Lutesiom

Taolenn beriodek Perzhioù hollekNiver atomek  71Rummad kimiek  LantanidoùStrollad  LantanidoùTrovezh  6Bloc'h  fTolz atomek  174,97 Aozadur elektronek [Xe] 4f14 5d1 6s2Dasparzh an elektronoù : 2, 8, 18, 32, 9, 2 center|150px Perzhioù atomekNiver oksidadur  + 3Oksidenn vazennek skañvTredanleiegezh  1,00 (Skeul Linus Pauling)Gremmoù ionadur 1 : 523,519 kJ/mol2 : 1 341,145 kJ/mol3 : 2 022,273 kJ/mol4 : 4 365,958 kJ/mol5 : 6 445,215 kJ/molSkin atomek  224 pmSkin kenamsav  174 pmSkin Van der Vaals  (stlenn ebet) Perzhioù fizikelArvez  KaledDouester (≈20 °C)  9,842 g/cm3Teuzverk  1 663 °CBervverk  3 402 °CTredanharzusted  582 nΩ•m (e 20 °C) Neuz an elfenn 280px|center 1 cm3 eo ec'honad an diñs lutesiom. 24px|link=Skoazell:Elfennoù kimiek
Un elfenn gimiek eo al lutesiom ; Lu eo e arouez kimiek, 71 e niver atomek ha 174,97 e dolz atomek.

 Istor 
E 1878 e voe hiniennekaet an elfenn 70 gant ar c'himiour suis Jean Charles Galissard de Marignac e Skol-veur Geneva a-douez an erbiom a oa en un tamm kailh gadolinit. An anv ytterbium a roas d'an elfenn nevez, en enor da Ytterby, ur gêriadenn e-kichen Stockholm ma teue ar c'hailh.
E 1907 e voe rannet ytterbium Galissard de Marignac e div elfenn gant ar c'himiour gall Georges Urbain : unan a anvas neoytterbia, a zeuas da vezañ an iterbiom 70Yb, hag eben a anvas lutecia diwar anv latin Pariz, a voe anvet lutecium (pe : lutetium) 71Lu diwezhatoc'h.
E 1907 ivez e voe dizoloet Yb ha Lu en ytterbia gant ar c'himiour aostrian Carl Auer von Welsbach, hag ur wezh c'hoazh gant er Stadoù-Unanet gant ar c'himiour saoz Charles James.
E 1953 e voe kenderc'het lutesiom peuzc'hlan<ref>[[#Daveennoù|EMSLEY John, Nature's Building Blocks]]</ref>.

 Perzhioù 
Ur metal liv an arc'hant eo al lutesiom, al lantanid kaletañ eo.
 Kimiek 
Mat e talc'h al lutesiom ouzh an daskrign. Gorrek-tre e c'houzañv an oksidadur en 20°C, met buan e tev e 150 °C ; da neuze e tro da drioksidenn lutesiom Lu2O3, a c'hall lonkañ an dour hag an dioksidenn garbon CO2.
 Buan e tazgwered al lutesiom gant dour zomm, gorrekoc'h gant dour yen :
2 Lu [k] + 6 H2O [d] → 2 Lu(OH)3 [dz] + 3 H2 [g]Alc'hwez : k = kalet, d = dourek, dz = dourzileizhenn, g = gaz
 Dilufrañ gorrek-tre a ra an iterbiom en aer :
4 Lu + 3 O2 → 2 Lu2O3 (trioksidenn lutesiom)
 Aes ivez eo dileizhañ an iterbiom en drenkenn sulfurek :
2 Lu [k] + 3 H2SO4 [dz] → 2 [Lu(H2O)9]3+ [dz] + 3 SO42- [dz] + 3 H2 [g]
 Gant ar pevar halogen skañvañ (F, Cl, Br hag I), aroueziet amañ dre X, e tazgwered Lu pa vez tommoc'h eget 200 °C :
2 Lu [k] + 3 X2 [g] → 2 LuX''3 [k]
 Izotopoù 
Daou izotop eus Lu a gaver en natur : Lu-175 ha Lu-176, 175Lu o vezañ stabil.
Skinizotopoù zo bet kevanaozet, 32 anezho, 174Lu o vezañ an hini stabilañ gant un hanter-vuhez a 3,31 bloavezh. 
+ Izotopoù stabilañ al lutesiom  Izotop
  % en natur
  Hanter-vuhez
  Digevanad 173Lu  kevanaozet  1,37 bloavezh  173Yb 174Lu  kevanaozet  32,31 bloavezh]]  174Yb 175Lu  97,41 stabil, 104 neutron 176Lu  2,59  3x1010 bloavezh  176Hf

 Arver 
Nebeut a implij a vez graet eus al lutesiom, abalamour d'e rouezded ha d'e briz.
 Lu-175, al lutesiom stabil, a dalvez da drelusker e granterezh an eoul-maen.
 E greanterezh an elektronik ez arverer Lu a-gementadoù bihan da bistañ granatoù GdGa a vez lakaet e lod memorioù evit an urzhiataerioù.
 Skinoù β a vez bannet gant ar skinizotop Lu-177, setu e vez implijer er mezegiezh evit stourm ouzh ar c'hankr.

 Notennoù 

 Daveennoù 
 American Chemical Society  Liamm oberiant 25 DU 12
 AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
 AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
 Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de FranPr  Liamm oberiant 26 HER 12
 Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry  Liamm oberiant 26 HER 12
 Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology  Liamm oberiant 18 HER 12
 Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)  Liamm oberiant 26 HER 12
 CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
 DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
 EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
 Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
 ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
 HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory  Liamm oberiant 26 HER 12
 International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)  Liamm oberiant 26 HER 12
 Jefferson Lab  Liamm oberiant 22 KZU 2012
 Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)  Liamm oberiant 25 DU 2012
 Los Alamos National Laboratory  Liamm oberiant 14 C'HWE 2013
 Les propriétés chimiques  Liamm oberiant 07 GEN 13
 LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
 Royal Society of Chemistry  Liamm oberiant 03 KZU 2012
 STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
 Webelements  Liamm oberiant 26 HER 2012

Rummad:Elfennoù kimiek