Yann ar Fusteg

Yann ar Fusteg (Jean Marie Le Fustec er marilhoù), Ab Guilherm diouzh e anv barzh ha Lemenik diouzh e anv drouiz, bet ganet d'an 10 a viz Mae 1855 e Rostrenenn hag aet d'an Anaon d'an 22 a viz Meurzh 1910 e Pariz, a oa ur skrivagner hag un emsaver e deroù an Emsav kentañ. Kentañ Drouiz Meur Goursez Breizh e voe.

 Buhez 
Mab da Wilherm ar Fusteg, urcher, ha da Gatell ar Barzh e oa. Mont a reas da skol Kampostal e Rostrenenn, da hini ar Frered e Gwengamp ha da skolaj Dinan. 
Pa voe bras e familh hag e voe seiz pe eiz bugel enni, ganet diwar an teir maouez e dad a voe bet dimezet ganto tro-ha-tro , ur seurt dienez a gouezhas warno, ha pa voent an holl aet da lojañ da Wengamp ha savet ur c'henverzh bihan gant ar c'herentMammenn : Erwan Berthou, Lemenik, skouer ar Varzhed.. Entanet e voe gant studi ar saozneg ken e talc'has da lenn oberennoù William Shakespeare, rak, hervez Erwan Bethou e seblante dezhañ,« pa lennen c'hoarielloùpezioù-c'hoari.ar skrivagner-mañ, gwelout an traou o tremen war douar Breizh-Izel ha klevout mouezhioù anavezet mat o komz ». 
Hep bezañ tapet e vachelouriezh  e tleas Yann ar Fusteg, hag eñ seitek bloaz,  mont da labourat e meur a gelenndi (Dinan, Roazhon, Pondivi, An Oriant, Rochefort, Bleaz) ha studiañ e Pariz a reas er baourentez a-raok tapout ur garg e skolaj Chaptal, ha, e 1890, unan evel kargad e prefeti departamant ar Seine e-pad ugent bloaz. Erzivezh e teuas da vezañ skridaozer er gelaouenn Le Magasin pittoresque. Un den a studioù e oa Yann ar Fusteg, pa zeskas brezhoneg ha kembraeg e-unan.

E 1887 e timezas gant Marie Sophie Krug, bet ganet e 1854, merc'h d'al livour Édouard Krug ha livourez he-unan. Klask a reas treiñ war-du skridvarnerezh an arzoù hag e kenlabouras gant Le Journal des artistes. E 1889 e voe rener La Pomme, kannadig ar gevredigezh heñvelanvet, a oa bet krouet gant Brezhoned ha Normaned a oa o chom e ParizArmel Calvé, Histoire des Bretons à Paris, p. 127..

E 1898 e komprenas peseurt hent a c'hellfe kemer, pa'z eas da Blouyann (enteuzet e Montroulez hiziv) evit ober war-dro ar c'hoariva brezhonek, e-doug gouelioù brezhon aozet diwar atiz ar maer, Emil Kloareg. Da geñver an degouezhioù-se e voe krouet Kevredigezh Vroadel Breizh hag ez eas da emezelañ enni. Diwar an darempredoù gant pennadurezhioù an emsav brezhon war ar sevel, ar studier Taldir da gentañ penn, e kavas tu da vont d'ar C'hendalc'h etrekeltiek dalc'het e 1900 e Kerdiz hag eno e voe dalc'het Gorsedd Barzhed Kembre war an dro. E-doug al lidoù Gorsedd Barzhed Enez Breizh e voe lakaet da varzh gant an arc'hdrouiz, Hwfa Môn.

 Kentañ Drouiz Meur Breizh  
Tri den a voe degemeret evel barzhed gant ar Gorsedd kembraek e Kerdiz : Yann ar Fusteg (dindan anv Ian Ab Guilherm), Frañsez Vallée (Ab Herve) ha Frañsez Jaffrennou (Taldir Ab Hernin)An anvioù-barzh-se eo ar re a lenner e levr Paotr an Elle.. Un nebeud tud a vodjont e Gwened e miz Meurzh 1900, a-raok gervel da zerc'hel an emvod-meur kentañ e Gwengamp en ostaleri Ar Falc'her, straed ar Salioù (anvet Hent Kallag hiziv).

Divizet e voe sevel Goursez Breudeurion Drouized, Barzhed hag Ovizion Breiz hag envel un drouiz meur, Yann ar Fusteg, en e benn. Hervez ar bonreizhoù, e oa chomlec'h ar gevredigezh e ti an drouiz meur. Skoazellet e oa an drouiz meur gant un poellgor drouized hepken ennañAnvet e oa bet Taldir da arouez-varzh, Alfred Lajat da zouger banniel, Francis Even da zouger korn hirlas, ha Charles Picquenard da zouger uhelvarr. Kouviet e voe Frañsez Vallée da zont e-barzh da c'houde..

D'ar 26 a viz Gwengolo e kasas Hwfa Môn, Barzh Kadvan, arc'hdrouiz Gorsedd Enez Preden, ul lizher evit aotren Gorsedd Breizh, gant ma toujfe da reolennoù Gorsedd Kembre.

 Obererezh drouiz 
Yann ar Fusteg a gemeras Lemenik da anv drouiz , da lavaret eo le (war ar) maenigDaveenn d'ar maen log, ur seurt taolig maen ma save ar varzhed nevez warnañ evit bezañ degemeret ha disklêriañ o liamm nevez..

Diouzhtu e talc'has an drouiz meur da zegas testennoù evit kadarnaat mennozhioù ar vreudeuriezh. Sevel a reas un levr war saviad politikel ar Gelted en ur adembannañ un hir a bennad savet gant Charles de Gaulle, ar skrivagner, ha kejañ a reas ouzh un ijiner harluet e Pariz, Erwan Vertou evit embann an triadoù kembraek heuliet gant un droidigezh c'hallek. E c'houiziegezh diwar-benn ar speredelezh gembraek hag e temz-spered kevrinour a yae war-du ur relijion gelt nann-kristen.

O vezañ m'edo o chom e Pariz e kenlabouras gant Erwan Vertou, un ijinour yaouank war ar minterezh bras, ken e lakaas Poellgor Goursez Breizh da c'houzout e kave dezhañ e c'hellfe bezañ un drouiz meur a-feson ha heuliet e voe gant an drouized all.

E 1904 e roas Yann ar Fusteg e zilez, met amsklaer eo an abeg. Lavaret eo bet e heulias hent Goursez Kembre ma veze dilennet an arc'hdrouiz pep pevar bloaz, met hervez kont e klaskas distreiñ d'e garg araok bezañ harzet gant ur c'hleñved.

Pa varvas en e di e straed Lepic e Pariz diwar un taol kalon e 1910 e voe skoazellet gant Erwan Vertou a embannas e gomzoù diwezhañ pelloc'h. Beziet e voe e Bered Montmartre hag enoret e voe e vemor gant ul lid aozet gant tud ar Goursez da bep deiziad e varv.

 Oberennoù 
 La vie de garçon, Pariz, 1884, 23 p.
 Sous les Pommiers : saynète de Bretagne, pezh-c'hoari, Pariz, Le Dault, 1903, 34 f. C'hoariet e C'hoariva an Athénée Saint-Germain, 3 C'hwevrer 1903.
 Charles de Gaulle : Les Celtes au 19e siècle : le réveil de la race, kempennadur ha kentskrid gant Yann ar Fusteg, Pariz, Libraire bretonne Le Dault, 1903.
 Triwrc'h doare mab an den, e-barzh Ar Vro, niv. 1, 1904.
 Triadou : Triades des Bardes de l'Île de Bretagne, troet diwar ar c'hembraeg gantañ ha gant Erwan Vertou, Pariz, 1906.
 Trioedd Barddas Ynys Prydain Iolo Morgannwg = An Triadoù = Triads of Bardism = Les Triades, Drouized Vreizh, 2, Embannadurioù Beltan, 1987, 52 b. Testenn vrezhonek diwar an embannadur kentañ gant Yann ar Fusteg hag Erwan Vertou.

 Levrlennadur 
 Riwall ab Riwallan, Istor Barzhed Gourenez Breiz Vihan, Karaez, Ar Vro. Kredet gant lod e voe bet savet gant Taldir.
 Erwan Berthou, Lemenik, skouer ar Varzhed, Gwengamp, Toullec et Geffroy, 1914, 184 f. Adembannet ha lakaet e peurunvan dindan titl Lemenik skouer ar Varzhed, Mouladurioù Hor Yezh, 2001, 126 p. ISBN2-86863-131-2. Buhezskrid Yann ar Fusteg.
 Paotr an Elle, Histoire du Goursez des druides, Les druides de Bretagne, levrenn 1, Brasparzh, Embannadurioù Beltan, 1987. Enderc'hel a ra pevar bennad diwar-benn buhezioù ar pevare drouiz meur Breizh kentañ.
 Philippe Le Stum, Le néo-druidisme en Bretagne : origine, naissance et développement, 1890-1950, Ouest-France, (De mémoire d’homme), 1998, adembannet e 2017.
 Thierry Châtel, Buhez kevrinus Yann ar Fusteg, Brest, Emgleo Breiz, 2001 
 Thierry Châtel,  Vie et oeuvre d'Yves Berthou : Ingénieur, poète et Grand-Druide (1861-1933, Pleubian), Brest, Éditions du Liogan, 1997, 273 p. 
Lukian Raoul, Geriadur ar skrivagnerien hag ar yezhourien, Al Liamm, 1992, pp. 224-225 

 Notennoù ha daveennoù 

Rummad:Emsaverien Breizh
Rummad:Skrivagnerien c'hallek
Rummad:Ganedigezhioù 1855
Rummad:Marvioù 1910
Rummad:Izili ar Goursez