Timbroù faltazi

E-barzh bedig-bed an dimbrawourien e vez anvet Timbroù Luduennig (e saozneg Cinderella) ar vignetennoù a zo heñvel o stumm ouzh an timbroù-post met n’int ket bet embannet gant melestradurezh un aotrouniezh anavezet evit kas lizhiri d’ul lec’h d’eben.
An timbroù faltazi-mañ a zo liesseurt kenañ, ken kozh hag an timbroù gwir marteze.

Dre vras ne glask ket ar saverien timbroù Luduennig touellañ ar pratikoù, met brudañ anv un embregerezh pe un degouezh bennak, lakaat an darn vrasañ da dizoloeiñ ur stourm sokial, sevenadurel pe bolitikel. Mar klaskont gwerzhañ anezho n’eo ket ar pal dastum arc’hant bras evit dont da vezañ pinvidik met implij ar sammadoù evit mad an holl.

En o c’hichen ez tudennoù mennet mat o deus embannet dizalc’hiezh un tiriad hag aet da benntiern anezhañ, o tennañ gounid eus amresisted al lezennoù, eus ur feur-emglev bennak sinet e-kreiz ar Grennamzer… ha madelezh ur Stad a asantas degemer ur rouantelezh folklorel. Klask a reont reiñ d’o douaroù neuz ur Stad gwirion : banniel, paper moneiz ha timbroù eveljust.

An darn vrasañ eus an timbroù faltazi-mañ a zo aes ober an diforc’h etrezo hag ar re wir,  pa ‘z eus kaoz eus kelaouiñ an dud war un degouezh pe skoazellañ tud en dienez. N’eus meneg ebet eus anv ur vro, n’eo ket skrivet “Postoù” warne, n’eus talvoud-gwerzh ebet pe unan na glot ket gant an timbroù gwir.

Diaesoc’h avat evit a sell ar falstimbroù savet dindan un anv faltazi, pe rannvroioù a glask bezañ dizalc’h diouzh ur Stad anavezet. Heñvel tre e c’hell bezañ ouzh an timbroù boutin : dianav eo d’an darn vrasañ anv ar vro na moneiz an talvoud-gwerzh, a ro da forzh piv soñjal en ur vro pell-pell e Su Amerika, e reter Azia… Touellet ez eus bet un toullad tud gant timbroù embannet ur 1añ a viz Ebrel. Diaes eo kavout seurt timbroù kachedet rak n’int ket bet implijet gant melestradurezh ar postoù, hag  ijinet ez eus bet ur moneiz a-wechoù.

An diforc’h brasañ o vezañ e ro an timbroù-post peget war ul lizher ar gwir da resev ur servij digant ur velestradurezh, da lavaret eo kas anezhañ d’ar chomlec’h merket. Riskl bras e rankfe paeañ un taos mui ar frejoù-postañ reizh an nep a resevfe ul lizher gant falstimbroù….

 Deveradurezh 
Anvet e voe seurt brizh timbroù diwar anv Luduennig (Cinderella e saozneg), an harozez eus ar gontadenn bobl a veze sellet outi evel an izelañ en he familh. Heñvel e veze sellet ouzh timbroù Luduennig evel izeloc'h eget timbroù-post.

Erinnofilia (diwar an alamaneg “Errinern” = derc’hel soñj) a vez graet eus an diduamant eo an dastum timbroù luduennig.

 Timbroù lec’hel 
Arrabat kemmeskañ anezho gant an timbroù lec’hel, bet embannet gant embregerezhioù prevez pe diwar urzhioù pennadurezhioù tiez-kêr, pa oa dic’houest melestradurezh ar Stad d’ober war dro ar c’has lizhiri war ar maezioù da skouer. 
An timbroù lec'hel a servij d'ar paeañ an treuzdougen eus ul lec'h bennak (hep ajañs postel broadel) d’an ti-post tostañ e kêr. Ar boaz a oa pegañ an timbr lec’hel war tu-gin ar golo-lizher tra ma oa an timbr “broadel” er c’horn dehou.

Zemstvo a vez graet eus ar re embannet e Rusia etre 1860 ha 1917. En Alamagn, er Stadoù-Unanet, Hawai’i… e oa puilh an timbroù lec’hel ivez e fin an . En  e vezont kavet en inizi Mor Breizh (Lundy, Enez Herm).

 Pobloù minorelet 
Un darn mat eus ar vignetennoù faltazi a vez embannet gant ur strollad politikel disrannour (pe dindan e anv) pe gant melestradurezh ur Stad nann-anavezet gant an A.B.U.. Klasket e vez reiñ un tamm brud d’o stourm evit bezañ ur Stad par d’ar re all, pe lakaat an dud da grediñ ez eo war-nes bezañ dieub ar vro.

Da ziwall zo koulskoude rak broioù nann-anavezet gant ar gumuniezh etrebroadel (sk. Pount   pe Somaliland en Afrika ar Reter, Treuznistria en Europa, Taiwan … a embann timbroù a c’heller ober gante er vro, gant skoazell ur framm ofisiel estren a-wechoù (Republik Turk Kiprenez an Norzh sikouret gant Turkia, Manchukuo gant Japan gwechall). Timbroù Katanga ha re Biafra, alese Stadoù afrikan disrannour gwastet gant ar brezel er bloavezhioù 1960, a grakvevas un toullad mizioù, o deus kavet o flas er c’hatalogoù timbroù koulskoude. 

Diouzh an tu all, an timbroù liesliv moullet gantanv un emirelezh vihan (Umm al-Qaywayn, Ras al-Khaima…) embannet, kachedet ha gwerzhet en Europa e fin ar bloavezhioù 1960, a vefe timbroù reizh…

Abc’hazia
Abaoe 1992 eo Abc'hazia ur rannvro distag eus Jorjia, anavezet evel dizalc'h gant seizh Stad (Rusia dreist-holl). 
Embannet ez eus bet timbroù gant an alc’hwez "Aԥсны Republik Abkhazia", met kavet e vez kalz timbroù faos ivez, produet er-maez ar vro.
Pennad kar : Timbroù Abc'hazia

Republik Acre
’’Republik Acre’’ ( República de Acre e spagnoleg, República do Acre e portugaleg ) pe Stad Dizalc'h Acre a oa anvioù ur vro disrannour e Bolivia etre 1899 ha 1903, ganet diwar un tabut diwar-benn an harzoù gant ar Brazil.
Staget e voe ar rannvro ouzh Brazil e 1903 ha dont a reas da vezañ "Stad Acre".

Aceh
E penn-kentañ an {{XIXvet kantved]], ar Rouantelezh-Unanet hag an Izelvroioù a rannas etrezo rannvroioù Gevred Azia a felle dezho trevadenniñ. Evit mirout outo evit mirout outo da enebiñ an eil rouantelezh ouzh eben e voe sinet ur feur-emglev e Londrez e 1824. Gouestlet e oa ur mellad da sultanelezh Aceh war enez Sumatra a ranke menel dieub. Torret e voe an emglev koulskoude gant Feur-emglev Sumatra (1871) a zigoras hent an drevadenniñ da armeoù Den Haag.  Ar brezel a darzhas etre pobl sultanelezh Aceh hag an Izelvroioù a voe an hiraat hini en Indez Nederlandat ar Reter  (1873-1904). Er c'henarroud-mañ, un timbr “Ajeh” zo deuet war-wel e 1882.

Republik Mirdita 
Republik Mirdita (‘’ Republika e Mirdita’’ ) a oa ur republik nann-annavezet gant Stadoù all Europa, embannet e norzh Albania gant Marka Gjoni gant skoazell Yougoslavia. Padout a reas etre ar 17 a viz Gouere hag an 20 a viz Gwengolo 1921.

Inizi Maluku ar Su
Pa voe anavezet gant an Izelvroioù  gwir Indez Nederlandat ar Reter da vezañ dizalc’h e savas en inizi Buru, Seram hag Ambon ur stourmadeg evit bezañ dieub er-maez Stad nevez Indonezia. Embannet e voe Republik Maluku ar Su d’ar 25 a viz Ebrel 1950. Mouget e voe an emsav e miz Du gant arme Jakarta ha rediet ar gouarnamant disrannour da guitaat ar vro. 

95 timbr a voe embannet e 1950 gant an alc’hwez REPUBLIK MALUKU SELATAN a lakaas an dud da grediñ e oant gwir.

Moullet en Aostria gant an embregerezh J. & H. Stolow, ar falstimbroù-se a glaske sachañ evezh an dastumerien timbroù ekzotek : pesked morioù ar Su, deiz-ha-bloaz an U.P.B., loened  a bep seurt… 

Republik Arab Saharoui Demokratel
Embannet ez eus bet er-maez kornôg Afrika –ha lakaet e gwerzh dre internet - falstimbroù gant ar meneg Sahara Occ. R.A.S.D.  gant tud tost ouzh ar strollad armet Talbenn Polisario eus Sahara ar C’hornaoueg. Klemm zo bet savet gant pennadurezhioù Maroko dirak an aozadurioù etrebroadel evit ma vefe paouezet gant an embann-se, er-maez ar reolennoù etrebroadel hervezo.

Tibet
Embannet e veze timbroù e Tibet e penn-kentañ an , met an timbroù kaer gant poltred an Dalai Lama a voe embannet e 1974. 
Savet war intrudu ar gouarnamant tibetan en harlu, timbroù Luduennig int.
Pennad kar : Timbroù Tibet

Treuznistria
Anvet ‘’Pridnestrovia’’ gant ar rusianegerien ha Transnistria gant ar roumanegerien, emañ Treuznistria skoachet etre Moldova hag Ukraina. Ur vro emren, disranour eus Moldova eo abaoe 1991 ha tarzhadenn an Unvaniezh Soviedel, nann-anavezet gant izili an A.B.U.. Ur bern timbroù gant an alc’hwez ПМР a vez kavet e gwerzh, ha diaes eo gouzout hag int bet implijet (er vro hepken) pe get.
Pennad kar : Timbroù Treuznistria

Unvaniezh Soviedel
Goude dismantr an Unvaniezh Soviedel e 1992 e voe kinniget d’an dastumerien prenañ timbroù an URSS dreistmoullet gant anv ur republik disrannour sañset : Karelia, Chechenia, Daghestan, Bachkiria… Memes ma teuas un strobad republikoù da vezañ dizalc’h (Kazac’hstan, Ukraina, Moldova…), n’eus prouenn ebet e vije bet graet gante evit postañ lizhiri.

Europa
Er Stadoù Europa a anavez stourmoù disrannour pe emrenour (Katalonia, Bro-Euskadi, Breizh…) ez eus bet klasket embann timbroù faltazi evit brudañ ar stourm evit ar yezh da skouer.
Pennad kar : Timbroù faltazi Breizh

 Korrvroadoù : broioù n’eus ket anezho 
Dre youl un den hepken ez eus bet embannet dieubidigezh tiriadoù bihan amañ hag a-hont, ha dre ma oa amresis lezennoù ar Stad e oant dindan he beli ez-ofisiel eo deuet a-benn da zerc’hel penn a-wechoù. Douaroù nebeut anavezet a oa c'hoazh en  ha istorioù kaer skiantourien pa avanturourien wir a blantas mennozhioù marvailhus e penn tud zo en Europa.

Tro 400 korrvroad a vefe er bed, eus Amerika an Norzh (Beremagne) betek Aostralia (Hutt River), betek al loar zoken ! Pa n’eus ket gant an istrogelled a gaver e penn an avantur un doare achap an tailhoù e vez sellet ouzh ar rouantelezhioù-se evel ur farsadenn a sacho an douristed evit ma vefe dispignet arc’hant e-barzh ar vro.

Rouantelezh Sedang
E dibenn an  e tivizas an avanturour gall Marie-Charles David de Mayréna sevel un ergerzhadeg e diabarzh Indez-Sina c'hall, ur vro nebeut anavezet d’ar c’houlz-se. En ur rannvro meneziek poblet gant ar Sedang (e vietnameg : Người Xơ Đăng pe Xê Đăng ), e teuas a-benn da vezañ dilennet roue dindan anv Mari Iañ ha da embann dizalc'hiezh an tiriad. Evit reiñ d’ar vro neuz an dizalc'hiezh e ijinas ur banniel, ur c'han broadel, hag e lakaas moullañ timbroù gant an alc’hwez “Deh Sedang” e 1888.

Ar pennadurezhioù gall en Indez-Sina a nac'has anavezout aotrouniezh Rouantelezh Sedang ha gourdrouzet e voe ar roue da vezañ harzet. Mervel a reas en harlu d'an 11 a viz Gwengolo 1890.

Occussi Ambeno
Betek ar bloaz 1975 e oa lodenn reter enez Timor un drevadenn bortugalat, ha porzh Occussi Ambeno ( Oecusse bremañ ) un enklozadur portugalat el lodenn dindan dalc’h Indonezia. Pa voe embannet dizalc’hidigezh trevadennoù Portugal - hag en o zouez Timor Leste  d'an 28 a viz Du - e voe aloubet ar vro gant e Indonezia d'ar 7 a viz Du, ha porzh Oecusse d'ar 14 a viz Kerzu. 
Er bloavezhioù 1970 ec’h ijinas Bruce R. Henderson eus Zeland-Nevez, e oa bet adtapet e aotrouniezh gant an tiriad (bihan-tre) ha gantañ e voe produet timbroù gant an anv "Sultanat State of Occusi-Ambeno".
Pennad kar : Timbroù Timor Leste

Priñselezh Trinidad
E 1893 e veajas ar skrivagner hag avanturour gall-stadunanat James Harden-Hickey betek enez Trinidad, ur 1,100 kilometr er reter d’ar Brazil. Divizout a reas sevel eno ur Stad dizalc’h, war skouer Napoleon III e Bro-C’hall, hag embann dindan ar groaz ez eo anvet James 1añ, Priñs Trinidad. Tresañ a reas timbroù, ar banniel hag ar skoed-ardamez.
E miz Gouere 1895 e klaskas ar Saozon lakaat o c’hrabanoù war an enezeg, hogen dont a reas Brazil da lakaat anezho da zerc’hel soñj e oa bet dizoloet ar vro gant merdeerien Portugal e 1502 hag e ranke bezañ dindan e riegezh. Lakaet e voe un termen da hunvreoù James 1añ, priñs un tiriad didud, en harlu.

Priñselezh Sealand
D'an 2 a viz Gwengolo 1967 e voe disklêriet dizalc'h Sealand gant Roy Bates, war ul leurenn e [[Mor an Hanternoz]), pell awalc’h eus kostez Bro-Saoz evit bezañ er-maez lezennoù ar Rouantelezh-Unanet ! Poblet eo bet gant pemp den d’ar muiañ, o kenvevañ war 550 m². Kenstaget e voe ouzh kontelezh Sussex e 1987 (hepken).

Un toullad vignetennoù a voe embannet gant an alc’hwez SEALAND e 1969 pa voe lakaet war droad ur servij postañ etre ar briñselezh ha Brusel e Belgia. E-pad mizioù e voent degemeret al lizhiri peget warne “timbroù” Sealand gant servij Postoù ar Rouantelezh ha kaset d'an degemererien evit netra.

Priñselezh Seborga
En Italia e voe embannet e 1963 riegezh “Priñselezh Seborga” (principato di Seborga en  italianeg) war abeg e vije bet direizh stagadenn ar gumun, perc’herenniezh an Iliz betek an  , gant Rouantelezh Sardigna hag Italia.

Diehan e klaskas ar briñsed diskouez d’an holl e oa e oa Seborga er-maez Stad Italia, en ur ijinañ  tremenoù-hent, pezhioù moneiz, « timbroù » gant arouez ar vroig disrannour, ha zoken sevel konsuldiez…
[Lec’hienn Seborga]

 Pesk Ebrel 
« Moresnet Neptu » a oa un tiriad bihan nepell eus kêr Aachen (Alamagn). Dre Feur-Emglev Vienna e 1816 e tivizas an Izelvroioù, Prusia ha (diwezhatoc’h) Belgia e chomfe neptu an takd hag e vefe fiziet e velestradurezh e komiserien eus pep Stad. Padout a reas an emglev betek ma voe sinet Feur-emglev Versailhez ha fiziet Moresnet e Belgia e 1919.

E 1863 e voe krouet gant an timbrawour belgiat Jean-Baptiste Moens (1833-1908) ar gelaouenn Le Timbre-poste, an hini gentañ o plediñ gant an timbroù en Europa. Alas, kopiet e voe he fennadoù-skrid gant ar Gall Pierre Mahé, e penn ar gelaouenn Le Timbrophile. Evit prouiñ dizonestiz an den hag ober goap outañ, Moens a embannas ur pennad d'ar 1añ a viz Ebrel 1867, o tisplegañ e oa bet embannet pevar timbr dindan anv "Commune Libre de Moresnet" gant an embregerezh Vish et Lirva (Vish = Pesk e flandrezeg, Lirva = Ebrel penn-da-benn). An deiz war-lerc'h e voe embannet ur pennad diwar-benn an danvez-se gant Le Timbrophile ivez !
Hogen merourien an tiriad, gant ar c’hoant embann dizalc’hidigezh Moresnet hag ober eus ar vro ur Stad esperanteger (!), a lakaas moullañ ur rummad 8 timbr divyezhek (galleg hag alamaneg) d'ar 5 a viz Gwengolo 1886. Kelaouet e voe ar pennadurezhioù prusian ha belgiat ha d'an 19 a viz Here e voe divizet tennañ anezho diouzh ar gwerzh.

E miz Ebrel 1883 e voe lennet e « Le Timbre-Poste » e oa bet embannet pemp timbr gant ur broviñs bolivian he disklêriet he dizalc’hiezh : Republik Capacua. Pa voe studiet pizh an timbroù, an dastumerien gredus a lennas “1-4-83” e skoed bihan an traoñ…

 Propaganda Brezel 
Falstimbroù gant luganioù kalonek a zo bet peget ouzh lizhiri kaset da brizonidi brezel, pe soudarded o servij en estrenvro. Galvet e veze ar bobl da brenañ anezho evit skoazellañ “ar strivoù brezel” pe mad an dud taget gant ar brezel.

An daou vrezel-bed a roas an tu da embann un toullad vignetennoù broadelour. E Bro-C’hall e voe skeudannaouet Jeneraled al Lu (ar Marichal Foch), distro Elzas-Loren er Stad-C’hall. Er Rouantelezh Unanet e voe lakaet an dud da zerc’hel soñj eus al Lusitania. En Alamagn  e teuas war wel meur a vignetennoù evit derc'hel soñj eus an trevadennoù alaman kollet e 1918, tra ma c'houlenne lod all stagañ ar pezh a chome eus Aostria ouzh Alamagn
E-pad an Eil Brezel-bed e teuas er-maez e Bro-C'hall un timbr faos gant skeudenn Pétain, produet gant an FFI.

War intrudu ar Stadoù-Unanet e voe treset timbroù gant penn Hitler heñvel ouzh re ar rummad boutin, hogen kemmet dre lakaat ur penn-marv en e lec’h hag eilerc’hiet an enskrivadur Deutsches Reich gant Futsches Reich (= Reich distrujet).

Diouzh o zu, an Nazied a savas un timbr awenet gant hini ar Rouantelezh Unanet embannet da vare kurunadur George VI e 1937, o kinnig ar roue saoz e-kichen Stalin, ha Steredenn David er c’hornioù uhel.

Vignetennoù evit brudañ ur stourmadeg
Diniver eo ar strolladoù, sindikadoù, kevredigezhioù o deus klasket brudañ o vennozhioù dre hanterouriezh ar pegsunioù.
E 1887 ar jeneral Boulanger, Maodiern ar Brezel, a glaskas tapout ar galloud E Bro-C’hall. Diwar e intrudu e voe moullet en Alamagn ur rummad pegsunioù gant e boltred.
Timbroù dastum arc'hant gant kemennadennoù enep-stad a zo deuet war wel e-barzh ar sindikadoù labour evel ar re moullet gant ‘’Confederación Nacional del Trabajo’’ hag an ‘’Industrial Workers of the World’’’.

Vignetennoù evit lidañ gouelioù
Da vare Nedeleg e vez produet timbroù luduennig gant poltred an Tad Nedeleg, ur wezenn sapr… pe lidañ un deiz-ha-bloaz.

Vignetennoù evit lidañ nijadennoù
Da-geñver nijadennoù kentañ pe abadennoù aerlu kentañ e veze embannet pegsunioù koun liesseurt e Bro-C'hall hag en Alamagn.

Gant ar saloñsoù aer liesseurt e c'hall ar c'hevredigezhioù lec'hel moullañ timbroù heñvel-tre ouzh ar re wir a-wechoù.

Deiz-ha-bloaz an Entente Cordiale (1904-2004), beaj Bleriot etre Bro-C’hall ha Bro-Saoz ha nijadenn gentañ ar Concorde (1909-1969) a ro tro da voullañ ur follenn nav timbr kranellet ha pegus.

Vignetennoù evit brudañ diskouezadegoù
Brudañ diskouezadegoù, foaroù hengounel (Foar Paris, Foar Lyon), degouezhoù etrebroadel a voe abeg embann vignetennoù abaoe fin an .  

 Vignetennoù evit sikour an dud en dienez 
Ar Groaz Ruz ha servijoù o gouarnamant plediñ gant ar yec’hed o deus komprenet abred-tre pouez treuzkas kemennadennoù dre an timbroù ha dastum sammadoù arc’hant evit ober war-dro an dud klañv.

Pep bloaz betek ar bloavezhioù 1970 e veze embannet vignetennoù a-enep an tuberkuloz e Bro-C’hall. Gant ar Mutualité Postale e veze graet meuleudigezh an "aer c’hlan". 

 Timbroù faos Clive Harold Feigenbaum 

Unan eus ar Stadoù bihanañ en India eo an Nagaland, eno ar bobl Naga, gristenekaet hag o prezeg ur yezh tibetek-burmek. Ur youl dizlc’hiezh zo abaoe dekbloavezhioù, trawalc’h evit ma embannfe an embregour dizonest  Clive Harold Feigenbaum un toullad falstimbroù dindan an alc’hwez Nagaland.

Etre 1962 ha 1969 e lakaas e gwerzh timbroù dindan anv Calf of Man, un enezenn didud e su Mannav, hag enezennoù Pabay, Sanda, Stroma, Staffa, Soay e Skos.

N’eus mui kaoz eus faltazi met eus embann ar pezh a seblant bezañ timbroù evit touellañ an dastumerien. E saozneg e reer gant ar ger « Bogus » evit ober anv anezho.

 Dastumadenn 
N’eus roud ebet eus an timbroù Luduennig er c’hatalogoù timbrawouriezh, nemet e vefe en ur stagadenn distag d’an embannadur.
Diaesoc’h eo neuze kregiñ un dastumadenn, en ur c’houzout ne veze ket moullet kement hag an timbroù gwir. 

Kluboù dastumerien timbroù Luduennig zo er Rouantelezh-Unanet hag e Bro-C’hall (Arc-en-Ciel).

Er Stadoù-Unanet, ar Christmas Seal & Charity Stamp Society zo ur gevredigezh a nann-kenwerzhel a zastum timbroù luduennig, timbroù madelezhus... Krouet e oa bet ar gevredigezh e 1931 gant W.L. Kinkead, dastumer timbroù ha prezidant an New Jersey Tuberculosis League.

 Liammoù diavaez 
Kuzul ar Pobloù Minorelet
Moresnet
Bruce Henderson
Pennad e Le Monde
Musée de la Poste
Klub dastumerien "Arc en Ciel"
cinderella-stamp-club

 Levrlennadur 
« L'Etat c'est moi. Histoire des monarchies privées, principautés de fantaisie et autre républiques pirates »  Bruno Fuligni  Les Editions de Paris Max Chaleil 1997  ISBN 2-905291-69-9
Ronan Ménardeau, « Sealand, ar briñselezh war neuñv », Bremañ, niv. 413, C'hwevrer-Meurzh 2017, p. 22.
Williams, L.N. & M. Cinderella Stamps. London: William Heinemann, 1970  ISBN 0-434-86640-7 152p.

Timbroù faltazi