Lazhadeg Nanjing

Lazhadeg Nanjing pe Gwallerezh Nanjing a vez graet eus un hollad torfedoù-brezel (lazhadegoù ha gwallerezh) kaset da benn gant nerzhioù Arme Impalaeriezh Japan war annezidi kêr Nanjing, kêr-benn Republik Sina adalek miz Kerzu 1937 e-kerzh an Eil brezel etre Japan ha Sina, goude Emgann Nanjing.

D'ar 7 a viz Kerzu 1937, Tchang Kai-chek, e penn ar C'huomintang, en doa graet eus Nanjing e gêr-benn, a istim ez eo kollet hag a ziviz en em dennañ goude Emgann Shanghai war ali e strategourien alaman. Lezel a ra etre daouarn ur bodad etrebroadel renet gant John Rabe. koulskoude e chom eno un arme 100 000 den dister o gourdonerezh, renet gant Tang Shengzhi, dezhe da gefridi kas da benn politikerezh an douar devet.

Evit miret ouzh ar siviled a guitaat kêr e ro Tang Shengzhi urzh da wardañ dorojoù kêr, evel oulennet gant Tchang. Stanket eo an hentoù ivez gant ar soudarded. Distruj a reont ar bigi ha deviñ ar c'hêriadennoù, kuit ma tec'hfe ur bern tud.

Al lazhadeg a badas c'hwec'h sizhun adalek an 13 a viz Kerzu 1937, devezh aloubadenn Nanjing gant Japaniz. E-pad ar mare-se, soudarded Arme Impalaeriezh Japan o deus lazhet trevourien ha prizonidi sinaat dizarmet. Istimañ a reer e voe lazhet etre 40 000 ha 300 000 den, ha gwallet etre 20 000 ha 80 000 a vaouezed hag a vugaleIris Chang, The Rape of Nanking, p. 6.. 

Diaes eo gouzout ar wirionez dre ma voe kuzhet pe distrujet dielloù arme Bro-Japan a-raok kodianidigezh ar vro e 1945. An istorourien n'int ket deuet a-benn betek-henn da c'houzout an niver a dud lazhet. Al Lez-varn milourel etrebroadel evit ar Reter-Pellañ e Tokyo a istime e 1946 e oa bet ouzhpenn 200 000 Sinaad lazhet e-pad an darvoud. Evit gouarnamant Sina e voe lazhet 300 000 den, hervez ar pezh a voe embannet gant Lez-varn torfedoù-brezel Nanjing e 1947.  Hervez Istourien japanat e vefe bet etre 40 000 ha 200 000 den lazhet. Abaoe ar bloavezhioù 1980 ez eus tabut bras e-touez an istorourien a-fet an niver a dud lazhet. 

Ur skoilh eo chomet an darvoud-se en darempredoù etre Sina ha Japan betek an deiz-a-hiziv. Diouzh un tu, gouarnamant Sina a vez tamallet dezhañ c'hwezhañ ar sifroù gwirion gant kalz Japaniz. Diouzh un tu all e vez nac'herien ha broadelourien Japan o vont betek embann ez eo un darvoud ijinet gant Sina evit ar propaganda.

 Anvet eo ar priñs Asaka komandant 
En un notenn eus ar Palez, Hirohito a zisklêr n'eo ket mat emzalc'h ar priñs Asaka Yasuhiko, ezel eus tiegezh an impalaer hag eontr Hirohito. Urzh a ro dezhañ da vont da Nankin da vezañ pardonet..

D'ar 5 a viz Kerzu, Asaka a guita Tokyo dre garr-nij hag erruout a ra war an talbenn tri devezh goude. Kejañ a ra gant komandanted ar rannoù-arme, al letananted-jeneral Kesago Nakajima ha Heisuke Yanagawa, a ro da choût dezhañ ez eo hogos kelc'hiet gant ar soudarded japanat an 300 000 den eus bagadoù arme Bro-Sina e-kichen Nanjing hag e soñjont ez eo prest Sinaiz d'en em rentañ hervez an atroperezh kentañ=David Bergamini, Japan's Imperial Conspiracy, p. 24..

Roet en defe ar priñs Asaka an urzh da "lazhañ holl ar brizonidi", abalamour d'an torfedoù sevenet a-raok ha goude an emgannChen, World War II Database.. Darn eus an istorourien a soñj e vefe bet sinet gant ar priñs Asaka an urzh roet d'ar soudarded e Nanjing da lazhañ "holl ar brizonidi"David Bergamini, Japan's imperial Conspiracy, 1971, p. 24.. Hervez lod all e vefe bet kaset gant al letanant-koronal Isamu Chō, eil-a-gamp ar priñs Asaka, gant sinadur ar priñs, hep ma oufe hemañ pe ma vefe aprouet gantañIris Chang, The Rape of Nanking, 1997, p. 40.. Koulskoude, memes pa vije bet kemeret an diviz-se gant Chō e-unan, ne oa ket roet an urzh da baouez gant al lazhadeg gant ar priñs Asaka a oa an den e karg en un doare ofisiel. Pa zegouezh ar jeneral Matsui e kêr pevar devezh goude deroù al lazhadeg e ro urzhioù strizh da lakaat al lazhadeg da baouez.

Rendael zo diwar-benn kiriegezh ar priñs Asaka el lazhadeg met tamall a reer  kiriegezh al lazhadegoù hag an torfedoù kaset da benn e-pad aloubadeg Sina ouzh an impalaer Hirohito a aprouas kinnig an Arme impalaerel da chom hep doujañ al lezennoù etrebroadel war dalc'h ar brizonidi evit ar soudarded sinaat, d'ar 5 a viz Eost 1937Akira Fujiwara, Nitchû Sensô ni Okeru Horyo Gyakusatsu, Kikan Sensô Sekinin Kenkyû 9, 1995, ..

 Al lazhadeg 
Hervez testeni Kornôgiz ha Sinaiz bet e Nanjing, e-doug ar c'hwec'h sizhun goude kemeridigezh kêr,  e sevenas soudarded Bro-Japan palforsioù, muntroù, laeroñsioù, tangwalloù ha torfedoù brezel all. Lod eus an testenioù-se a zeu eus an estrenien o doa choazet chom e kêr da wareziñ ar siviled sinaat, skridoù  John Rabe ha re an Amerikanez Minnie Vautrin dreist-holl. Danevelloù all zo eñvorennoù tud chomet bev war-lerc'h al lazhadeg, skridoù kazetennerien (Kornôgiz ha Japaniz), met ivez deizlevrioù soudarded. Dont a reas ar misioner amerikan John Magee a-benn da sevel ur film e 16 mm ha kentañ poltredoù al lazhadeg.

Ur strollad divroidi estren renet gant John Rabe a sav ur bodad etrebroadel ennañ 15 den d'an 22 a viz du hag a sav kartenn Takad surentez Nanjing da wareziñ ar siviled e-barzh kêr. Dastum a reas Rabe hag ar misioner amerikan Lewis S. C. Smythe, sekretour ar Bodad etrebroadel ha kelenner war ar sokiologiezh e skol-veur Nanjing, torfedoù soudarded Japan ha sevel klemm e kannati Impalaeriezh Bro-Japan.

 Palforserezh 
[[restr:Horrible death, Nanking Massacre.jpg|thumb|Pempvet kaz film John Magee : d'an 13 a viz Kerzu 1937, war-dro 30 soudard japanat a vuntr 9 eus 11 annezad an ti Nnn 5 e Xinlukou. Gwallet eo ur vaouez hag he div grennardez ha Japaniz a sank ur voutailh e penn ur vazh en o forzh. Kountellet eo ur verc'hig eizh vloaz met chom a ra bev gant he c'hoar. Adkavet int bev div sizhunvezh diwezhatoc'h goude muntr ar vaouez gozh a weler war ar poltred. Gallout a reer gwelet ivez korf ar verzherien war ar poltredJohn G. Gagee, Case 9, Film 4, Folder 7, Box 263, Record Group 8, Special Collection, Yale Divinity School Library, cité dans Suping Lu, They were in Nanjing: the Nanjing Massacre witnessed by American and British nationals. Hong Kong University Press, 2004.<ref>{{Ouvrage|langue=en|titre=''John Rabe, Erwin Wickert. 'The good man of Nanking: the diaries of John Rabe. A.A. Knopf, 1998. page 281-282|éditeur=Books.google.com|date=08/09/2008|isbn=|lire en ligne=https://books.google.com/books?id=amxwAAAAMAAJ&q=hsia+|consulté le=06/03/2011}}.</ref>.]]

Al Lez-varn milourel etrebroadel evit ar Reter-Pellañ he deus istimet e oa bet gwallet war-dro 20 000 plac'h, en o zouez merc'hedouigoù ha maouezed kozh. Skol-veur Yalea lavar e voe ouzhpenn 80 000 maouez gwallet"Nanking Massacre". Yale University. 1997Paragraph 2, p. 1012, Judgment International Military Tribunal for the Far East . Antreal a rae ar soudarded en tier en un doare sistematek, ha tennañ ar maouezed er-maez evit o gwallañ a-strollJapanese Imperialism and the Massacre in Nanjing : Chapter X : Widespread Incidents of Rape, Museums.cnd.org, 2011.. Ur wezh gwallet e vezent lazhet, a-daolioù baionetez alies, a-wezhioù goude bezañ bet muturniet« A Debt of Blood: An Eyewitness Account of the Barbarous Acts of the Japanese Invaders in Nanjing », 7 février 1938, Dagong Daily, Wuhan edition Museums.cnd.org., pe bezañ gouzañvet jestroù barbar, evel ar re a oa adkavet gant pep a vazh bambouz hirMilitary Commission of the Kuomintang, Political Department: « A True Record of the Atrocities Committed by the Invading Japanese Army », juillet 1938 Museums.cnd.org. pe traezoù all sanket en o forzh.

D'an 19 a viz Kerzu 1937 e skrive ar James M. McCallum en e zeizlevr : 

D'ar 7 a viz Meurzh 1938, Robert O. Wilson, ur surjian eus an hospital amerikan en Takad surentez a skriv en ul lizher d'e familh : "un istimadur evezhiek eus an niver a dud diskaret difrom-kaer aa dizh war-dro 100 000, en zouez evel-just ar miliadoù a soudarded o doa dilezet o armoùDocuments on the Rape of Nanking, p. 254..

Setu amañ div arroudenn tennet eus lizheroù eus ar 15 hag an 18 a viz Kerzu 1937 d'e diegezh : 

En deizlevr a zalc'h e-pad an arsailh ha dalc'hidigezh kêr gant ar Japaned, John Rabe a rent kont eus euzhadennoù ar Japaniz. Evel-se d'ar c'hentañ e skriv :

Testenioù zo eus soudarded japanat a redie an tiegezhioù da seveniñ oberoù gwadorgedIris Chang, The Rape of Nanking, Penguin Books, 1997, p. 95.. Rediet e oa ar vibien da wallañ ar mammoù hag an tadoù da wallañ o merc'hed. Gwallet ez eus bet ur vaouez dougerez gant meur a Japanad ha gwilioudet he deus un nebeud eurvezhioù goude. Evit doare e oa yac'h ha divac'hagn ar bugelRobert B. Edgerton, Warriors of the Rising Sun.. Menec'h ivez a oa rediet da wallañ merc'hed.

 Lazhadegoù siviled 

D'an 13 a viz Kerzu 1937 e skriv Rabe en e zeizlevr :

D'an 10 a viz C'hwevrer 1938, sekretour legati kannati Alamagn, Rosen, a skriv d'e vinistrerezh an aferioù estren diwar-benn ur film troet e miz Kerzu gant John Magee hag a ro ali da brenañ anezhañ. Setu amañ un arroudenn eus e lizher hag a zeskriv poltredoù zo. Emañ al lizher e dielloù politikel Ministrrezh an aferioù estren e Berlin.


. 

Muntret e veze ar maouezed dougerez a-daolioù baionetez en o c'hof, goude bezañ bet gwallet a-wezhioù. Tang Junshan, test eus unan eus lazhadegoù kaset da benn gant arme Bro-Japan a lavar ar pezh en deus gwelet :

Hervez Sho Mitani, veteran eus ar morlu : "Implijout a rae an arme un taol trompilh a dalveze "Lazhit holl Sinaiz a dec'h"« Japan's Last Vets of Nanking Massacre open up », News! Yahoo.. Miliadoù zo bet kaset ha lazhet en un toull anvet "Fozell an dek mil korf", ur c'hlaz dezhañ 300 m. hider ha 5 m led. Daoust ma n'eus bet dalc'h kont ebet anezhe, istimadurioù an niver a dud douaret er c'hlaz-se a ya eus 4000 betek 20 000 den. Koulskoude e soñj ar pep brasañ eus an enklaskerien hag an istourien ez eus bet muioc'h evit 12 000 Celia Yang, « The Memorial Hall for the Victims of the Nanking Massacre: Rhetoric in the Face of Tragedy », 2006 ; extrait de James Yin, The Rape of Nanking: An Undeniable History in Photographs, Chicago, Innovative Publishing Group, 1996, p. 103..

 Lazhadeg eneplezenn ar brizonidi brezel 
D'ar 6 a viz Eost 1937, e aprouas ministrerezh an arme ur c'hinnig a-berzh e arme da lemel ar redioù roet gant al lezennoù etrebroadel war an doare d'ober war-dro ar brizonidi sinaat. Aliañ a raed ivez an ofiserien da baouez d'ober gant ar ger "Prizoniad brezel"Akira Fujiwara Nitchû Sensô ni Okeru Horyotoshido Gyakusatsu Kikan Sensô Sekinin Kenkyû, levrenn 9, p. 22, 1995..

Kerkent ha ma kouezhas kêr e krogas ar Japaned da glask ar soudarded e-touez ar miliadoù a wazed yaouank paket gante. Kalz anezhe a oa degaset e-kichen ar Yangtze, ha lazhet gant mindrailherezoù. Ar pezh a seblant bezañ ar brasañ lazhadeg a soudarded sinaat a oa kaset da benn war glannoù ar stêr d'an 18 a viz Kerzu. Tremen a reas soudarded Bro-Japan ar pep brasañ eus ar beurevezh o stagañ daouarn ar brizonidi asambles ha da noz e rannjont anezhe e peder linenn a-raok tennañ warne. Divarrek da dec'het, ar brizonidi ne c'hallent ober nemet youc'hal ha kouezhañ. Tennañ a reas ar mindrailherezoù e-pad un eurvezh. Peurlazhet e oa ar soudarded unan-hag-unan a-daolioù baionetez. Taolet e oa kalz korfoù er stêr Yangtze da-c'houde. Istim a reer e oa lazhet war-dro 57 500 prizoniad brezel eno.

1300 soudard ha sivil a oa bodet e-kichen an nor Taiping ha lazhet. Lakaet e oant da darzhañ gant minoù, ha goude e oa saotret tireoul warne a-raok o deviñ. An nebeud re chomet bev a oa lazhet a-daolioù baionetez..

F. Tillman Durdin hag Archibald Steele, daou gazetenner amerikan, o deus gwelet korfoù soudarded sinaat berniet war hogos daou vetr uhelder e-kichenn Dor Yijiang en norzh. Durdin, a labour evit an New York Times a ra un droiad e kêr a-raok kuitaat anezhi. Klevet a ra tennoù mindrailherezioù ha gwelet souarded japanat o lazhañ hogos 200 Sinaad e dek munut. Daou zevezh diwezhatoc'h, en e bennad en New York Times, e tisklêr ez eo leun a stradoù a gorfoù siviled, en o zouez maouezed ha bugaleHua-ling Hu, American Goddess at the Rape of Nanking: The Courage of Minnie Vautrin, 2000, p. 77..

Hervez testeni ar misioner Ralph L. Phillips eus bodad enklask  l'assemblée d'état des États-Unis''' e oa rediet da sellet e-keit ha ma oa digroc'henet ur soudard sinaat ha ma fritet e galon hag e avu hag e tebred anezheCBI Roundup, 16 décembre 1943, Rape of Nanking described by Missionary, cbi-theater-1.home.comcast.net..

 Laeronsioù ha tangwalloù 
Distrujet e oa un drederenn eus kêr gant tangwalloù plantet a-ratozh. Hervez testenioù zo, soudarded Bro-Japan a c'hwezh an tan e savadurioù nevez savet ar gouarnamant, met ivez e tier kalz siviled. Distrujet e oa ar bras eus ar vro er-maez mogerioù kêr. Preizhañ a ra ar soudarded paourien koulz ha pinvideien. An diouer a eneberezh eus ar soudarded hag ar siviled e Nanjing a dalvez evit ar soudarded japanat ez int frank da breizhañ pinvidigezhioù kêrIris Chang, The Rape of Nanking, Penguin Books, 1997, p. 162..

 Abegoù al lazhadeg 

 Notennoù ha daveennoù 

Rummad:Torfedoù brezel
Rummad:Lazhadegoù
Rummad:Istor Sina
Rummad:Istor Japan
Rummad:Lazhadeg Nanjin
Rummad:1937 e Sina