Gwengelouriezh

Ar wengelouriezh (diwar gwenn ha kel/où) pe mitologiezh eo studi an holl danevelloù hag istorioù a zo bet savet e-barzh pep sevenadur lakaet da wir ha liammet gant ur sistem relijiel pe kredennoù. Lod a ra gant ar ger mojennelezh, met gwelloc'h eo mirout ar ger-se da dreiñ ar meizad hag a zo lavaret récit légendaire e galleg (mojenn evit légende pe mythe).

 Termenadur 
Ur wengel a zo un istor hunvreek (graet e vez mojennoù pe gontadennoù anezho ivez) deuet diwar un hengoun, treuzkaset dre gomz, hag a c'hall displeg:
 Krouidigezh ar Bed
 Fenomenoù naturel
 Gwellidigezh ar sakr, pe an natur, gant mab-den
 Diazezidigezh ur gevredigezh hag e zarempredoù gant ar re arall.
 Sevenidigezhioù dizispleg

Met, an displegañ n'eo ket abeg an holl vitennoù. En darn vuiañ eus ar mitennoù ez eus kaoz eus ur c'halloudegezh dreistnatur pe eus un doue, met meur a vojenn pe gontadenn tremenet a rummad da rummad a zo gwengelel. Prouet eo bet gant ar Vreudeur Grimm e oa posupl kavout ur vitenn e-barzh pep kontadenn-wrac'h. Koulskoude, n'eo ket ur vitenn ar vojenn hec'h-unan.

Ha n'eo ket ur vitenn 
 un allegorienn filozofel
 ur gontadenn vodern pe savet gant un oberour 
 ur fablenn
 ur barabolenn
 ur sorbienn 
 un danevellgan savet en ur mare resis

 ur faltazienn wirlivek pe flemmus

Da betra servij ar mitennoù evit an Den? Ur moaien eo evit liammañ perzhioù sevenadurel ur meuriad, ur geoded , ur vroad gant gwirionezioù hollvedel. Hag a-wechoù e ra splann ar vitenn, en ur doare speredel, ar gwir evit ur poblad delc'her e diriad.

Kavet e vez neuzioù ha tudennoù gwengelel en darn vuiañ eus ar relijionoù ha kazi pep relijion a ra dave d'ur wengelouriezh. Tud zo a soñj ez eus mojennoù er relijionoù hag e lavaront evel-se ez int faos ha douetus. D'an aliesañ e vez implijet an termen evit daveiñ da relijionoù ar c'hevredigezhioù aet da get hag e vez kaoz eus ar wengelouriezh Hellaz, ar wengelouriezh roman hag ar wengelouriezh lec'hlennat ha ne c'heller ket kavout feizad ebet dezho pe gazi.
Bez' ez eus tud ha ne welont ket ar pantheonoù keltiek ha skandinaviat evel pezhioù gwengelel, met tud all a ra relijionoù bev anezho, met n'eus kalz a draoù gwirion e kredennoù ar feizidid a-vremañ. (Gwelet ivez: Nevez-paganiezh).
Ha gwir eo ne wel ket holl feiidid ar Yuzevegezh, ar Gristeniezh hag an Islam danevelloù krouidigezh o relijion evel deskrivadur resis an darvoudoù, met evel skeudennadur o c'hredennoù.
Dielfennet eo bet tudennoù ha temoù ar gwengeloù evel patromoù a gaver e meur a sevenadur ha meur a relijion. Kentpatromoù a vez graet anezho evit treiñ ar ger gresianek arkhétypos/ἀρχέτυπος (archétype e galleg). Ar c'hent-patromoù a zo bet dielfennet gant al lennegourien hag ar vredelfennerien (Sigmund Freud, Carl Gustav Jüng).

 Treuzkas ar wengelouriezh? 
Gwechall-gozh, er mareoù ma oa bev ar relijionoù a zo kaoz anezho er mitennoù e oa karget da zibunañ anezho tud hag a oa o micher ober se. Pe tud gant anaoudegezhioù relijiel (beleien c'hresian pe roman, drouized er broioù keltiek, seurt chamanoù e meur a vroioù). Koulskoude e weler n'eo ket ur reolenn evit ar varzhed Henc'hres evel Hesiodos (Kosmogonia) hag Homeros (An Ilias hag an Odysseia), ar varzhed heniwerzhonat, ar griotoù afrikat.
D'an aliesañ, ar gwengeloù o deus bet ur stumm barzhonegel, stumm ar barzhonegoù hir-kenañ da vezañ kanet hag eilet gant ar sonerezh. Met stumm ar c'hontadennoù e lavar plaen he deus bet ar wengelouriezh e mareoù modern ha kempred ivez.

 Gwengelouriezh vodern 
Meur a levr (Tarzan, 1984, The Lord of the Rings), a film (Star Wars) ha meur a abadenn skinwel (Star Trek) zo perzhioù gwengelel enno hag e c'hell bezañ liammet gant sistemoù prederouriel. N'int ket gwengeloù, met ec'h implijont temoù gwengelel a c'hell seveniñ ezhommoù psikologel meur a zen.

 Ar gwengeloù hervez ar broioù 
 Afrika 
 Gwengelouriezh egiptat

 Amerika 

 Gwengelouriezh an azteked

 Azia 
 Gwengelouriezh japanat
 Gwengelouriezh sinaat

 Europa 
 Gwengelouriezh Hellaz
 Gwengelouriezh roman
 Gwengelouriezh kelt
 Gwengelouriezh Iwerzhon
 Gwengelouriezh c'herman
 Gwengelouriezh lec'hlennat

 Boudoù gwengelel 
Inizi ar bed all:
 ael
 boudig
 diaoul
 djinn
 doue
 douenn-heol
 doueenn-loar
 ifern
 inizi an eürusted
 korrigan, korrig, kornandon
 psikopomp
 baskarin
 kentañ den
 maouez gentañ
 ramz
 strobineller

 Liammoù diavaez 
 Encyclopedia Mythica Holloueziadur ar wengelouriezh, folklor, mojennoù; doueoù, harozed ha loened gwengelel.
 Godchecker Holloueziadur doueoù ar Bed gant 1.600 doue.
  . ERIC Digest : Ar mitennoù hag ar c'hentpatromoù en Arzoù.

Rummad:Gwengelouriezh
Rummad:Lennegezh