Noël du Fail

Noël du Fail, aotrou La Hérissaye, ganet war-dro 1520 e domani e diegezh e Château Létard e Sant-Ervlon-an-Dezerzh, ha marvet d'ar 7 a viz Gouere 1591 e Roazhon, zo ur gwiraour, reizhaouer ha skrivagner breizhat.

E oberenn, dudius ha sirius war un dro, zo un testeni talvoudus eus kevredigezh maezioù Breizh er .

 Buhez 
Ganet e voe war-dro 1520 e maner e diegezh e Château Létard e Sant-Ervlon-an-Dezerzh. E dad, François du Fail, a oa un denjentil a-ziwar ar maez dezhañ madoù dister, hag a oa deuet e diegezh d'ober e ziazez war an douaroù-se er . Bez' e oa ar yaouankañ eus pemp bugel hag eus pevar faotr. Goude studioù kentañ e Gwern-ar-Sec'h dindan renerezh ur mestr anvet Caillard, e lakaas e anv e Skol-veur Pariz e-lec'h ma chomas betek 1539 d'an diwezhatañ ; studier e skolaj Santez-Barba e voe moarvat hag e-touez traoù all e heulias kentelioù mezegiezh Jacobus Sylvius.

Enluañ a reas evit ur vrezeliadenn en Italia e 1543/44 (perzh a gemeras en emgann Ceresole d'an 11 a viz Ebrel 1544) ha tro a gavas da weladenniñ Venezia, Roma ha meur a gêr all. Izel an dour gantañ ez arc'hantas e zistro eus Italia da Vreizh dre reiñ kentelioù yezhadur ha lennegezh latin e meur a gêr. Goude-se e reas tro meur a skol-veur c'hall evit bezañ stummet war ar gwir peogwir e felle dezhañ mont da reizhaouer. Skolioù war ar gwir Añje, Poitiers, Toloza, Avinhon, Bourjez hag Orleañs e-touez re all a voe pleustret gantañ. Embann a reas Propos rustiques e 1547 e Lyon e ti Jean de Tournes ha Baliverneries e 1548.

E 1548 en em stalias e Roazhon evel alvokad pe prokulor. E 1549 e voe degemeret e breuriezh Papegaut, ur gevredigezh akebuterien en em vode da zeizioù merket evit pleustriñ war an tennañ hag envel ur « roue », a oa ur seurt breou keodedad ar gêr. E 1533 e teuas da vezañ unan eus seizh kuzulier prezidial Roazhon a oa bet savet nevez a oa (Bertrand d'Argentré e oa ar prezidant anezhañ) ; evit gounit ar garg-se e oa aet d'al lez a oa e reter Bro-C'hall d'ar c'houlz-se. War-dro ar mare-se e timezas da Jeanne Perraud, merc'h d'un alvokad, a zegasas madoù dezhañ. En abeg d'e garg e kemere perzh alies e divizadegoù korf an ofiserien-kêr.

Anvet e voe da guzulier e Breujoù Breizh gant ul lizher aotren eus ar 14 a viz Here 1571 (e post ur « c'huzulier gall » dre zisdalc'h), ha degemeret e voe er garg-se d'an 21 a viz C'hwevrer 1572 (stag ouzh dalc'h Eost-Gwengolo-Here). Tamallet e voe da vezañ protestant ha naket ken abred ha 1573. Ret e voe dezhañ gounit ur prosez ha n'eo nemet e 1576 ma c'hellas dont en-dro d'ar Breujoù. Goude bezañ bet ezel eus Kambr an Enklaskoù e voe degemeret er Gambr-Veur e 1578. Abalamour da varradoù urloù ne voe oberiant nemet a-frapadoù adal 1581. Mont a reas war e leve e miz Here 1585 (anvet e voe e warlerc'hiad d'an 12 a viz Ebrel 1586), ha roet e voe ar statud a guzulier-enor dezhañ (gant : mont-tre, dalc'h, mouezh ha meno divizout) gant lizher aotren ar 6 a viz Mezheven 1586. Met n'eo nemet d'an 31 a viz Here 1587 e voe enrollet al lizher-se gant ar Breujoù dre ma kave dezho e veze aloubet o brientoù gantañ. E 1589 e voe skrapet gant ar Gevreerien ha laosket da vont kuit en eskemm ouzh un daspren. Evel gwiraour hag istorour ar gwir e skrivas ar Mémoires recueillis et extraits des plus notables et solennels arrests du Parlement de Bretaigne e teir levrenn (Roazhon, Julien Duclos, 1579, in-folio), a zedias da Loeiz VI a Roc'han-Gemene (en doe sikouret anezhañ da gaout e garg kuzulier er Breujoù).

Mervel a reas en e di e Roazhon, e straed ar Puits-Mesnil.

 Oberenn 

 Arroudennoù 
 "Dieu donne du bien aux hommes et non des hommes aux biens" (Baliverneries ou Contes nouveaux d'Eutrapel)

 "Quand la bourse se rétrécit, la conscience s'élargit" (Baliverneries ou Contes nouveaux d'Eutrapel)

 "Marchandise offerte est à demi vendue" (Baliverneries ou Contes nouveaux d'Eutrapel)

 Oberennoù 
 Propos rustiques de maistre Léon Ladulfi, Champenois, Lyon, Jean de Tournes, 1547, in-8°
 Baliverneries ou contes nouveaux d’Eutrapel, autrement dit Léon Ladulfi, Pariz, Pierre Trepperel, 1548.
 Mémoires recueillis et extraits des plus notables et solennels arrests du Parlement de Bretagne, Roazhon, Julien du Clos, 1579. 
 Les Contes et Discours d’Eutrapel, par le feu seigneur de la Herissaye, gentilhomme breton, Roazhon, evit Noël Glamet de Quinper-Corentin, 1585, in-8°.

 Adembannadurioù 
 Propos rustiques de maistre Leon Ladulfi champenois, 1547, embannadur burutellet gant Arthur de La Borderie gant adstummoù embannadurioù 1548, 1549, 1573, Pariz, Lemerre, 1878 (ademb. Slatkine, 1976).
 Propos rustiques de maistre Leon Ladulfi champenois, 1549, embannadur gant digoradur, notennoù hag geriaoueg savet gant Gabriel-A. Pérouse ha Roger Dubuis, Geneva, Droz, 1994.
 Propos rustiques, Troidigezh e galleg a-vremañ gant Aline Leclercq-Magnien, kinniget gant Michel Simonin, P., Jean Picollec, 1988.
 Propos rustiques ha Baliverneries in Conteurs français du XVIe siècle, emb. Pierre Jourda, Gallimard, Pléiade, 1965.
 Les Baliverneries d'Eutrapel, embannadur burutellet savet gant Gaël Milin (tezenn 3e kelc'hiad), rakskrid gant Charles Foulon, P., Klincksieck, 1970.

 Levrlennadur 
 Emmanuel Philipot, La vie et l’œuvre littéraire de Noël du Fail gentilhomme breton, Pariz, Champion, 1914.
 Emmanuel Philipot, Essai sur le style et la langue de Noël du Fail, Pariz, Champion, 1914.
 Gaël Milin, « Modèles idéologiques et modèles culturels dans l’œuvre narrative de Noël du Fail », in Annales de Bretagne et des Pays de l’Ouest, t. LXXXI, n°1, 1974.
 Gabriel-A. Pérouse, « Le dessin des Propos rustiques », in Etudes seiziémistes offertes à V-L. Saulnier, Geneva, Droz, 1980.
 Denis Baril, « La peur des villes chez les paysans des contes de Noël du Fail », in La nouvelle française à la Renaissance, Geneva-Pariz, Slatkine, 1981.
 Jean Larmat, « Variations sur des motifs rabelaisiens chez Noël du Fail », in Rabelais en son demi millénaire, Etudes rabelaisiennes, t. XXI, Droz, 1988.
 Noël du Fail écrivain, 15 articles sur du Fail réunis par Catherine Magnien-Simonin, Pariz, Vrin, 1991.
 Romain Weber, « Contribution à l’étude du lexique des Propos rustiques de Noël du Fail : l’obstacle des locutions » in Bibliothèque Humanisme et Renaissance, LXV, n°2, Geneva, Droz, 2003.

 Notennoù ha daveennoù 

 Liammoù 
 Liammoù diabarzh 
 Roll skrivagnerien Breizh

 Liammoù diavaez 
 Gallica, Contes et discours, éd. 1587
 Gallica, Contes et discours, éd. Jouaust
 Gallica, Œuvres de du Fail, éd. Assezat
 Gallica, Contes et discours, éd. Guichard
 Association Les Amis de Noël du Fail

Rummad:Skrivagnerien Breizh
Rummad:Marvioù 1591
Rummad:Kuzulierien Breujoù Breizh