Afer an ampoezonoù

Afer an ampoezonoù (galleg: Affaire des Poisons) a oa ur gwallreuz e Bro-C'hall e-kerzh ren Loeiz XIV. Etre 1677 ha 1682, e oa bet kavet kablus un toullad izili eus an noblañsoù uhel da vezañ ampoezonerien, pe bet oc'h implij ampoezonerien, ha da vezañ implijet galloudoù sorserezh, pe bezañ bet kemeret perzh e lidoù sorserezh. Ar gwallreuz a oa o tizhout kelc'h an dud tostañ d'ar roue. En holl e oa bet lakaet d'ar marv 36 den.
 Orin ha kenarroud 
E 1672, goudse marv naturel an ofiser varc'hegiezh Godin de Sainte-Croix, e voe ur renabl goude marv. Kavet e oa bet ur voest gant paperioù: nav lizher eus e vestrez, ar Varkizez de Brinvilliers, hag ur paper anavezout dleoù a 30 000 lur. Er voest e oa ivez boutailhoù bihan, goude bezañ bet arnodet e oa bet anat e aont bet reoù gant poezon e-barzh, reoù izel o efedoù da vezañ lakaet goustadik war un hir dermen a-benn degas efedoù marvus. El lizhiri, ar varkizez a ansav he deus ampoezonet gant ur meskaj arsenik ha glavour touseg he dad. Klasket he devoa lazhañ anezhañ dek gwech a-raok dont a-benn. Anzav a rae ivez bezañ lazhet he vreudeur evit an hêrezh. Ouzhpenn-se e oa bet kavet ivez gant ar polis ul lizher prokuladur eus degemerer-meur ar gloer, Pierre Louis Reich de Pennautier, eus ar 17 a viz C'hwevrer 1669, a roe an aotre d'ur marc'hadour a Carcassonne da reiñ dre Godin de Sainte-Croix, a-berzh ar varkizez Brinvilliers, ur sammad arc'hant a 10 000 lur en dije prestet dezhi gant an anv Paul Sardan.

War ar pakad lizhiri e oa skrivet "papiers pour être rendus à M. de Pennautier, receveur général du clergé, et je supplie très humblement de bien vouloir les lui rendre en cas de mort, n’étant d’aucune conséquence qu’à lui seul". Ur restr ouzhpenn a oa , ur c'huitañs sinet Cusson, marc'hadour a Garcassonne.

Kroget e oa an afer da vat e 1675 pa oa bet prosez de Brinvilliers, a oa bet tamallet dezhi bezañ kenlabouret gant Sainte-Croix evit lazhañ he zad Antoine Dreux d'Aubray e 1666, gant daou vreur ivez, Antoine d'Aubray ha François d'Aubray, e 1670. Ar pal a oa bet da gaout an hêrezh holl evito. Bez e oa bet trouzioù e vije bet oc'h ampoezoniñ tud paour pa oa bet o weladenniñ ospitalioù, met prouenn ebet na voe kavet.

Ur wech tamallet, Colbert a c'houlenn e vije degaset eus Londrez lec'h ma oa evit bezañ barnet e Bro-C'hall. Bet e oa bet o klask tec'hout e Liège da guzhañ en ul leandi. De Brinvilliers a voe harzet, jahinet ha ne voe ket kofesaet netra ganti. Kondaonet e voe d'ar marv. D'ar 17 a viz Gouhere e voe jahinet adarre, gant an dour (rediet da evañ dour), met ur wech c'hoazh ne voe ket kofesaet ganti. Dibennet he voe hag e gorf a voe devet. Sainte-Croix ne voe ket barnet rak marvet e oa dija e 1672.

Ar prosez a oa bet unan brudet-mat en amzer-se ha tabut a oa savet tro-dro d'ar marvioù iskis lies. Tud brudet betek Loeiz XIV, a oa kroget da gaout aon da vezañ ampoezonet.

 Notennoù ha daveennoù 

Rummad:Afer an ampoezonoù