Diforc'hidigezh er Stadoù Unanet

An diforc’hidigezh en deus enaouet meur a ziviz er Stadoù-Unanet, en ur zivrannañ ar c’hevredigezh. Diskouezet en deus kudennoù etik, politikel ha lezennel. Ar varnadenn Roe vs Wade a framm istor an diforc’hidigezh, gant daou zegouezh istorel bras : embannidigezh ar varnadenn e 1973 a lezenaas an diforc’hidigezh, hag e dorridigezh e 2022, 50 vloaz goude. Hiziv, gant torridigezh ar varnadenn, pep stad a choaz da lezennelaat an diforc’hidigezh pe pas.

 Istor al lennerezh 
Abaoe ganedigezh ar Stadoù-Unanet, an diforc’hidigezh a zo bet en dalc’h daeloù, hag un istor skoulmet en deus.

Etre an XIII han an XIX kantved, an diforc’hidigezh a oa aotreet a-raok kentañ fiñvadennoù ar fetus, da lavaret eo a-raok ar pevare miz brazezder, pa groge ar maouezed da santout fiñvadennoù. Met an diforc’hidigezh a zo tamm-ha-tamm deuet da vezañ gwelet fall er gevredigezh goude dizalc’hidigezh ar Stadoù-Unanet e 1776. E gwirionez, e-pad an XIX kantved, 35% eus an brazezderioù a echue gant un diforc’hidigezhA. Martinelli-Fernandez, L. Baker-Sperry ha H. McIlvaine-Newsad, ''Interdisciplinary Views on Abortion: Essays from Philosophical, Sociological, Anthropological, Political, Health and Other Perspectives'', Jefferson, NC, McFarland & Company, 2009.

Ar c’hentañ lezenn diwar-benn an diforc’hidigezh a voe embannet e 1821 : berziañ a rae implij an poezon evit diforc’hañ e Connecticut hag e meur a stad all goude. E 1847, an American Medical Association a voe krouet. Horatio Storer, ur jinekologour hag unan eus izili ar c’hevredigezh, a azrec’has ar re all da emgannañ enep an diforc’hidigezh. Enebour pennañ an diforc’hidigezh er Stadoù-Unanet e oa deuet an AMA da vezañ neuze. E 1873, implij enephiliañ akipamantoù ha louzoù-avortiñ a zo bet diaotreet gant al lezenn Comsotck. Diaotreet a zo bet a-benn ar fin an diforc’hidigezh e pep stad ar Stadoù-Unanet e 1900. 

E-pad ar bloavezioù tri-ugent, ar rubeol hag implij diyoulek eus ul louzoù dañjerus evit bugale ar maouezed dougerez, an Thalidomide, o deus diskouezet ar gudenn eus berz an diforc’hidigezh. Sherri Finkbine, un aktourez stadunanat, a voe forset da ziforc’hañ e Sveden, ar pezh a reas meur a vrud er Stad. Marv ur vaouez abalamour d’un diforc’hidigezh dilezenn ha dañjerus en deus ivez roet lañs d'ul luskad evit ar gwir da ziforc’hañ. Setu e 1972, al lezennoù a oan bet adreoliet e 4 stadoù o deus aotorizet diforc’hidigezh. 

E 1973, pep tra a cheñchas gant Norma Mc Corvey, a implije an anv-pluenn Jane Roe evit gwareziñ e identelezh, pa zeuas da vezañ brudet en ur gas dirak al lez-varn prokulor Texas, Wade, gant daou alvokad, Sarah Weddington ha Linda Coffee. Dougerez e oa e 1970, c’hoant he doa da ziforc’hañ met bevañ a rae e Texas, e-lec’h e oa difennet en ober. Hervez Texas, an diforc’hidigezh a oa divonreizh. E-giz-se, gwilioudet he deus he bugel met kaset he deus anezhañ da c’havad. Setu an argad-mañ, etre Wade ha Roe, a oa bet kaset dirak penn lez-varn ar Stadoù-Unanet. D'an 22 a viz Genver 1973, al lez-varn en deus kemeret un disentez istorel : ar gwir da ziforc’hañ a zo bet roet d’an holl vaouezed. An disentez a oa diazezet diwar an pennreolenn eus frankiz skrivet en al lezenn-veur. Ar gwir da ziforc’hañ a oa reolet gant ur framm trimiziek : e-pad ar c’hentañ trimiziad, ar maouezed a c’helle choaz ma c’hoantaent da ziforc’hañ pe pas. E-pad an eil trimiziad, serten stadoù a redie strishaennoù evit gwareziñ yec’hed ar vamm, hag e-pad an tri zrimiziad evit gwareziñ yec’hed ar babig.  Diwezhatoc’h, ar varnadenn Roe vs Wade a zo bet addiazezet gant al lez-varn hag ar framm trimiziek a zo bet keitet e 1992 gant an afer Steuñviñ ar genel vs Casez. An gwir da ziforc’hañ a oa betek bevidigezh ar fetus, da lavaret eo betek ma c'halle ar fetus chom bev er-maez eus ar mammoù, war-dro 24 sizhun. 

Disputet eo chomet ar varnadenn Roe vs Wade e-pad meur a vloaz. Evit gwir, ar mirouriezh a greskae er Stadoù-Unanet, ur vro mestroniet gant kristenion hag a 'z ae da 64% eus ar poblañs e 2020 https://www.pewresearch.org/religion/2022/09/13/modeling-the-future-of-religion-in-america/. An dregantad-mañ a c’hellfe displegañ ar chañchamant trenk en istor an diforc’hidigezh, darvezet e 2022. Evit gwir, kristenion o deus koñsideret e-pad pell an diforc’hidigezh evel un muntr. Meur a vanifestadeg a zo neuze bet danzeet ganto en holl stadoù ha dirak klinikoù evit diforc’hañ. Ar stad a zo neuze rannet etre ar re enep-diforc’hidigezh hag ar re a-du gant ar gwir da choaz. An dael a zo zoken deuet en an daeloù politikel. 

 Eilpennadur Roe vs Wade ha stad an diforc'hidigezh abaoe 2022 
E 2018, stad Mississipi he deus votet ul lezenn evit berziañ an diforc’hidigezh goude pemzek sizhun brazezder, endra ar varnadenn Roe vs Wade a aotree an diforc’hidigezh betek 24 sizhun. Al lezenn-mañ a oa neuze er c’hontrol eus barnadenn al lez-varn, hag enep al lezenn diazez, ar pezh a zo bet abeget dirak al lezioù-varn gant ar glinikenn nemeti a rae diforc’hidigezhioù e Mississippi, ar Jackson Women’s Health Organisation. Al lezenn a oa neuze nullet gant an varnerion, hag ar gwir da ziforc’hañ a oa azlavaret. Met dirak lez-varn uhel ar Stadoù-Unanet e voe kaset an afer gant Mississippi. 

E 2021, ar prezidant Trump en doa anvet e-pad e respet tri barner, Neil Gorsuch, Brett Kavanaugh hag Amy Coney Barrett, al lez-varn uhel. Hemañ diwezhañ a oa neuze dreist-holl frammet gant barnerion mirour, enebet d’an diforc’hidigezh. Serten barnerion o deus komzet eus o eneberezh da Roe vs Wade hag o bolontez da eztalvoudegañ anezhañ, e-pad kaozeadegoù e miz Kerzu 2021. D'an 2 a viz mae 2022, un diell a zo bet diskoachet en ar wask. Ur raktres evit nullañ ar varnadenn Roe vs Wade eo, skrivet gant an barner Samuel Alito. Ar fuiadenn ditouroù-mañ en deus neuze provoket meur a vanifestadeg ha daeloù en holl Stadoù-Unanet. 

Ali diwezhañ al lez-varn uhel diwar-benn an afer Dobbs vs Jackson Women’s Health Organization eus Mississipi a zo bet kemennet d'ar 24 a viz Mezheven 2022. Lezenn Mississipi a zo bet koñfirmet gant meur a varner, ha pemp eus an nav barner o deus dibabet da nullañ barnadennoù Roe vs Wade ha Steuñviñ ar genel vs Casez. An diviz a ziazez war lezenn-veur ar Stadoù-Unanet, pelec’h diforc’hidigezh ne oa meneget neblec’h. Evit Samuel Alito, Roe vs Wade a oa ur fazi bras ha ne azaoueze ket istor hag hengounioù ar stad. Setu, gant diviz al lez-varn, pep stad a zo frank abaoe 2022 da zibab ma aotre an diforc’hidigezh pe pas.

Diouzhtu goude an diviz, meur a stad evel Texas pe Alabama o deus berziet pe harzet an diforc’hidigezh gant lezennoù dija diazezet, anvet trigger laws. Stadoù all o deus er c’hontrol nerzhet gwarez ar gwir da ziforc’hañ. Lezennekadur an diforc’hidigezh a depant bremañ eus strollad politikel gouarnourion ar stadoù : gouarnourion republikan a zo muioc’h enep d’an diforc’hidigezh ha gouarnourion demokrat a zo muioc’h a-du gant lezennekadur an diforc’hidigezh. 

Ur c'horn-tro bras en istor ar Stadoù-Unanet eo neuze freuzidigezh Roe vs Wade. Al lezenn-varn en deus nullet evit ar c’hentañ gwech ur gwir a oa diogelet abaoe hanter-kant vloaz. An diviz en deus pennsaoudanet don al lezenn ha politikerezh ar stadoù. Ouzhpenn-se, bevekaet en deus an dael diwar-benn gwirioù ar merc’hed. 

 Heuliadennoù yec'hedel 
Torfediñ an diforc’higezh en deus pouezus efedoù war ar merc’hed hag war ar vugale ivez. E-giz-se, dibab ar varnerion da reiñ ar choaz d’ar stadoù da lezennelaat pe pas an diforc’hidigezh en deus meur a zilerc’hiadenn. 

Da gentañ, meur a studiadenn a c'halv d’an evezh kreskadur an digevatalderioù etre merc’hed gant eilpennadur Roe vs Wade. Merc’hed bresk o deus nebeutoc'h a chañsoù da dorriñ un dougen, peogwir ne c’hallont ket paeañ an treug da vont da ziforc’hañ en ur stad all. Ouzhpenn-se, 70% eus ar merc’hed a felle dezhe diforc’hañ e 2021 ne oant ket gwenn https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/72/ss/ss7209a1.htm?s_cid=ss7209a1_w.html&utm_. Neuze, bez ez eus un disparaj gouennel en niver a varvioù dleet d’an diforc’hidigezh. E-pad ar bloavezhioù 1960, ur marv diwar pevar liammet gant ar vammelezh a oa abalamour d’un diforc’hidigezh. Koulskoude, evit merc’hed du pe latino-amerikan, ur marv diwar daou eo.

Marvioù a vo degaset gant an diviz-mañ. Diskouezet eo bet gant studiadennoù ez eus ar memes niver a verc’hed o diforc’hañ distag eus stad ar gwir da ziforc’hañ er Stadoù. Neuze, n'eus nemet an niver a varvioù a cheñch peogwir diforc’hidigezhioù dilezenn ha kuzh a zo disklusañ. 

Ouzhpenn-se, an diviz a gallfe lakaat en arvar an asked d’an enepkoñsev. D'ar 5 a viz Mezheven 2024, ul lezenn a diogele an gwir war enepkoñsev a oa da skouer harpet gant ar senedouren stadunanat. 

Setu diviz al lezenn-varn diwar-benn ar varnadenn Roe vs Wade ha diforc’hidigezh en deus meur a zilerc’h, evit yec’hed merc’hed ar Stadoù-Unanet met ivez evit o gwirioù. 

 Daveennoù 

Rummad:Stadoù-Unanet Amerika