Montfort-l'Amaury

Montfort-l'Amaury a zo ur gumun c'hall en Yvelines, e rannvro Enez-Frañs. Sez kontelezh Montfort e oa gwechall. 2 790 annezad e oa e 2022.

 Douaroniezh 
War-hed 38 km er c'hornôg da Bariz emañ Montfort-l'Amaury, ha 18 km en norzh da Rambouillet. Emañ lec'h uhelañ ar gumun e penn-traoñ tour Anna Vreizh, gant 183 metr a uhelder.

Treuzet eo ar gumun gant ar wenodenn-vale hir GR1.

 Anv-lec'h 
Testeniekaet eo at stummoù Mons Fortis e 999 , MontfortisHippolyte Cocheris, Anciens noms des communes de Seine-et-Oise, 1874, oberenn lakaet enlinenn gant ar Corpus Etampois., Moriacum, Montifors, Montfort-en-Iveline, Montfort-le-Brutus e 1793, ha war-lerc'h Montfort-l'Amaury.

Ul lec'h uhelaet eo, evit an difenn. War un dorgenn a oa un ti kreñvaet er , anvet Mons fortis e latin krennamzerel, da lavaret eo Monfort, hag e berc'henned a oa anvet Amaury alies. E koun Amaury I Montfort, eil aotrou Montfort, e voe anvet Montfort-l'Amaury  diwezhatoc'h– Marianne Mulon –Noms de lieux d’Île-de-France, Embannadurioù Bonneton, Pariz, 1997 ..

 Istor 
Savet e voe ar c'hastell-kreñv gant Roperzh II, roue Bro-C'hall, e 996, war « tosenn Montfort » anvet ivez Montfortis.

Dalc'h familh ar re Montfort e voe Montfort-l'Amaury adalek an XI kantved, gant Gwilherm Hainaut. E vab Amaury Iañ Montfort (1028-1053) a savas ar ramparzhioù a chom dismantroù anezho c'hoazh.

E 1224 e roas Amaury VI Montfort e wirioù war Okitania da roue Bro-C'hall. En eskemm da se e voe lakaet aotrouniezh Montfort-l'Amaury da vezañ ur gontelezh.

E-pad ar brezel Kant Vloaz (1337-1453) e voe distrujet ar c'hastell-kreñv gant ar Saozon.

Liammet eo kontelezh Montfort ouzh dugelezh Breizh abalamour da eured Yoland Montfort gant Arzhur II e 1292. E-pad Brezel hêrezh Breizh (1341-1364) en em gannas ar re Montfort evit kurunenn Breizh, ha trec'h a voent en emgann An Alre e 1364. Adalek 1365 hag e-pad daou gantved e voe dalc'het ar gêr gant Breizh. Anvet e voe Tugdual de Kermoysan da ouarnour ar gontelezh gant an Dug e 1447. Ar re Montfort, deuet da vezañ Duged Breizh, a chomas ivez konted Montfort. Chom a reas Anna Vreizh (1477-1514), hag a oa kontez Montfort ivez, pemp bloaz e Montfort-l'Amaury ha bravaat a reas ar gêr. Ouzhpenn ober war-dro an iliz hag ar vered e savas an tour hag a zoug hec'h anv e brik ha mein. Mont a reas ar gontelezh da vezañ e-barzh kurunenn Bro-C'hall e 1547 gant Feur-emglev 1532.

Diwezhatoc'h, e 1591, e Montfort-l'Amaury eo e varc'hatas roue Navarra Herri IV evit dinac'h e feiz protestant a-benn dont da vezañ roue Bro-C'hall.

E-pad an Dispac'h Gall e voe adanvet ar gêr « Montfort-le-Brutus ». E-pad an Eil Brezel-bed e oa ur "gommandantur" e Montfort. Rezistanted a oa bet, lod anezho harzet. Da vare an Dieubidigezh, e miz Eost 1944, e voe harzet ar maer, a-orin elzasat, ha mervel a reas er vac'h.

Roet eo bet he anv gant Montfort ameeun da skol-veur Montfort e Leicester e Bro-Saoz, anvet en enor da Simon V Montfort, 6 kont Leicester en XIII kantved, ezel eus an dierniezh Montfort.

En XX kantved e c'hoarvezas e Montfort daou dorfed, e koadeg Rambouillet : afer muntr doubl Montfort l'Amaury er bloavezhioù 1950 ha afer Robert Boulin er bloavezhioù 1970.

E 2025 e voe lidet 150 deiz-ha-bloaz ganedigezh Maurice Ravel, hag a vevas er gumun etre 1921 ha 1937.

 Politikerezh ha melestradurezh 
 Roll ar vaered 

 Gevelliñ 
 .

 Sportoù et darvoudoù sevenadurel 
Ur c'hlub rugbi a zo (ERMA), hag ur poull-neuial etrekumunel. 

"Pardon breton" : ar pardon breton kentañ a voe e 1899 hag an hini diwezhañ e 1977. E 1999 e voe lidet 100 vloaz ar pardon evit enoriñ un darvoud a verkas istor ar gumun. Hag e 2009 e voe lidet 110 deiz-ha-bloaz ar pardon.

Abaoe 1995 e ro enor Montfort da Maurice Ravel, gant "Les Journées Ravel". Ar sonaozer a vevas eno etre 1921 ha 1937. E-pad daou zibenn-sizhun e miz Here emañ.

 Glad 
 Monumantoù 
C'hwec'h monumant istorel a zo er gumun :
 kastell-kreñv Montfort : savet en XIII kantved, distrujet e-pad ar brezel Kant vloaz. Ne chom nemet Tour Anna-Vreizh en he sav, savet diwezhatoc'h gant dugez Breizh.
 Iliz Sant-Pêr, adsavet gant Anna Vreizh e 1491
 bered Montfort-l'Amaury
 kastell Groussay, eus an XIX kantved
 ti Maurice Ravel, anvet Belvédère, un ti eus an XX kantved. 
 ul leti eus ar XVII kantved

Monumantoù all a zo e kêr :
 ar ramparzhioù eus an XI ha XII kantved (dismantret)
 ar prizon eus an XIII kantvedMontfort-l'Amaury - Tourisme.
 tiez Jean Anouilh, Henri de Régnier, Germaine Beaumont, Victor Hugo.

 Taolennoù 
Livet e oa bet kalz taolennoù gant Henri Rivière e Montfort-l'Amaury e 1924 :

 Tud brudet liammet ouzh ar gumun 
 Simon IV Montfort, aotrou Montfort etre 1188 ha 1218, penn kroaziadeg an Albigiz e 1209.
Tugdual de Kermoysan, gouarnour kontelezh Montfort l'Amaury (1447-1449) evit dug Breizh.
 Anna Vreizh (1477-1514), chom a reas pemp bloaz e Montfort-l'Amaury ; sevel a reas an tour-meur hag an iliz Sant-PêrAndré Rhein, La seigneurie de Montfort en Iveline, depuis son origine jusqu'à son union au duché de Bretagne (Xe-XIVe siècles) Moullerezh Aubert, Versailhez 1910, 360 p. (embannadur Kevredigezh arkeologel Rambouillet)..
 Denis Lebreton (1731-1814), politikour ganet ha marvet e Montfort-l'Amaury, kannad Seine-et-Oise.
 Georges Bizet (1838-1875), sonaozer.
 Léon Durocher (1862-1918)Léon Durocher, lec'hienn web ar gumun., kanaouenner ha krouer ar pardon breton e 1899.
 Colette (1873-1954), skrivagnerez ; prenañ a reas un ti, La Gerbière, gant he gwaz Maurice Goudeket (1889-1977) e 1930. Gwerzhañ a rejont anezhañ da Coco Chanel er bloaz war-lerc'h..
 Maurice Ravel (1875-1937), sonaozer, bet o chom er Belvédère, 5 straed Saint-Laurent (straed Maurice-Ravel bremañ), etre 1921 ha 1937.
 Coco Chanel (1883-1971), stilourez, gizourez ; prenañ a reas un ti, La Gerbière, digant Colette, e 1931.
 Robert Merle (1908-2004), skrivagner.
 Jean Anouilh (1910-1987), skrivagner.
 Charles Aznavour (1924-2018), kaner, douaret eno..
 Claude Berri (1934-2009), produour sinema.
 Gérard Lenorman (ganet e 1945), kaner.
 Chantal Thomass (ganet e 1947), gizourez.
 Philippe Starck (ganet e 1949), dizainour.
 Florent Pagny (ganet e 1961), kaner..
 Guillaume Canet (ganet e 1973), an aktour a oa bet skoliateat e skol Saint-Louis/Notre-Dame-du-Bel-Air.

 Sinema ha skinwell 
E 1943 e voe troet eno Le Corbeau gant Henri-Georges Clouzot, en un ti a zo ul leti bremañ.

E 1951 e voe filmet Poil de carotte gant Paul Mesnier. E Elena et les Hommes gant Jean Renoir e 1955-1956 e weler ar gumun eus ur c'harr-nij. Mennegomp ivez Léon Morin, prêtre gant Jean-Pierre Melville e 1961. ha Les anges gardiens gant Jean-Marie Poiré e 1995.

E kastell Groussay a vez filmet kalz filmoù, telefilmoù ha diellfilmoù, en o zouez Le Bal du comte d'Orgel gant Marc Allégret, Valmont gant Miloš Forman e 1989, Les Parisiens gant Claude Lelouch e 2004 ha Ne le dis à personne gant Guillaume Canet e 2006.

 Levlennadur 
 Victor R. Belot, Coutumes et folklores en Yvelines, raksrid gant Paul-Louis Tenaillon, prezidant kuzul-departamant Yvelines etre 1977 ha 1994, ezel eus Akademiezh ar skiantoù moral hag al lizhiri hag arzoù Versailhez, Stal-levrioù Guénégaud, 1977 (FRBNF 34588328).
 Laurence de Finance, Marie-Huguette Hadrot, Montfort-l'Amaury, Les verrières de l'église paroissiale Saint-Pierre, Association pour le Développement du Patrimoine d'Île-de-France, 1994 
 André Rhein, La Seigneurie de Montfort en Iveline, depuis son origine jusqu'à son union au duché de Bretagne (X -XIV kantved) Imprimerie Aubert, Versailles 1910, 360 p. (embannadur Kevredigezh arkeologel Rambouillet).
 Michel Foucault, Le Canton de Montfort-l'Amaury à travers les cartes postales, emb. H. de Froberville, 1990, , 330 p.
 M.-J. L'Hermitte, Histoire de Montfort-l'Amaury, Res Universis, Monographies des villes et villages de France, Pariz 1990,  (adembannadur al levr embannet e 1825 dindan an titl Précis sur la ville de Montfort-l'Amaury et l'histoire chronologique des seigneurs de cette ville depuis la construction de son château jusqu'à la Révolution de France - 996-1792).
 Marie-Huguette Hadrot, Montfort-l'Amaury de l'an mil à nos jours, Somogy - éditions d'art, Pariz, 2002, , 191 p.
 Yves Milon, Maurice Ravel à Montfort-l'Amaury'', rakskrid gant Manuel Rosenthal, luc'hskeudennoù gant Thomas Renaut, Pariz, ASA éditions, ca 1997, 112 p.

 Liamm diavaez 
 Lec'hienn an ti-kêr

 Daveoù 

Rummad:Kumunioù Yvelines
Rummad:Duged Breizh