John Muir

John Muir ( ; Dùn Bàrr,  – Los Angeles, ) a oa un douarour, ul loenoniour, ul louzawour, un naturelour, ur skornour hag ur skrivagner stadunanat a orin skosat. Abred e stourmas evit gwareziñ endro naturel SUA, ma voe lesanvet John of the Mountains ("John ar Menezioù") ha Father of the National Parks ("Tas ar Parkoù Broadel")Kiely Miller, op. cit., p. 10..

Dre al levrioù, an arnodskridoù hag al lizheroù ma teskrivas e droioù-kaer en natur, er Sierra Nevada dreist-holl, e harpas gwareziñ Yosemite Valley ha Sequoia National Park er Sierra Nevada e Kalifornia, an daou e 1890 . Diwar ar skouer-se e voe gwarezet meur a dachenn naturel c'houez er bed.

Buhez	
Ganet e oa bet John Muir e Dùn Bàrr, e Lodenn an Ear, d'an 21 a viz Ebrel 1838, trede bugel Ann Gilrye hag he fried Daniel Muir diwar eizh. Abred-tre e voe angoulet gant gweledvaoù e gorn-bro, pa dremene un darn vras eus e amzer o kantren koulz en arvor hag en argoad ; d'ar mare-se e voe dedennet-bras gant an natur ha levrioù an naturelour Alexander Wilson.

Er bloaz 1849, pa oa 11 vloaz, e tivroas John Muir gant e dud da SUA, ma stailhjont un atant e su Wisconsin. Un abeg relijiel a oa d'ar c'hemm bras-se : da veno Daniel Muir e oa re laosk Iliz Bro-Skos, setu ec'h eas da SUA da emezelañ el luskad Disciples of Christ hag a gase adsevel ar gristeniezh evel ma oa en deroù. Ker relijel e oa e dad m'en devoa lakaet John, kent mont da Amerika, da lenn ar Bibl bemdez, ken e oa deuet ar bugel a-benn da zibunañ dre eñvor an Testamant Nevez hag un darn vras eus an Testamant KozhFox, op. cit., p. 30.. Koll feiz e dad a reas diwezhatoc'h.	

Pa oa 22 vloaz, e 1860, ec'h emezelas John Muir e Skol-veur Wisconsin e Madison, evit studiañ ar gimiezh, an douarouriezh hag a louzawouriezh e-mesk diskiblezhioù all — nepred n'en deus studiet un diskiblezh pelloc'h eget e-pad daou vloaz.
D'an  e tarzhas ar Brezel diabarzh ; evit tec'hel diouzh an enluadeg ec'h eas breur J. Muir da Ontario e Kanada ; di ec'h eas John ivez e 1864. Eno e tremenas an nevezamzer, an hañv hag an diskaramzer o furchal ar c'hoadegi hag ar geunioù, o tastum plant tro-dro da c'hlann reterel Lenn Huron hag a-hed tarroz Niagara.

P'edo e yalc'h o vont war dreutaat hag ar goañv o tont ec'h eas davet e vreur evit labourat gantañ en un heskennerezh. Eno e kendalc'has da furchal ha da zastum, evel diagent.

E miz Meurzh 1866 e tistroas da SUA. En Indianapolis e labouras da fardañ rodoù evit trenioù ; dizale e wellaas ar mekanikoù hag ar mont en-dro, ken e voe anvet da c'hoursellerFox, op. cit., p. 48.. Bloaz war-lerc'h avat e voe skoet e lagad dehou gant ul livn Nobel, Justin (2016). The Miseducation of John Muir. In :  ; dall e voe e-pad c'hwec'h sizhunvezh. Adal neuze e tivizas en em c'houestlañ da studiañ an natur hag ar plantWolfe, op. cit., p. 97..

Er bloaz-se end-eeun, e miz Gwengolo 1867, e stagas John Muir, 29 bloaz, da vont war droad a-hed 1 600 km eus Kentucky da Florida « dre an hent gouesañ, deliekañ ha dizarempredetañ a c'hellfe[n] kavout » (A Thousand-Mile Walk to the Gulf)[...] by the wildest, leafiest, and least trodden way I could find – Muir 1916, pennad 1, p. 2.. Pan erruas e Cedar Key, e Florida, kent dibenn 1867 e kavas labour en un heskennerezh a-nevez ; tri devezh hepken e padas e chomadenn eno avat, pa voe skoet gant ur barrad malaria a badas tri miz ; darbet e voe dezhañ mervel, panave madelezh perc'henned al labouradeg, an tiegezh Hodgson, a reas dibaouez war e dro[...] and to the skill and care of Mr. and Mrs. Hodgson I doubtless owe my life – Muir 1916, pennad 6, p. 129..

D'un deiz e miz Genver 1868 e krapas J. Muir war doenn ti ar re Hodgson da sellet ouzh an heol o vont da guzh. Alese e welas ul lestr er porzh, a oa da vont da Guba hervez a voe lavaret dezhañTurner, op. cit., pp. 150, 154.. Lestrañ a eure ar Skosad neuze hag erruout e La Habana, ma kasas e amzer o studiañ plant ha kregin hag o weladenniñ liorzh kêr. Goude e chomadenn e Kuba ec'h eas da New York kent mont da GaliforniaMiller, op. cit., pp. 40-41..

Dek vloaz goude, en hañv 1878, e voe implijet John Muir gant an United States Coast and Geodetic Survey nevez-krouetAn United States Coast Survey e oa a-raok 1878, na rae nemet war-dro aodoù SUA. evel ambrouger hag arzour a-hed a 39 ledredenn evit kartenniñ Nevada hag Utah Badè, op. cit., .

Goude-se en em stalias e San Francisco hag e chomas e-pad sizhun e Yosemite Valley, peogwir en devoa lennet a-zivout al lec'h. Ker bamet e voe gant an draoñienn skornel-se ma tistroas di diwezhatoc'h da labourat evel bugul e-pad ur predad. Eno e krapas gant meur a venez, Cathedral Peak (3 327 m) ha Mount Dana (3 981 m) en o zouez, hag e kerzhas a-hed ar Bloody Trail ("Ar Riboul Gwadus") betek Mono Lake , ul lenn sodek sall.

Savet en devoa ul lochig e Yosemite ha lezet ur wazh-dour da redek drezañ « evit kaout dour, sonerezh ha kompagnunezh »Muir 1901, p. 206. ; an daou vloaz ma vevas enoTeale, op. cit., p. 143. a zanevellas en e levr My First Summer in the Sierra (1911). Alies e tistroe di, ken e c'hounezas doujañs en draoñienn en abeg d'e c'houiziegezh a-zivout istor an natur, ha d'e ampartiz evel ambrouger ha konter Tallmadge, John. Meeting the Tree of Life. Salt Lake City : University of Utah Press, 1997, pennad 2 : California – The John Muir Trail, p. 53. 

Alies e kase e amzer vak o studiañ an douarouriezh. Dizale e kavas e oa Yosemite Valley un draoñienn skornel, ar pezh a zislavare skiantourien e amzer, a embanne e oa bet ganet gant ur c'hren-douar ; da amatour e voe lakaet J. Muir ganto, war-bouez an hini pennañ anezho, Louis Agassiz (1807-1873)Gifford, op. cit., p. 322.. Kreñvaet e voe mennozh ar Skosad pa gavas e 1871, p'edo en e loch, ur skorneg vev dindan ar menez Merced Peak (3 576 m) er Sierra Nevada.
E 1878 e voe galvet ar Skosad gant e geneiled da zistreiñ d'ar gevredigezh, ar pezh a reas. E korn-bro Oakland e kejas ouzh Louisa Wanda "Louie" Strentzel, bet ganet e Texas e 1847, merc'h d'ur mezeg ha liorzhour en devoa frouezhegi war 11 km² e Martinez. D'ar  e timezas John, oadet a 42 vloaz, gant Louisa, 33 bloaz, . A-hed an dekvloaziad da heul e labouras a-gevret gant e dadeg da verañ o frouezhegi. Div verc'h o devoe John ha Louisa : Wanda e 1881 ha Helen e 1886.

E 1888 e krogas an naturelour da glañvaat. Distreiñ da weladenniñ menezioù evit klask gwellaat a eure, ha krapat gant Mount Rainier (4 392 m) e stad Washington, ar pezh a voe danvez ar pennad An Ascent of Mount Rainier en e levr Steep Trails .

Er bloaz 1903 e voe broadet John Muir en SUA. Unnek vloaz goude, d'ar 24 a viz Kerzu 1914, e varvas diwar skeventfo e Los Angeles, oadet a 76 vloaz. Er vered Muir-Strentzel Hanna e Martinez emañ e vez  

Oberoù
Ouzhpenn da studiañ douaroniezh Yosemite ec'h ensellas John Muir struzh an takad. E 1873 ha 1874 e renablas annezva ar gwez-sekoia ramzel (Sequoiadendron giganteum). Gant an American Association for the Advancement of Science e voe embannet e studiadenn, On the Post-glacial History of Sequoia Gigantea e 1876Muir 1877..

Peder gwec'h ec'h eas J. Muir da Alaska. E 1879 e voe ambrouget gant Amerindianed betek Glacier Bay (58°30′N – 137°00′K) , ma'z eus ur skorneg a zo anvet Muir Glacier bremañ. Mont a-hed ar stêr Stikine betek British Columbia a eure, ma renablas tremen 300 skorneg Davis, Wade. Deep North – British Columbia's Stikine River Valley. In : . Distreiñ di a eure e 1880 hag e 1881
Park Broadel Yosemite
Tiriadoù glan e oa Yosemite hag ar Sierra Nevada da veno John Muir ; da saotradur e lakae an tropelladoù chatal a veze lakaet da beuriñ eno. E miz Mae 1889 e tiskouezas da rener ar gelaouenn The Century pegen drastet e oa an natur gant tropelladoù deñved bras e rann reterel Yosemite. A-du e voe ar c'helaouenner evit embann ur pennad a-zivout ar fed-se, ha dre e levezon bolitikel e teuas a-benn da lakaat kinnig e Kendalc'h ar Stadoù-Unanet ul lezenn evit ma ve lakaet Yosemite d'ur Park Broadel, diwar skouer Park broadel Yellowstone e Wyoming, a oa bet staliet e 1872. E 1890 e voe heuliet gant ar C'hendalc'h, goude daou bennad gant John Muir e The Century : The Treasures of the Yosemite ("Teñzorioù ar Yosemite") ha Features of the Proposed National Park ("Elfennoù ar Park Broadel kinniget"). Dipitet e voe an naturour avat pa voe lakaet Park Broadel Yosemite dindan lezenn Kalifornia e-lec'h hini ar C'hengevredad.
Sierra Club
E deroù ar bloaz 1892 e voe goulennet digant John Muir kemer perzh e krouidigezh ur c'hleub alpaerezh, ma vefe kadoriad. E miz Mae e voe savet ar Sierra Club ; betek e dremenvan e chomas J. Muir kadoriad ar c'hleub. Diouzhtu goude e emvod kentañ e savas ar Sierra Club a-enep bihanadur Park Broadel Yosemite dre an hanter, ha krog e voe da aozañ bodadegoù desavadurel ha skiantel. E 1895 e soñjas ar c'hleub e sevel mirlec'hioù broadel evit ar c'hoadegi, ar pezh a voe graet hag anvet National Forests. E 1906, a-drugarez da labour ar Sierra Club, e voe lakaet Park Broadel Yosemite dindan lezenn ar C'hengevredad ; ar C'hendalc'h a lakaas koulz ar bodad gwez-sekoia anvet Mariposa Grove ha Yosemite Valley e dalc'h Park Broadel Yosemite.

Oberennoù
1874 : Studies in the Sierra. San Francisco : The Sierra Club • 
1877 : On the Post-Glacial History of Sequoia Gigantea, 1877 • 
1888 : Picturesque California: The Rocky Mountains and the Pacific Slope; California, Oregon, Nevada, Washington, Alaska, Montana, Idaho, Arizona, Colorado, Utah, Wyoming, Etc. New York & San Francisco : J. Dewing Publishing Company
1894 : The Mountains of California. New York : The Century Co. • 
1901 : Our National Parks. Boston & New York : Houghton Mifflin Company • 
1911 : My First Summer in the Sierra. Boston & New York : Houghton Mifflin Company • 
1912 : Edward Henry Harriman. New York : Doubleday, Page & Company • 
1912 : The Yosemite. New York : The Century Co. • 
1913 : The Story of my Boyhoof and Youth. Boston & New York : Houghton Mifflin Company • 
1915 (dalif) : Letters to a Friend – Written to Mrs. Ezra S. Carr, 1866-1879. Boston & New York : Houghton Mifflin Company • 
1915 (dalif) : Travels in Alaska. Boston & New York : Houghton Mifflin Company 
1916 (dalif) : A Thousand-Mile Walk to the Gulf. Boston & New York : Houghton Mifflin Company, 1916 • 
1917 (dalif) : The Cruise of the Corwin. Boston & New York : Houghton Mifflin Company, 1917 • 
1918 (dalif) : Steep Trails. Boston & New York : Houghton Mifflin Company, 1918 • 

Enorioù
Bep bloaz d'an 21 a viz Ebrel e vez lidet John Muir Day e Kalifornia abaoe 1989.

Meur a lec'h zo bet anvet en enor da John Muir.

John Muir Campus, Dùn Bàrr, ma voe skoliataet.
John Muir House, sez Kuzul Lodainn an Ear e Baile Adainn.
John Muir Country Park, Lodainn an Ear.
John Muir Way etre Trossach National Park ha Dùn Bàrr 

Alaska
Mount Muir (2 318 m).
Muir Glacier, ur skorneg.
Muir Inlet, ur skorneg all.
Connecticut
John Muir Trail.
Kalifornia
John Muir College, skol-veur e San Diego.
John Muir Health, un ospital e Walnut Creek.
John Muir High School, ul likez e Pasadena.
John Muir Highway, un troc'had en hent-tizh stadel 132 etre Coulterville ha Smith Station e Park Broadel Yosemite.
John Muir National Historic Site e Martinez.
John Muir Trail.
John Muir Wilderness, e kreiz ha su ar Sierra Nevada.
Mount Muir (4 273 m), er Sierra Nevada.
Muir Pass, un ode er Sierra Nevada.
Muir's Peak, anv all ar menez-tan Black Butte (1 931 m).
Muir Woods National Monument, en norzh da San Francisco.
Kentucky
Muir Valley, un draoñienn brevez viret.
Tennessee
John Muir Trail
Washington	
Camp Muir e Mount Rainier National Park.
Egor
An asteroidenn 128523 Johnmuir (2004 PX42) .

Levrlennadur
 Badè, William Frederick (1923-24). The Life and Letters of John Muir. Boston & New York : Houghton Mifflin Company, 1923 - levrenn 1 , 1924 – levrenn 2  • 
 Flinders, Tim. John Muir – Spiritual Writings. Maryknoll, New York : Orbis Books, 2013 
 Fox, Stephen. The American Conservation Movement – John Muir And His Legacy. Madison : University of Wisconsin Press, 1986 
 Gifford, Terry. John Muir – His Life and Letters and Other Writings. Seattle : Mountaineers Books, 1996 
 Jenni, Alexis. J'aurais pu devenir millionnaire, j'ai choisi d'être vagabond. Paris : Éditions Paulsen, 2020 
 Kiely Miller, Barbara. John Muir. New York : Gareth Stevens Publishing, 2007 
 Miller, Rod. John Muir – Magnificent Tramp. New York : Forge Books, 2005 
 Teale, Edwin Way (1954). The Wilderness of John Muir – A selection of his collected work. Boston :& New Hork : Mariner Books, 2001 
 Turner, Frederick. John Muir – Rediscovering America. Boston : Da Capo Press, 2000 
 Wilkins, Thurman. John Muir – Apostle of Nature. Norman : University of Oklahoma Press, 1996 
 Wolfe, Linnie Marsh. Son of the Wilderness – The Life of John Muir''. Madison : University of Wisconsin Press, 2003 

Liammoù diavaez



Notennoù

Rummad:Naturourien SUA
Rummad:Skrivagnerien SUA
Rummad:Ganedigezhioù 1838
Rummad:Marvioù 1914