etre ar bloaz 1923 ha 1930, dont a reas ar galloud spagnol da vezañ un diktatour muioc'h-mui, gant asant ar roue, pezh a lakaas an emsavadegoù sokial da vont war-raok betek diskar ar monarkiezh.

 1931 : an Eil Republik 


Embannet e voe ar republik d'ar 14 a viz Ebrel 1931, o lakaat un termen da renadoù aotrouniek Primo de Rivera ha Damaso Berneger. Ar roue Alfonso XIII a guitaas Madrid hag a yeas en harlu hep dilezel e garg koulskoude.

Gant ar velestradurezh nevez e voe embannet timbroù ar bloavezhioù kent dreistmoullet gant Republica Española, met buan e voe savet ur rummad timbroù-boutin evit enoriñ tud-meur ar c’hentañ republik :  Francesc Pi i Margall, Nicolás Salmerón, M. Ruiz Zorilla hag Emilio Castelar da skouer, an holl anezho o vezañ bet maodiern ar gouarnamant republikan, pe  Blasco Ibáñez,  skrivagner republikan hag enep-kloer.

Alc’hwez an timbroù a oa ESPAÑA betek-henn a droas da REPUBLICA ESPAÑOLA. Treiñ a reas c’hoazh e 1936 da ESTADO ESPANOL

E 1936-37 e voe dibabet lakaat war-wel savadurioù heverk Spagn : Skol-veur Salamanca, iliz-veur Burgos…


Kavet e vez tudennoù an istor ivez : Mariana de Pineda Muñoz, stourmerez yaouank ar frankizouriezh, met ar rouanez Izabel Iañ ivez koulz hag ar marc’heg lesanvet  El Cid (e 1937-1940).

Da vare dilennadegoù ar bloaz 1936 e voe trec'h Talbenn ar Bobl, unvaniezh strolladoù an tu-kleiz. Raktal e savas Francisco Franco un taol-stad a-enep ar republik, penn-kentañ ur brezel diabarzh a badas betek 1939.

Kavout a reomp en dimbrawouriezh dasson ar brezel-diabarzh a lakae tal-ouzh-tal ar gouarnamant ha darseverien an arme. Ur rummad timbroù madoberus a voe embannet e 1938 evit sikour “milisoù ar bobl”.

 Timbroù embannet e-pad ar brezel diabarzh 

Nerzhioù an daou du (republikaned ha broadelourien frankoour) a aloubas tiriadoù ma savjont melestradurezhioù postel lec'hel. Moullet e veze an timbroù gant kemennadennoù broadelour pe brezelour.

E kêrioù republikan (Almería, Barcelona, Madrid, Valencia) : dreistmoullet e voe an timbroù gant ‘’’REPUBLICA’’’

E kêrioù dindan dalc’h soudarded Franco (Saragossa, Bilbo, Logroño, Malaga, proviñs Orense, Santa Cruz de Tenerife, Segovia, Sevilla …) : 
 VIVA ESPANA! BILBAO 19 Junio 1937
 Arriba España Malaga Liberada (1937)
 Tresadennoù Sevilla (an iliz-veur), Malaga (ha poltred Franco)...

 Ar renad frankoour (1939-1975) 

Trec'h milourel Franco a lakaas fin da Republik Spagn (miz Meurzh 1939). Ur renad diktatourel a voe diazezet betek marv Franco.e 1975.

E-pad ar prantad-se e oa an dimbrawouriezh spagnol o plediñ gant ar sevenadur broadel, an istor, an arzourien (livourien, sonerien) o deus degaset brud d’ar vro, ar savadurioù kozh…. Skeudenn Franco a gaver war timbroù-boutin. Darvoudoù liammet ouzh ar relijion gatolik a oa stank ivez war c’halzig timbroù.

Rummadoù timbroù pennañ embannet :

 Bep bloaz e veze embannet un heuliad timbroù gant livadurioù savet gant arzourien spagnol : Goya (1958), Velázquez (1959), Murillo (1960), El Greco (1961), Zurbarán (1962), hag all…
 Alouberien Amerika : unnek rummad embannet eus 1960 da 1970 a zegase soñj konkiserien ar Bed Nevez..
 Poltred Franco gant ardamezioù (1939), e kichen kastell La Mota (1948-54), hag e benn moal (1954-58).
 Gwiskamantoù an arme abaoe ar Grennamzer (1973-1978)
 Skoed-ardamez ar proviñsoù (1962-1966)
 Dilhadoù hengounel pep bro (1967-1970)
 Relijion : Itron Varia Pilar (1940), Bloavezh Marian (1954) gant skeudennoù delwennoù ar Werc'hez, 15 Kevrin ar Rozera (1962).
 Tudennoù : skrivagnerien (1966-1970)
 Timbroù touristel : monumantoù, kestell, manatioù.

Liesseurtoc'h e voe temoù an timbroù adal ar bloaz 1970 : 25vet deiz-ha-bloaz an UNICEF (1971), al loened gouez e Spagn, ar C’hoarioù Olimpek…


 1975 : distro ar unpenniezh 

C'hoant Franco a oa e vefe adsavet ar rouantelezh goude e varv. E 1975 e teuas Juan Carlos Iañ da vezañ roue nevez Spagn. Er memes bloavezh e voe embannet un rummad timbroù liesliv gant poltred ar roue, hini ar rouanez, hag ar c'houblad yaouank.

Ne cheñchas ket diouzhtu politikerezh ar velestradurezh evit a sell an dimbrawouriezh avat : kalz rummadoù (lifreoù milourel, devezhioù an timbroù, savadurioù hengounel) a gendalc'has da vezañ embannet.. An heuliad Rouaned ha Rouanezed Spagn (1978) a ziskoueze poltred ar pennoù bras kurennet eus Felipe V betek Juan Carlos, ha testeniañ a rae evel-se kendalc'h ar renad ha reizhveli an hini diwezhañ anezho.

Emdreiñ a ra aozadur Spagn e dibenn ar bloavezhioù 1970 : timbroù a verkas emrenerezh Bro-Euskadi ha Katalonia (1979), Asturiez (1983), Aragon (1984)… N’eus ket timbroù katalan koulskoude, ha kastilhaneg eo ar yezh nemeti a lenner war an timbroù, daoust d’ar statud kenofisiel votet evit difenn ar c’hatalaneg, an euskareg…

Emezelañ a reas Spagn d’ar Gumuniezh Europa e 1986.

Liesseurt eo danvez an timbroù e Spagn bremañ : luc’hskeudennerezh (Buñuel e 1994), bandennoù treset (1996 ha 1997), an arzoù-kaer, al lennegezh (Frederico Garcia Lorca e 1998), teñzorioù glad ar bed, an ti savouriezh…


 Timbroù mekanik 

Adalek ar bloaz 1989 e voe lakaet da vont en dro e Madrid ur mekanik a embanne timbroù empegus dindan stumm un hirrgarrezek nann-kranellet, warnañ ar ger ESPAÑA ha logo ar velestradurezh. Tamm ha tamm e reas berzh an timbroù mekanik, heñvel o skeudenn ouzh an timbroù all hiviziken.

 Postoù dre-nij 

Timbroù ar postoù dre-nij a voe embannet e Spagn eus ar bloaz 1920 da 1983.

 Pennadoù kar 

Timbroù Katalonia
Timbroù Barcelona
Timbroù Valencia
Timbroù Euskal Herria
Timbroù a denn da Vreizh embannet gant Postoù Spagn

Spagn, Timbroù
Spagn, Timbroù