Emouez

An emouez, en e stumm simplañ, a zeu pa vez gwelet gant ar sujed un dra bennak diavaez evel ur stad ennañ e-unan. Koulskoude, e natur he deus roet lañs da vilionoù a zielfennadurioù, displegadennoù ha tabutoù e-touez ar brederourien, an doueoniourien hag ar skiantoù a-bezh. Disheñvel eo ar mennozhioù diwar-benn ar pezh a ranker studiañ pe c'hoazh sellet outañ evel emouez. E lod displegadennoù eo heñvelster ouzh ar spered, hag e lod all, un neuz perzhiek eus ar spered. Gwechall e oa an emouez ar "vuhez diabarzh", bed an emc’hwilliañ, ar c’hwalia, ar soñj prevez, an ijin hag ar youl, ar galloud da vevañ pe da santout, ur stad a emouez, pe an anaoudegezh da gaout un me pe un ene. Emouez a ya da vezañ un termen hag ur meizad predrouriezhel, met pa vez komzet eus an den da geñver e varregezhioù war dapañ e endro nes e implijer emskiant war an dachenn vevoniel hag ivez an dachenn gevredigezhel, an emskiant politikel, da skouer. Ouzhpenn-se e kaver ar meizad koustiañs el lennegezh relijiel hag er vuhezegezh. Er yezhoù latin e kaver « conscience » ha « consciencia »  o endalc’hañ an tri ger brezhonek.

Savet eo bet ar bajenn-mañ gant skoazell an droidigezh kinniget gant Google diwar ar pennad Consciencia (filosofia) tennet eus ar Wikipedia spagnolek.

 Hollekadurioù 
Er brederouriezh, unan eus an termenadurioù brudetañ eo hini an emouez gwelet evel ar fed ez eus un dra bennak (ur stad pe ur galite) a "zo heñvel" pe a santer heñvel pe a glever bezañ pe ez eer en un doare bennak. Termeniñ a ra Thomas Nagel  an emouez'’ dre skouer al logodenn-dall, o kinnig e rank kaout un dra bennak evel stad pe kalite bezañ ul logodenn-dall. Bez' ez eus ar stad pe ar perzh heñvel ouzh bezañ un den pe un den all. Daoust d'an diaesterioù da zivizout an emouez e termenoù louer, an darn vrasañ eus ar brederourien a zo a-du ez eus un anadenn a zo diazez hon emouez a vez ganeomp da vezañ emouez ouzh ar bed hag ouzh ac'hanomp hon-unan.

Ar brederouriezh kornôgel, abaoe mare Descartes ha Locke, he deus klasket evit kompren natur an emouez hag anavezout he ferzhioù diazez. E-touez ar gudennoù a zo : ha kempoell eo ar mennozh pa vez gwelet el ul live diazez ? Ha gallout a reer displegañ anezhañ e termenoù mekanikel ? Hag-eñ ez eus emouez e boudoù all eget an dud, ha penaos e vezont anavezet ? Petra eo an darempred etre an emouez hag ar yezh ? Ha gallout a reer kompren an emouez e termenoù na c'houlennont ket ober un diforc'h etre perzhioù pe stadoù speredel ha perzhioù pe stadoù korfel ? Pe ar goulenn a sav war dachenn an naouegezh artifisiel : hag-eñ eo posupl d'an urzhiataerioù pe d'ar robotoù sevel o emouez dezho ?

Hiziv an deiz e vez ennañ peurliesañ kement seurt anaoudegezh, barregezh, santad pe sellout. Gallout a ra bezañ an emouez, an emouez ouzh e emouez (emgenskiant, hervez Preder), pe an emouez, hag e e vefe o cheñch bepred pe get ?[https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://psychology.emory.edu/cognition/rochat/Five%20levels%20.pdf Philippe Rochat, « Five levels of self-awareness as they unfold early in life », ‘’Consciousness and Cognition’’, n° 12’, 2003.. Ar bochad enklaskoù, mennozhioù ha soñjoù disheñvel a sav ar goulenn hag-eñ e vez graet ar goulennoù dereat.

E-touez disoc’hoù ar bochad deskrivadurioù, termenadurioù pe displegadennoù e kaver d’an aliesañ : stad an dihun simpl ; ar santad a vag an den pe  ez eus an ene ergerzhet dre "sellet e-barzh"  pe eus ur "red" endalc'hadoù metaforek pe eus ur stad speredel, un darvoud speredel pe un argerzh speredel en empenn.

A-drugarez d'an diorroadur teknologel e-kerzh an dekvloaziadoù tremenet eo deuet an enklaskoù war an emouez da vezañ un danvez enklask etrediskiblezhel e skiantoù skiant an naout, gant skoazelloù pouezus eus tachennoù nevez ar bredoniezh, an denoniezh, an neuropsikologiezh hag an neuroskiantoù. Pal pennañ an enklask eo kompren petra a dalvez m’emañ titouroù resis bezañ emouez pe bezañ en emouez, da lâret eo termeniñ ar c’hendaveadoù neuronel ha psikologel a ya gant an emouez.

 Kudenn an termenadur 
 Er geriadurioù 
Un 40 ster bennak a vez roet d'an termen emouez a c'haller anavezout ha rummata diwar arc'hwelioù ha barregezhioù. Ar c'hoantoù da dizhout un termenadur hepken, asantet, dizalc'h diouzh teorienn an emouez a seblant bezañ pell.
Termenadurioù ar ger emouez a bad meur a gantved hag a ziskouez un toullad sterioù liammet war a seblant, gant diforc'hioù zo bet tabutet, evel an diforc'h etre emouez diabarzh ha gwelout ar bed korfel, pe an diforc'h etre emouez ha diemouez, pe ar soñj eus un entite speredel pe un obererezh speredel n'eo ket un obererezh korfel.

An termenadurioù implijet alies diwar-benn an emouez e Trede ‘’Geriadur Etrebroadel Nevez Webster’’ (embannadur 1966, Levr. 1, p. 482) a zo evel-henn :

emouez pe emouez eus ur fed psikologel pe speredel diabarzh
anaoudegezh emouez eus un dra bennak e-barzh e-unan
emouez diabarzh eus un ergorenn, ur stad pe un dra diavaez
emouez prederiet; deur, pled—implijet alies gant un anv-kadarn [da sk., emouez ar rummadoù]
ar stad pe an obererezh a vez merket gant ar santimant, an emouestl, ar youl pe ar soñj ; spered er ster ledanañ posupl; un dra bennak en natur hag a zo disheñvel diouzh ar pezh a zo fizikel
an hollad e psikologiezh ar santimantoù, ar selloù, ar mennozhioù, an emzalc'hioù hag ar santimantoù a anavez un den pe ur strollad d'ur mare bennak pe e-barzh ur prantad amzer resis - keñveriañ red an emouez 
ar vuhez dihun (evel an hini ma tistro an den goude ar c'housk, an trañs, an derzhienn) ma vez an holl.

E Geriadur Cambridge e weler an emouez termenet evel « stad ar gomprenezon hag ar varregezh evit merzhout un den all » pa kav dezho oberourien an Oxford Living Dictionnary eo an emouez’’ « ar stad m’emañ an den pa klev an endro trowardro dezhañ », mui « merzherezh an dud gant unan all » hag « ar fed ma vez ar spered gouest da verzhout e-unan hag ar bed asambles. »

 Gant ar brederourien 
Klasket o deus ar brederourien sklaeraat an diforc'hioù teknikel en ur implijout o ger-stur o-unan. En Encyclopedia of Philosophy, Routledge, 1998 e vez termenet an emouez evel-henn :

Ar brederourien o deus implijet an termen ‘'emouez evit pevar danvez pennañ : ar ouiziegezh dre vras, an intent, an emc’hwiliañ (hag ar ouiziegezh a zegas dreist-holl), hag an darvoud dreistordinal... Un dra bennak e-barzh ar spered a zo "emouez en e spered" nemet pa vez entrospektet (pe ma vez prest d'ober kement-se). Soñjal a reer alies e vez roet anaoudegezh kentañ eus buhez spered an den gant an emc’hwiliañ. Un darvoud pe un entite speredel all a zo "fenomenel emouez" nemet pa vez "un dra bennak evel" unan bennak o kaout anezhañ. Ar skouerennoù sklaerañ eo : an doare da vevañ, evel ar blaz hag ar gwel ; darvoudoù korfel ha skiantel, evel ar boan, ar c'hrign-bev hag ar c'hrign-bev ; darvoudoù ijinus, evel re an oberoù pe ar selloù e-unan ; ha redoù ar soñjoù, evel an doare da soñjal "e gerioù" pe "e skeudennoù". An emc’hwiliañ hag ar fenomenologiezh a seblant bezañ dizalc'h, pe disrannañ, daoust ma'z eo tabutet.
Kalz a brederourien ha skiantourien o deus disklêriet o dic'hoant gant an diaesterioù da broduiñ un termenadur hep kelc'hiad pe kemmesk. E geriadur ar bredoniezh Macmillan (embannadur 1989) e tispleg Stuart Sutherland un emzalc'h diskred kentoc'h eget un termenadur :

Un termenadur tuek evel hini Sutherland a c'hell levezoniñ kalz soñjoù an enklaskerion ha tu o labour :

Mard eo emouez eus an endro… lakaet da  zezverk an emouez, neuze emañ emouez gant ar protozoed zoken. Ma vez goulakaet un emouez ouzh an emouez (pe emgenskiantGer kinniget gant Preder.), neuze eo diskred war ar marmouzed bras hag ar vugale vihan ma vezont tud emouez.
Kalz a brederourien o deus arguzennet eo an emouez ur mennozh unvan a vez komprenet gant an darn vrasañ eus an dud daoust d'an diaesterioù o deus bet ar brederourien evit e dermeniñ. Lod all avat o deus arguzennet e tiskouez al live dizemglev diwar-benn ster ar ger e talvez pe traoù disheñvel evit tud disheñvel (da skouer, an elfennoù oberiant e-keñver an elfennoù danvezel eus An emouez), e endalc'h ur bern sterioù disheñvel hep elfenn ebet e-barzh,[13] pe e tlefemp lemel kuit ar c'hefridi-se eus hor c'homprenezon, evel ur savboent eus ar spered steroniezh an emouez.

 Kenstagded ar mennozhioù 
Disheñvel eo ar brederourien diouzh an darn vrasañ eus an dud en o emouez diwar-benn natur An emouez. Tra ma vez gant an darn vrasañ eus an dud un emouez kreñv diwar-benn bezañs ar pezh a gomprenont evel emouez''. Ar skepteien radikal a lavar eo faos ar soñj-se, pe abalamour m'eo digempouez ar mennozh a emouez pe abalamour m'eo diazezet an emouezoù diwar e benn war touelloù. Gilbert Ryle a zifenn e vez roet termenadur hengounel an emouez diwar ur sell kartezian hengounel a ra diforc'h etre spered ha korf, pe etre spered ha bed. Kinnig a ra neuze chom hep komz eus speredoù, korfoù ha bed, met kentoc'h eus hiniennoù pe tud o vont en-dro er bed. Komz eus "emouez" a ra neuze ar fazi da zispartiañ emouez diouzh fedoù emzalc'hel ha yezhel. Dre vras, kalz a brederourien o deus disklêriet o nec'hamant gant an diaesterioù da broduiñ un termenadur ha n'eo ket kelc'hiek pe dister.

 Seurtoù emouez 
Kalz a brederourien o deus arguzennet eo an emouez ur mennozh unvan a c'hell an darn vrasañ eus an dud kompren dre o spered, daoust d'an diaesamant da dermeniñ anezhañ. Lod all avat a lavar e tiskouez al liveoù dizemglev diwar-benn ar pezh eo ez eo pe un dra bennak a dalvez traoù disheñvel evit tud disheñvel, pe un uc’herdal (hiperonim) a zastum ur bern mennozhioù hep elfenn eeun ebet en o zouez.

Kinnig a ra ar prederour Ned Block un diforc'h etre daou seurt emouez a anv « anadennel » (P-emouez) hag "access" (A-emouez). An emouez anadennel eo ar roadennoù c'hrouet diwar ar gwel : stummoù, livioù, sonioù, fromoù ha santadoù, a zo stimuli er c'horf evel o ahel kreiz.

 Notennoù ha daveennoù 

 Pennadoù nes 
Emc’hwiliañ
Emskiant
 Koustiañs
Spered

Rummad:Meizadoù prederouriezhel
Rummad:Emouez