Nzinga Mbande

Nzinga Mbande 280px Ana de Sousa Nzinga Mande  Ganedigezh  c. 1582 Marv  17 a viz Kerzu 1663Matamba,    Tiegezh  Rouantelezh an Ndongo Tad  Ngola Kiluanji Kia Samba,roue (ngola) an Ndongo Mamm  Kangela Cakombe

Nzinga Mbande Cakombe (c. 1582 – 17 a viz Kerzu 1663), anavezet ivez evel Ana de Sousa Nzinga Mbande, a voe rouanez (ngola e kimbundueg)"Bundueg an Norzh", unan eus div yezh bundu ar yezhoù bantouek, an umbundueg o vezañ bundueg ar Su. rouantelezhioù an Ndongo ha Matamba, war tiriad ar bobl Mbundu, en Angola ar Su hiziv an deiz.
A-hed he buhez e stourmas ouzh Portugal evit difenn he bro ha mirout ouzh he fobl a vagañ kenwerzh ar sklaverezh. Ur vrezelourez hep he far e voe, hag anzavet eo evel unan eus renerien veur Afrika.

 Anvioù 
Meur a stumm zo da anv Nzinga, hag anvioù disheñvel-krenn zo dezhi en abeg ma rae gant lies lesanvioù el lizheroù a eskemme gant Portugaliz.
Setu amañ ul lodenn anezho :
Ngola Ana Nzinga Mbande • Rainha N'Ginga • Rainha Ginga • Rainha Nzinga • Nzinga I • Rainha Nzinga Ndongo • Nzinga Mbandi • Nzinga Mbande • Jinga • Singa • Zhinga • Ginga • Ana Nzinga • Ngola Nzinga • Nzinga de Matamba • Rainha Nzingha de Ndongo • Ann Nzingha • Nxingha • Mbande Ana Nzingha.
Njinga e vefe stumm reizh he anv kimbunduek a-vremañ, distaget . Meur a wech e skrivas-hi he anv evel « Ginga ».
Mwene Njinga Mbande eo anv anv a zo skrivet war sichenn he delwenn e Luanda.

 Bugaleaj 
E 1583 e voe ganet Nzinga Mande, d'ar roue Ngola Kiluanji Kia Samba ha d'ar rouanez Kangela.
Hervez an hengoun e voe anvet Njinga en abeg m'edo funig he begel tro-dro d'he gouzoug pa voe ganet, kujinga o talvout kement ha "kammañ", "treiñ" e kimbundueg ; lakaet da lorc'hus hag otus e veze lakaet hevelep bugale, hag ur furez a lavaras d'he mamm e teuje Nzinga da vezañ rouanez deiz pe zeiz.
Ur breur he devoa, anvet Mbandi, ha div c'hoar : Kifunji ha Mukambu.
Hervez he eñvorennoù, diwezhatoc'h en he buhez, he zad a reas brav dezhi p'he aotreas da arvestiñ tra ma oa o ren e rouantelezh ha p'he c'hasas gantañ da vrezelekaat.

 Dont da rouanez 
Da vare Nzinga Mbande e oa kresk bras e kenwerzh ar sklaved a-dreuz ar Meurvor Atlantel ; Bro-C'hall ha Bro-Saoz a zeuas e kevez ouzh Portugal, a zibabas neuze mont da ziazad ar stêr Kongo ha da Vervent Afrika. Pa voent erru e rouantelezh an Ndongo e troukveskjont anv ar roue, Ngola Kiluanji, gant anv arn tiriad, alese « Angola ».

Kentañ testeni istorel eus Nzinga Mande a c'hoarvezas e 1623, pa voe kaset gant he breur ngola Mbande, d'un emvod-peoc'h e Luanda gant ar gouarnour portugalat João Correia de Sousa. Tri fal a oa d'an emvod, diwar gourc'hemenn roue an Ndongo : lakaat Portugaliz da zistruj kreñvlec'h Ambaca a oa bet savet war tiriad ar rouantelezh e 1618 gant ar gouarnour Mendez de Vasconcelos, digabestrañ lod eus e sujidi a oa bet paket gant an hevelep gouarnour etre 1617 ha 1621, lakaat termen da varaoderezh gopridi imbangala a oa e servij Portugal. Diouzh e du, ar gouarnour a c'houlenne en anv Portugal ul le a feizleunder digant roue an Ndongo.
Ne voe ket ar gouarnour evit delc'her penn da Nzinga Mbande, plegañ ha reas d'he gourc'hemenn, ha sinet e voe an emglev evel etre div Stad europat troad-ouzh-troad.-->

Evit kreñvaat ar feur-emglev e tivizas Nzinga Mbande andreiñ d'ar gristeniezh, bezañ badezet dindan an anv « Dona Ana de Sousa » en enor da wreg ar gouarnour, a oa he faeronez ivez. Daoust da gement-se, biskoazh ne zalc'has Portugaliz d'o ger : ne voe ket distrujet ar c'hreñvlec'h, ne voe ket distroet e sujidi d'ar roue – prizonidi brezel e oant, ha troet da sklaved e voent, ha ne voe ket lakaet an Imbangalaed da baouez gant o zargemedoù.
Da heul an trubarderezh-se e komprenas ar roue Mbande ne adtapje biken ar pezh en devoa kollet er brezel, hag en em lazhas a reas. Brud a redas neuze e oa bet pistriet gant e c'hoar Nzinga, ha Portugaliz a dennas splet eus ar vrud-se evit na anavout he gwir da vezañ rouanez.

Gant Nzinga ez eas ar galloud koulskoude, pa voe rejantez he mab Kaza, a oa gant an Imbangalaed d'ar mare-se, goude bezañ e lakaet da zistreiñ d'ar gêr. Biken ne renas Kaza avat ; diskredet eo Nzinga bezañ lazhet he mab en abeg d'e zivezhoni. Bezet pe vezet, rouannez an Ndongo e voe Nzinga, dindan an anv Ngola Ana Nzinga Mbande.
En ul lizher bet skrivet ganti e 1624 en em lakaas da senhora de Andongo, "itron Andongo", hag en ul lizher all e 1626 en em lakaas da rainha de Andongo, "rouanez Andongo", un titl a chomas ganti betek he marv.

 Englev gant an Izelvroioù 
E 1641, e voe lakaet seziz war Luanda gant Izelvroiz kevredet gant Rouantelezh Kongo. Kerkent e kasas ngola Ana Nzinga Mbande kannaded d'ar sezizerien, hag un emglev a voe sinet enep Portugaliz a gendalc'he da ac'hubiñ kreiz ar vro gant trevadennerien – gwazed an holl anezho – o devoa staliet o sturvod e Massangano. 
Dre ma felle dezhi bezañ sikouret gant Izelvroiz evit adtapout an doaroù a oa bet kollet da Bortugal e stalias he c'hêr-benn nevez e Kavanga, e norzh douaroù hen he rouantelezh. E 1644 e voe trec'h war Bortugaliz e Ngoleme, hogen dic'houest e voe da dennañ splet eus an darvoud. Trec'het e voe d'he zro e 1646 e Kavanga end-eeun, ma voe paket unan eus he c'hoarezed ha dielloù a ziskoueze splann an emglev he devoa sinet gant rouantellezh Kongo. En dielloù-se edo ivez un eskemm lizheroù tre Nzinga hag he c'hoar, ma tiskuli honnezh raktresoù kuzh Portugaliz. Daou ziwezh zo d'an istor-se hervez an teuliadoù : da spierez e voe lakaet c'hoar ar rouanez, ha beuzet er stêr anvet Cuanza e portugaleg ; dont a reas c'hoar ar rouanez a-benn da dec'hel kuit da Vervent Afrika.

Izelvroiz e Luanda a gasas skoazell da ngola Nzinga, ha gant o harp e c'hallas ar rouanez faezañ ul ad portugalat e 1647 ; da heul an trec'h-se e lakaas seziz war Massangano, met adtapet e voe Luanda gant Portugaliz ha Braziliz renet gant Salvador Correia de Sá.
E 1648 e kilas Nzinga betek Matamba, ma kendalc'has da stourm ouzh Portugal. Betek tremen an oad a 60 vloaz e kasas he-unan he soudarded war an tachennoù-emgann.

 An diwezh 
E 1657, d'an oad a 75 vloaz ha hi skuizh gant ar brezel hir, e sinas Nzinga un emglev-peoc'h gant Portugal ; pa ne felle ket dezhi e vije rouantelezh Ndongo ha Matamba etre daouarn an Imbangalaed e lakaas en emglev ur mellad a redie Portugal da sikour gant he ziegezh da virout ar galloud.
 Pa'z erruas Nzinga Mbande e burev ar gouarnour e voe lakaet un tapis war al leur eviti da azezañ, ar pezh a rae un isurzhiadez anezhi hervez kustum he bro.Pa voe nac'het ur gador outi e lakaas unan eus e vevelien da azezañ war an tapis, ha hi a azezas war e zivskoaz a-hed an emvod evit bezañ a-live gant ar gouarnour kadoriet.

Peogwir n'he devoa mab ebet da ren war he lerc'h e klaskas reiñ ar galloud d'an tiegezh Ngola Kanini dre lakaat he c'hoar da zimeziñ gant João Guterres Ngola Kanini evit ma vije rouanez d'he zro. Nac'het e voe an dimeziñ gant an Iliz avat, a gadarnaas e oa João dimezet dija en Ambaca.

Daoust da gement-se e tistroas Nzinga d'an Iliz, evit merkañ he diforc'h diouzh ideologiezh an Imbangalaed. Ur beleg kongoat, Calisto Zelotes dos Reis Magros, a gemeras da gofesour personel. Daou veleg kabusin, Antonio da Gaeta kent Giovanni Antonio Cavazzi da Montecuccolo, a aotreas da brezeg he fobl. A-drugarez da skridoù hir an daou veleg-se e ouzer diwar-benn buhez ar rouanez hag he rouantelezh.

A-boan echuet ar brezel e krogas ar rouanez da adsevel he rouantelezh a oa bet gwallgaset gant an emgannoù ha gant ar gounezerezh askoridik.
Strivañ a reas da adlakaat tud a oa bet sklaved en o lec'h er rouantelezh, hag aotre a roas d'an ez-sklavezed da c'henel bugale.

Daoust d'an Imbangalaed bezañ aloubet su ar rouantelezh ha klasket meur a wech he zidronañ e varvas ar rouanez Nzinga e peoc'h, d'an oad a 80 vloaz.
Ur brezel-diabarzh a darzhas a-c'houde he marv met gant he ziegezh e chomas ar galloud, a-drugarez da Francisco Guterres Ngola Kanini.
Portugaliz a dennas splet eus marv ar rouanez kozh evit aloubiñ tiriad kreiz Mervent Afrika, ma kavjont peadra da vagañ o c'henwerzh sklaved. Dizehan e voe stourmet outo evelato, ha ret e voe dezho gortoz an  evit bezañ mistri war an dachenn.

 Hêrezh 
Hiziv c'hoazh e talc'her koun eus ngola Nzinga en Angola, ma touger bri d'he speredegerezh, d'he barregezh war ar politikerezh, an diplomatiezh hag ar gadouriezh.
He anv a voe roet da unan eus straedoù pennañ Luanda, hag e 2002 e voe savet un delwenn anezhi da geñver 27vet deiz-ha-bloaz dizalc'hiezh Angola.

E 2006 e voe diskouezet ur pezh-c'hoari gant Elizabeth Orchardson-Mazrui, Nzinga, the Warrior Queen e Nairobi Elizabeth Orchardson-Mazrui : Nzinga, the Warrior Queen, The Jomo Kenyatta Foundation, Nairobi, 2006 .
E 2013 e voe embannet ur film brazilat, Njinga – Rainha de Angola ..

 Markiz Sade, en e levr La Philosophie dans le boudoir, ou Les instituteurs immoraux, embannet e 1795, a ra dave da Nzinga :
<blockquote>« Zingua, reine d'Afrique, immolait aussi ses amants². — ² Voyez l'''Histoire de Zingua, reine d'Angola. » Ar skrid (p. 120)</blockquote>
 Andonioù 
Pennañ
 Linda Heywood & John K. Thornton, Central Africans, Atlantic Creoles, and the Foundation of the Americas, 1585-1660, Cambridge University Press, 2007  — Gwellañ danevell ren Nzinga, bet savet diwar studiañ kement diell a zo.
  Adriano Parreira, Economia e sociedade em Angola na época da rainha Jinga: século XVII, Editorial Estampa, Lisboa, 1997 
  José Eduardo Agualusa, A rainha Ginga: E de como os africanos inventaram o mundo, Quetzal, Lisboa, 2014 
All
    Giovanni Antonio da Montecuccolo Cavazzi, Istorica descrizione de tre regni Congo, Matamba ed Angola, Bologna, 1687 ; lakaet e galleg gant Jean Baptiste Labat, Relation historique de l'Éthiopie, 5 levrenn, Paris, 1732 ; lakaet e portugaleg gant Graziano Maria Saccardo da Leguzzano, Descrição histórica dos tres reinos Congo, Matamba e Angola, emb. Francisco Leite de Faria, Lisboa, 1965.
  Antonio Gaeta da Napoli, La Meravigliosa Conversione alla santa Fede di Christo della Regina Singa, Napoli, 1668.
  António Brásio, Monumenta Missionaria Africana, Agencia Geral do Ultramar, 15 levrenn, 1952-1988.
  António de Oliveira de Cadornega, História geral das guerras angolanas (1680-81), Agencia Geral do Ultramar, 1972, teir levrenn.
  Beatrix Heintze, Studien zur Geschichte Angolas im 16. und 17. Jahrhundert – Ein Lesebuch, Rüdiger Köppe, 1996  – Lizheroù ar gouarnour Fernão de Souza zo el levr.

 Levrlennadur 
  David Birmingham, Trade and Conflict in Angola: The Mbundu and Their Neighbours under the Influence of the Portuguese 1483-1790, Oxford University Press, 1966 
  A. J. R. Russell-Wood, The Potuguese Empire, 1415-1808, Johns Hopkins University Press, 1998 
  Ivan van Sertima, Black Women in Antiquity, Transaction Books, 1985 
  Cheikh Anta Diop, Precolonial Black Africa: A Comparative Study of the Political and Social Systems of Europe and Black Africa, from Antiquity to the Formation of Modern States, A Cappella Books, 1987 
  Chancellor Williams, Destruction of Black Civilization: Great Issues of a Race from 4500 B.C. to 2000 A. D., Third World Press, 1994 
  Kenny Mann, African Kingdoms of the Past : Kongo Ndongo – West Central Africa, Dillon Publisher, 1996 
  Patricia McKissack, The Royal Diaries – Nzingha: Warrior Queen of Matamba, Angola, Africa, 1595, Scholastic Press, 2000 
  John Parker, African History – A Very Short Introduction'', Oxford University Press, 2007 

 Liammoù diavaez 
  ''Black History Heroes"

 Notennoù 

Rummad:Ganedigezhioù 1583
Rummad:Marvioù 1663
Rummad:Rouanezed
Rummad:Istor Afrika
Rummad:Tud Angola