Protaktiniom

Taolenn beriodek Perzhioù hollekNiver atomek  91Rummad kimiek  AktinidoùStrollad  AktinidoùTrovezh  7Bloc'h  fTolz atomek  231,03588  Aozadur elektronek Aozadur elektronek an atomoù[Rn] 5f2 6d1 7s2 Dasparzh an elektronoù : 2, 8, 18, 32, 20, 9, 2 center|150px Perzhioù atomekNiver oksidadur  +5Oksidenn vazennek skañv)Tredanleiegezh  1,50 (Skeul Linus Pauling)Gremmoù ionadur 1 : 568 kJ/mol2 : 1 150 kJ/mol3 : 1 790 kJ/molSkin atomek  180 pmSkin kenamsav  169 pmSkin Van der Vaals  340 pm Perzhioù fizikelArvez  KaledDouester (≈20 °C)  15,370 g/cm3Teuzverk  1 568 °CBervverk  4 000 °CTredanharzusted  (stlenn ebet) nΩ•m (e 20 °C) 24px|link=Skoazell:Elfennoù kimiek
Un elfenn gimiek skinoberiek eo ar protaktiniom ; Pa eo e arouez kimiek, 91 e niver atomek ha 231,036 e dolz atomek. An trede aktinid eo e taolenn drovezhiek an elfennoù kimiek.

 Istor 
Da lavar Dmitriy Mendeleyev e 1871 e oa un elfenn gimiek etre 90Th ha 92U, hogen n'en devoa ket he c'havet.
E 1900 e teuas ar c'himiour saoz Sir William Crookes a-benn da hiniennekaat un elfenn skinoberiek a-douez ur standilhon nitrat uraniom UO2(NO3)2, hep he hennadiñ avat ; Uranium-X a reas dioutañ da c'hortozCROOKES William, Radio-activity of Uraniom, Proceedings of the Royal Society, 1899, 66: 409-423 Royal Society of London  Liamm oberiant 03 MEU 13.
E 1913 e voe prouet gant ar c'himiour amerikan Kazimierz Fajans hag an alaman Oswald Helmuth Göring e tigevane an elfenn-se dre skinoù β hep padout. Hiziv an deiz e ouzer e oa an izotop Pa-234 eus an elfenn-se, a zo ur bazenn en argerzh digevanidigezh an uraniom : U-238 → Th-234 → Pa-234 → U-234. Brevium eo an anv a rojont d'an elfenn nevez, diwar al latin brevis "berr", abalamour ma ne bade nemet 6,75 eurvezh.
E 1918 e voe hiniennekaet Pa-231 a-douez un tamm kailh pitchblende U3O8 (oksidenn uraniom) gant ar fizikourez aostrian Lise Meitner hag ar c'himiour alaman Otto Hahn e Berlin ; en hevelep bloavezh e voe graet heñvel en Aberdeen gant ar gimiourien saoz Frederick Soddy ha John Cranston. Dre m'eo tremen 32 000 bloavezh hanter-vuhez 231Pa e voe kemmet an anv brevium e protoactinium, diwar an henc'hresianeg πρῶτος protos, "a-raok", abalamour ma teu Pa kent Ac en argerzh digevanidigezh an uraniom. E 1949 e voe berraet e protactinium gant an International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC).
E 1934 e voe kenderc'het protaktiniom en e stumm metalek gant ar c'himiour alaman Aristid von Grosse dre zigenaozañ iodenn protaktiniom PaI5 gant Argerzh Van Arkel-De Boer : 2 PaI5 → 2 Pa + 5 I2.

 Kenderc'hadur 
Eus ar c'hailh pitchblende, anvet ivez uraninit, e tenner protaktiniom-231, a-gementadoù bihan pa ne vez nemet 0,3 g anezhañ en un donennad kailhEncyclopedia Britannica  Liamm oberiant 03 MEU 13.
Er c'hreizennoù derc'hanel e teu Pa-231 ha Pa-233 dre an toriom ; ret eo tennañ an izotopoù-se eus an dazgwerederioù, rak en abeg d'o hanter-vuhez hir e lakaont an treloskoù derc'hanel da vezañ skioberiek pell goude bezañ bet arveret. 
 Perzhioù 
Ur metal blot liv an arc'hant eo ar protaktiniom glan. Abalamour m'emañ etre an toriom hag an uraniom e taolenn drovezhiek an elfennoù ez eo e berzhioù etre re 90Th ha re 92U — sellit ouzh an daolenn amañ a-zehou.
Kewarellek eo ar protakniniom e 20°C, da lavaret eo e tro da warell pa vez lakaet en ur gwarellvaez diavaez ; disheñvel un tamm eo PaCl4, a dro da ferromagnetek pa vez yenaet betek -91,15 °C.
Dreistreüs eo Pa e gwrezverkoù yenoc'h eget -271,75 °C.
 Kimiek 
Ar protaktiniom glan ne vez ket oksidet en aer, hogen buan e tazgwered gant an oksigen, gant burezh an dour ha gant an trenkennoù. Ne zagwered ket gant ar metaloù alkaliek (3Li, 11Na, 19K, 37Rb, 55Cs ha 87Fr).
 Izotopoù 
Nav izotop war 'n ugent eus ar protaktiniom zo anavezet, ar re stabilañ o vezañ Pa-231, Pa-233 ha Pa-230.
+ Izotopoù stabilañ ar protaktiniom  Izotop
  % en natur
  Hanter-vuhez
  Digevanidigezh 229Pa  kevanaozet  1,5 devezh  ε → 229Th 230Pa  kevanaozet  17,4 devezh  ε → 230Th 231Pa  ~100  3,276x104 bloavezh  α → 227Ac 232Pa  kevanaozet  1,31 devezh  β- → 232U 233Pa  louc'h  26,967 devezh  β- → 233U 234Pa  louc'h  6,75 eurvezh  β- → 234U

 Arver 
En enklaskoù skiantel hepken ez arverer ar protaktiniom, abalamour d'e skinoberiegezh ha d'e arvarusted evit yec'hed mab-den.

 Notennoù 

 Daveennoù 
 American Chemical Society  Liamm oberiant 25 DU 12
 AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
 AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
 Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de FranPr  Liamm oberiant 26 HER 12
 Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry  Liamm oberiant 26 HER 12
 Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology  Liamm oberiant 18 HER 12
 Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)  Liamm oberiant 26 HER 12
 CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
 DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
 EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
 Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
 ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
 HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory  Liamm oberiant 26 HER 12
 International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)  Liamm oberiant 26 HER 12
 Jefferson Lab  Liamm oberiant 22 KZU 2012
 Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)  Liamm oberiant 25 DU 2012
 Los Alamos National Laboratory  Liamm oberiant 14 C'HWE 2013
 Les propriétés chimiques  Liamm oberiant 07 GEN 13
 LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
 Royal Society of Chemistry  Liamm oberiant 03 KZU 2012
 STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
 Webelements  Liamm oberiant 26 HER 2012

Rummad:Elfennoù kimiek