Priñs Kembre

Priñs Kembre (kembraeg Tywysog Cymru, distaget  ; saozneg Prince of Wales ; latin Princeps Cambriae/Walliae) zo un titl a vez roet da gustum da bennhêr rouantelezh Bro-Saoz ha da c'houde ar Rouantelezh-Unanet. Implijet e voe goude peur-aloubadeg Kembre gant Edouarzh I pa veze implijet gant tierned ar vro da gentañ.

An tiern kembreat kentañ o tougen an titl-se e vije bet Gruffudd ap Cynan eus Gwynedd, e 1137, goude ma vez meneget alies e vab Owain Gwynedd evel an hini en doa krouet an titl evit embann e oa e c'halloud war Kembre a-bezh. Llywelyn Veur a vez gwelet evel an tiern galloudusañ en doa bet an titl en e ster kozh dre m'en doa dalc'het e c'halloud war ar braz eus Kembre e-pad 45 bloaz. Unan eus ar briñsed zizalc'h diwezhañ e voe Llywelyn an Diwezhañ a voe lazhet e-pad emgann pont Orewin e 1282. E vreur, Dafydd ap Gruffudd, a voe jahinet ha dibennet er bloaz war-lerc'h.

Goude marv an daou briñs dizalc'h diwezhañ e kemeras ar roue saoz Edouarzh  kontrol Kembre ha kadoriañ a reas e vab Edouarzh a Gaernafon evel Priñs Kembre saoz kentañ e 1301. Klemm a voe war an titl-se gant Kembreiz adarre gant hêr rouaned Gwynedd Owain Glyndŵr (pe Owain ap Gruffydd) etre 1400 ha 1415 (pa greder e oa marvet) pa gasas nerzhioù Kembre a-enep an alouberien saoz. Abaoe n'eo bet dalc'het an titl nemet gant hêred kurunenn Bro-Saoz ha da c'houde Breizh-Veur.

D'an , pa oa marvet ar rouanez Elesbed II, ez eas an hini a zalc'he an titl Priñs Charles da roue.  An deiz war-lerc'h e teroas ar roue an titl d'e vab henañ William.  

Priñsed eus ar vro
A-raok ma voe krouet an titl
200px|thumb|dehou|Llywelyn Veur war e dalaroù, gant e zaou vab Gruffudd ha Dafydd.
Leun a dierned e Kembre o doa embannet e oant "roue Kembre" ha lod eus outo o doa renet war ar brasañ eus ar vro. Etre 1055 ha 1063 e voe unanet tiriad Kembre a-vremañ dindan ren Gruffudd ap Llywelyn K. L. Maund (1991). Ireland, Wales, and England in the Eleventh Century. Boydell & Brewer Ltd. ISBN 978-0-85115-533-3. Turvey, Roger (6 June 2014), "The Governance of Native Wales: The Princes as Rulers", The Welsh Princes, Routledge, pp. 101–124, doi:10.4324/9781315840802-5, ISBN 978-1-315-84080-2 a voe anvet roue Kembre (Rex Walensium) gant John of Worcester.

Implij an titl a Briñs Kembre gant tud eus ar vro a zeuas war-wel muioc'h-muiañ adalek an  evel ur stumm modernaet eus Roue ar Vrezhoned, un titl a veze implijet diwar-benn penn ar Vrezhoned, hendadoù ar Gembreiz. Kari Maund (2000). The Welsh Kings: The Medieval Rulers of Wales. Tempus. ISBN 0-7524-2321-5. Priñsed kreiz ar Grennamzer a veze a-orin eus kornôg ar vro, Gwynedd dreist-holl. Kement a c'halloud o doa e c'hellent diskouez aotrouniezh en tu all da harzoù o rouantelezh. 

Dibenn amzer ar briñsed eus ar vro
200px|thumb|kleiz|Llywelyn ap Gruffudd, Priñs Kembre ha roue Gwynedd, o rentañ enor da Herri III
Evit respont da unaniezh Kembre dindan ren ar briñsed Llywelyn e kasas Edouarzh I, roue Bro-Saoz, 15 000 soudard da Gembre d'hec'h aloubiñ. Stourm a reas Llywelyn ap Gruffudd en e enep met trapet e voe en emgann pont Orewin e-lec'h ma voe lazhet gant soudarded saoz e 1282.   E benn a voe diskouezet e Londrez en un dibunadeg a-raok bezañ lakaet war ur peul e Tour Londrez, warnañ ur gurunenn lore da c'hoapaat. Davies, Dr John (2020). Accident or Assassination?The Death of Llywelyn 11th December 1282 (PDF). Abbey Cwmhir Heritage Trust.

Breur Llywelyn, Dafydd ap Gruffudd, a gemeras penn stourmerien Kembre met tapet e voe e 1283 a-raok bezañ krouget, adlakaet da vevañ evit troc'hañ e izili gant ofisourien saoz ha lakaet e vouzelloù an tan dirazañ. Dibennet e voe eñ ivez ha plantet e benn war ur peul e Tour Londrez, e-kichen hini e vreur. 

Da heul marv an daou vreur e sinas Edouarzh ordrenañs Statud Rhuddlan e 1284. Gant an destenn-se e kollas Kembre he dizalc'hidigezh evit stummañ Priñselezh Kembre e-barzh Rouantelezh Bro-Saoz. Francis Jones (1969). The Princes and Principality of Wales. University of Wales Press. ISBN 9780900768200. Pilkington, Colin (2002). Devolution in Britain today. Manchester University Press. pp. 23–24. ISBN 978-0-7190-6075-5. G. W. S. Barrow (1956). Feudal Britain: the completion of the medieval kingdoms, 1066–1314. E. Arnold. ISBN 9787240008980. Degaset e voe al Lezenn boutin saoz e Kembre evit an torfedoù tra ma chome an aferioù prevez da vezañ barnet gant lezennoù Hywel Dda. Walker, David (28 June 1990). Medieval Wales. Cambridge University Press. p. 139. ISBN 978-0-521-31153-3.

Owain Glyndŵr
Pa voe drouklazhet Owain Lawgoch e 1378 ez eas linenn-henañ tiegezh Aberffraw da get. Carr, Anthony D. (1995). Medieval Wales. Basingstoke: Macmillan. ISBN 0312125097. Klemmet e voe an titl a "Briñs Kembre" gant linennoù all, reoù Deheubarth ha Powys. Ezel brudetañ al linennoù-se a voe Owain Glyndŵr a oa pennhêr an daou diegezh. Davies, Rees R. (2000). The Age of Conquest: Wales 1063–1415 (2 ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 0198208782.

Glyndŵr, emsavet a-enep roue Bro-Saoz Herri IV, a gemeras an titl a "Briñs Kembre" e Glyndyfrdwy d'ar  ha tagañ a reas gant e armoù kêrioù saoznek e biz Kembre. Meur a aloubadeg a voe kaset gant roue Bro-Saoz da vougañ an emsavadeg, hep kaout bec'h avat. Pevar arme a voe skarzhet kuit gant ar Gembreiz e 1404 hepken tra ma kreñvae Glyndŵr e c'halloud war Kembre. Adalek 1407 avat e cheñchas al lanv dre ma oa brasoc'h ha gwelloc'h ekipet arme Bro-Saoz ha divoget e komañsas armeoù Kembre da vezañ. E 1409 e oa distroet ar brasañ eus ar vro dindan dalc'h Bro-Saoz. Stourm a gendalc'has Glyndŵr d'ober betek ma voe stanket e kastell Harlech. Tec'hiñ a reas e douaroù didu Kembre gant ur vandennad harperien feal ha nac'hañ a reas en em rentañ, o kendelc'her ar brezel en ur mod guerilla. Gwelet e voe evit ar wezh diwezhañ e 1412 pa vac'has unan eus harperien ar roue en ur stign e Brecon. E 1415 e voe kontet gant unan eus e harperien bet e oa marv. Davies, R. R. (2009). Owain Glyndwr: Prince of Wales. Y Lolfa. ISBN 978-1-84771-127-4.

Armoù
125px|thumb|dehou|Skoed Priñsed Kembre a-orin eus Gwynedd
125px|thumb|dehou|Skoed Owain Lawgoch hag Owain Glyndŵr.
Llywelyn an Diwezhañ
Ar Briñsed Kembre a oa eus ar vro a implije armoù tiegezh Gwynedd. Rannet eo tiegezh Gwynedd etre tiegezh Cunedda, koshoc'h, etre 420 ha 825 ha tiegezh Aberffraw, nevesoc'h, a zeuas war-wel adalek 844. Linenn-henañ tiegezh Aberffraw, a ziskenne eus Llywelyn Veur dre an tadoù az eas da get pa varvas Owain Lawgoch e 1378. Davies, John (2007). A History of Wales. Penguin UK. ISBN 978-0-14-192633-9.

Owain Glyndŵr
Kemmañ a reas Glyndŵr armoù Gwynedd en ur cheñch al leoned da lakaat anezho a-skramp, o tiskouez splann neuze e tiskenne eus rouaned Gwynedd ha eus Llywelyn an Diwezhañ da zelc'her soñj eus penaos en doa difennet Kembre. Gallout a reer krediñ e oa bet levezonet ar c'hemm-se gant armoù Powys Fadog ha re Deheubarth. Tad Glyndŵr a oa priñs hêrek Powys Fadog tra ma oa e vamm brientez eus Deheubarth. 

Implijet e voe armoù Glyndŵr evel ur banniel en emgannoù a-enep ar Saozon. Un arouez a zisfiziañs, a zalc'husted hag a glemm eo e Kembre, liammet kreñv ouzh ar vroadelezh. 

 Titl pennhêr kurunenn Bro-Saoz (ha Breizh-Veur da c'houde) 
Abaoe 1301 e kustumer da reiñ an titl da vab henañ Roue pe Rouanez Bro-Saoz (da c'houde Breizh-Veur adalek 1707 hag ar Rouantelezh-Unanet abaoe 1801), ma vez pennhêr.

Ne daper ket an titl dre ret avat, ha n'eo ket deroet dre hêrezh : kendeuziñ a ra gant ar Gurunenn pa'z ar Priñs da Roue peotramant pa varv a-raok ar Roue pe ar Rouanez. Dieub eo ar ri neuze da zereiñ an titl d'ar pennhêr nevez (mab pe breur ar Priñs marvet). 

E 2011, asambles gant rouantelezhioù all ar C'hommonwealth, e sinas ar Rouantelezh-Unanet Emglev Perth a cheñchas al lezennoù-hêrezh, evel pellaat diouzh ar reolenn a embanne e vije ar pennhêr bugel henañ ar Roue pe ar Rouanez, nemet ma vije ganet ur mab a vezo pennhêr neuze, d'ur reolenn a embann e vije bugel henañ ar Roue pe ar Rouanez ar pennhêr pe ar bennhêrez, ne vern pe reizh e vije.  Votet e voe Akt 2013 hêrezh ar Gurunenn gant ar Parlamant d'an , embannet en deiz war-lerc'h ha degemeret asant ar Rouanez d'ar .  Lakaet e voe da dalvezout d'ar   d'ar memes koulz ma voe lakaet Emglev Perth da dalvezout er rouantelezhioù all. 

 Titloù ha perzhioù 
Abaoe an aloubadeg e oa bet an titl a "Briñs Kembre" un titl deroet gant ri Bro-Saoz pe ar Rouantelezh-Unanet d'ar mab pe ar mab-bihan a zo pennhêr ar gurunenn.

Abaoe 1301 e oa bet deroet an titl a "Earl Chester" da holl bennhêred ar gurunenn saoz, pe dost, hag abaoe ar  e oa bet deroet asambles gant an titl a "Briñs Kembre". An daou ditl a vez roet gant ar roue pe rouanez ha ne vezont ket hêret. 

Da gustum e vez titloù pe enorioù all da Briñsed Kembre, ma vez mab henañ ar ri. An hini pouezusañ eo an titl a "zDug Kernev-Veur, a vez tapet dre hêrezh ha, kontrol da ditl a Briñs Kembre, a zeu gant douaroù hag atebegezhioù bonreizh. Krouet e voe dugelezh Kernev-Veur gant Edouarzh III e 1337 evit e vab hag hêr Edward of Woodstock (lesanvet ar Priñs Du). Ur garta a voe sinet a embanne e vije mab henañ ar roue duk Kernev-Veur. 

Ne'z eus perzh ofisiel ebet az a gant an titl a "Briñs Kembre", na diwar lezenn na diwar kustum. Er c'halite-se avat en doa harpet Charles ar rouanez Elesbed II meur a wezh evit seveniñ he dever. Mont a reas en he flas da zegemer kannaded e Londrez e-pad gweladennoù-Stad. Beajiñ a reas en anv ar Rouanez er Rouantelezh-Unanet ha tramor evit degouezhioù ofisiel ha lidoù evel obidoù.  Roet e voe da Briñs Kembre ar gwir da embann Royal Warrants (evit trugarekaat embregerezhioù o doa pourvezet dezhañ). 

 Arouezioù 
Evel pennhêr ar ri e toug Priñs Kembre an armoù real gant ul liketenn a dri fik. Evit reprezañtiñ Kembre e toug skoed-armoù Priñselezh Kembre, kurunennet gant kurunenn ar pennhêr. Implijet e voe da gentañ gant ar Priñs Edouarzh adalek 1910 ha kendalc'het da c'houde gant an eil Priñs diwezhañ Charles.

Ar badj-armoù gant an teir fluenn eo hini dug Kernev-Veur, da lavaret eo hini pennhêr ar Gurunenn.  An tres teir fluenn struskañval a vez liammet ouzh ar Priñs Du. Dougen a rae – evel eilstumm e armoù real – ur skoed traezh, teir fluenn struskañval arc'hant taolennet evel e "skoed peoc'h", moarvat ar skoed a implije evit ar joutoù. Kavet a reer an armoù-se meur a wezh war e vez en Iliz-Veur Canterbury, a bep eil gant an armoù en doa bet digant e dad (da lavaret eo armoù Edouarzh III gant tri fik arc'hant). Badjoù gant unan pe vuioc'h a bluennoù struskañval a veze implijet gant ar Priñs Du en degouezhioù all.

 Enebouriezh d'an titl 
250px|thumb|dehou|Ur vanifestadeg a-enep kadoriadur Charles e 1969
Goude ma oa degemeret mat kadoriadur Charles e 1969 e Kembre  ha ma voe sellet al lid gant 19 milion a dud en Rouantelezh-Unanet hag ouzhpenn 500 milion a dud er bed a-bezh en tele, e voe dalc'het manifestadegoù a-enep ar gadoriadur en devezhioù a-raok al lid. Ellis, John Stephen (2008). Investiture: Royal Ceremony and National Identity in Wales, 1911-1969. University of Wales Press. p. 207. ISBN 978-0-7083-2000-6.  Kalzig a aozadurioù ha tud eus Kembre a embannas bezañ a-enep al lid, evel Dafydd Iwan Jones, Craig Owen (Summer 2013). ""Songs of Malice and Spite"?: Wales, Prince Charles, and an Anti-Investiture Ballad of Dafydd Iwan". Music and Politics. 7 (2). doi:10.3998/mp.9460447.0007.203. hdl:2027/spo.9460447.0007.203. ISSN 1938-7687. (kaner ha politikour), Edward Millward  (kelenner kembraeg hag an hini en doa kelennet ar yezh da Briñs Charles), Cofia 1282 ("Dalc'h soñj eus 1282"), peotramant Cymdeithas yr Iaith Gymraeg (Kevredigezh ar yezh gembraek). Harzet e voe un nebeud manifestourien da zeiz ar gadoriadur.

Abaoe e oa savet muioc'h a dud vrudet hag aozadurioù eus Kembre a-enep an titl a "Briñs Kembre" ha goulenn ma vije skrapet, en o zouez Plaid Cymru (en doa cheñchet e soñj abaoe),   Republic,  Michael Sheen,  ha Dafydd Elis-Thomas.  Da c'houde ma oa aet Charlez III da roue e miz Gwengolo 2022 e voe skignet ur sinadeg o c'houlenn ma vije skrapet an titl a "Briñs Kembre", o reseviñ 35 000 sinadur.  Mark Drakeford  (kentañ ministr Kembre), Adam Price  (e penn ar strollad Plaid Cymru), Jane Dodds  (e penn al Lib-Dem kembreat) ha YesCymru  o doa holl anavezet e oa danvez un tabut peotramant o doa goulennet ma vije goulennet o ali gant ar Gembreiz. D'ar 6 a viz Here e voe votet gant Kuzul Gwynedd, ar strollegezh lec'hel e-lec'h ma voe kurunennet Charlez, e save a-enep an titl "Briñs Kembre" hag a-enep delc'her ur gadoriadur all e Kembre. 

 Sontadegoù 
Ur sontadeg kaset gant BBC Wales e 1999 a gavas e oa 73% eus ar gembraegerien a-du evit ma vije kendalc'het gant titl a "Briñs Kembre".  Ur sontadeg all kaset gant ar BBC e 2009, da verkañ ar 40 kadoriadur Charlez, a ziskoueze e save 38% eus ar Gembreiz a-du ma vije dalc'het ul lid heñvel evit William ur wezh aet Charlez da roue.  E 2018 e kavas ur sontadeg kaset gant ITV e oa 57% eus ar Gembreiz akord ma vije kaset an titl ur wezh aet ar Priñs da Roue, gant 27% a-enep. Izeloc'h e oa ar souten evit ul lid-kadoriañ gant 31% a-du, 27% a-enep ha 18% o c'houlenn ul lid disheñvel. 

 Listenn priñsed Kembre (pennhêred Bro-Saoz pe Breizh-Veur) 

DenAnvPennhêrGanedigezhAet da bennhêrKrouet Priñs KembreDiskroget bezañ Priñs KembreMarv 80px  Edward eus Caernarfon  Edouarzh I  25 a viz Ebrel 1284  19 a viz Eost 1284  7 a viz C'hwevrer 1301   7 a viz Gouere 1307aet da roue evel Edouarzh II  21 a viz Gwengolo 1327 80px  Edward of Woodstock Edouarzh III  15 a viz Even 1330  12 a viz Mae 1343  8 a viz Even 1376marvet 80px  Richard of Bordeaux  6 a viz Genver 1367  8 a viz Even 1376  20 a viz Du 1376  22 a viz Even 1377aet da roue evel  Richarzh II  14 a viz C'hwevrer 1400 80px  Henry of Monmouth  Herri IV  16 a viz Gwengolo 1386  30 a viz Gwengolo 1399  15 a viz Here 1399  21 a viz Meurzh 1413aet da roue evel  Herri V  31 a viz Gouere 1422 80px  Edward of Westminster Herri VI  13 a viz Here 1453  15 a viz Meurzh 1454  11 a viz Ebrel 1471diskaret e dad 4 a viz Mae 1471marvet 80px  Edward of York  Edouarzh IV  4 a viz Du 1470  11 a viz Ebrel 1471  26 a viz Even 1471  9 a viz Ebrel 1483aet da roue evel  Edouarzh V  1483 80px  Edward of Middleham  Richarzh III  1473  26 a viz Even 1483  24 a viz Eost 1483  31 a viz Meurzh pe9 a viz Ebrel 1484marvet 80px  Arthur Tudor  Herri VII  20 a viz Gwengolo 1486  29 a viz Du 1489  2 a viz Ebrel 1502marvet 80px  Henry Tudor 28 a viz Even 1491  2 a viz Ebrel 1502  18 a viz C'hwevrer 1504  21 a viz Ebrel 1509aet da roue evel Herri VIII  28 a viz Ge,ver 1547 80px  Edward Tudor Herri VIII 12 a viz Here 1537  c. 18 a viz Here 1537  28 a viz Ge,ver 1547aet da roue evel Edouarzh VI  6 a viz Gouere 1553 80px  Henry Frederick Stuart  Jakez I  19 a viz C'hwevrer 1594  24 a viz Meurzh 1603  4 a viz Even 1610  6 a viz Du 1612marvet 80px  Charles Stuart  19 a viz Du 1600  6 a viz Du 1612  4 a viz Du 1616  27 March 1625aet da roue evel Charlez I  30 a viz Genver 1649 80px  Charles Stuart  Charlez I 29 a viz Mae 1630  c. 1638–1641  30 a viz Genver 1649titl skrapet; aet da roue diwezhatoc'h (1660) evel Charlez II  6 a viz C'hwevrer 1685 80px  James Francis Edward Stuart  Jakez II  10 a viz Even 1688  c. 4 a viz Gouere 1688  11 a viz Kerzu 1688Kendalc'het en doa da glemm an titl betek 1701diskaret e dad  1 a viz Genver 1766 80px  George Augustus  Jorj I  10 a viz Du 1683  1 a viz Eost 1714  27 a viz Gwengolo 1714  11 a viz Even 1727aet da roue evel Jorj II  25 a viz Here 1760 80px  Frederick Louis  Jorj II  1 a viz C'hwevrer 1707  11 a viz Even 1727  8 a viz Genver 1729  31 a viz Meurzh 1751marvet 80px  George William Frederick 4 a viz Even 1738  31 a viz Meurzh 1751  20 a viz Ebrel 1751 25 a viz Here 1760aet da roue evel Jorj III  29 a viz Genver 1820 80px  George Augustus Frederick Jorj III 12 a viz Eost 1762  19 a viz Eost 1762London Gazette, 10235, 14 a viz Eost 1762, p2  29 a viz Genver 1820aet da roue evel Jorj IV  26 a viz Even 1830 80px  Albert Edward  Victoria  9 a viz Du 1841  8 a viz Kerzu 1841  22 a viz Genver 1901aet da roue evel Edouarzh VII  6 a viz Mae 1910 80px  George Frederick Ernest Albert  Edouarzh VII  3 a viz Even 1865  22 a viz Genver 1901  9 a viz Du 1901London Gazette, n°27375, 9 a viz Du 1901, 7289  6 a viz Mae 1910aet da roue evel Jorj V  20 January 1936 80px  Edward Albert Christian George Andrew Patrick David  Jorj V  23 a viz Even 1894  6 a viz Mae 1910  23 a viz Even 1910London Gazette, 28387, 23 a viz Even 1910, p4473  20 a viz Genver 1936aet da roue evel Edouarzh VIII;diwezhatoc'h (1937) Dug Windsor  28 a viz Mae 1972 98x98px Charles Philip Arthur George  Elesbed II  14 a viz Du 1948  6 a viz C'hwevrer 1952  26 a viz Gouere 1958London Gazette, 41460, 29 a viz Gouere 1958, p4733}}  8 a viz Gwengolo 2022aet da roue evel Charlez III  bev 80px  William Arthur Philip Louis  Charlez III  21 a viz Even 1982  8 a viz Gwengolo 2022  9 a viz Gwengolo 2022  en titl bev

Mab ar Rouanez Elesbed a voe Priñs Kembre e-pad 64 vloaz ha 44 deiz etre 1958 ha 2022, pelloc'h eget an holl briñsed bet en e raok. Pennhêr e voe pelloc'h eget an holl re all en istor Breizh-Veur ivez.

 Daveoù

 Liammoù diavaez 

 Lec'hienn ofisiel Priñs Kembre, enni listenn hag istor Priñsed Kembre bet abaoe Llywelyn ap Gruffudd

Rummad:Priñsed Kembre
Rummad:Priñsed Breizh-Veur
Rummad:Titloù