Yann a Leiden

Yann a Leiden, Jan van Leiden e Nederlandeg, anvet ivez Jan Beukelsz, Jan Beukelszoon, John Bockold, Johann Bockelson, bet ganet d'an 2 a viz C'hwevrer 1509, aet da Anaon d'an 22 a viz Genver 1536 oa ul levier advadezour eus Leiden e Kontelezh Holland an Impalaeriezh Roman Santel. E 1533 e yeas d'ober e annez e Münster, kêr-benn ar Priñs-Eskob a Vünster, Osnabrück ha Minden. Dont a reas da vezañ ur prezegenner levezonus eno. Bez e voe unan eus levierien Emsavadeg Münster. Ober a reas eus kêr Vünster un deokratiezh advadezour milvedour. En em envel a reas "Roue Münster" e 1534. E 1535 e voe trec'het an emsavadeg goude ur seziz. Tapet e voe Jan, jahinet ha lazhet.

E vuhez

Jan a oa mab anpriedel ur maer izelvroat hag ur c'hemener diouzh e vicher. Ganet oa bet e kêriadenn Zevenhoven en kumun Nieuwkoop, e proviñs Holland ar Su. Savet en dienez e teuas ez yaouank da vezañ ur prezegenner karismatek azeulet gant e ziskibled. Un advadezour oa, en un doare kuzh da gentañ mat dont a reas goude da vezañ ur prezegenner anavezet gant ar strollad betek kemer penn Emsavadeg Münster a-benn ar fin.

Hervezan e-unan e teuas d'ober e annez e Münster e 1533 peogwir en doa klevet e oa prezegennerien awenet eno. Goulen a reas digant Jan Matthys en doa badezet anezhañ dont gantañ. Matthys, gwelet evel ur profed, a zeuas buan da vezañ levier pennañ ar gêr. Argas a reas an holl gatoliked ha sevel a reas un aozadur boutinour diazezet war an Aviel. Berzet e voe an arc'hant ha ne voe ket aotreet bezañ perc'henn. Un arme katolik, renet gant Franz von Waldeck, Priñs-Eskob Münster, Osnabrück ha Minden, a lakas seziz war ar gêr. Deiz Sul Fask 1534 e renas Matthys un argad enep ar sezizerien mat lazhet e voe buan. Yann a Leiden a zeuas neuze a vezañ Roue emanvet Münster betek ma voe diskaret e miz Mezheven 1535.

Ren a reas an advadezourien e-pad ar seziz. Kemer a reas plas Matthys evel profed. Sevel a reas un Urzh Roueel hag ul Lez gant ar madoù bet kemeret digant annezidi Münster. Prometiñ a reas d'e sujidi naonek e vefent dieubet diouzh ar seziz ha digollet abalamour d'o lealded dibleg. An dra-se hag e "garism" a roas tro dezhañ da virout e levezon war ar gêr betek ma voe trec'het gant ar priñs-eskob.

Trec'het e voe arme Münster e 1535 gant Franz von Waldeck. Tapet e voe Yann a Leiden. Kavet e voe e kav un ti, kaset d'un tour-meur e Dülmen ha degaset en-dro da Vünster.

D'an 22 a viz Genver 1536 e voe boureviet en un doare kriz-meurbet a-raok bezañ lazhet asambles gant Bernhard Krechting ha Bernhard Knipperdolling. Lakaet e voe an tri c'helan e paneroù houarn ha staget ouzh tour iliz S. Lambert ma chomjont da vreinañ. Tenet e voe an eskern un hanter-kant vloaz bennak goude met lezet e voe ar paneroù houarn.

E c'her stur oa: "Gottes macht is myn cracht" (Galloud Doue eo ma nerzh).

Ar selloù disheñvel warnañ

Lavaret e vez en doa savet un deokratiezh lieswreg o pouezañ war ul lezenn bet lakaet da dalvezout gantañ a redie pep plac'h dizimez da asantiñ d'ar c'hentañ kinnig dimeziñ graet dezhi. Douget en dije al lezenn-se ar baotred da geveziñ evit kaout ar muiañ posupl a wragez. Mammennoù zo a lavar en doe Yann c'hwezek gwreg ouzhpenn e "Rouanez" Divara van Haarlem hag en dije dibennet dirak an holl una anezho Elisabeth Wandscherer peogwir oa savet enep e aotrouniezh.

Karl Kautsky en e Communism in Central Europe at the Time of the Reformation, a bouez war ar fed eo bet savet seurt taolenn eus Advadezourien Münster diwar skridoù o enebourien a glaske reiñ un digarez da grizder o adperc'hennidigezh eus ar gêr. Diwar an dielloù lennet gantañ e pouez Kautsky war ar plas roet gant an Advadezourien d'ar gevatalded sokial, d'an demokratelezh ha d'an doare boutinour da vevañ e Münster da vare renad Yann a Leiden.

Yann a Leiden el lennegezh

Haroz ar c'hoarigan Le prophète (1849) gant Giacomo Meyerbeer eo Yann a Leiden. Kavout a reer ennañ kemeridigezh Münster (Arvestoù III ha IV), kurunidigezh Yann evel "dilennad Doue" en Iliz-veur(Arvest IV), hag echuiñ a ra ar c'hoarigan e Palez Yann e Münster.

Kavout a reer Yann a Leiden e romant Luther Blissett Q ivez.

Unan eus tudennoù pennañ romant istorel Jonathon Rainbow, Speak to Her Kindly. Tremen a ra an traoù e-kerzh darvoudoù Emsavadeg Münster.

En oberenn The Unfortunate Traveller gant Thomas Nashe (1594) e teskriv an haroz, Jack Wilton, seziz Mûnster en un doare goapaus.

Yann a Leiden (evel Jan Bockelson) a zo unan eus tudennoù ar pezh Die Wiedertäufer gant Friedrich Dürrenmatt.

Kavout a reer Yann a Leiden en ur chaboistr eus romant Marguerite Yourcenar L'Œuvre au noir (1968) ma taolenn Emsavadeg Münster hag he diskar o veskañ tudennoù ijinet ha tudennoù bet.

Er film skinwel alaman König der letzten Tage(1993) e c'hoari Christoph Waltz tudenn Jan Beuckelszoon ha Mario Adorf hini an Eskob von Waldeck.

Tudenn bennañ romant Richard Powers Orfeo (2014) a aoz ur c'hoarigan gant Yann a Leiden evel tudenn bouezusañ.

Levrlennadur 
The Tailor-King: The Rise and Fall of the Anabaptist Kingdom of Münster, by Anthony Arthur, ISBN 0-312-26783-5
"The Pursuit of the Millennium" by Norman Cohn, ISBN 978-0195004564
 Communism in Central Europe at the Time of the Reformation. J.L. & E.G. Mulliken, trans. London: T.F. Unwin, 1897.

Liammoù diavaez

Dan Carlin's "Hardcore History" #48: Prophets of Doom
Picture of the cages at St. Lambert's Church
Polygamy in Münster – by Kate Arms (pdf)
"Der wedderdoeper eidt" / oath of the Münster Anabaptists
Online Biography of Jan van Leiden
Jan Beukelszoon (ca. 1509–1536) in Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online
The Siege of Munster from "In Our Time" BBC

Rummad:Ganedigezhioù ar bloavezhioù 1500
Rummad:Marvioù 1536
Rummad:Protestanted
Rummad:Advadezouriezh