Frankdiviz

Ar frankdiviz Geriadur ar Brederouriezh, Tugdual Kalvez, TIR, 2010 eo gouested an den da vezañ lezet e dorn e guzul en un doare frank evit ober pe em soñjal. Ar meizad-se a vez enebet ouzh ar rediegezh pe an donkelouriezh, a embann e vez renet ar volontez gant « nerzhioù » rediañ.   

 Istor 

 Prederouriezh c'hresian 
Studiet e oa bet meizad ar gwir da zibab gant prederourien c'hresian, en o zouez Aristoteles, Alexandr a Afrodisiaz hag Epiktetos..

 Orin aogustinian ar meizad 
Savet e voe meizad al liberum arbitrium gant an doueoniezh patrologel latin evit resisaat kiriegezh an droug, o lakaat anezhañ war chouk krouadur Doue. Gwelet a reer an tu-se er pleustrad [[:fr:De libero arbitrio (fr)|De libero arbitrio (fr)]] gant Aogustin Hippo. Un diviz eo etre Evodius hag Aogustin. Sed penaos e kas Evodius an dalc'h : « Ha n'eo ket Doue oberour an droug ? ». Ma vez graet pec'hed gant an eneoù hag int bet krouet gant Doue, e tle Doue bezañ an oberour, penaos ne vefe ket ? Respont a ra Aogustin « Gant ar frankdiviz e roas Doue d'e grouadur ar ouestoni d'ober droug, ha neuze da vezañ kiriek eus e bec'hed ».

Gant ar frankdiviz n'eo ket kablus Doue : ne c'hall ket e vadelezh bezañ kiriek eus un droug buhezegezhel.

Respont a reas Aogustin e oa ar volontez ur mad, a c'hall bezañ dreistimplijet gant an den, met a ya d'ober e vriegezh ivez. Da biv e plijfe na kaout daouarn abalamour ma vezont implijet evit ober torfedoù a-wechoù ? Ken gwir all a-ziwar ar frankdiviz : daoust ma c'haller bevañ en un doare buhezouriezhel hep brec'h ebet, ne c'haller ket tizhout briegezh ar vuhez buhezouriezhel hep frankdiviz : « Rankout a rez anavezout eo ar volontez frank un dra vat ha ne c'hall den ebet bevañ hepti, un donezon eo digant Doue, ha dav eo kondaoniñ ar re na reont ket ganti en un doare reizh, kentoc'h evit lavaret n'en defe ket ranket an hini en deus he roet dit he reiñ dit (ibid., II, 18, 48). »

Doareoù disheñvel en doa da zisplegañ ar meizad, diouzh an dud a zivize gante. Gant ar vanikeourien, a soñj dezho e teu ar fall eus Doue, e kadarn Aogustin ez eus eus ar frankdiviz, en e bleustrad De libero arbitrio. Gant ar belagiadourien (a soñj dezho ez eus frankdiviz gant an den penn-da-benn hag e c'hall divizout ar mad hep harp gras Doue) n'eo ket ken kreñv ar frankdiviz abalamour d'ar pec'hed orin, gras Doue eo a gaso an den d'ar silvidigezh.Evit berraat mennozh Aogustin : a-raok ar pec'hed orin : an den zo frank da zivizout etre ar mad hag ar fall.
 goude ar pec'hed orin : un doare frankdiviz zo gant an den met a ya war-zu an droug. Ne c'hall ket an den ober ar mad drezañ e-unan abalamour da vezañ bet breinet gant ar pec'hed orin. Se eo a fell dezhañ displegañ gant an droienn « amissa libertas, nulla libertas » (frankiz kollet, frankiz ebet).

Gant gras Doue eo e c'hall an den mont dreist da wallefedoù ar pec'hed orin.

Ar meizad hervez ar skolastikelezh

Gant ar skolastikelezh e voe nevesaet ar meizad, diazezet war Aristoteles. Ne oa ket meizad ar frankdiviz gant ar C'hresianed dre ma ne oa ket mennozh ar volontez gante, met hini ar mennadur, a zo studiet e trede levrenn an Ethika Nikomacheia.

El levr-mañ e termen Aristoteles ar menn gant daou ouested : emdarzh ar c'hoant (ober drezañ e-unan pe drezi hec'h-unan), ar c'hontrol anezhi o vezañ an destrizh, ha mennadelezh ar ouiziegezh (ober hervez un abeg hag anavezout an abeg-se), kontrol an dra-se eo an diouiziegezh.  Ober a ran gant mennelouriezh pa : 

 a/ pa ran gant emdarzh (kavout a ran abeg d'am ober ennon, e kontrol an den a vez kaset dre heg gant skraperien), hag
 b/ ober a ran o c'houzout ar pezh a ran (e kontrol an den a ro d'e glañvour ur poezon pa soñje dezhañ e oa ur remed e gwirionez, peogwir e oa bet eskemmet an tikedennoù gant an apotiker).

Ar menn eo neuze unaniezh an emdarzhegezh hag ar mennadelezh ; stad kefridi buhezegezel an hinienn eo (ne c'hellan ket bezañ dalc'het kiriek eus ar fed em eus kuitaet ma bro pa oan bet skrapet ha ne c'hallen ket tec'hout diouti en un doare fetis, pe pa'm eus treuzet dre ziouer un harz, ha ne oa ket merket splann, o vezañ ma felle din chom war an tiriad broadel e gwirionez). An dielfennadurioù aristotelek-se a oa bet diazez meizad ar frankdiviz en teoriennoù skolastek. Dalc'het e voe gant an deologourien gristen sell Aristoteles war ar frankdiviz da lavaret eo ar volontez (emdarzhegezh) asambles gant ar poell (mennadelezh), hag o lakaat an hinienn da vezañ kiriek dirak al lezennoù buhezouriezhel, barnel ha doueel.
Gant ar skolastikelezh e vez termenet al liberum arbitrium evel facultas voluntatis et rationis (gouested ar volontez, hag ar poell)Thomas d'Aquin, Somme théologique, I, q. 83, a.2, obj. 2.. Termenet e vez ar frankdiviz evel ur galloud eus ar volontez, ha n'eo ket ur c'henlabour kenetre ar volontez hag ar poell hepken. Ar frankdiviz a zo neuze e c'hallfe ar volontez emsavelañ. En argerzh an ober frank e fell d'ar volontez tizhout ur mad (ar c'hoant) hag e c'houlenn gant ar poell kavout an doareoù da dizhout ar mad-se (an emguzuliadenn). Dibab a ra neuze ar volontez an doare gwellañ (an dibab) hag e lak e pleustr an dibab-se (ar gread), tennañ a raio splet eus ar mad gounezet da c'houde (kerzañ). Bez' ez eus eus ar frankdiviz pa vez un dibab d'ober, ar pezh a zo ober rik ar volontez hervez Tomaz Akin.

Fellout a ra da dTomaz Akin prouiñ ez eus daou zoare d'ar frankdiviz. An hini kentañ eo ar brouenn zivezel, liammet ouzh an arguzenn zivezel enep-tonkelour. An den zo kiriek en un doare divezel eus e oberoù ; met ne vefe ket posubl ma ne vefe ket frank. An doktrin a nac'h ez eus eus ar frankdiviz zo anbuhezoniezhel abalamour ma nac'h pennaenn ar giriegezh (da lavaret eo galloud ar volontez da vont da heul he c'hoantoù, an emguzuliadenn poellel a denn da zibab an doare hepken).

An eil arguzenn tomazek a ya war-zu ar frankdiviz eo studi oberoù mab-den, a vez disheñvel diouzh ar fiñvadennoù korfel (ar maen a gouezh dre ret war-zu an traoñ) hag oberoù al loened (al loened a ra hervez o anien, ar pezh n'eo ket frank : anien ar bleizi a zoug anezhe da chaseal an deñved dre ret). N'eus nemet an den a ra hervez ur varnedigezh frank, ha n'eo ket « efed un anien naturel a dalvez evit un ober resis, met liammañ roadennoù a vez graet gant ar poell (...). Dre-se eo tle an den kaout frankdiviz, dre m'en deus poell » (ibidem). Dibab a dalvez kement hag en em zivizout bepred, gant ar meiz, etre daou zibab gallus pe meur a hini, ha n'eo ket lakaet o gallusted gant ober ar poell hepken : bezañ frank eo neuze.

Burutelladennoù

Ar frankdiviz zo bet danvez tri rummad burutelladennoù, unan doueoniel (reiñ frankdiviz d'an den ne vefe ket nac'hañ pe da nebeutañ digreskiñ perzh gras Doue er silvidigezh ?), egile prederouriezhel (ha ne vefe ket ar frankdiviz kement ha nac'hañ levezon an abegoù fromel pe poellek a dermen hon dibaboù hag hon oberoù ?), hag an hini diwezhañ zo bredelfennadel (ar frankdiviz zo posupl, ma c'haller mestroniañ e ziemskiant), pe a denn da skiantoù an den.

 Burutelladenn sokiologel : rediegezh 
E sokiologiezh ez eus kalz redioù (re Durkheim) a ya a-enep da veizad ar frankdiviz. Meur a zoare zo dezhe : 

 Redi lezennel : heget e vezomp (darbleget) gant al lezenn na gaout c'hoant d'ober traoù zo evel laerez, lazhañ...
 Redi sokial : oc'h ober oberoù zo e c'hall an dud bezañ lakaet a-gostez, kastizet pe skarzhet eus ar strollad zoken.  Ar pezh a c'hoarvez pa vez torret e c'her da skouer, gourdrouzet e vezer.
 Redi « douaroniel » : ne c'haller ket tapout an hentoù bras evel a garer, pe mont gant ar c'harr lec'h ma n'ez eus hent ebet.   
 Redioù all : ma ya un den war e sav evit stlakañ e zaouarn e vezer techet da sevel ivez (realezh vagadiñ).  

Ar burutelladennoù-se a gaved alies e skiantoù sokiologel an 19vet kantved. D'ar poent-se e oa tost d'ar skiantoù naturel, da lavaret eo displegañ ar gevredigezh gant « lezennoù » sokial.  

 Burutelladenn doueoniel : daeladenn ar c'henttonkadur  
Erasmus a zifenn ar frankdiviz, da lavaret eo eo kiriek an den dirak Doue evit a sell e oberoù. Er c'hontrol e tifenn Luther, manac'h aogustinian anezhañ, ar c'henttonkadur, da lavaret eo ar servo arbitrio (diviz ar serv - diviz ar suj) ha kantreizh ar feiz (suj eo an den da Zoue penn-da-benn).

 Burutelladenn brederouriezhel : frankiz an diseblanter 
Burutelladenn brederouriezhel ar frankdiviz a zo diwar-benn pouez an abegoù evit an dibaboù, ha dre-se, an ober. Ha dieub e vezan da vat da zibab etre daou dra (ha daou bal), unan o vezañ ur mad meur hag egile o vezañ ur mad dister ?

 Ma tibaban ar mad meur : ha frank eo ma ober neuze ? Ha n'eo ket bet tuet gant an abegoù, pe gant un abeg a blij din muioc'h evit egile ? 
 Ma tibaban ar mad dister, penaos 'ta e c'hallfe un ober ken diboell bezañ frank ? Ha ma tibaban se evit prouiñ on frank, e teu da vezañ an abeg kentañ en-dro : ar volontez da ziskouez on frank evit gwir a zo un abeg kreñvoc'h eget ar fed ma plij an dra (an disoc'h) din.  Gant un doare pe egile ne vin ket frank.

Evit dirouestlañ ar gudenn-se ez eus bet krouet meizad frankiz an diseblanter'' gant eil remziad ar skolastikelezh. Ur skouer brudet a zo : azen Buridan. Bezet un den a rank dibab etre daou vad heñvel, neuze diforzh. Heñvel eo an abegoù : n'ez eus netre a redife anezhañ da zibab unan pe egile. Ne vo ket graet an dibab hervez an abegoù neuze, met gant an den e-unan dre m'eo gouest d'ober en un doare frank. Gant meizad frankiz an diseblanter, asambles gant emdarzh ar volontez, e vefe prouet ez eus eus ar frankdiviz. Dre astenn e c'hall frankiz an diseblanter bezañ lakaet da dalvezout ivez pa n'eo ket kevatal an abegoù avat : gallout a ran neuze kavout gwelloc'h ur mad disteroc'h kentoc'h evit ur mad meur, diskouez a ran neuze ez on danvez pe abeg nemetañ ma oberoù. 

Notennoù

Rummad:Doueoniezh
Rummad:Preder
Rummad:Skiantoù an Den
Rummad:Kevredigezh
Rummad:Meizadoù prederouriezhel
Rummad:Meizadoù
Rummad:Frankiz