Disproziom

Taolenn beriodek Perzhioù hollekNiver atomek  66Rummad kimiek  LantanidoùStrollad  LantanidoùTrovezh  6Bloc'h  fTolz atomek  162,5 Aozadur elektronek [Xe] 4f10 6s2Dasparzh an elektronoù : 2, 8, 18, 28, 8, 2 center|150px Perzhioù atomekNiver oksidadur  + 3Oksidenn vazennek skañvTredanleiegezh  1,22 (Skeul Linus Pauling)Gremmoù ionadur 1 : 573,016 kJ/mol2 : 1 125,983 kJ/mol3 : 2 199,864 kJ/mol4 : 4 001,244 kJ/molSkin atomek  231 pmSkin kenamsav  180 pmSkin Van der Vaals  (stlenn ebet) Perzhioù fizikelArvez  Kaled Douester (≈20 °C)  8,531 g/cm3 Teuzverk  2 573 °C Bervverk  4 652 °C Tredanharzusted  926 nΩ•m (e 20 °C) Neuz an elfenn 280px|center 24px|link=Skoazell:Elfennoù kimiek
Un elfenn gimiek eo an disproziom ; Dy eo e arouez kimiek, 66 e niver atomek ha 162,500 e dolz atomek.

 Istor 
E 1886 e voe dizoloet an disproziom gant ar c'himiour gall Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran, e Pariz. Un disoc'h eus enklaskoù war oksidenn itriom bet boulc'het e 1794 e voe ar gavadenn-se, evel hini meur a lantanid : an erbiom 68Er e 1843, an holmiom 67Ho e 1878, hag an disproziom 66Dy neuze da ziwezhañ.
Dizehan e rae ar c'himiour dierc'hadurioù war marmor an oaled a oa en e di.

Ret e voe gortoz ar bloavezhioù 1950 evit kaout disproziom glan, a-drugarez da skipailh Frank Spedding en Iowa State University a zeuas a-benn da zestiañ war un argerzh kromatografiezh dre eskemmoù ionoù. Adal al labourioù-se e voe tro da zidoueziañ al lantanidoù en un doare efedus ; bremañ avat e vez graet dre eskemmoù etre dourennoù.

Eus ar gresianeg δυσπρόσιτος, dusprósitos, "diaes da gaout" e teu anv an elfenn 66.
Ne vez ket kavet 66Dy en e unan en natur, atav e vez e kailhoù hag alies gant erbiom pe holmiom.

 Perzhioù 
Ur metal liv an arc'hant eo an disproziom ; orjalennus eo, da lavaret eo e c'haller e astenn hep na dorrfe, ha govelius eo, da lavaret eo e c'haller e bladañ a-daolioù mailh. Ken blot eo ma c'haller troc'hañ un dolzennad gant ur gontell. Tu zo d'e labourat gant mekanikoù zoken, hogen disteuler fulennoù a ra pa vez tommet betek re.
Ferromagnetek eo an disproziom e gwrezverkoù yenoc'h eget -188,2 °C : treiñ a ra da warell.

 Kimiek 
 Buan e tazgwered an disproziom gant dour zomm, gorrekoc'h gant dour yen :
2 Dy [k] + 6 H2O [d] → 2 Dy(OH)3 [dz] + 3 H2 [g]Alc'hwez : k = kalet, d = dourek, dz = dourzileizhenn, g = gaz
 Dilufrañ a ra an disproziom en aer, hag aes eo e lakaat da zeviñ :
4 Dy + 3 O2 → 2 Dy2O3
 Aes ivez eo dileizhañ an disproziom en drenkenn sulfurek :
2 Dy + 3 H2SO4 → 2 Dy3+ + 3 SO42- + 3 H2
 Gant an holl halogenoù, aroueziet amañ dre X, e tazgwered Dy pa vez tommoc'h eget 200 °C :
2 Dy (k) + 3 X2 (g) → 2 DyX3 (k)

 Izotopoù 
Seizh izotop eus Dy a gaver en natur : Dy-156, Dy-158, Dy-160, Dy-161, Dy-162, Dy-163 ha Dy-164. Stabil eo an holl anezho, zoken pa zigevan 156Dy dre skinoù α da reiñ 152Gd rak tremen 1018 bloavezh eo e hanter-vuhez.
Skinizotopoù zo bet kevanaozet, 29 anezho, eus Dy-138 betek Dy-173. War-dro 3x106 bloavezh eo hanter-vuhez ar skinizotop stabilañ 154Dy, ha 200 ms eo hini Dy-138. 
+ Izotopoù stabilañ an disproziom  Izotop
  % en natur
  Hanter-vuhez
  Digevanad 154Dy  kevanaozet  3x106 bloavezh  150Gd156Dy0,06 > 1x1018 bloavezh 152Gddre skinoù α 156Gddre skinoù β 158Dy  0,10 stabil, 92 neutron 160Dy  2,34 stabil, 94 neutron 161Dy  18,91 stabil, 95 neutron 162Dy  25,51 stabil, 96 neutron 163Dy  24,90 stabil, 97 neutron 164Dy  28,18 stabil, 98 neutron

 Arver 
 Gwarelloù eo arver pennañ an disproziom ; kevret gant neodimiom 60Nd e ro gwarelloù a chom stabil e gwrezverkoù uhel. E kefluskerioù an aerluzelloù ha re ar c'hirri-tan hiron e reer gant hevelep gwarelloù.
 Kevret gant ar vanadiom 23Va ez arverer Dy evit fardañ laseroù hag ardivinkoù-sklêrijennañ.
 Kevret gant nikel 28Ni ez implijer Dy er barrennoù a reoilh al lonkañ neutronoù er c'hreizennoù derc'hanel.
 Kevret gant magneziom 12Mg en e greñva kent bezañ arveret e greanterezh an aerlistri.
 Kendeuzadoù houarn, kobalt pe nikel ha lantanidoù (terbiom, gadoliniom ha disproziom) a implijer da enrollañ stlennoù war kantennoù-stumm ha kantennoù kalet.

 Notennoù 

 Daveennoù 
 American Chemical Society  Liamm oberiant 25 DU 12
 AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
 AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
 Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de FranPr  Liamm oberiant 26 HER 12
 Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry  Liamm oberiant 26 HER 12
 Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology  Liamm oberiant 18 HER 12
 Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)  Liamm oberiant 26 HER 12
 CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
 DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
 EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
 Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
 ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
 HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory  Liamm oberiant 26 HER 12
 International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)  Liamm oberiant 26 HER 12
 Jefferson Lab  Liamm oberiant 22 KZU 2012
 Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)  Liamm oberiant 25 DU 2012
 Les propriétés chimiques  Liamm oberiant 07 GEN 13
 LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
 Royal Society of Chemistry  Liamm oberiant 03 KZU 2012
 STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
 Webelements  Liamm oberiant 26 HER 2012

Rummad:Elfennoù kimiek