Henri d'Arbois de Jubainville

Marie-Henri d'Arbois de Jubainville, ganet e Nancy d’ar  ha marvet e Pariz d'ar , a oa un istorour, un dielldiour, ul lizheregour hag ur c’heltiegour gall.

Buhez
E familh he doa tapet he anv diwar ur gêriadenn etre Toul ha Neufchâteau, ma vourre Henri d’Arbois de Jubainville mont da vakañsiñ. 
Mab d’un alvokad e Nancy e oa, setu ez eas di d'ober e studioù er skolaj kristen. Goude bloaz er c'hloerdi ne fellas ket dezhañ mont da veleg, met studiañ a reas ar gwir evel e dad. A-benn ar fin ez eas d’an École royale des Chartes e 1847, hag eñ ar c’hentañ eus ar bloaziad 1850 goude bezañ soutenet un dezenn anvet Recherches sur la minorité et ses effets dans la France coutumière au Moyen ÂgeEdmond Pottier, Émile Levasseur, René Cagnat, Paul Durrieu : Nécrologie — Henri d'Arbois de Jubainville, e Bibliothèque de l'École des Chartes, 1910, levrenn 71, ..

Gant ar statud diellour-henskridoniour (archiviste-paléographe) e voe anvet da rener Dielldi-departamant an Aube e 1852 ; e 1880 e c'houlennas e leve evit en em staliañ e Pariz. Sevel a ras studiadennoù diwar-benn istor ar Champagn ha war anvioù ar Franked kent treiñ e selloù war ar Gelted.
Evel meneget gant Edmond Pottier, mirour Mirdi al Louvre, da zeiz e obidoù, goude an istorourien skrivagnerien ampart e tegasas H. d’Arbois de Jubainville kediadenn an diskiblezoù skoazeller an Istor (gwir, gwerinoniezh, henskridoniezh, lizheregouriezh), ken e teuas da vezañ difraoster an hentenn skiantel evit an istorouriezh.
Diouzhtu e voe merzet e studiadennoù niverus hag anvet e voe an dielldiour da genskriver Akademiezh an Enskrivadurioù hag al Lizhiri-Kaer hag e 1882 e voe an hini kentañ anvet er gador-brezeg « Yezhoù ha lennegezhioù keltiek » krouet e Skolaj Bro-C’hall (Collège de France). Daou vloaz goude e teuas de vezañ ezel eus an Akademiezh gant skoazell tud ouiziek illur evel Gaston Paris hag Alexandre Bertrand, a roas o faeroniezh dezhañ. Degemeret e voe e-barzh ar Société nationale des Antiquaires de France, a oa bet diazezet e 1805 dindan an anv Académie celtique, ha kalz a skridoù a gasas dezhi da embann en he Bulletin.
E 1885 e kemeras post rener ar Revue celtique war-lerc’h he rener-diazezer, Henri Gaidoz (1842–1932).

Joseph Loth hag Êmile Ernault a voe e zaou ziskibl tost hag e gendalc’herien, hemañ kentañ e warlerc’hiad war ar gador-prezeg.

Trumm e varvas Henri d'Arbois de Jubainville e 1910, er prantad ma oa bet beuzet un darn vras eus Pariz.

  Eus ar brezhoneg d’ar yezhoù keltiek an Henamzer 
A-drugarez da Georges Dottin e weler penaos eo bet broudet al Lorenad da studiañ lennegezh kozh Iwerzhon hag ar sevenadur keltiek. Un ugent vloaz bennak goude lennet ar Barzaz Breiz e kejas ouzh Théodore Hersart de La Villemarqué, hemañ ezel eus an Akademiezh an Enskrivadurioù hag al Lizhiri kaer ivez.
Petra bennak ma oa echu gantañ gant ar brezhoneg er mare-se e studias anezhañ dre ar skridoù nemetken. Skrivañ a reas un nebeud pennadoù war yezhadur ar brezhonegÉtudes grammaticales sur les langues celtiques. Première partie…, Paris, Vieweg, 1881. Ha pennadoù all. ha reoù all war an anvioù-tud brezhonek kavet er c’hartaoù kozh, met kompren a reas e oa al lennegezh vrezhonek dibourvez a destennoù o taveañ d’ar sevenadur keltiek kozh.

Deskiñ kembraeg hag iwerzhoneg kozh a reas, ken e voe ar c'hentañ arbennigour gall war lennegezhioù Keltia. Ur c’hevandir sevenadurel e talc’h da lakaat da zivorañEr pennad savet gant G. Dottin en e enor e weler an hent heuliet gant H. d’A. de J. hag e zarempredoù gant Kervarker – G. Dottin : H. d'Arbois de Jubainville (1827-1910) er Revue des Études Anciennes, levrenn 12, 1910, n°2. pp. 193-194 ; DOI.

 Ar C'hermaned dindan beli ar Gelted a-hervez 
Ma oa Henri d'Arbois de Jubainvill troet ouzh studi ar Geltiegezh, ne oa ket un arkeologour anezhañ, ul lizheregour e oa, a glaskas kompren ar c’hevredigezhioù dre ar gerioù keltiek hag alamanek a gaver e skridoù an Henamzer. Gant labourioù ar geltegourien alaman e pledas, en o zouez ar Grammatica Celtica savet gant Johann Kaspar Zeuss e 1853. Keltomania, da lavared eo, un deur bras evit ar Gelted a savas en Europa a-bezh.
Ma lezas koun un den gouzañvus e oa start en e vennozhioù hag e gredennoù hengounel (relijion, brogarouriezh). Levezonet gant ar spered kempred e klaskas diskouezañ dre studi ar skridoù harpet gant an arkeologiezh e oa bet araok aloubadenn ar Romaned ur seurt impalaerezh kelt en doa lakaet meuriaded german dindan e bennaotrouniezh. Arguzennoù a sache eus an douranvadurezh, da skouer, pa oa bet prouet eo keltiek kalz ar stêranvioù e Bro-Alamagn. Meneg un impalaerezh kelt kozh gant Titus-Livius ha hini dreisted milourel ar C'halianed e-keñver ar C'hermaned gant Kaesar a vroudas ar martezeadennoù-se ha ne oant ket nac'het gant an holl Alamanegerien. Darn an istorourien a asantas ma oa kendirvi-nes ar Gelted hag ar GermanedBernard Mees Linguistics and nationalism: Henry d'Arbois de Jubainville and cultural hegemony, in Melbourne historical Journal, n° 25, 1997, p. p. 48-49-50.. Beteg hiziv e chom an Alamaned hag an Aostridi kalz dedennet gant istor ha buhez ar Gelted kozh.

 Al lostgêr galian-ha-roman -(i)acum  
Henri d'Arbois de Jubainville en deus roet brud da droidigezh al lostgêr -acum pe -iacum a gaver e meur a lec’hanv e Bro-C’hall, met treuzfurmet hag aet da vogalennoù (-é', -ié, -y, -ieu hag all). Hervezañ, ar pennrann a zispak anv ar perc’henn koshañ, un den galian-ha-roman gant un anv latin peurvuiañ, hag al lostger a dalvezfe merk ar piaou<ref>Recherches sur l'origine de la propriété foncière et des noms de lieux habités en France (période celtique et période romaine)’’</ref>. Pelloc’h e voe kavet ne oa ket al lostger ur merk piaou hag e c’helle ar pennrann bezañ un anv-kadarn. Frañsez Falc’hun a bouezas war ezvezañs ar penrannoù douaroniel.
An deorienn a zo bet heuliet gant Auguste Longnon hag Albert Dauzat, met kemmet e voe ar sell gant Marc Bloch hag embannadur tezenn an istorour Michel Roblin (1910–1998)Michel Roblin : Le terroir de Paris aux époques gallo-romaine et franque : peuplement et défrichement dans la Civitas des Parisii (Seine, Seine-et-Oise), Picard, 1951, adembannadur Picard, 1971..
Labourioù nevesoc'h war ar galianeg o deus kadarnaet ar martezeadennoùSellit ouzh Xavier Delamarre, Dictionnaire de la langue gauloise, Errance, Paris, 2018 .

 Barnadenn dalif 
Da lavar Christian-Joseph Guyonvarc'h ez eo levezonet speredoù ha hentennoù labour H. d'Arbois de Jubainville gant o mare, daoust dezho bezañ degaset e Bro-C'hall gwelloc'h anaoudegezh eus ar skridoù gwengelouriel keltiekLa Razzia des vaches de Cooley, Gallimard, Paris, 1994 , p. 7 ; «  mastaret int gant soliadelouriezh hag istoreloureizh int » (entachés de positivisme et d'historicisme) hervezañC.-J. Guyonvarc'h, ibid, p. 9.

 Skridoù pennañ 
 Études grammaticales sur les langues celtiques
Première partie : Introduction, phonétique et dérivation bretonnes, Paris, F. Vieweg, 1881.
 Voyage paléographique dans le département de l'Aube, Troyes, Paris : Bouquot, Durant, Dumoulin, 1855, disponible en ligne.
 Histoire des ducs et comtes de Champagne depuis le  jusqu'à la fin du XIe, 8 vols. (1859-69)
 Répertoire archéologique du département de l'Aube rédigé sous les auspices de la Société d'agriculture, sciences et belles-lettres du département..., Paris, imprimerie impériale, 1861.
 Étude sur la déclinaison des noms propres dans la langue franque à l'époque mérovingienne (1870)
 Les Premiers Habitants d'Europe (1877),
 avec une reprise et une seconde édition en 2 volumes (1889 ; 1894)
 Les Intendants de Champagne (1880)
 Les Noms gaulois chez César et Hirtius De bello gallico (1891, sur Wikisource)
 Recherches sur l'origine de la propriété foncière et des noms de lieux habités en France (période celtique et période romaine), avec la collaboration de Georges Dottin, éd. Ernest Thorin, Paris, 1890 ; in-8°, XXXI-703 p.
 L'Épopée celtique en Irlande (1892). Traduit en anglais sous le titre Irish Mythological Cycle par R. I. Best.
 Études de droit celtique (1895) avec la collaboration de Paul Collinet.
 Les Principaux Auteurs de l'Antiquité à consulter sur l'histoire des Celtes (1902)
 Cours de littérature celtique (collectif, 12 volumes, 1883-1902) 
 Sur Wikisource : 
 tome 1 , Introduction à l'étude de la littérature celtique, 1883
 tome 2, Le cycle mythologique irlandais et la mythologie celtique, 1884 
 tome 3, Les Mabinogion, contes gallois, trad. Joseph Loth, t. 1, 1889 
 tome 4, Les Mabinogion, contes gallois, trad. Joseph Loth, t. 2 (1889)
 tome 5  , L'épopée celtique en Irlande
 tome 6 , La civilisation des Celtes et celle de l'épopée homérique
 tome 7  : Études sur le droit celtique, 1895
 tome 8  : Études sur le droit celtique, 1895
 tome 9, , Introduction au 'Livre noir de Carmarthen et aux vieux poèmes gallois. Tome premier : La métrique galloise depuis les plus anciens textes jusqu'à nos jours. (par Joseph Loth), 1900
 tome 10, , La métrique galloise du . Première partie : Laisses et strophes ; Cynghanedd vocalique (par Joseph Loth), 1901
 tome 11, , La métrique galloise du . Deuxième partie : Cynghanedd consonantique ; rythme ; métrique bretonne-armoricaine, cornique, irlandaise : origines et traits caractéristiques de la métrique celtique, par Joseph Loth, 1902
 tome 12 , Principaux auteurs de l'Antiquité à consulter sur l'histoire des Celtes depuis les temps les plus anciens jusqu'au règne de Théodose Ier. Essai chronologique, 1902.
 Sur Projet Gutenberg (epub, kindle...) : tome 2.

 Straedoù anvet diwarnañ 
 Rue d'Arbois-de-Jubainville e Bar-sur-Aube (Aube)
 Rue d'Arbois-de-Jubainville e Troyes (Aube)

 Levrlennadur 
 Henri d’Arbois, Unité primitive des Italo-Celtes ; relations des Germains avec l’Empire celtique antérieurement au secondd siècle avant notre ère, Académies des Inscriptions et Belles-Lettres, 1885, p. p. 316-25 (Comptes rendus, 13)
 Henri d’Arbois, Les témoignages linguistiques de la civilisation communes aux Celtes et aux Germains pendant le Ve et le I332Vème siècle avant JC, In : Revue archéologique, n° 17, 1891, p. p. 183-217.
 Bernard Mees Linguistics and nationalism: Henry d'Arbois de Jubainville and cultural hegemony
 Edmond Pottier, Émile Levasseur, René Cagnat, Paul Durrieu, « Nécrologie — Henri d'Arbois de Jubainville », in Bibliothèque de l'école des chartes, 1910, tome 71, .
 Gérard Taverdet, « Les théories de d’Arbois de Jubainville en France au début du  » in Actes du Congrès ICOS (Pise 2005), p. 801 et suiv.

 Gwelit ivez 
 Wikisource

 Notennoù

Rummad:Keltiegourien
Rummad:Istorourien Bro-C'hall
Rummad:Lec'hanvadurourien
Rummad:Akademiezh an Enskrivadurioù hag al Lizhiri kaer
Rummad:Kelennerien e Skolaj Bro-C'hall
Rummad:Diellourien henskridoniour
Rummad:Ganedigezhioù 1827
Rummad:Marvioù 1910