Bered Trugarez

Bered Trugarez a zo ur vered e Naoned, e karter "Pavezioù-Uhel - Sant-Felis". 16 000 bez a oa bet lakaet eno en holl, etre he digoradur e 1793 ha 2010.. A-hed un alez bevennet gant siprez ha tilh ez eus un tri-ugent bennak a vozoleon a-steud, a c'hiz nevezc'hotek, a zo enno re « familhoù bras » Naoned.

 Istor 
 Orinoù 
Da geñver labourioù tachenn gozh servijoù an dour, e-kichen mont tre pennañ ar vered, e voe kavet ur pemzek bez eus ar I hag 2 kantved. An deviñ-korfoù-se a dlefe bezañ niverusoc'h ha rakskeudenniñ a reont ur veredeg c'halian-ha-roman brasoc'h hep mar.

E 1026 e voe diazezet chapel Trugarez. Hervez ar vojenn e vije bet savet en enor d'an tri marc'heg hag o doa en em gannet a-enep ur mell aerouant a veve er goadeg a c'holoe takad ar Marchix gwechall. Javed an aerouant a vije bet miret en ur voest metal hag a oa ul lodenn eus teñzor Iliz-veur NaonedLhommeau ha Roberts, 2009, p. 11..

 Krouidigezh 
E 1791 e voe prenet gant kêr Naoned diwar Karmez Naoned un douar legumaj anvet Trugarez, un anv tennet eus chapel parrez Sant-Similian. Aze e voe staliet ar vered Trugarez, evit degemer tud marv parrezioù Sant-Nikolaz ha Sant-Similian. An hini kentañ da vezañ douaret a voe ur Jean Clouet bennak d'an 3 a viz Mae 1793Kahn ha Landais, 1990, p. 29..

Taget ha distrujet e voe al lec'h gant ar Chouaned d'an 29 a viz Even 1793 avatKahn ha Landais, 1990, p.10.. A-hed-pad an Dispac'h gall e voe niverusoc'h-niverusañ ar marvioù, ken ne voe ket plas ken d'ar 24 a viz Genver 1794 e bered La Bouteillerie, digoret ugent bloaz zo.

 Diorren 
Adsavet e voe ar vered un nebeut bloavezhioù war-lerc'h. E 1803 e voe kelc'hiet gant ur voger, ur portal koat graet gant ar savour Mathurin Peccot a voe ouzhpennet ivez. E 1816 e voe brasaet ar vered en ur brenañ un dachenn douar 3600 m2 dezhi gant ul lodenn eus an arc'hant dastumet gant an taos dreistordinal savet evit bagadoù kevredet trec'h Napoleone Buonaparte.

E 1829 e oa graet an douaridigezhioù dre zaou rak ne oa ket plas awalc'h ken. Prenet e voe un dachenn ker awalc'h gant an ti-kêr, met stag ouzh ar vered, o kreskiñ ar gorread dre an div drederenn adalek 1830Kahn ha Landais, 1990, p. 30..

Sellet e oa bered Trugarez evel « an hini gaerañ » eus Naoned e 1830 ; setu perak e voe divizet lakaat ur porrastell bras straed ar Bourget, en ahel da straed Auvours.

E 1847 e klaskas kuzul-kêr Ferdinand Favre krouiñ un veredeg hag a glote gant al lezenn evit kemer plas beredoù Trugarez hag ar Bouteillerie, kelc'hiet gant an tiez bremañ, ha re dost outo etaLassère, 1994, p.63.. Met etre div nac'hadenn dislavarus en em gavas Naoned. Difenn a rae ar Stad, dre vouezh ar gouarnamant e 1839, brasaat ar beredoù evit doujañ ouzh lezenn 1804. Met er memes amzer e nac'he ar prefed, da lavaret ar Stad e Naoned, souten ar raktres krouiñ ur vered nevez. A-benn ar fin e voe brasaet beredoù Trugarez hag ar Bouteillerie, o vont a-enep lezenn 1804Lassère, 1994, p.64..

E miz Kerzu 1847 e voe kinniget gant ar savour « voyer » (:fr:Agent-voyer) Henri-Théodore Driollet krouiñ ur veredeg nevez « pell eus holl diez-annez », e straed Du. Evit gwir e enebe kalz ar garteriz ouzh un astennadur nevez eus al lec'hienn. En em harpañ a raent war dekred an 23 Prairial bloaz XI hag a redi un hed a 35 metr eus an tiez da nebeutañ ha hag a zifenn staliañ ur vered e diabarzh ar c'hêrioù. Aotret e voe un astennadur nevez war un dachenn nes gant prefeti al Liger-Izelañ memestra, oc'h arguzenniñ e oa ul lec'hienn a oa anezhañ dija hag ar bezioù nevez a vefe pelloc'h eus an tiez eget ar bezioù a oa anezho dija. 36 000 m2 ouzhpenn a voe kempennet etaKahn ha Landais, 1990, p.31..

Breutaat a rae kuzul-kêr Charles Lechat diwar-benn un astennadur nevez a 27 000 m2 e miz Genver 1890 ha resisaet e voe e vefe aotre kement-se nemet ma vefe graet war-dro kudenn ar c'hoñsesionoù didermen, hag o doa diorret kement hag e vanke plas, ha meneget e voe diskoulm an deviñ-korfoù. Evit klozañ ar breud e voe lavaret e oa ezhomm eus ul lec'hienn nevez. Tizhout a ra gorread hollek ar vered tost 9 hektarKahn ha Landais, 1990, p.32..

 Karrez protestant 
Gant edit ar roue Loeiz XV d'ar 24 a viz Meurzh 1726 e voe rediet da veur a gêr, en o zouez Naoned, da gaout ur vered kloz ha gwardet evit an estrañjourien brotestant a varfe e Frañs. Un dachenn a voe krouet gant Naoned eta, ha goude e voe adstaget da vered Trugarez a-vremañKahn ha Landais, 1990, p.38-40.. Daoust ma oa resisaet e ranke al lec'h bezañ miret d'an « estrañjourien eus ar Relijion adkempenn sañset » e voe douaret protestanted Naoned memestra, ha re ar parrezioù nes zokenLhommeau ha Roberts, 2009, p.58-61..

Hervez mellad 15 lezenn d'an 23 Prairial bloaz XII, ul lezenn eus an Dispac'h gall, e tlee ar c'humunioù gant meur a azeulerezh dispartiañ o beredoù e kement takadoù ha oa relijionoù er gumun, ar pezh a zisplijas d'ar Gatoliked hag a oa ar re niverusañ a-bell. En ul lihzer eus 1852 e aotreas eskopti Naoned, abalamour da labourioù, hag evit ar mare, e vefe treuzet al lodenn gatolik eus ar vered gant an ambrougoù kañv protestant, gant ma vefe kemeret diarbennoù evit ne kouezfe ket o hent gant hini an ambrougoù kañv katolik.

 Karrez yuzev 
Degemer a ra al lodenn goshañ ar beredoù yuzev ha protestant, a-gleiz d'an nor bennañ. Betek ar bloavezhioù 1870 e oa ar garrez yuzev e-barzh ar garrez protestant, ha goude e voe krouet un takad evit ar Yuzevien hag ar bezioù yuzev-se a yeas da get tamm ha tamm. Ne chome nemet unan anezho e miz Gwengolo 2009, bez ar chokolader Godefroy Goldstein (1794-1844)..

Gouzout a oarer dre ur goulenn eus ar pennadurezhioù yuzev d'an ti-kêr e 1876 e servije bered Trugarez da zouarañ korfoù Yuzevien varv a zeue eus kêrioù Roazhon, Brest, Kemper hag Añje, lec'h ma ne oa ket a vered israelour. E 1892 e voe goulennet ganto brasaat ar gorread, tennañ an arouezennoù gristen en takad-se ha lakaat ur sklotur dispartiañ. Brasaet e voe an takad da 1200 m2, tennet e voe an arouezennoù gristen met ne voe ket lakaet ar sklotur.Kahn ha Landais, 1990, p.42-43.. Peurvec'h e oa ar garrez e 1987 ha roet e voe gant an ti-kêr 108 lec'h nevez e Bered Park d'ar gumuniezh yuzev.Kahn ha Landais, 1990, p.56..

 Bezioù milourel 
E-pad Brezel 1870 e voe treuzkaset prizonidi c'hloazet arme Prusia (pe e gevridi) da Naoned. Pemp anezho a varvas diwar o gloazioù ha douaret e voent e bered Trugarez, er garrez protestantLhommeau ha Roberts, 2009, p.71..

Goude ar Brezel-bed kentañ e voe aozet gant gouarnamant Bro-C'hall ur sistem distro korfoù ar soudarded varv d'o c'humunioù orin, paeet gant ar Stad. Ar goulenn a dlee bezañ graet ouzh servijoù marilh ar boblañs an arme, hag ar c'horfoù a oa treuzkaset da Naoned dre dren. Betek 1926 e tremenas 76 tren o tougen 770 soudard dre Naoned hag a oa ul lec'h-kreiz evit an departamant. Korfoù all a erruio unan goude unan er bloavezhioù war-lerc'h. Daou c'hant anezho a zo douaret e bered Trugarez..

 Monumantoù heverk 
Savet e voe ur mozoleon e koun dek Naonedad lazhet gant soudarded an arme c"hall d'an 30 a viz Gouere 1830 e-pad ur vanifestadeg plasenn Loeiz XVI e Naoned (deuet da vezañ plasenn Marichal Foch). Goude al lazhadeg e voe aozet un isskridadur foran gant Le Journal de Nantes evit sevel ur monumant, lec'h ma voe douaret an Naonediz varv d'an 23 a viz Meurzh 1831..

Hanterskeudenn en arem war bez Philippe Gengembre (1764-1838), kimiour hag ijinadenner gall. Graet e voe gant ar c'hizeller Étienne Nicolas Édouard Suc (1807-1855). Philippe Gengembre a voe diazezer ha rener Michererezh ar Roue mekanikoù dre aezhenn Antrig.

ur monumant a zo bet savet war bez Alexandre Fourny, unan eus an 48 ostaj kaset d'ar marv goude muntr letanant-koronal Hotz gant komunistedKahn ha Landais, 1990, p.35..

 Tud brudet 
E-touez an dud brudetañ skrivet o anv war bezioù bered Trugarez emañLhommeau ha Roberts, 2009, p.91.Lhommeau ha Roberts, 2012, p.90.Lhommeau ha Roberts, 2013, p.48-79. : 
 politikourien : maered Naoned Paul Bellamy, Mathurin Brissonneau, Léopold Cassegrain, Clovis Constant, Gabriel Guist'hau, Arsène Leloup, Paul-Émile Sarradin ha René Waldeck-Rousseau, hag ivez René Delafoy, Alexandre Fourny, Pierre Haudaudine, Maurice Sibille hag Achille Clarac ;
 tisavourien : Jean-Baptiste Ceineray, Joseph-Fleury Chenantais, Georges Lafont, Émile Libaudière ; bez eus ivez bez Mathurin Crucy en ur stad fall meneget er ur pennad-skrid e L'Ouest-Éclair d'an 3 a viz Du 1936Jour des morts : devant les sépultures des Nantais illustres pennad-skrid gant Paul Bé e L'Ouest-Éclair, 3 a viz Du 1936, teuliad pdf enlinenn, lennet d'an 3 a viz Mae 2011}}. ;
 skrivagnerien : Joseph Malègue (romantour), André Perraud-Charmantier (gwiraour hag istorour) ;
 tud eus ar wask hag an deskadurezh : Étienne Destranges, Morvan Lebesque, Eugène Livet, ar familh Mangin (krouet ganti Le Phare de la Loire), Francis Portais, George Schwob ;
 tud e bed ar sevenadur :
 livourien : George Barbier (tresour giz ha skeudennaouer), Léon Bouchaud hag e vibien-vihan Étienne, Jean (livourien ivez), ha Michel Bouchaud (skeudennaouer), Pierre Henri Charpentier (maendresour), Jules-Élie Delaunay, Alexandre-Jacques Chantron, 
 kizellerien Amédée Ménard,Georges Bareau, 
 sonerien Loeiz-Alberzh Bourgault-Ducoudray ha Jean-Paul Corbineau (kendiazezerien ar strollad Tri Yann),
 kerent hag unan eus c'hoarezed Jules Verne,
 er garrez yuzev e kaver bez Salomon KétorzaSkrivañ a ra ar vammenn Katorza, dre fazi hep mar. hag a lakas an Naonediz da zizoleiñ ar sinema e 1898 gant e sinema-red, a-raok krouiñ ar sinema Katorza e 1920 straed Corneille, ur sinema oberiant c'hoazh ;
 greanterien ha kenwerzherien : Jean-Maurice Étienne Amieux, Léon Bureau, Cassegrain, ar familh Decré, Thomas I ha Thomas II Dobrée, ar familh Dubigeon, Paul Eudel, Abraham-Louis Favre, Philippe Gengembre, Lefèvre-Utile, Louis Pommeraye (kentradour savidigezh an tremen Pommeraye), Louis Say, Jean-Simon Voruz ;
 milourien : Jean Baptiste Fidèle Bréa, Edmond Buat, Cambronne, Pierre Dominique Garnier, René Guiné, Léon Jost, Émile Mellinet ;
 ul lean : Henri Gosse (frer Camille Jezuz).

 Mirerezh 
Loc'het e voe reneveziñ ar bezioù dibarañ e 2009. Ar bez kentañ a voe hini Joseph-Fleury Chenantais, ar savour a dresas steuñv Palez ar Justis kozh, ar Vutunerezh, iliz Itron-Varia-Porzh-Mat. Heuliet e voe gant bezioù Pierre Cambronne, Désiré Colombe ha Jean-Baptiste Joseph Debay.. Renevezadennoù all a zo bet graet evit bezioù Philippe Gengembre, Amédée Ménard hag Alexandre Fourny, hag evit kolonenn 1830. E 2015 a voe graet war-dro bez Eugène Livet..

 Bered Trugarez en arzoù 
 Lennegezh 
Ar skrivagner gall Paul Nizan a gomz eus bered Trugarez en e oberenn Antoine Bloyé (1933). 

 Sinema 
Troet e voe ur senenn eus ar film Cessez-le-feu gant Emmanuel Courcol (2016) e bered Trugarez...

 Notennoù ha daveoù 
 Notennoù 

 Daveoù 

 Gwelet ivez 
 Lervlennadur 
 Des Lieux de mémoire - les quinze cimetières de Nantes gant Claude Kahn ha Jean Landais, Ouest éditions ha Skol-veur etre oad Naoned, Naoned, miz Kerzu 1990, 224 p., 
 Les cimetières de Nantes au XIXe siècle gant Madeleine  Lassère, levrenn 101, Skol-veur Breizh-Uhel, dastumad Les annales de Bretagne et des pays de l'Ouest, Roazhon, nv4, 1994, tremen 139-160, 
 Guide du cimetière Miséricorde de Nantes gant Éric Lhommeau ha Karen Roberts, Le Veilleur de nuit, Naoned, 2009, 89 p., 
 Guide du cimetière Miséricorde de Nantes (petite histoire de la traite négrière) gant Éric Lhommeau ha Karen Roberts, Le Veilleur de nuit, Naoned, 2012, 90 p., 
 Les Artistes dans les cimetières nantais gant Éric Lhommeau ha Karen Roberts, Le Veilleur de nuit, Naoned, 2013, 91 p., 

 Nantes au XVIIIe siècle - urbanisme et architecture gant Pierre Lelièvre, Embannadurioù Picard, dastumad Architecture, Pariz, 1988, 296 p.,  

 Les Personnages sculptés des monuments religieux et civils, des rues, places, promenades et cimetières de la ville de Nantes - du petit nombre de ceux qui existent, de quelle manière on devrait l'accroître gant Gaëtan de Wismes, Lafoly, Gwened, 1898, 112 p.

 Pennad kar 
 Bez Frañsez II, dug Breizh

 Liammoù diavaez 
 Lec'hienn kêr Naoned
 Kelaouedenn diwar-benn bered Trugarez (29/10/2010)

Trugarez
Rummad:Naoned