Arsanailh Roazhon

Arsanailh Roazhon, bet anvet ivez Atelier de Construction de Rennes, a oa un arsanailh staliet e mervent Roazhon hag e Sant-Jakez-al-Lann. Produiñ a reas munisionoù ha dafar all evit an arme c'hall etre kreiz ar bloavezhioù 1840 ha 2000.

 Istor 

 Orin 
En XVIII kantved e voe meur a vrezel etre ar Rouantelezh c’hall ha Bro-Saoz, ar Brezel Seizh Vloaz (1756-1763) hag ar brezel war-vor (1778-1783) en o zouez. E 1777 e voe divizet lakaat sevel teuzerezh Antrig (e Antr, e Bro-Naoned, war ribl al Liger) evit pourveziañ ar Morlu gant kanolioù. Adalek 1778 e voe boulc’het raktres un arsanailh all, en douaroù, evit gwareziñ anezhañ diouzh an tagadennoù adalek an aodoù CURACULL Jérôme, Sous la Courrouze la mémoire de l’arsenal de Rennes, Place Publique, mizioù Du-Kerzu 2010 (lennet d'ar 15/09/2025).

Roazhon a voe dibabet, abalamour d’ar gêr bezañ aes da zaremprediñ eus an aod hag eus kêrioù all a-drugarez da hentoù gwelloc’h. E deroù an Dispac’h gall e servijas kêr da zegemer soudarded ha da greizennañ dafar evit an arme. Pa voe disklêriet adarre ar brezel da Vro-Saoz e 1793 e voe staliet un arsanailh kentañ e savadurioù an Hôpital Général. Un dekred a voe embannet e 1798 gant an Directoire evit trebadekaat al lec’h, en ur sevel ur skol hag un arsanailh kanolierezh er gêr. Ne grogas ket al labourioù koulskoude abalamour d’an diouer a arc’hant.

 Savadurioù kentañ 
E 1832 e voe studiet penaos sevel un arsanailh nemetken. E 1844 a voe pozet maen kentañ ar savadurioù, a oa soñjet evit degemer 320 micherour. Roll an arsanailh e oa pourveziañ pezhioù kanolioù evit gellet difenn an aodoù eus genoù ar Saena betek hini ar Gironde. Brasaet e voe al lec’h e 1859 c’hoazh : triwec’h devezh-arat e oa neuze, etre ar vali Sebastopol hag ar vali La Tour d’Auvergne.

E 1856 e voe prenet tachennoù e kêriadennig La Courrouze, a oa pell diouzh kreiz-kêr neuze, evit sevel magajennoù poultr eno. Un hent-houarn a voe savet war ar prim e 1871 evit goulloiñ dafar an arsanailh ha kas anezhañ da lec’h all, pa oa ar Brusianed o tostaat ouzh Breizh.

 Diorren goude brezel 1870-1871 
Goude ar brezel a-enep Prusia (1870-1871) e voe divizet kreñvaat nerzh milourel Bro-C’hall. 6,5 hektar a voe prenet tro-dro d’ar magajennoù poultr evit sevel ur gargousserieA chom da dreiñ. (e-lec’h ma veze leuniet ar munisionoù gant poultr) hag ur gartoucherezh (e-lec’h ma veze bodet elfennoù ar munisionoù). D’ar mare-se e oa tachenn Roazhon o ledañ, hag en em gavout a reas daou lec’h an arsanailh er gêr da vat. Strivoù a voe graet e dibenn an XIX kantved evit aozañ gwelloc’h al liamm etre atalieroù hag an arsanailh.
kleiz|thumb|Fuzuilhoù alaman Gewehr 98 seziset war an tachennoù-emgann, kempennet en arsanailh evit bezañ adimplijet gant ar C'hallaoued (1916).
Just a-raok deroù ar Brezel-bed Kentañ e oa 1300 micherour o labourat e arsanailh Roazhon. E-pad ar brezel e voe brasaet a galz. Pevar devezhiad-arat magajennoù hag atalieroù a voe savet. Unnek hektar a voe prenet e Sant-Jakez-al-Lann evit stokiñ ar munisionoù produet. E 1917 ha 1918 e laboure 18.000 den en arsanailh en holl. Produet e veze obuzioù evit ar c'hanol 75 mm eno ; 400.000 douilhez evit ar munisionoù-mañ a voe savet e-pad ar bloavezh 1917 da skouer CASSARD Jean-Christophe ha MONNIER Jean-Jacques (kenurzhierezh), Toute l'histoire de Bretagne, Skol Vreizh, 2003, ISBN 2-911447-83-2, p. 574. 35% eus ar vicherourien a oa merc'hed. Lod anezhe a oa o labour kargañ an obuzioù gant melinit, un danvez-tarzh melen dañjerus evit ar yec'hed. « Munitionettes » a voe graet anezhe. War-dro 2000 Tunizian, 1000 Italian hag un nebeud kantadoù a Sinaiz a labouras war al lec'h ivez. Un harz-labour a voe e miz Even 1917, e-touez ar micherourezed dreist-holl, evit goulenn ur c'hresk war ar goproù. Trec'h e voent CURACULL Jérôme, Arsenal : des obus de 75 aux portes de la ville, Place Publique, mizioù Gouere-Eost 2014 (lennet d'ar 15/09/2025).

Etre an daou vrezel-bed e sioulaas an obererezh en arsanailh, a brodue kartouchennoù evit armoù hiniennel hepken. 44 hektar tachenn a voe feurmet evit oberioù all. Kamp Verdun (war-hed ar vali Jean Mermoz hiziv an deiz) a zegemeras repuidi eus Spagn e dibenn ar bloavezhioù 1930.

E 1938 e adkrogas Bro-C’hall da broduiñ armoù a-yoc’h abalamour da c'hourdrouzioù an Trede Reich. 24 hektar a voe prenet evit sevel ur gartoucherezh nevez. Ne oa ket echuet pa erruas an arme alaman en arsanailh, d’an 18 a viz Even 1940. Implijet e voe al lec’h gant an Alamaned a-hed an Eil Brezel-bed, met n’eo ket sklaer evit petra. Ar mekanikoù hag an dafar modern a voe kaset da Alamagn. En nozvezh etre an 3 hag ar 4 a viz Eost e voe lakaet ar magajennoù munisionoù da darzhañ gant ar Wehrmacht. Tan a voe lakaet e kalz savadurioù eus an arsanailh ivez. Implijet e voe al lec’h gant melestradurezh an arme betek an 18 a viz Even 1945.

 Diskar e eil hanterenn an XX kantved 
Goude an Dieubidigezh, da c’hortoz e vije adlañset ur programm adarmiñ gant Bro-C’hall, ar Ministr Charles Tillon a zivizas e vije produet madoù all gant an arsanailhoù. Hini Roazhon a broduas neuze turgnoù horolajerezh, haderezioù hag hejerezioù, a veze kaset da URSS da skouer Les anciens apprentis se souviennent de l’Arsenal de Rennes, Ouest-France, 26/05/2023 (lennet d'ar 16/09/2025). Adalek 1947 e voe adlañset produerezh an douilhezioù ha kargañ ar munisionoù. War-dro 1960 e c’halle an uzin produiñ 110 douilhez e laton ha 70 e dir bep eurvezh, evit obuzioù 75 mm. 970 den a laboure war al lec’h neuze. D’ar c’houlz-se e krogas an arme da werzhañ tachennoù tro-dro d’an arsanailh, ha ledanaet e voe e oberioù : adkarroù milourel a voz savet da skouer.

Etre 1960 ha 1966 e voe digoret ur greizenn stummañ gant an arsanailh, e bali La Tour d'Auvergne. 20 deskard a veze dibabet bep bloaz. E 1968 e voe dilezet ar c’hargañ munisionoù gant poultr en arsanailh abalamour ma oa kêr Roazhon o ledañ hag o tostaat ouzh ar savadurioù. Digreskiñ a reas obererezhioù an atalieroù betek 2000, pa voe serret da vat.thumb|Savadurioù war sevel e karter ar Courrouze (2009)

 Hiziv an deiz 
Ur c’harter nevez-flamm, La Courrouze, zo bet savet e plas an arsanailh adalek eil hanterenn ar bloavezhioù 2000. Roudoù a gaver eus an arsanailh hiziv an deiz e anv ur c’harter (Cleunay-Arsenal-Redon) e mervent ar gêr RICHARD Fabienne, Quand 18 000 ouvriers fabriquaient des munitions : l’histoire méconnue de l’arsenal de Rennes, Ouest-France, 06/08/2025 (lennet d'ar 15/09/2025). Ur straed nevez, digoret da vare sevel karter ar Courrouze, a zo bet anvet straed ar Munitionettes gant kuzul-kêr Roazhon e 2010 15 PROPOSITIONS de DENOMINATIONS, war lec'hienn ar gevredigezh Association mémoire "Arsenal - Courrouze" Rennes (lennet d'ar 16/09/2025).

 Levrlennadur 
  Kevredigezh "Mémoire Arsenal-Courrouze" ha Christine Barbedet, L'arsenal de Rennes de 1793 à nos jours, Les Éditions de Juillet, 2012, 257 p., ISBN 978-2-36510-013-7

 Liamm diavaez 
  L'Arsenal de Rennes, reportaj an ORTF (27/10/1972) war lec'hienn L'Ouest en mémoire / INA (6 mn 24)

 Pennadoù kar 
 Arsanailh an Oriant
 Arsanailh Brest
 Teuzerezh Antrig

Notennoù ha daveennoù

Rummad:Arsanailhoù
Rummad:Embregerezhioù munisionoù
Rummad:Istor Roazhon
Rummad:Embregerezhioù savet e 1844
Rummad:Embregerezhioù dafar labour-douar
Rummad:Embregerezhioù aet da get