Hanged, drawn and quartered

Hanged, drawn and quartered pe krouget, charreet ha didroc'het e brezhoneg, a veze graet eus ur boan a varv krouet e 1352 e Bro-Saoz evit an dud lakaet da gablus eus treitouriñ uhel. En gwirionez ar wech kentañ ma voe implijet a voe e-pad ren Herri III (1216–1272). Ar c'houzañverien a veze charreet gant un tamm koad tro-dro d'o daouarn pe staget ouzh ur gloued koad tennet gant ur marc'h betek lec'h al lazhadeg. Erruet eno e vezent krouget (betek ma vefent tost marvet), goude-se e vezent spazhet, divouzellet, dibennet, hag evit echuiñ e veze troc'het ar c'horf e pevar zamm. Ar c'horf rannet a oa lakaet alies da vezañ staget e lec'hioù dre ar vro, evel al London Bridge. Ar pal a oa saouzaniñ an dud setu perak e vez kaoz gant an istorourien eus ul lid evit ober eus an doare boan a varv-se. Ar vaouezed a oa devet kentoc'h evit bezañ Hanged, drawn and quartered rak dizereat e vefe bet.

Ar boan a varv-se a oa derezh uhelañ ar binijennoù e Bro-Saoz. An torfedoù a c'helle kas unan bennak da vezañ lazhadeget evel-se a oa: tagadenn a-enep ar vonarkiezh hag ar roue (treitouriezh uhel). Hervez piv a oa ar roue, termenadur an treitouriñ a oa ledan. Nebeut-tre a dud kondaonet a voe lazhet buanoc'h pe siouloc'h evit ma vefe bet rediet hervez ar binijenn-se. E-pad kantvedoù e voe implijet lies ar boan a varv-se evit an dud lakaet da gablus eus treitouriezh uhel. E-touez anezho e oa tu kavout katoliked saoz beleien pe get lazhet e-pad ar marevezh Elizabethan, bez e voe ivez ar rouelazherien o devoa kemeret perzh e lazhadenn Charlez Iañ.
Ar binijenn-se a oa chomet e lezennoù, met en  e oa bet kemmet e stumm drawing, hanging until death, ha goude ar groug e oa dibennet ha didroc'het. E 1870 e oa roet lamm d'ar boan a varv-se hag e 1998 e oa lammet ar boan a varv evit treitouriñ.

 Treitouriezh e Bro-Saoz 
E-pad mare ar Grennamzer Uhel, ar re lakaet da gablus da vezañ treitourien a oa pinijennet dre doareoù lies hag e-touez anezho e oa ar beuzadenn hag ar groug. En XIIIvet kantved e oa deuet war-wel doareoù skrijusoc'h evel divouzelladur, devadenn, dibennadur ha didroc'hadenn ar c'horf.

Ar c'hronikour saoz eus an  Matthew Paris a ziskrive na penaos e 1238 "un den a arm, un den gant un desevel asur (armiger literatus)" en devoa klasket lazhañ ar roue Herri III. Diskrivet e vez gant ar c'hronikour an doare euzhus ma voe lakaet ar muntrer da vervel : "dragged asunder, then beheaded, and his body divided into three parts; each part was then dragged through one of the principal cities of England, and was afterwards hung on a gibbet used for robbers." War e seblant e oa bet kefridiet an den gant [de Marisco], un den maez lezenn en devoa lazhet nebeut bloavezhioù a-raok un den difennet dre urzh roueel. Goude ar muntr de Marisco a oa bet rediet tec'hout e Enezenn Lundy. De Marisco a voe harzet e 1242 ha dre urzh ar roue Herri e voe charrreet eus Westminster betek tour Londrez evit bezañ lakaet d'ar marv. Eno e voe krouget d'ar marv. Goude-se e voe divouzellet ar c'horf, devet ar bouzelloù, didroc'het ar c'horf hag al lodennoù a voe kaset dre kêrioù dre ar vro.

Ar c'hentañ noblañs a voe lazhet evel-se a oa bet ar C'hembread Dafydd ap Gruffudd, lazhet gant ar bourev Geoffrey of Shrewsbury. Emzisklêriet e oa priñs bro-Gembre. Emsavadeg Dafydd a-enep ar roue Edouarzh Iañ a lakas ar roue kounnaret du. Goulennet e oa bet gantañ neuze un doare nevez da lakaat e enebour d'ar marv. Trubardet, harzet e oa bet Dafydd ap Gruffydd ha barnet e 1283. Tamallet dezhañ da vezañ un treitour d'ar gurunenn, charreet e voe gant ur marc'h betek al lec'h lazhañ. Evit bezañ bet lazhet noblañsoù saoz e voe krouget bev. Advevet e voe kendalc'het gant ar jahinerezh. Evit bezañ bet lazhet an noblañsoù e-pad mare Pask e voe divouzellet ha bannet e vouzelloù en tan dirazhañ bev. Evit bezañ bet penn d'un irienn evit lazhañ ar roue, e gorf a voe didroc'het hag an tammoù a voe kaset dre ar vro da vezañ diskouezet. Ar penn a oa bet lakaet e-penn uhelañ Tour Londrez. Ar memestra a voe graet d'ar skosad Sir William Wallace. Prizoniet ha barnet e 1305, rediet e voe bezañ charreet gant ur gurunenn gwezenn lore betek Smithfield, eno e voe krouget ha dibennet. Ar bouzelloù a voe devet ha didroc'het ar c'horf. E benn a voe diskouezet war al London Bridge hag al lodennoù korf kaset da Newcastle, Berwick, Stirling ha Perth.

Al lazhadennoù-se gant reoù all evel hini Andrew Harclay pe Hugh le Despenser hag a oa bet sevenet e-pad ren ar roue Edouarzh II, a voe sevenet hep ma vije bet lakaet sklaer petra a oa un treitoureizh uhel e Bro-Saoz, ar binijenn, er C'hommon law. An tamall a dreitouriezh a oa diazezet war al lealded a oa ret kaout pep anneziad eur ar Rouantelezh-Unanet evit ar roue adalek an oad a 14 vloaz pe uheloc'h. D'ar roue ha d'ar varnerien da welet ma oa bet freuzet al leaded pe get gant an den. Evit justis Edouarzh III ez eo anat e oa implijet an tamall a dreitouriezh en un doare kalz re ledan evit na oa en gwirionez el lezenn. An termenadur a oa rik "calling felonies treasons and afforcing indictments by talk of accroachment of the royal power", ar barlamanterien o welet kement-mañ o devoa goulennet e vefe sklaeroc'h c'hoazh al lezenn. Edouarzh a voe rediet neuze da embann an Treason Act 1351, un destenn gna tkalz munudoù lezennel. Evel-just e oa embannet e-pad ur mare ma oa ar roue saoz e-penn ar vro en un doare lezennel kreñv hag anat d'an holl. Pal ar garta-se a oa da embann doare emzifenn ar gurunenn ha ar riegezh.

Gant al lezenn nevez e oa strisoc'h termenadur an dreitouriezh evit na oa bet a-raok. Rannet e oa bet mennad an dreitouriezh, hêrezh ar gevredigezh gladdalc'hel, e div lodenn: ar Petty treason evit lazhadenn ur mestr (pe aotrou) gant ur serv, ur gwaz gant e wreg, pe ur prelad gant e pastor. Ar baotred lakaet da gablus evit abeg ar Petty treason a oa drawn and hanged, padal ar vaouezed a oa devet. Evit ar pezh a sell ouzh an dreitouriezh uhel pe High treason, amañ e vez kaoz eus ar gwashañ torfed a c'heller seveniñ gant un hinienn. Ar fed da glask terriñ galloud ar roue a oa gwelet evel grevusoc'h c'hoazh evit ma ne vefe klasket lazhañ ar roue e-unan. Gant ma oa klasket distrujañ ar Stad, ar c'hastiz a ranke bezañ dre ret ar c'hastiz a varv met ar gwashañ doare posubl evit ma vefe ar binijenn uhelañ el lezennoù. An diforc'h vrasañ etre an div binijenn a oa da vezañ kavet en doare da vezañ lakaet d'ar marv e-plas bezañ charreet ha krouget, ar baotred tamallet dezho treitouriezh uhel a oa krouget, charreet ha didroc'het. Evit abegoù sevended, korf ar merc'hed na oa ket gwelet evel dereat evit seurt doareoù d'ober, ar re-se a oa devet.

 Hervez Treason Act 1351 
Hervez Akta 1531 un den a zo kablus eus Treitouriezh uhel gant ma vefe bet: soñjet pe kemeret perzh e marv ar roue, e wreg pe e vibien hag hêr koshañ; parlforzhañ gwreg ar roue, ar verc'h henañ ma ne oa ket dimezet, pe gwreg e vibien koshañ hag an hêr; brezeliañ a-enep ar roue hag ar gurunenn; sevel a-du gant enebourien ar roue hag ar gurunenn, reiñ sikour pe bod dezho er rouantelezh pe lec'h all, sevel ur siell veur pe ar Privy seal faos, pe arc'hant ar roue; bezañ brudet da enporzhiañ arc'hant faos; lazhañ ar C'hanseller, Teñzorer pe unan eus tud ar Roue e-pad m'emaint en o garg.

Treitouriezh uhel a oa ar gwasañ torfed a oa tu seveniñ evit un hinienn. Klask gwanaat galloud ar Roue a oa gwelet evel un torfed gwasoc'h evit ar fed tagañ anezhañ raktal, ar pezh a vije un dagadenn eus e statud evel penndiern hag ar gwir gantañ da ren. Dre ma oa ur riskl gwelet galloud ar Stad o vezañ gwanaet, an disoc'h a ranke bezañ ar bec'h skrijusañ posubl. An diforc'h wirion etre an daou rebech lezennel a oa dreist-holl a-benn neuze ar bec'h a oa lakaet war an den gwelet evel kablus. E serr bezañ chareet ha krouget, ar baotred a oa da vezañ chareet, krouget ha didroc'het. Evit ar maouezed avat dre abeg dereadegezh foran (korf ar vaouez na oa ket gwelet evel azasaet evit seurt pinijenn), ar maouezed a oa da vezañ neuze chareet ha devet. 

An Akta na roe ket nemetken d'ar roue ar galloud da choaz peseurt obererezh a oa treitouriñ. Ul lodenn a roe galloud d'ar varnerien saoz evit barnañ graet e oa constructive treason eus an doare-se. Hervez an akta e oa ledet al lezenn betek sujidi ar roue an Trevadennoù Amerikan. En gwirionez ne anavezer ur wech nemetken ma voe implijet ar binijenn hanged, drawn and quartered. Bez e voe implijet war Joshua Tefft, un trevadenner saoz lakaet da gablus evit bezañ bet o stourm eus tu ar re Narragansett e-pad Emgann Great Swamp. Lakaet e voe d'ar marv e miz Genver 1676. Ar c’hondaonidigezhioù a voe goude honnezh a voe kemmet e kroug pe didamall.
Hervez Treason Act 1695
Edward Stafford, 3de Dug Buckingham, a oa bet lakaet d'ar marv d'ar 17 a viz Mae 1521 evit an abeg a dreitouriezh uhel. Dalc'het eo bet ar gerioù implijet evit kondaoniñ anezhañ hag an doare da lakaat d'ar marv a zo displeget dre ar munut;; bez e oa da "gourvezet war ur gloued da vezañ chareet betek lec'h al lazhadenn, ha da vezañ krouget eno, torc'het a dammoù, tennañ o lodennoù reizhel deoc'h da vezañ bannet en tan, o bouzelloù da vezañ devet dirazoc'h, lammet o penn, hag o c'horf da vezañ didroc'het hervez c'hoantoù ar roue, ha Doue da bardono d'o ene."

Akta orin 1351 a c'houelenne da gaout un test nemetken evit kondaoniñ un den evit trubarderezh, met e 1547 e oa bet uhelaet da zaou. Ar suspedoù a oa goulenntaet e prevez gant ar Privy Council a-raok bezañ barnet en un doare foran. Ne oa ket aotreet na testoù da zont da gomz, na difenn, ha gwelet e oant evel kablus a-raok ma grogje ar prosez. Talvezout a ra e oa bet e-pad kantadoù a vloavezhioù, an holl dud tamallet tost dizifenn e-tal an doare d'ober-se, ar pezh a oa kendalc'het betek fin ar XVIvet kantved, pa oa bet bloavezhioù implij ar binijenn-se evel ostilh politikel a-enep ar poltikourien Whig o devoa degaset krouidigezh an Treason Act 1695. Ar wech-mañ e oa tu da gaout un alvokad, testoù, kopienn eus ar rebech(où), ur juri, ha pa ne oa ket eus ur c'hlask rouezlazhadenn, da vezañ barnet betek tri bloaz goude an tamall rebechet.

 Skeudennaoueg 

 Notennoù ha daveennoù 

Rummad:Kastizoù
Rummad:Gerioù saoznek
Rummad:Kastizoù ar marv hervez an doare