Protestantiezh e Breizh

Ar brotestantiezh a zo an trede relijion e Breizh, war-lerc'h ar gatoligiezh hag an islam. Emañ e Breizh abaoe penn-kentañ an Disivoud er . Treutik e chomas niverenn ar Brotestanted vreizhat er c'hantvedoù da heul avat abalamour d'ar berzioù hag d'an heskinoù a bep seurt. Dre ma teuas Bro-C'hall da vezañ gouzañvusoc'h-gouzañvusañ ouzh ar Brotestanted e brasaas un tammig o niverenn gant pastored ha marc'hadourien o lakaat o annez e Breizh, o tont eus broioù evel Suis ha Breizh-Veur. Adalek an  e teuas Ilizoù protestant all evel ar vadezouriezh hag ar vetodouriezh. Ilizoù protestant nevez, o tont eus ar Stadoù-Unanet dreist-holl, a zo abaoe dibenn an XX kantved : ar bantekostiezh, an azventouriezh hag an Ilizoù  avielour all. Liesseurt, bihan ha niverus eo an ilizoù protestant e Breizh hiziv eta.

Daou zeiziad a zo a-bouez evit plas ar Brotestanted er gevredigezh : e 1802 eo bet anavezet an ilizoù luterian hag an ilizoù adreizhet en ur mod ofisiel e Frañs, hag e 1905 eo bet embannet al lezenn disparti etre an Ilizoù hag ar Stad.

 Istor ar protestantiezh e Breizh 
Tremen a reas ar mennozhioù protestant e Breizh adalek penn-kentañ an Disivoud protestant. 

Renée Bro-C'hall, merc'h da Anna Vreizh, a droas ouzh ar feiz protestant kerkent hag ar bloavezhioù 1530, ha harpañ a reas ar brotestanted kement a c'hallas he buhez-pad. Unan eus ar verzerien brotestant breizhat kentañ a voe Nicolas Valleton eus Naoned, tapet e-barzh Afer ar Plakardoù (Affaire des Placards). Devet e voe bev e Pariz e 1534. Tremen a reas an disivouder skosat John Knox ar goañvezh 1548 toullbac'het en ur gale e porzh Naoned.

Dont a reas an nobl gall François de Coligny d'Andelot, unan eus pennoù an Hugunoded ha breur yaouankoc'h d'an amiral Gaspard II de ColignyReuzied kentañ Brezelioù ar Relijion a voe Gaspard de Coligny., d'ober un droiad e Breizh e 1558 evit prezegañ gant pastored Karmel ha Loiseleur. Bodañ a reas an noblañs e Kastell ar Bretech e Merzhelieg (Bro-Naoned) evit kinnig dezho e gompren nevez eus ar gristeniezh. Tremen a reas ouzhpenn kant familh nobl d'ar galvinouriezh, evel an Tiegezh Roc'han hag an Tiegezh Châtillon. 

 Brezelioù ar Relijion hag an taol-esae evit adlakaat souvereniezh Dugelezh Breizh 
E-pad Brezelioù ar Relijion (1562-1598) e voe dalc'het azeulerezh gant meur a Hugunod war o douaroù, dreist-holl aotrouien La Muce-Ponthus, baroned Auvagour, La Chapelle, aotrouien La Roche-Giffart, ar re Coligny, an Tiegezh Roc'han. E-pad Lazhadeg deiz sant Berteleme e 1572 e nac'has maer Naoned Guillaume Harouys kas da benn urzhioù ar roue ha gwareziñ a reas ar gumuniezh protestant ha marc'hadourien ar Proviñsoù Unanet.

Mont a reas ar protestant Herri IV war tron Bro-C'hall e 1572. E 1582 e voe anvet Fulup a Loren, dug Mercœur, da gouarnour Breizh. Nac'hañ a reas plegañ d'ar roue Herri IV, hag e penn ar C'hevre Katolik en em lakaas. Heskinañ a reas ar familhoù protestant, ilizoù a voe distrujet gant e aduidi.

Goude dug Guise bezañ drouklazhet e 1588 e voe tennet e bost gouarnour Breizh diouzh Fulup gant ar roue e 1589. Kenderc'hel a reas da zougen an titl-se betek 1598 avat. Ar roue nevez Herri IV n'en doa gwririoù ebet war Dugelezh Breizh. D'ar c'hontrol, Mari Luksembourg, gwreg Fulup, a oa diskennardez dugelez Janed Pentevr, ha gwirioù he doa war an Dugelezh eta. Rak-se e klaskas Fulup adlakaat souvereniezh ur Vreizh katolik. Sevel a reas ur gouarnamant breizhat en-dro e Naoned, en em zisklêriañ a reas « Gwarezour an Iliz Katolik ha roman » e Breizh ouzh ar roue protestant-se, ha reiñ a reas an titl a « priñs ha dug Breizh » d'e vab. 

Emgannoù a voe etre partizaned Fulup Loren, kevredet gant ar bagadoù spagnol kaset di gant Felipe II, ha an arme c'hall, kevredet gant ar Saozon. E-pad an trubuilhoù-se e c'houzañvas iliz Blaen un tan-gwall e 1591, hag ar feizidi a gavas repu e Kastell la Gascherie (e Chapel-Erzh), perc'hennet gant ar c'habiten kalvinour François de La Noue.

A-benn ar fin e plegas Fulup Loren da Herri IV e 1598, en eskemm da spletoù a bep seurt, en o zouez ur mell sammad arc'hant. Setu perak e voe divizet kêr-benn Breizh gant Herri IV evit sinañ an Edit a echufe Brezelioù ar Relijion e Frañs, peogwir a oa ar gêr lec'h m'en doa renet Fulup Loren e-pad bloavezhioù, darbet dezhañ reiñ he dizalc'hidigezh da Vreizh.

 Etre Edit Naoned hag e derridigezh, statud bresk ar brotestanted 
D'an 30 a viz Ebrel 1598 e voe sinet, gant Herri IV Edit brudet Naoned a anavezas frankiz a goustiañs hag a azeulerezh d'ar brotestanted. Adsavet e voe an azeulerezh e Breizh hag er rouantelezh gall. E Bro-Naoned, en em vodañ a reas ar re adreizhet e Sulieg, ouzhpenn tri lev eus kêr, diouzh ar pezh goulennet outo gant ar skrid.

Dindan ren Loeiz XIII e renas an nobl breizhat Herri II Roc'han ar strollad hugunoded evit enebiñ ouzh galloud roue Bro-C'hall. Trec'het e voe gant Richelieu e seziz Ar Roc'hell e 1628. Krennet e voe gwrioù ar brotestanted gant Peoc'h Alès e 1629.

A-benn ar fin e voe torret Edit Naoned gant Loeiz XIV e 1685 ha ret e voe d'ar brotestanted dilezel o feiz pe mont en harlu. Distrujet e voe an holl ilizoù. Gouzañvet e voe un nebeut aesterioù avat, abalamour da darempredoù kenwerzhel Naoned gant ar Rouantelezh Unanet, Skandinavia ha dreist-holl an Izelvroioù, broioù pouezhus anezho.. A-benn a ar fin e tivroas an hanter eus protestanted Breizh d'an "Douaroù Repu", da Vro-Saoz pe d'an Izelvroioù. Ne voe adkavet ar frankiz da azeuliñ nemet e 1791.Roet en doa Edit Damant ar roue Loeiz XVI ur statud gwirel gwelloc'h d'ar Brostestanted ha d'ar Yuzhevien dija e 1787.

 Protestanted vreizhat brudet en XVI ha XVII kantved 
 Renée Bro-C'hall (1510-1574), Dugez Ferrara, a dremenas 32 vloaz eus he buhez en Italia. Gounezet d'ar feiz brotestant kerkent hag ar bloavezhioù 1530, reiñ a reas degemer da Jean Calvin, penn Republik teokratek Geneva, e 1536. Eskemm a reas lizheroù gantañ. Pa varvas e gwaz e 1559 ez eas da Montargis da chom, krouiñ a reas eno un iliz adreizhet ha demeger a reas kalz repuidi brotestant e-pad Brezelioù ar Relijion.
 François de La Noue (1531-1591), kabiten hugunot e-pad Brezelioù ar Relijion.
 difennet e voe ar galvinouriezh gant an tiegezh galloudus Roc'han. Dimezhiñ a reas René Iañ Roc'han gant ar brotestantez Isabeau d'Albret e 1534. Desavet e voe o bugale er feiz protestant, en o zoue René II Roc'han, Françoise Roc'han ha Henri Iañ Roc'han. Pennoù brezel protestant a voe mibien René II Roc'han, Henri II Roc'han (1579-1638) ha Benjamin Rochan, er .

 An XIX hag XX kantved 

Ar metodouriezh a oa un Iliz protestant nevez ganet diwar ur chism diouzh an anglikaniezh e-pad an Dihun bras, ul luskad a-bouez a glaske "dihuniñ" ar feiz protestant adalek kreiz an XVIII kantved e rouantelezh Breizh-Veur hag en he zrevadennoù. Tizhout a reas broioù protestant all evel Suis, ha Bro-C'hall ivez un tamm. Ar re gentañ da zegas ar feiz-se e Bro-C'hall a voe daou Vreton aet da Normandi. Jean du Pontavice hag Arnaud de Kerpezdron, troet ouzh ar feiz metodour goude o chomadenn e Jerzenez, a yeas da brezeg ar c'heloù mat e Normandi an douar bras goude an Dispac'h gall. Mont a reas o diskibled, a-orin katolik alies, da avieliñ Normandi ha BreizhLéon Maury, Le Réveil religieux dans l’Église réformée à Genève et en France, levrenn 2, Pariz, 1892, p. 403-415.. 

Goude Konkordat 1801 e voe roet chapel ar C'harmezezed, nepell eus Kastell Duged Breizh, da protestanted Naoned e 1805 (e 1806 hervez Camille MellinetLa Commune et la milice de Nantes gant Camille Mellinet, 1840.). Kalzig e oant e obererezh industriel Naoned ha Liger-Izel, etre 10 ha 15% eus an dud a aferioù pa oant 1% eus poblañs Naoned Les protestants et Nantes : une minorité au cœur d’une ville portuaire, atersadenn Charles Nicol diwar-benn istor ar Brotestanted e Naoned, lec'hienn Naoned meurgêr, lennet d'ar 1 a viz Kerzu 2025.. Unan anezho, ar paramantour ha greantour metodour Thomas Dobrée (1781-1828) ha pastor Naoned Wilson a skoazelljont da gas da benn ur c'houlzad evit terriñ ar sklaverezhAlice Wemyss, Histoire du Réveil 1790-1849, Pariz, Les Bergers et les Mages, 1977, p. 135.,Adsavet e oa bet ar sklaverezh en trevadennoù gall e 1802 gant Napoleone Buonaparte. Torret e voe da vat e 1848.. Pemp maer protestant en deus kontet Naoned, en o zouez Ferdinand Favre (1832-1865) ha Paul Bellamy (1910-1928). E 1855 e voe savet templ protestant kentañ ar gêr, plasenn Edit Naoned. Bombezet e voe e 1943 hag adsavet e 1958.

Ur roll dibar a c'hoarias ar Brotestanted e Frañs evit degemer al lezenn disparti etre an Ilizoù hag ar Stad e 1905. Un dro a oa hervezo da gaout an ingalded gant ar Gatoliked.

E 1954 e voe krouet "Mision avielour Tziganed Frañs" gant ar pastor pantekostiour breizhat Clément Le Cossec Du ghetto au réseau. Le protestantisme évangélique en France, 1800-2005 gant Sébastien Fath, emb. Labor et Fides, Geneva, 2005, p.217..

 Roll ar bastored gembreat er brotestantiezh vrezhonek 
War c'houlenn pastored eus Kembre Thomas Price ha David Jones e voe troet an Testamant Nevez e brezhoneg evit ar wech kentañ, gant Yann-Frañsez ar Gonideg. Embannet e voe "Testamant nevez hon aotrou Jézuz-Krist" e 1827. 

C'hoari a reas ar pastor kembreat John Jenkins (1807-1872) ur roll dibar evit adsevel ar brotestantiezh e Breizh. Pa gejas gant ar mojennour ha skrivagner brezhoneg Gwilherm Rikoù (1778-1848) e anlaezas anezhañ d'ar feiz protestant. Kenlabourat a rejont evit adwelout troidigezh vrezhonek ar Bibl kaset da benn gant ar Gonideg. Gwilherm Rikoù a zistroas ouzh ar brotestantiezh e fin e vuhez.

Mab-bihan Gwilherm Rikoù, Gwilh ar C'hoad (1845-1914) a voe ur pastor protestant oberiant. Digeriñ a reas temploù ha skolioù e le'chioù liesseurt, ha zoken ur chapel, un ospital hag un ti-emzivaded e Tremael, ha treiñ a reas e brezhoneg kanoù relijiel, an Testamant Nevez (1883) hag ar Bibl (1890).  

Ober a reas ar pastor kembreat William Jenkyn Jones (1852-1925) e annez en Oriant e 1882, ha goude e Rosporden, Kemper ha Pont-'n-Abad. Deskiñ a reas brezhoneg buan ar misioner badezour. Brudet eo evit bezañ an hini kentañ a droas Hen Wlad fy Nhadau  e brezhoneg, e stumm ur c'hantik  embannet e Kemper e 1895 en e levr Telen ar C'hristen. Sevel a reas temploù protestant er Vro-Vigoudenn, ha stourm a reas a-enep an alkoolegezh. Douaret e voe e Kemper e 1925.

 Protestanted vrudet en XIX hag XX kantved e Breizh 
 Ferdinand Abraham Favre (1779-1867), greanter genidik eus Suis, maer Naoned etre e 1832 ha 1865, kannad ha senadour.
 Thomas Dobrée (1810-1895), dastumer.
 Paul Bellamy (1866-1930) , maer Naoned etre 1910 ha 1928, kannad.

 An Temploù hag ilizoù e Breizh 
 An ilizoù er XVI ha XVII kantved 
Naoned ha Roazhon a voe an div gêr adreizhet e Breizh. Kalz re all a voe e Mervent Bro-C'hall, hag Ar Roc'hell e oa kêr-benn an Hugunoded. Ilizoù protestant a ziwanas e Bro-Naoned ha Bro-Roazhon. E 1560 e voe roet an iliz kentañ da protestanted Naoned e karter Lokidi, ha Bachelard a voe anvet he fastor ent-ofisiel. Un iliz a voe savet e Cleunay (ul lev eus Roazhon d'ar mare-se) darempredet gant familhoù artizaned ha bourc'hizien.. E 1561 e voe lakaet ar pastor Louveau e karg eus ilizoù aodoù Bro-Naoned er Roc'h-Bernez, er Groazig, e Gwenrann hag e Penc'herieg. E 1562 e voe anvet ar pastor Silo Le Clercler e Kastell Blaen perc'hennet gant Izabeau d'Albret hag he mab Henri II Roc'han war he lerc'h.

Lakaet e voe tan da templ Blaen e 1591 (Brezelioù ar Relijion). Distrujet e voe templ Cleunay, e-kichen Roazhon, e 1685 (Terridigezh Edit Naoned).
 An temploù eus an Ilizoù "hengounel" 
Eus an  eo an temploù protestant koshañ a zo c'hoazh e Breizh :
 templ protestant Kemper, straed Kergariou, digoret en ur mod ofisiel e 1847 gant ar misioner kalvinour kembreat James Williams.. Un templ all a zo e Lechiagad (Bro-Vigoudenn).
 templ protestant Roazhon, savet e 1882 boulouard ar Frankiz. 
 templ protestant Naoned, plasenn Édouard-Normand, savet e 1958 goude distruj an hini kent e 1943 gant ur vombezadenn plasenn Skrid-Embann Naoned (savet e 1855). 

Temploù protestant a zo ivez e Perroz-Gireg (1937), Plougouskant (1902), Sant-Brieg (1908), Brest, Dinarzh (eus Iliz Adreizhet Frañs).

Un iliz anglikan a zo ivez e Dinarzh, iliz Sant Berteleme (Saint Bartholomew), dre an abeg ma voe diazezet ar gêr gouronkañ gant ar Saozon. Savet e voe e 1871.

Gwelet ivez ar garrez protestant e pennad "Bered Trugarez" Naoned.

 An Ilizoù protestant nevez 
An Ilizoù protestant nevez zo niverus awalc'h e Breizh bremañ.

Un toullad mat a ilizoù avielour a zo un tamm e pep lec'h e Breizh, da skouer an iliz protestant avielour boulouard ar Beaujoire, karter Naoned Erzh e Naoned, kichen-ha-kichen gant iliz katolik Sant-Jord ar Batignolles hag iliz ortodoks Sant-Bazil-Kesare-ha-Sant-Aleksei-Ugena, nepell eus Stad ar Beaujoire.

Un iliz mormon a zo e Saozon-Sevigneg, straed Roazhon : Iliz "Jezus-Krist Sent an deizioù Diwezhañ". Unan all a zo hent Santez-Lusenn e Naoned, hag unan all e Kemper

 An aozadurioù 
Bodet eo ar brotestanted e Kevread protestant Frañs. E 2013 e voe krouet Iliz protestant unanet Frañs evit unaniñ an Iliz luterian hag an Iliz adreizhet.

 Levrlennadur 
 Jean-Yves Carluer, Protestants et Bretons, la mémoire des hommes et des lieux, Emb. La Cause, Pariz, 1993
 Jean-Yves Carluer, Les Protestants bretons. Cinq siècles de protestantisme en Bretagne,  20 a viz Gouere 2017

 Liamm diavaez 
 protestantsbretons.fr lec'hienn Jean-Yves Carluer.
Notennoù ha daveoù
Notennoù

 Daveoù 

Rummad:Protestantiezh e Breizh
Rummad:Istor Breizh