Romantelezh

Ar romantelezh a voe ul luskad arzel, lennegel, sonerezhel ha kefredel, hag a blantas e wriziennoù e Europa e degbloavezhioù diwezhañ an XVIIIvet kantved, met a yeas da vezañ pouezus etre 1800 ha 1850. Pouezet e veze gant ar romantelourien war ar santadoù hag ar spered hiniennel ha ken all war liderezh an amzerioù tremenet hag an Natur ivez, pa gave dezho e oa kenedusoc’h traoù ar Grennamzer eget re ar prantad klasel.  

 Gerdarzh 
P'eo bet deuet ar ger eus ar galleg e endalc'h romant hag al lostger "elezh" war ur patrom heñvel-rik. Ne vet ket kavet el lennegezh brezhonek a-raok an XX kantvedRomantelezh, geriadur galleg-brezhoneg Frañsez Vallée, 1931. Devri.. Kentañ gwezh ma voe gwelet ar ger orin, romantism,  e voe e Bro-Saoz, war-dro 1650, hag deveret eus ar ger galleg "roman" evit lakaat ar romantoù savet e yezh romanek e-tal ouzh ar skridoù latin. Daou ster a ya gantañ, eus un tu, krennamzerel ha gotek, eus un tu all, marvailhus, romantek, mojennel ha faltazius. Mont a ra da "romantisch" e alamanek, met e mir ur ster un tammig negativel pa lakaa da soñj ar sorc'hennoù broudet gant ar romantoù. E-doug ar XVIII kantved e teu da Vro-C'hall hag implijet e vez gant Jean-Jacques Rousseau gant un adster o tennañ d'al livouriezh : evel ma vije gwelet en un daolennJean-Jacques Rousseau,Les Rêveries du promeneur solitaire. Termeniñ a ra evelromantique glannoù gouez Lenn Biel.. Er mare-se e voe deuet da Vro-C'hall giz ober liorzhoù mod-Bro-Saoz a zo ur seurt mod aozañ an traoù naturel evel pa vije graet o sevel un daolenn, ken e voe goveliet an anv-gwan pittoresque, da lavaret eo "evel savet gant al livour".Ma n'eo bet renablet an anv-kadarn a-raok 1931 e kaver an anv-kadarn "romenteler" e 1914Dictionnaire français-breton de poche, dindan renerezh Taldir, Moullerez Ar Vro, Karaz. hag a zo, koulz hag ar ger romantelezh, treuzlakadur ar gerioù gallek "romantique" ha "romantisme".

 Orin 
Orin al luskad-se a c’hell bezañ e ersavioù e-tal an Dispac’h greantel, ouzh reoladoù a voe e-doug Amzer ar Sklêrijennoù, darn anezho o tennañ da donvaat an Natur dre ar skiant hag ouzh ar modernaat. Kreñvoc’h e voe war ar arzoù-kaer, ar sonerezh hag al lennegezh, ken e voe pouezus e levezon war an hanezouriezh, an deskadurezh hag skiantoù an Natur. War ar bolitikerezh ez eus da grediñ e voe pouezus war an dro.

Muioc’h a evezh e voe taolet war ar fromadennoù hag an trivliadennoù grizias evel al lure, ar spont hag an heug ha pa veze gwelet evel un hent davet ar gwir buhezadur. Prizietoc’h e voe ar buhezegezhioù kozh hag an arzoù pobl ha ur seurt noblisite staget outo ha ouzh mod-bevañ ar Grennamzer enebet ouzh an tolpadurioù kêr o kreskaat. An ober raktal a voe priziet ivez. Diouzh un tu, al luskad alamanat, Sturm und Drang ha, diouzh an tu all, an Dispac’h gall, a darzhas e dibenn an XVIII kantved, a zegasas modoù nevez da eztaoliñ ar santadoù, ar fromadennoù hag ar mennozhioù politikel. Techet e voe prederourien ha skrivagnerien Sturm und Drang da bouezañ war an naderezh a-raok an hollbroellouriezh daoust ma teuas war wel pa voe adreizhet ar galloudoù politikel ha diorroet ar skiantoù rik e-barzh darnvuiañ Europa.

Kredet e veze e c’helle ar gevredigezh a-bezh bezañ savet uheloc’h dre an harozed, tud hiniennelour pe arzourien. Priziet e voe ar faltazi vervidant e-enep an neuz klasel. Berzh e reas ar meulganoù hir leun a daolenne brezelourien en amzerioù kozh (Ossian gant James Macpherson, 1770), koulz ha romantoù gant tudennoù kriz o donkadoù ha techet da leñvañ (Johann Goethe, Die leiden des jungen Werthers, 1774 - "Poanioù ar Werther yaouank").

E dibenn ar prantad e voe kollet, tamm ha tamm, spered ar romantelezh dindan levezon ar c’hemmoù sokial, kresk ar renkadoù labourerien hag ar vroadelouriezh en o zouez. E eil hanterenn an XIX kantved e teuas luskad arzel ar realouriezh.

 Petra eo ar romantelezh 
Perzhioù pennañ
Diwar ar pouez a vez roet da eztaoladur dieub an arzour e c'heller meizañ petra eo spered ar romantelezh. Gwelet eo mat pa embann al livour alaman Caspar David Friedrich ma vez "fromadennoù an arzour e lezenn dezhañ"Fritz Novotny|, Painting and Sculpture in Europe, 1780–1880 (Pelican History of Art), Yale University Press, 2l emb. 1971 .. Hervez William Wordsworth e tleer gwelout ar varzhoniezh evel diskargañ emdarzh ar santadoù kreñvKentskrid an 2l embannadur Lyrical Ballads, , deuet da soñj ar barzh en-dro, ur wezh ma z'eo aet da habaskañ ha diouzh ar fromadenn nevez-se e c'hell sevel un oberenn arzel.

Ne zeu nemet diwar faltazi an arzour ar pezh a vez anvet arz hag a dle chom hep bezañ distummet gant reolennoù "kalvezadel" hag a zisplegfe diwar petra e vije eus un oberenn. Kalz a arzourien evel Samuel Taylor Coleridge a embann e oa lezennoù naturel ar faltazi ha ne c'hell ket an arzour hen heuliañ ma ne chom ket en e unan. Patromoù tennet diouzh an oberennoù kent a voe gwelet evel skoilhoù a c'hellfe mirout ar c'hrouer diouzh lakaat e faltazi dezhañ da ziorreiñ ha pouezet e voe war an orinelezh. Pennaenn ar romantelezh eo skeudenn ar "genius"  gouest da grouiñ hep rekis, seurtanvet "krouiñ arzh evit an arzh e unan" ha disprizet e voe labourioù diwar an deveradurUmberto Eco : "Ur souezh eo evidomp, met war-lerc'h al lusk romantel, ne oa mui eus mennozhioù kozh war al lennegezh pa voe priziet muioc'h an aotrouniezh eget an an orinelezh e-pad ar Grennamzer.". Silet e voe ur mennozh nevez, un ideologiezh, evit lakaat war wel ijin ar saver testennoù, hag eñ ur genius en e-unan, a grou un oberenn diged.
 Notennoù ha daveennoù 

Rummad:Romantelezh