Isabelle de Charrière

Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken, anavet dre he anv pried, [Madame] Isabelle de Charrière (Utrecht,  – Colombier, ) a oa ur skrivagnerez izelvroat ha suis. Belle van Zuylen, Belle de Zuylen, Zélide hag Abbé de la Tour a implijas da anvioù-pluenn.

Brudet eo bremañ a-drugarez d'he lizheroù ha d'he romantoù, petra bennak ma skrivas ivez flemmskridoù, sonerezh ha pezhioù-c'hoari. Dedennet-bras e oa gant kevredigezh ha politikerezh he amzer, ha da bouezus e vez lakaet he labourioù a-zivout an Dispac'h gall.

Buhez
Ganet e voe e kastell Zuylen e-kichen Utrecht, merc'h henañ Jacoba Helena de Vicq (1724-1768 ha Diederik Jacob van Tuyll van Serooskerken (1707-1776), unan eus koshañ tiegezhioù ar Seizh Proviñs.

E 1750, oadet a 10 vloaz, e voe kaset da Geneva da chom a-gevret gant he gouarnerez Jeanne-Louise Prevost, a voe he c'helennerez adalek 1746 betek 1753. Dre Suis ha Bro-C'hall e veajjont o div e-pad bloaz, ken e rankas Isabella addeskiñ izelvroeg pa zistroas d'ar gêr. Ar galleg avat a chomas he yezh vuiañ-karet e-pad an nemorant eus he buhez, ar pezh a c'hall displegañ perak e veze nebeut anavezet he oberennoù en he bro.

Desketoc'h eget an darn vuiañ eus merc'hed he amzer e oa, a-drugarez da spered digor he zud ; ganto e voe lakaet da studiañ ar matematik, ar fizik, al latin, an alamaneg, an italianeg hag ar saozneg. Adalek 1790 e stagas da studiañ ar sonerezh gant ar sonaozour italian Niccolò Antonio Zingarelli (1752-1837) Flothius, Marius. Belle van Zuylen. In : Sadie, Stanley & Tyrrell, John. The New Grove Dictionary of Music and Musicians. London : Macmillan .

E 1754, hag hi 14 vloaz, e vagas karantez ouzh ar c'hont polonat Peter Dönhoff ; pa ne oa ket hennezh dedennet ganti e tec'has an dimezell eus Utrech e-pad 18 miz 

Dimeziñ a eure e 1771, oadet a 31 bloaz, d'ar suis Charles-Emmanuel de Charrière de Penthaz (1735–1808), a oa bet kelenner d'he breur Willem René ; adalek neuze e voe anavet evel Madame Isabelle de Charrière. E Colombier e kanton Neuchâtel en em stalias ar c'houblad, a dremenas amzer e Geneva hag e Pariz.

Labour
Gant kalz tud e kenskrivas Isabelle de Charrière a-hed he buhez. E 1760, hag hi 20 vloaz, e kejas ouzh an ofiser suis David-Louis Constant d'Hermanches (1722-1785) ; goude kejet gantañ un eil gwech e 1762 e stagas da genskrivañ gantañ dre guzh, ar pezh a reas e-pad 15 vloaz, pa oa-hi dimezet dija neuze. Gant ar skrivagner skosat James Boswell (1740-1795), a rae Zélide anezhi, e kenskrivas ivez e-pad meur a vloaz, betek ma c'houlennas ar Skosad he dorn digant he zad, a nac'has an dimeziñ.

E 1786 e kejas Isabelle de Charrière ouzh Benjamin Constant e Pariz ; eno e skrivjont a-grevret ur romant lizheriek hag e stagjont da genskrivañ, ar pezh a badas betek diwezh buhez ar skrivagnerez.

Romantoù, flemmskridoù, pezhioù-c'hoari, bzhonegoù ha sonerezh a ya da ober oberennoù Isabelle de Charrière ouzhpenn d'he lizheroù. An arvar war ar relijion, an noblañsoù ha desavadur ar merc'hed eo an dodennoù pennañ.

E 1762 e skrivas un emboltred, Portrait de Mlle de Z., sous le nom de Zélide, fait par elle-même.

E 1763, pa oa 23 bloaz, e voe embannet he romant kentañ, Le noble, conte moral, a zo ur flemmskrid a-zivout an noblañsoù ; disin e oa, hogen buan e voe kavet piv e oa an aozerez, hag he zud a dennasal levr eus ar c'henwerzh.

Daou romant lizheriek a voe embannet e 1784 : Lettres neuchâteloises ha Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie. E 1788 e teuas er-maez e flemmskridoù kentañ a-zivout stad politikel an Izelvroioù, Bro-C'hall ha Suis.

Peogwir e kare oberennoù ar prederour Jean-Jacques Rousseau e sikouras gant embannadur dalif e levr Confessions e 1789. D'ar mare-se e skrivas-hi flemmskridoù diwar-benn ar prederour : Éclaircissemens relatifs à la publication des « Confessions » de Rousseau (1790).

Kalzik noblañsoù gall a dec'has da Neuchâtel a-c'houde an Dispac'h ; daoust dezhi kavout mignoned en o metoù ez embannas Isabelle de Charrière meur a flemmskrid a-zivout o emzalc'h, pa gave dezhi n'o devoa desket netra digant an emsavadeg.

Meur a bezh sonerezh a voe aozet ganti ; 25 pezh hepken zo deuet betek ennomp, a zo bet embannet e levrenn 10 he Œuvres complètes. Ne voe respont ebet digant Mozart d'al levrig he devoa kaset dezhañ evit ur pezh anvet Les Phéniciennes diwar Seneca ar Yaouankañ pe Euripides ; n'eus oberenn ebet anvet Les Phéniciennes pe Die Phönikerinnen er c'hatalog Köchel (Köchelverzeichnis, KV).

Oberennoù
 Portrait de Mll de Z., sous le nom de Zélide, fait par elle-même, 1762
 Le Noble. Conte moral, 1763
 Lettre sur les opérations militaires en Corse, 1768 
 Lettres neuchâteloises, 1784
 Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie, 1784
 Lettres écrites de Lausanne, 1785
 Caliste ou continuation de Lettres écrites de Lausanne, 1787
 Examen de la tragédie d'Électre, 1787
 Bien-né. Nouvelles et anecdotes. Apologie de la flatterie, 1788
 Courte réplique à l'auteur d'une longue réponse ; par Mme la Baronne de ..., 1789
 Plainte et défense de Thérese Levasseur, 1789 
 Eclaircissemens relatifs à la publication des „Confessions“ de Rousseau, 1790 
 Aiglonette et Insinuante, ou la Souplesse. Conte, 1790  
 Lettre à M. Necker sur son administration, écrite par lui-même, 1791
 Lettres trouvées dans des portefeuilles d’émigrés, 1793
 L’émigré, comédie en trois actes, 1794 
 L’Inconsolable, 1794 
 Trois femmes, 1795 
 Honorine d’Userche : nouvelle de l’Abbé de La Tour, 1795
 Elise, ou l’Université, 1795 
 La parfaite Liberté ou les vous et les toi, 1796 
 Réponse à l'écrit du colonel de La Harpe, intitulé „De la neutralité des gouvernans de la Suisse depuis l’année 1789“
 Sainte Anne, 1799
 Les ruïnes de Yedburg, 1799  
 L'Enfant gâté ou le fils et la nièce, 1800 
 Sir Walter Finch et son fils William, 1806

Enorioù
 An asteroidenn (9604) Bellevanzuylen, bet kavet d'an  gant E. W. Elst a voe anvet goude Isabelle de Charrière .
 Ar film Belle van Zuylen - Madame de Charrière sevenet gant Digna Sinke a zeuas er-maez e 1993 .
 Ur gador Belle van Zuylen zo e Skol-veur Utrecht abaoe 1995.

Levrlennadur
  Godet, Philippe. Madame de Charrière et ses amis, d’après de nombreux documents inédits (1740-1805) avec portraits, vues, autographes, etc.. . Genève : A. Jullien, 1906  • Levrenn 1 ha Levrenn 2
  Courtney, C. P.. Isabelle de Charriere (Belle de Zuylen) – A biography. Oxford : Voltaire Foundation, 1993 
Liammoù diavaez
 Wikisource


Notennoù

Rummad:Ganedigezhioù 1740
Rummad:Marvioù 1805
Rummad:Skrivagnerien an Izelvroioù
Rummad:Skrivagnerien Suis
Rummad:Skrivagnerezed gallek
Rummad:Noblañsoù n Izelvroioù
Rummad:Sonaozourezed