Timbroù Polonia

Kevredet gant Dugelezh Veur Lituania adalek 1569 (Feur-emglev Lublin), Polonia a oa bet dismantret e fin an  ha rannet e voe he ziriad etre Prusia, Aostria ha Rusia. Daoust d’an emsavadegoù feuls a c’hoarvezas e-pad an , e voe dav gortoz fin ar Brezel-bed kentañ (e miz Du 1918) evit ma vije eus Stad dizalc’h Polonia a-nevez.

A-drugarez da Gendalc’h Vienna e 1815, a glaskas tresañ bevennoù stadoù Europa da zont goude brezelioù Napoleon, e voe savet Rouantelezh Polonia, bet anvet ivez Rouantelezh ar C'hendalc'h (Królestwo Kongresowe pe Królestwo Polskie e poloneg) gant an dilennidi. Ur vro hanter-emren dindan beli Impaleriezh Rusia e oa, dezhi un tiriad heñvel a-walc’h ouzh Dugelezh Varsovia savet e 1807.

 Impalaeriezh Rusia 

Gant Rouantelezh Polonia e voe embannet an timbr kentañ d’ar 1añ a viz Genver 1860 (deiziadur gregorian). Heñvel e oa an dresadenn (skoed-ardamez ar C’hendalc’h er c’hreiz) ouzh re Rusia ar marevezh. Engravet e oa bet gant Henryk Mejer a laboure e Bank Polonia, met n’ouzer mui piv e oa an tresour. Implijet e voe ar mekanik a oa bet ijinet gant Izrael Abraham Staffel (1814–1884) evit moullañ timbroù gant daou liv asambles. Gouest e oa da voullañ 1 000 pajennad bep eurvezh ha derc’hel ar c’hont anezho, n’ouzer ket muioc’h evit se diwar-benn ar benveg avat.

Moullet e oa bet an timbroù hep goulenn ali melestradurezh rusian ar postoù. Roet e voe d’ar 4 a viz Meurzh 1860 hepken gant burev Sant-Petersbourg. Aotreet e oa implij an timbroù e Rusia hag e Rouantelezh Polonia hepken, ret e oa paeañ gant arc’hant paper evit kas lizhiri d’ar broioù all.  War-dro tri milion eus an timbroù-se a voe embannet, ha pa voent tennet eus ar werzh d’ar 1añ a viz Ebrel 1865 e voe distrujet 208 515 timbr. Ret e oa ober gant timbroù rusian adalek an deiziad-se.

 Galitsia 

Ur rann eus tiriad Polonia anvet Galitsia a oa bet fiziet en Impalaeriezh Aostria-Hungaria. E-pad an  e veze implijet timbroù Aostria gant ur siell en anv ar gêr.

 Brezel Aostria-Hungaria 
E 1915 e voe aloubet Rouantelezh ar C'hendalc'h gant ar Galloudoù kreiz, hag arme Aostria a annezas e su ar vro. Ne voe embannet timbr ispisial ebet, met timbroù Aostria a voe lakaet da dalvezout ha diazezet ur rouedad burevioù-post meret gant al lu. Kachedet e oa an timbroù gant anv kêrioù zo eus Polonia.
Sed amañ ar roll timbroù a c'haller kavout gant ur siell polonat :
 An darn vrasañ eus ar re embannet gant Postoù milourel Aostria-Hungaria eus 1915 da 1918 (75 a dimbroù disheñvel).
 Un nebeud re eus Bosnia-ha-Herzegovina eus ar prantad 1904–1916  (41 a dimbroù disheñvel).
 Un nebeud timbroù aostrian eus ar prantad 1908–1916  (42 dimbr disheñvel).
Erlec'hiet e voe timbroù-post rusian gant re Aostria. An enskrivadur K. u. K. ETAPPENPOSTAMT a veze skrivet war ar c’hached, en nec'h, hag anv ar gêr bolonat en traoñ. 

 Aloubadeg Alamagn (1915-1918) 

Ar rannvro aloubet gant an Alamaned a voe anvet diouzh anv ar framm a voe lakaet war droad gant pennoù bras al lu : Gouarnamant-meur Varsovia (Generalgouvernement Warschau en alamaneg).
D'an 12 a viz Mae 1915 e voe embannet pemp timbr alaman gant moullerezh impalaerel Berlin, dreistmoullet gant ‘’’Russisch-Polen’’’. D'ar 1añ a viz Eost 1916, goude ma voe gounezet Varsovia ha rannvro kreiz Polonia en he fezh, e voe embannet ur rummad unnek timbr dreistmoullet gant ‘’’Gen.-Gouv. Warschau’’’. Chom a rejont e gwerzh betek miz Du 1918. Hervez reolennoù an alouber e veze kaset al lizhiri d’an ti-post tostañ d'ar chomlec’h merket war ar golo, ket da hini an den a oa war-nes resev al lizher sañset.
Produet e voe ivez paperach-postel dreistmoullet gant Russisch-Polen: kartennoù-post dezho tri zalvoud-gwerzh disheñvel (3 pfennig, 5 pf, ha 10 pf), goloioù-lizher rakpaeet (3 pf, 5 pf, 10 pf, 20 pf, ha 40 pf), hag ur pakad kazetennoù a gouste 3 pfennig. Gant ur skeudenn pe hepti e oa ar c'hartennoù-post hag ar goloennoù-lizher a oa da brenañ.

 Rouantelezh Polonia 
E 1916 e tivizas Alamagn hag Aostria adsevel rouantelezh (nevez) Polonia. E penn-kentañ 1917 e c'houlennas an Alamaned digant penn ar velestradurezh sivil e Varsovia reiñ urzh da Gevredigezh Arzourien Varsovia (Warszawskie Towarzystwo Artystyczne e poloneg) aozañ ur genstrivadeg evit tresañ timbroù-post evit ar Rouantelezh polonat da zont. Digor e oa ar genstrivadeg d'an arzourien bolonat. Unan eus ar goulennoù a oa e vefe skrivet KRÓLESTWO POLSKIE ( = Rouantelezh Polonia) war an timbroù. Ar c’hopradenn a save eus 150 da 1 000 mark ha lakaet e voe ar 1añ a viz Du 1917 evel termen evit kinnig raktresoù.

D’ar c’houlz merket e voe kinniget 148 tres gant 32 arzour. An amprouennoù a voe moullet war follennoù paper e liv du, gell, gwer ha glas. Embannet e voe ivez ul levrig o vodañ an holl skeudennoù-se d'an 11 a viz Genver 1918. Triwec'h eus an tresoù-se a voe dibabet hag engravet gant Ofis Moullañ Impalaerel Berlin. An trizek tres dibabet a oa bet moullet gant al livioù ret war pemp follenn. Diskouezet e voe an timbroù-se neuze d’an dud implijet e kannatioù Alamagn en amzer-se.

Pa zeuas Polonia da vezañ dizalc'h e 1918 e voe pedet daou eus an arzourien o doa kemeret perzh e kenstrivadeg 1917, Edward Trojanowski hag Edmund Bartłomiejczyk, da gemmañ o zresoù evit ma vije savet timbroù kentañ Republik Polonia nevez ganet.

 Postoù lec’hel (1915–1918) 
Dre ma oa diaes kas al lizheroù e diabarzh ur gêr e voe fiziet ar garg-se e pennadurezhioù lec'hel gant an alouberien alaman. Un niver mat a diez-kêr a embannas timbroù lec'hel eta, ul lodenn anezho a savas kachedoù espres-kaer. Kement-se a veze graet hep aotre an Alamaned alies. Tennet e voent eus ar marc’had e miz Du 1918 pa savas ar Gouarnamant berrbad timbroù evit Polonia a-bezh.

Setu amañ ur roll eus ar servijoù postel lec'hel a implije timbroù lec’hel moullet pe savet gant an dorn : 
Aleksandrów
Będzin 
Chęciny (8 timbr nann-ofisiel)
Czeladż 
Częstochowa
Grodno 
Kalisz 
Koło 
Lipno 
Łódź
Mława 
Otwock 
Pabiannice 
Pruszków 
Przedbórz (18 timbr) 
Siedlce 
Sosnowiec (7 timbr)
Skierniewice 
Tomaszów Mazowiecki 
Warszawa/Varsovia (10 timbr) 
Wilno 
Włocławek 
Wysokie Mazowieckie 
Zawiercie (2 dimbr)
Żarki  (9 zimbr)
Żyrardów 

 Bagad-brezel Polonia (1918) 
Al Lejionoù polonat e-pad ar Brezel-bed kentañ (e poloneg : Legiony Polskie) a oa unvezioù milourel gant Poloniz a-youl vat, bet krouet gant ar stadoù a gemere perzh er Brezel-bed kentañ. Meur a hini a servijas dindan gouarnamant da c'hortoz Rusia e 1917 ha goude-se war an talbenn gall (Lu Glas) e 1918.

Timbroù Rusia eus 1909-1918 a oa bet dreistmoullet gant POCTA Pol. Korp. hag an erer polonat. Daou rummad a voe embannet e 1918, da lavaret eo 19 timbr.

 Gouarnamant berrbad 

E dibenn ar Brezel-bed kentañ soudarded Alamagn a guitaas ar vro. Ur gouarnamant da c'hortoz a voe staliet, Jędrzej Moraczewski en e benn.
Ne oa ket peurunvan ar vro c’hoazh hag hervez ar rannvroioù e voe lakaet e gwerzh timbroù alaman pe aostrian dreistmoullet :
Timbroù Alamagn 1916 (GEN. GOUV WARSCHAU) dreistmoullet gant Poczta Polska ha linennoù du e Varsovia (1918).
Timbroù Alamagn 1905-1916 dreistmoullet gant Poczta Polska , sifroù hag ur varrenn e Poznan (1919).
Timbroù Aostria 1916-1918 dreistmoullet gant POCZTA POLSKA ha sifroù e KrakKraków ow (1919), gant tresadenn un erer e Lublin.
 Timbroù Aostria dreistmoullet gant Rzp. Polska e Tarnow (1919)..

E Kraków e voe embannet ar rummad kentañ a ziskoueze arouez broadel Polonia (un erer) e 1919. 11 timbr nann-kranellet, hep gom, a yae d’ober anezhañ. An talvoudoù-gwerzh a save eus 2 halerz (= Heller en Aostria) da 1 korona.
Skignet e voe war-lerc’h un eil rummad e hanternoz Polonia, warno un erer ha tresadennoù brogarour (perzh al labour-douar, arouez ar peoc’h, kadarnded ar marc’heger). An talvoudoù-gwerzh a save eus 1 Fennig da 5 Marka.

 Republik Polonia (1920-1939) 

Ganet e oa bet Republik Polonia diwar diviz ar C'hevredidi, enskrivet e Feur-emglev vihan Versailhez (e 1919), met tamm-ha-tamm e voe diazezet. Chom a reas Polonia bresk ha distabil : harzoù didermen er reter hag er c'hornôg, emgannoù gant Ukraina, bezañs minorelezhioù broadel (Ruteniz, Alamaned, h.a.), ha diouer a voneiz heñvel e pevar c’horn ar vro… 

Gant an heuliad timbroù kentañ e voe enoret an dud veur o deus strivet evit reiñ he frankiz da Bolonia (Ignacy Jan Paderewski, Józef Piłsudski, Trampczynski), gant embann skeudennoù alegorek (an hader, arouez ur vro nevez da-zont), timbroù-lidañ (embann ar Vonreizh e 1921), ar skoed-ardamez…

Deizioù-ha-bloaz e varv hag e c’hanedigezh a zo un digarez da lidañ daou Boloniad brudet, Stanisław Konarski ha Nicolaus Copernicus e 1923.

Treiñ a reas ar moneiz da grosz ha złoty e 1924, pezh a lakaas un termen da gresk ar prizioù (un timbr gant un talvoud-gwerzh a save da 200 000 mark a oa bet embannet er bloaz-se).

A-drugarez d’un taol stad bet kaset da benn e 1926, Piłsudski a gemeras ar galloud hag a savas ur ren diktatouriel mod pe vod. Alese e voe embannet poltred ar marichal war meur a dimbr : e 1927, e 1928 (evit diskouezadeg timbrawouriezh Varsovia), e 1934 (deiz-ha-bloaz al Lejion poloniat), hag e 1935 goude e varv. 

Kestell ha monumantoù all Polonia a oa danvez an heuliad "touristel" kentañ e 1935 : kastell Mir ha Czorsztyn, palez Belvedere e Varsovia, iliz-veur Vilnius (e Lituania Greiz), hag all. Un eil rummad a voe savet e 1937-38.

Anaoudek e oa Polonia ouzh Stadoù-Unanet Amerika evit bezañ harpet adsavidigezh ar vroad goude ar Brezel-bed Kentañ. N’eo ket souezh eta e voe lidet Uncle Sam gant daou dimbr : daou-c'hant vloaz ganedigezh George Washington e 1932 ha 150vet deiz-ha-bloaz Bonreizh ar Stadoù-Unanet e 1938.

Tra ma kreske perzh an diktatouriezhioù en Europa, ha ganto politikerezhioù astennour, melestradurezh postoù Polonia a embannas daou heuliad timbroù e 1938-39 evit derc’hel soñj eus deiz-ha-bloaz he dizalc'hiezh. An heuliadenn gentañ - 14 timbroù enni – a zegas da soñj eus istor hir ar vroad polonat, tra ma tiskoueze an eil hini pevar den bet e penn ar vro abaoe 1918. 

Dizalc'hiezh Polonia a echuas e 1939 pa voe aloubet gant nerzhioù alaman ha slovak d'ar 1añ a viz Gwengolo 1939, ar pezh a lakaas an Eil Brezel-bed da gregiñ. Aloubet e voe reter ar vro gant an Unvaniezh Soviedel d'ar 17 a viz Gwengolo. Rannet e voe an tiriad etre an daou c'halloud.

 Aloubadeg Alamagn (1939-1940) 

Lakaet e voe an tiriad dindan melestradurezh milourel da gentañ penn. Timbroù alaman eus ar rummad Hindeburg a oa bet moullet Deutsche Post OSTEN (= Postoù Alamagn - Reter).
Ul lodenn eus Polonia a voe staget ouzh Alamagn, tra ma oa ar peurrest dindan melestradur nann-soudardel anvet Generalgouvernement für die besetzten polnischen Gebiete (= Gouarnamant Jeneral an tiriadoù poloniat aloubet) renet gant Hans Frank. Aloubet e voe Galitsa ar Reter gant ar Soviediz (1939-1941) ha goude-se gant an Alamaned (1941-1944), o tont da vezañ an Distrikt Galizien.

Gant ar velestradurezh alaman e voe embannet timbroù warno nemet an enskrivadur GENERALGOUVERNEMENT (ouzhpennet e voe Deutsche Reich goude 1942), hep meneg ebet eus Polonia. Hervez raktresoù an Trede Reich e ranke tiriad Polonia dont da vezañ ur vro poblet gant Alamaned, ar Slaved o vezañ is-tud hervezo. Evit seveniñ o fal e roas lañs an Nazied d’ur politikerezh diboblañ, dre an distruj, dre al lazhañ milionoù a dud (ar yuzevien eus Polonia da gentañ) e kampoù-marv…


Estreget un nebeud timbroù a ziskoueze kêrioù bras eo liammet temoù an timbroù ouzh Alamagn : 
Savadurioù Krakow, Lublin, Varsovia (e 1940-41, 1941 hag e 1943-44)
Tudennoù an istor : ar barzh alaman Conrad Celtes, Hans Dürer (breur Albrecht), Veit Stoss, Hans Boner, Copernicus…
Deiz-ha-bloaz Adolf Hitler, bep bloaz eus 1942 da 1944.

 Republik poblel (1944-1989)   

E 1944 e oa Polonia ur vro distrujet. Kemmet e oa bet linennoù an harzoù : dont a reas al lodenn reter da vezañ soviedel, ha Prusia alaman da vezañ poloniat. Treiñ a reas kêr Danzig da gêr Gdańsk. Ar c'hemmoù-se a voe kaoz eus dilec’hiañ un niver bras a dud.

Republik Poblel Polonia (Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL) e poloneg) e oa anv ofisiel Polonia etre 1952 ha 1989. Renet e oa ar vro gant ur gouarnamant a embanne bezañ marksour-leninour.
Abalamour d'an diouer a zanvezioù e oa gros a-walc'h an timbroù kentañ, unliv, ha nann-kranellet a-wechoù. Ar ger POLSKA hepmuiken, hep meneg ebet eus ar renad, e oa alc'hwez an timbroù-post.

Meur a hini a rae anv eus darvoudoù heugus ar brezel : ur rummad a ziskoueze ur skeudenn eus Varsovia a-raok ha goude ar brezel (1945), un timbr skrijus savet e 1946 a lakae soñjal en dud lazhet e kamp-bac'h Majdanek, en ur ziskouez an Ankou gwisket gant ul lifre soudard, un all a voe savet da-geñver deiz-ha-bloaz Emsavadeg Ghetto Warszawa (1948).

Koulskoude, muioc'h a dimbroù a ziskoueze adsavidigezh Polonia (an heuliad 1947 gant tresadennoù ur pesketaer, ur mengleuzier, ur micherour, hag ur peizant), hag ivez tudennoù ha darvoudoù istorel (Chopin, Mickjewicz, dispac'h 1848, h.a.).

Adalek 1948 e teuas war wel timbroù-boutin gant poltred ar prezidant Bolesław Bierut.

A-hed ar bloavezhioù e tostae temoù an dimbrawouriezh ouzh re ar broioù komunour arall : luskad al labourerien hag ar beizanted, tudennoù brudet (Lenin, Karl Marx, Stalin), ar peoc'h er bed, ar steuñv liesvloaziek, an darvoudoù istorel (emsavadegoù, ar Brezel-bed…), ar vignoniezh rusian-polonat, hag all.

Er bloavezhioù 1960 e teuas da vezañ liesseurtoc’h an danvezioù, ha savet timbroù gant ur stumm bras peurliesañ : al loened ragistorel (1965 ha 1966), al livadurioù, ar C'hoarioù Olimpek, ergerzhadeg an egor, hag all.. E 1979 hag e 1983 e voe lidet beaj ar pab poloniat kentañ Yann-Baol II e Polonia.

Eus 1944 da 1989 e voe embannet ouzhpenn 2 600 timbr gant Republik Pobl Polonia.

 Republik Polonia (1989 - ) 

Goude bloavezhioù a vanifestadegoù e voe lamet kuit eus ar vonreizh gant Parlamant Polonia kement meneg a denne da roll pennañ ar Strollad Komunour, e miz Kerzu 1989. Distreiñ a reas ar vro d'hec'h anv ofisiel kent a Republik Polonia (Rzeczpospolita Polska e poloneg). Emezelañ a reas da Unvaniezh Europa e 2004.

Emdreiñ a reas timbrawouriezh Polonia gant ar cheñchamant renad-se.
An heuliad timbroù bras Rouaned, rouanezed ha priñsed Polonia, kroget e 1986, a badas betek 2000.
Ar relijion gatolik, hini an darn vrasañ eus an dud er vro, a vez lakaet war wel dre hec’h izili brudetañ (ar c'hardinal Stefan Wyszynski, Maximilian Kolbe, Yann Bosco, h.a.), pe dre heuilañ buhez ar pab Yann-Baol II. Enoret e vez ivez santualioù ar Werc'hez Vari a vloaz da vloaz.
Timbroù a denn d'ar sinema polonat, da arz ar skritelloù, d'an disavouriezh, d'ar folkloraj, da berzh Poloniz en estrenvro (Marie Curie), d'an arzourien (Gombrowicz, Frédéric Chopin...) d'an natur, da Europa... a vez kavet stank ivez.

 Liammoù diavaez 
Postoù Polonia

 Pennadoù kar 
Timbroù Alamagn - Impalaeriezh
Timbroù Aostria
Timbroù Rusia
Timbroù Unvaniezh Soviedel

Rummad:Polonia
Polonia