Abati Tyndyrn

Abati Tyndyrn (Abaty Tyndyrn e kembraeg, Tintern Abbey e saozneg) zo un abati bet savet en  war lez kleiz ar stêr Wy e Tyndyrn, e Sir Fynwy, e gevred Kembre.
An abati sistersian kentañ e voe e Kembre, hag an eil eus an urzh-se savet e Breizh-Veur.

 Istor an abati 
 Diazez 
Gant Walter fitz Richard de Clare († 1138), aotrou norman-saoz Cas-gwent, e voe diazezet d'an 9 a viz Mae 1131.
Petra bennak ma voe an eil staliadur graet gant "menec'h wenn" – lesanv ar sistersianed eo – e Breizh-Veur, hag an hini kentañ e Kembre, ne voe ket ar manati norman kentañ er c'horn-bro-se. Abaoe kreiz an  hag Emgann Hastings (1066) e oa bet staliet meur a brioldi beneadad gant an Normaned, hogozik an holl anezho o vezañ e dalc'h abatioù a oa e Bro-Saoz pe e Bro-C'hall. "Menec'h du", evel ma vez graet eus beneadiz, a oa e Cas-gwent, Trefynwy, Abergavenny hag e lec'h all.

Ur rummad tud nevez e oa hini Walter de Clare avat, ha dre euredoù e oa kar da William Giffard († 1129), eskob Winchester, en devoa roet d'ar venec'h wenn o ziriad kentañ e Breizh-Veur, e Waverley, Farnham, (Surrey) en 1123.
Mennet e oa Walter de Clare da lakaat ar sistersianed dindan e veli, setu e troas war-du abati L'Aumône en eskopti ChartresE kêr La Colombe, hiziv ur ranngumun eus Beauce-la-Romaine, e departamant Loir-et-Cher. da gaout menec'h evit diazezañ un abati e Cas-gwent. Merc'h da abati CîteauxE Saint-Nicolas-lès-Cîteaux (Côte-d'Or) e Bourgogne-Franche-Comté, bet diazezet e 1098 gant Robert de Molesme, e oa L'Aumône, neuze e voe lakaet abati Tyndyrn da verc'h-vihan Cîteaux, evel abati Waverley a oa merc'h da L'Aumône ivez. Ur wech dre vare e teuas abad Cîteaux da weladenniñ ar verc'h-vihan betek 1330. Bep bloaz, hervez gourc'hemennoù Carta Caritatis ar sistersianedSkrid-diazez Urzh Cîteaux, savet gant Étienne Harding, a voe trede abad Cîteaux e 1108. Ne voe ket nullet reolenn Sant Benead gant ar skrid-se., e veze galvet abad Tyndyrn da gemer perzh er Chabistr Hollek, bodadeg veur an ebed, en abati Cîteaux.
 En  kantved 
Koadeier a oa war glannoù ar stêr Wy, ar pezh a dalvezas d'ar chanter. Douaroù a voe roet d'an abati e Porthcasseg, Modesgate, Penterry ha Wilcrick. Nebeud goude e voe prenet Merthyrgeryn, ha Trelleck a voe roet d'an abati gant Richard de Clare († 1176). Neuze e voe ar rummad kentañ a venec'h o tiskar gwez evit astenn gorread o douaroù-gounit ha sevel atantoù en o c'hreiz. E-pad meur a gantved e chomas digemm stumm ar raktres o devoa kaset da benn a-hed an degadoù kentañ.

An abad Henry, a voe e penn an abati adalek 1148 betek 1157, e voe lusker ar predad-se. Ul laer e oa bet kent keuziañ, mont da sistersian ha gweladenniñ koulz Bernard de Clairvaux hag ar pab Inosant II.
En e c'houde e renas an abad William adalek 1169 ; pa ne zeuas ket a-benn da blaenaat an darempredoù etre Tyndyrn hag he c'hoar Waverley e rankas reiñ e zilez diwar urzh Cîteaux end-eeun e 1188. En hevelep mare e pellaas Tyndyrn diouzh reolennoù ar Chabistr Hollek, pa zegemeras deogoù digant Iliz Woolaston ha chapel Alvington e Gloucestershire.

Kerkent ha diazezet e tesachas abati Tyndyrn tud eus ar c'horn-bro da vont da venec'h ; da eizh vloaz hepken e voe gouest da gaout ur verc'h. Abati Kingwood e Gloucestershire e voe ar verc'h-se, bet diazezet e 1139 gant William of Berkeley ; ar priol Thomas of Tintern e voe an abad kentañ e Kingwood.

E 1189 e voe William Marshal († 1219) aotrou Cas-gwent ha Tyndyrn ; e 1199 e voe kont Penfro hag aotrou Cúige Laighean en Iwerzhon. E 1201, p'en em gavas-eñ gwallgaset gant ur gorventenn war Mor Iwerzhon e tonkas ur marc'had gant doue ar Gristeniezh : un abati nevez a vije savet en Iwerzhon mar bije lezet e vuhez dezhañ. Pa voe distro da Gembre e tennas un eil bagad menec'h eus Tyndyrn hag en o c'hasas e 1203 da Iwerzhon da sevel abati e Tintern Parva ("Tyndyrn vihan") war ragenez Hook e-kichen Loch GarmanNa droukveskañ gant Tintern Parva, a oa ur barrez e Kembre ; Tyndyrn evel m'emañ hiziv zo bet krouet dre vodañ parrez Tintern Parva en norzh ha parrez Chapell Hill er su. ; de Voto, "diwar le", e voe lesanvet an abati nevez.
 En  kantved 
Diskennidi William Marshal a gendalc'has da bourveziañ abati Tyndyrn. E 1223-24 e voe roet douaroù-gounit dezhi gant William ar Yaouankañ († 1231) er gwalarn war lez dehoù ar stêr Wysg, e Monkswood hiziv, ma voe savet un atant hag ur chapel. Douaroù-gounit all a roas, en o zouez reoù bras e Rogerstone, war lez reter ar stêr Wy e mervent abati Tyndyrn. En eskemm ouzh ar roadoù-se e talc'has menec'h Tyndyrn ul lamp war elum war bez Isabel Marshal, kontez Penfro ha mamm William Marshal, a oa bet beziet en abati e 1220 – hervez reolenn Cîteaux ne veze ket beziet tud lik en abatioù, nemet e vijent bet madoberourien evit ar gumuniezh. A-hend-all, daou vab da Isabel, anvet Walter hag Anselm, a voe beziet d'o zro en abati e 1245, hag o c'hoar Matilda e 1248.

E deroù an , da heul ar profoù digant William Marshal ar Yaouankañ, e voe kaset ur mell chanter adsevel lod tammoù eus an abati hag astenn gorread an douaroù-gounid dre zistrouezhañ ha diskar gwez ; e 1282 e voe kastizet an abati gant ur mell tell-gastiz a 112 lur (£) en abeg ma oa bet diskaret 8 hektar (16 devezh-arat) a goadeg roueel e Woolaston hep bezañ bet aotreet da ober.
Pinvidik a-walc'h e oa abati Tyndyrn neuze : war-dro 1 214 hektar e oa gorread o douaroù-arat, ha tremen 3 000 dañvad a veze o peuriñ ; da 145 lur e save talvoudegezh he madoù, ar pezh a oa izeloc'h eget leve meur a vanati saoz met a lakae Tyndyrn da bempvet ti relijiel e Kembre – kement-se a ouzer dre un teul anvet Taxatio Ecclesiastica, bet embannet gant servijoù ar pab Nikolaz IV e 1291 The "Taxatio" Manuscripts Online.
 Un eil diazezer 
Dre eured Matilda e 1246 e tremenas Cas-gwent dindan beli an tiegezh Bigod, konted Norfolk. Unan eus he mibien-vihan, Roger Bigod (1245-1306), pempvet kont Norfolk, a voe marichal Bro-Saoz e lez ar roue Edward IRen :1272-1307. Skoazell vras a roas da savidigezh iliz abati Tyndyrn, a oa bet boulc'het e 1269. War-dro ar bloavezh 1279 e profas d'an abati iliz Halvergate e Norfolk.
E 1291 e voe Roger Bigod e droukc'hras ar roue, hag e troas da vat war-du Tyndyrn. E 1302 e roas dezhi e atant en Acle, Norfolk, a oa tremen 300 km diouti. Acle e voe spletusañ perc'hennadenn an abati – 1/4 eus he leve e oa e deroù ar . Ouzhpenn atant Acle e roas Roger Bigod hini Aluredeston (Alvington), Gloucestershire, en eskemm ouzh Plateland, anezho douaroù chomet fraost etre ar stêr Wy hag ar stêr Usk, ha douaroù-gounit e Modesgate en eskemm ouzh ur feurm.
Ken brokus e voe Roger Bigod ma voe lakaet da ziazezer gwirion abati Tyndyrn. E 1535, ar venec'h a roe c'hoazh an aluzen d'ar beorien pemp gwech ar bloaz evit diskuizh ene an den meur.
 Dibenn ar Grennamzer 
E deroù ar  neuze e oa abati Tyndyrn e barr he brud hag he finborte. Goude bezañ degemeret deogoù talvoudek a-berzh iliz Lydd e Kent e 1326-27 ne voe mui lakaet kresk bras en he finvidigezh.
Ar roue Edward IIRen : 1307-1327 a zeuas da dremen div nozvezh e Tyndyrn e 1326 ; degemeret e voe gant an abad Walter of Hereford, a voe e penn an abati adalek 1321 betek 1327. Hep mar e oa deuet ar roue da weladenniñ unan eus e servijerien gozh, John de Ispannia, a oa bet fiziet en abati e 1314, evel ma oa bet graet gant e dad Edward I e 1304 ; d'an daou zen-se e oa bet roet ar gwir da chom en abati hervez al lezenn saoz anvet cor(r)odyBod ha boued roet dre garitez. Diwar ar c'hrennsaozneg corrodie, eus al latin krennamzerel corrodium "pourvezad"., ar pezh a oa nevez e Tyndyrn hag a zegase kargoù ouzhpenn, panevet evit pourchas bod ha boued da c'hrad an dud uhel-se a voe niverusoc'h-niverusañ gant an amzer.

Meur a ziaester a savas en abati Tyndyrn a-hed ar XIVvet kantved, koulz war dachenn ar c'henurzh ha war hini ar merañ.
Etre 1330 ha 1334 e voe tabut etre ar venec'h hag o amezeien abalamour da c'horedoù an abati war ar stêr Wy : ken uhel e oa ar stankelloù a oa bet savet ma virent ouzh ar bigi a dremen ; an aotrou Henry of Lancaster († 1345) a savas klemm ouzh ar roue abalamour ma ne c'helle mui ar pourvezioù tizhout he gastell ha kêr Drefynwy. Taget gant ar venec'h e voe kannaded ar roue a oa deuet da c'houlenn ma vije izelaet ar stankelloù.

Nebeut-ha-nebeut e troas an abati, evel meur a hini sistersian all, eus melestradurezh an atantoù da hini an aotrounez. Mui-ouzh-mui a zouaroù-gounit a voe lakaet e feurm, un doare da gaout leveoù digemm hag ingal. Broudet e voe ar c'hemm gant digresk an niver a vreudeur lik hag ar c'hresk war goproù al labourerien diavaez. A-greiz an argerzh-se ec'h erruas ar vosenn e Kembre, er bloavezh 1349, ar pezh a vihanaas muioc'h c'hoazh an niver a labourerien.
Ur skouer eus an emdroadur-se eo atant Merthyrgeryn : gant breudeur lik e oa meret e 1291, ha feurmet e oa ar pep brasañ anezhañ e 1388. A-hed ar c'hantved neuze e kendalc'has likadur armerzh an abati : en XIIvet ha XIIIvet kantvedoù e oa chomet ar galloud gant ar manac'h merer, a rae war-dro an holl vadoù hag a droe da abad peurliesañ, met er c'hantved war-lerc'h e rankas kilañ a-zirak ar maer, a oa lik. E 1402 e voe un hoberell eus ar c'horn-bro, John ap Wilcock, o verañ an abati ha 50 vloaz diwezhatoc'h e oa ar galloud gant ur par eus ar rouantelezh.

Daoust d'ar vosenn e chomas abati Tyndyrn unan vras a-walc'h, pa chome enni 14 manac'h hag an abad John Wysbech e 1395.

E deroù ar  e voe berr an arc'hant gant an abati, a-c'houde emsav Kembreiz kaset gant Owain Glyndŵr etre 1400 ha 1415 – e 1406 e skrivas ar roue Henry IVRen : 1399-1413. da eskob Hereford penaos e oa bet distrujet ha devet an abati gant an emsaverien.
Diwar roadoù digant pirc'hirined e teuas arc'hant d'an abati, pa'z embannas ar venec'h e oa e Tyndyrn ur skeudenn vurzhudus eus ar Werc'hez Vari – ouzh dor gornôgel an abati e oa un delwenn anezhi na zeued ket a-benn da lemel, ha pa roas ar pab Gregor XII induljañsoù da neb a zeuje da weladenniñ an abati da geñver lod gouelioù kristen, gant ma rojent an aluzen d'ar venec'h.
Er bloavezioù 1450 e voe meret an abati gant Sir William Herbert of Raglan, a voe anvet da zug Pembroke e 1468. Bloaz war-lerc'h e voe beziet en abati. Kent mervel, an dug en devoa pourchaset arc'hant evit savadur e vez ha kloastroù nevez.

E dibenn ar XVvet kantvet e oa ur gêriadenn ouzh troad moger-dro an abati, ha bev-buhezek e oa ar c'henwerzh enni pa roe ar venec'h aotreoù da sevel stalioù ha tavarnioù ma veze gwerzhet kenderc'hadoù ar vro – bara, bier, kig hag all. Ar venec'h a vire ar gwirioù war ar c'henwerzh, ha telloù-kastiz a roent d'ar varc'hadourien-red a glaske gwerzhañ danvezioù hep aotre digant an abad.
An diskar
Mui-ouzh-mui a dud a oa o vevañ tro-dro d'an abati e deroù ar , ha lezennoù a voe embannet evit reoliañ o buhez : e 1528 e voe berzet c'hoari an diñsoù hag ar c'hartoù en aotrouniezh a-bezh, ha berzet ivez e voe c'hoari polotenn e diabarzh tachenn an abati.
Kenderc'hel a rae an abati da zegemer pourvezidi, koulz ha kouvidi a baee o chomadenn eno betek o marv. Mevelien a voe gopret : ur porzhier, ur c'hanner, un treizher, ur jolier zoken, an holl anezho gwisket gant un doneg arouez an abati warni.

Richard Wyche e voe abad diwezhañ Tyndyrn, adalek 1521. Ret e voe dezhañ sevel enep merour an abati, Charles Somerset, kentañ kont Worcester (c. 1460-1526), a oa o klask lakaat e veli war an aotrouniezh a-bezh.
D'ar mare-se ivez e oa an arc'heskob Thomas Wolsey (1473-1530) o serriñ tost da dregont manati bihan war zigarez ma ne veze  na servijet Doue na miret relijion ebet  enno. Gwir eo e oa aet da get al lusk speredel en devoa ganet an abati : den lik ebet ne savas e vouezh a-enep lamadennoù an arc'heskob er bloavezhioù 1520, ha nebeut-tre a dud a Iliz. Kement-se a vroudas danvez-preizherien pinvidigezhioù ar manatioù hag an abatioù.
E deroù ar bloavezhioù 1530 en em gavas abatioù Kembre gwall wan e-tal al luskad a oa o sevel, ha ne oa den ebet evit o gwareziñ. Darev e oa ar vrientinien da lakaat o c'hrabanoù war ar preizh toc'hor ; niverus e voe ar re a glaskas bezañ e karantez Thomas Cromwell (c. 1485-1540), anezhañ Lord Great Chamberlain ar roue Henry VIII Bro-Saoz, alvokad divrall an Disivoud protestant saoz ha pennatizer al lemel manatioù.
Er bloaz 1534 e voe embannet an Act of Supremacy kentañ, ul "Lezenn an Dreistbeli" a lakae ar roue Henry VIII hag e warlerc'hidi rag-eeun dindan beli Doue hag e penn Iliz Bro-Saoz. Ne c'hallas ket ar venec'h katolik roman displijout d'ar roue neuze, hag e miz Gwengolo ar bloaz-se end-eeun e voe galvet Richard Wyche, abad Tyndyrn, da vont betek al lez diwar gourc'hemenn Cromwell ; an abad a zeuas a-benn da ampellat ar veaj avat, war zigarez gouel Ganedigezh ar Werc'hez a oa da vezañ lidet e Tyndyrn.

Krog e oa Cromwell da sellet pizh ouzh spletusted arc'hantel ar serriñ lod eus an 800 manati bennak a oa e Bro-Saoz hag e Kembre ; dav e oa dezhañ renabliñ o madoù ha kinnig un teuliad d'ar roue. E miz Genver 1535 e kasas ensellerien dre ar rouantelezh a-benn sevel ar renabl-se, a voe anvet ar Valor Ecclesisticus ; e-touez ar re binvidikañ e Kembre e oa abati Tyndyrn, gant ur c'horvoder bloazhiek a save da £192 – met pinvidikoc'h a-galz e oa abatioù Bro-saoz.
Bloaz war-lerc'h, e 1536, e voe kaset ensellerien d'ober war-dro aferioù speredel ar manatioù. E miz Meurzh ez erruas an doktor John Vaughan, leuriad Thomas Cromwell, en abati Tyndyrn ; a-c'houde e weladenn e skrivas d'ar roue e oa an abati unan eus an tiez a oa  gwallgaset-bras, dre brouenn ar c'hleved . Un nebeud sizhunvezhioù diwezhatoc'h e voe embannet ul lezenn a c'hourc'hemenne ma vije serret kement manati nebeutoc'h eget 12 manac'h ennañ ha nebeutoc'h eget £200 a gorvoder bloaziek. War-dro 200 ti a yeas da get er bloavezhioù 1536 ha 1537, hag e 1540 e oa bet lamet an holl vanatioù hag abatioù.

Evit a sell ouzh Tyndyrn, 12 manac'h a oa ennañ e 1536 ha da £238 e save e gorvoder bloaziek – ar pezh ne viras ket outañ a vezañ serret d'an 3 a viz Gwengolo 1536.
Renablet ha priziet e voe madoù an abati kent bezañ kaset da deñzor ar roue. Ar savadur hag an douaroù a voe roet da Henry Somerset, eil kont Worcester (c. 1496-1549). Ne fellas ket d'ar perc'henn nevez bevañ e Tyndyrn.
Ne voe ket distrujet an abati kerkent : a-nebeudoù e voe dismantret ; e 1541 e voe teuzet plom an toennoù gant plomerien ar roue, hag e 1545 pe 1546 e paeas ar c'hont Henry £217 evit plom ha kleier o tont eus an abati aet da get.

 Tres an abati 

 Hêrezh 
Hiziv ne chom nemet dismantroù eus an abati, hogen dismantroù meurdezus hag a weler a-bell war ribl ar stêr Wy.
Ganto e voe awenet meur a varzh en , en o zouez William Wordsworth (1770-1850) a savas ur varzhoneg diwar-benn abati Tyndyrn (Lines Composed A Few Miles above Tintern Abbey) William Wordsworth (1798) : Lyrical Ballads, with a Few Other Poems, Dodo Press, 2007  pe c'hoazh Alfred, Lord Tennyson (1809-1892) Alfred Tennyson (1847), Tears, Idle Tears, in The Princess: A Medley (1847), Hard Press, 2006 -  ha meur a livour ivez, evel Joseph Mallord William Turner (1775-1851).

E 1901, ar Gurunenn a brenas an abati digant Henry Adelbert Wellington FitzRoy Somerset, 9 dug Beaufort, en eskemm ouzh £15 000. Da savadur istorel e voe lakaet, ha kempennet gant ar Stad neuze.

 Levrlennadur 
  David M. Robinson, Tintern Abbey, CADW:Welsh Historic Monuments, 2002 

 Liammoù diavaez 
   Tintern.org Lec'hienn an abati
   Cadw - Pajenn diwar-benn Abati Tyndyrn

 Notennoù 

Tyndyrn
Rummad:Sir Fynwy