Reizhiad enborc'hadel

Hollad ar c'helligoù, ar gwagrennoù hag ar gwiadoù a vorc'h hormonoù e gwad ur bevedeg a-benn reoliañ e emzalc'h bevedel eo ar reizhiad enborc'hadel.
Ur reizhiad arhentoù evel ar reizhiad nervennel eo, nemet e-lec'h kas arhentoù tredanel e kas reoù gimiek : an hormonoù, a reoilh kalz arc'hwelioù er bevedegoù – en o zouez an imor, ar c'hresk, arc'hwel ar gwiadoù hag ar c'hennevid – dre gelligoù arbennik ha gwagrennoù enborc'hadel.

Kemm a lakaer etre ar reizhiad enborc'hadel hag ar gwagrennoù ezvorc'hadel ma vez borc'het an hormonoù dre ur ganol-vorc'hañ ha n'eo ket er gwad war-eeun.
An enborc'honiezh eo ar skiant a bled gant ar reizhiad enborc'hadel, an hormonoù, o gweredoù (o efedoù) war ar bevedegoù, gant ar c'hlenvedoù a c'hoarvez pa ned a ket ar reizhiad en-dro hag an doaeroù d'e bareañ.

Meur a wagrenn a ya da sevel ar reizhiad enborc'hadel ; un "ahel" a reer eus ur strollad gwragenoù a gas arhentoù an eil d'eben, evel an ahel gouzerc'hvel-gougorfenn-gwagrenn us-lounezh. Boutin d'an holl wagrennoù enborc'hañ eo an diouer a ganol, an niver bras a wazhiennoù, ha vakuolennoù ma vez boniet an hormonoù.
Lod organoù a ren un arc'hwel enborc'hadel eilrenk : an avu, ar galon, al lounezhi, ar gonadoù zo en o zouez ; gant al lounezhi, da skouer, e vez enborc'het an hormonoù eritropoietin (a laka an eritrokit da greskiñ e mel an eskern) ha renin (a reoilh ar c'hementad a wad a zo en ur bevedeg).

 An hormonoù 
Danvezennoù kimiek a vez boniet er gwagrennoù enborc'hadel eo an hormonoù. Evel kannaded ez eont en-dro, pa dreuzkasont ditouroù a gellig da gellig. E red ar gwad e vezont ensinklet, en o unan pe gevret gant lod proteinennoù a astenn o fadelezh, hag oberiant e vezont e gwiadoù pe organoù resis a zo pell diouzh al lec'h ma vezont kenderc'het. Diouzh kont e c'hallont bout efedus, ha seul vrasoc'h ar c'hementad seul vrasoc'h an efed, met null eo o efed hep fraouva er gellig pe en organ.
 Arc'hweladur er bevedegoù 
Liesdoare eo arc'hweladur an hormonoù er bevedegoù.
 Broudus : broudañ a reont oberiantiz ur gwiad.
> Ar prolaktin a vroud ar c'henderc'hañ laezh e gwagrennoù ar bronnoù.
 Kedaler : pa vez gant daou hormon ur gwered a zo brasoc'h eget hini pep hormon en e unan.
> An triiodotironin, a ra war-dro kresk ar c'horf, ar c'hennevid, gwrezverk ar c'horf ha lusk ar galon, a labour a-gevret gant ar somatotropin a ra war-dro kresk ar c'horf, gouennadur hag adc'henezhadur ar c'helligoù.
 Kempouezer : diouzh kementad un hormon arall e vez efed an hormon-mañ-hormon.
 Gourzhaler : nullet e vez efed un hormon gant hini unan arall.
> An insulin a zigresk ar c'hementad a c'hlukoz a vez er gwad, pa vez ar glukagon ouzh e greskiñ.
 Harzus : digreskiñ a reont oberiantiz ur gwiad pe un hormon all.
> Ar somatostatin a zigresk kenderc'hadur un dousennad hormonoù arall.
 Trozennek : un hormon a zegas kemmoù e kennevid ur gwiad enborc'hadel arall.
> Ar gonadotropin a dalvez da gannad kimiek evit reoliañ ar c'hametogeniezh koulz e pared ha parezed ar mellkeineged.
 Gweredoù er bronneged 
Setu amañ efedoù pennañ an hormonoù e korf ur bronneg :
 broudañ ar c'hresk, pe herzel outañ ;
 reoliañ al luskoù trozeziat, da lavaret eo ar c'helchiadoù huniñ-dihuniñ hag horolaj diabarzh ar bevedegoù ;
 reoliañ an imor ;
 deluskañ marv steuñvet (apoptosis) kellig pe gellig, pe herzel outañ ;
 reoliañ ar c'hennevid ;
 prientiñ ar c'horf evit ar gouennañ, an emgann, an tec'h hag arall ;
 prientiñ ar c'horf evit ur bazenn nevez en e vuhez, evel ar gaezouregezh, an desevel bugale, an eizigvan vevenel (ar mare ma paouez ar barezed da gaout o mizioù).
 Kimiezh 
Meur a zoare hormonoù a vez kenderc'het gant ar gwagrennoù enborc'hañ ; hervez o aozadur kimiek e vezont diforc'hekaet.
 Ar steroid zo dileizhadus el lipid ; buan e tizhont ar c'helligoù ma rankont labourat. E pep kellig ez emunanont gant ur fraouva hag e veajont betek unan eus genennoù an TDN a vroud o zreuzskrivadur.
> Ur steroidenn eo ar progesteron, a reoilh amzerioù ar maouezed.
 Deveret diouzh amindrenkennoù eo an hormonoù ansteroid, a beg ouzh ur fraouva e koc'hen ar gellig ; ur wech degemeret an hormon e telusk ar fraouva un aridennad dazgweredoù a zegas kemmoù er gellig. Ar c'hannad kentañ eo an hormon neuze, an eil kannaded o vout an danvezennoù kimiezk a vez ensiklet er gellig.
> Un ansteroidenn eo an dopamin, a gresk lusk ar galon ha gwask ar gwad.
 Amindrenkennoù kemmet eo an aminoù.
> Un amindrenkenn eo an adrenalin, unan eus hormonoù galloudusañ korf mab-den.
 Ar peptidoù zo aridennadoù berr amindrenkennoù a zo dileizhadus en dour ; dre blasma ar gwad e tizhont ar c'helligoù kent bout digevanaozet gant ar plasma, ar pezh a c'hoarvez a-barzh pemzek munutenn goude bout bet enborc'het. Kannaded kentañ int, evel an ansteroidoù.
> Ur peptid eo an hormon antroazhus (vasopresin), a vir ouzh kenderc'hadur an troazh.
 Protein kemplezhek eo an hormonoù proteek.
> Un hormon proteek eo ar somatropin, a zo anvet "hormon ar c'hresk" ivez.
 Glukoprotein a reer eus hormonoù aozet diwar ur broteinenn a zo kevredet gant ur c'hlukidenn pe meur a hini.
> Ur c'hlukoproteinenn eo al lutropin, a vroud ar viañ er maouezed hag ar c'henderc'hañ testosteron er wazed.

 Organoù enborc'hañ hag hormonoù kenderc'het 
 Reizhiad nervel greiz 
450px|center
+ Hormonoù enborc'het gant ar reizhiad nervel greiz Hormonoù enborc'het Gweredoù pennañ Gouzerc'hevel Dopamin  Arc'hwelioù loc'hadel, kousked, emzalc'h, enkounañ, garedonoù, lusked, naoudezh Oksitokin  Buanaat ar gwilioud, angrizañ ar mammog, strinkañ ar plakenta, aesaat degorzhañ al laezh Vasopresin  Digreskiñ ar c'hementad a droazh Hormon dilaoskiñ ar gonatropin  Dilaoskiñ an hormon broudañ ar bolc'h hag an hormon leteinat Hormon dilaoskiñ ar c'hortikotropin  Pa vezer steset : koll an debriñ, kreskiñ an enkrez, kreskiñ an evezhded Hormon dilaoskiñ an tirotropin  Lakaat ar skoedenn da vorc'hañ hormonoù eo perzh an tirotropin, a zo kenderc'het gant ar gougorfenn Gourjadenn Melatonin  Eneboksider, hunvreal, lusk trozeizat, reoliañ kenderc'hadur an hormonoù all Gougorfenn ziaraok Prolaktin  Kenderc'hañ laezh, kreskiñ gwagrennoù ar bronnoù, degas hevoud goude un oriadell Somatropin  Lakaat ar c'horf da greskiñ, tennañ gremm diouzh an druzoni, kreskiñ ar c'hementad a sukr er gwad Hormon adrenokortikotropek  Broudañ ar c'henderc'hañ hormonoù gant ar gwagrennoù us-lounezh Hormon broudañ ar bolc'h  Er maouezed : broudañ azvedigezh ar bolc'h vierezelEr wazed : broudañ azvedigezh an tuellennoù spergaser, broudañ ar spermatogeniezh Hormon broudañ ar skoedenn  Broudañ kenderc'hadur ha dilaoskadur an tiroksin (T4) hag an triiodotironin (T3) Hormon luteinaat  Er maouezed : broudañ ar viañ ha stummadur ar c'horf melen Gougorfenn ziadreñv Oksitokin  Buanaat ar gwilioud, angrizañ ar mammog, strinkañ ar plakenta, aesaat degorzhañ al laezh Vasopresin  Digreskiñ ar c'hementad a droazh Gougorfenn etre Hormon broudañ ar melanokit  Broudañ kenderc'hadur ha dilaoskadur ar melanin e melanokit ar c'hroc'hen hag ar blev. Skoedenn Triiodotiroin (T3)  Broudañ bevezadur an oksigen hag ar gremm dre greskiñ ar c'hennevid diazez.Broudañ an TDN bolimeraz 1 ha 2 a-benn broudañ kenaozadur ar protein. Tiroksin (T4)  Rakhormon an triiodotironin (T3).
 Benvegad koazhañ 
400px|center
+ Hormonoù enborc'het gant ar benvegad koazhañ Hormonoù enborc'het Gweredoù pennañ Avu Angiotensiogen  Gwazhiedstrishaat Angiotensin  Gwazhiedstrishaat Somatomedinin  Par da re an insulin : kreskiñ ar c'helligoù ha kreskiñ ar c'horf Tromboproietin  Broudañ kenderc'hadur pladanoù ar gwad Daouzegenn Kolekistokinin  Laoskadur enzimoù koazhañ gant an ilgreiz Sekretin  Enborc'hadur bikarbonat gant an avu, an ilgreiz ha gwagrennoù Brunner an daouzegenn  Lounezh Kalkitriol  Stumm oberiant ar vitamin B3 – Kreskiñ euvradur ar c'halkiom hag ar fosfat gant ar benvegad koazhañ hag al lounezhi Eritropoietin  Broudañ kenderc'hadur an eritrokit Renin  Blivaat ar reizhiad renin-angiotensin-aldostreron a-benn reoliañ ar c'hempouez etre an ion Na+ hag an dour Trombopoietin  Broudañ kenderc'hadur pladanoù ar gwad Stomog Endotelin  Argrezadur kigenn lenkr ar stomog Gastrin  Borc'hañ ar sugoù koazhañ Grelin  Broudañ an ilboued ha kenderc'hadur ar somatotropin Histamin  Borc'hañ ar sugoù koazhañ Neuropeptid Y  Kreskiñ ar c'hementad a voued debret ha digreskiñ an oberiezh fizikel Somatostatin  Herzel ouzh dilaoskadur ar c'holekistokinin, ar gastrin hag ar sekretin Ilgreiz Glukagon  Glukogeniezh ha glikogeniezh en avu hag er c'higennoù, kreskiñ ar c'hementad a c'hlukoz er gwad Insulin  Dastum glukoz ar gwad, glikogeniezh ha glikorannadur en avu hag er c'higennoùDastum lipidoù, kenaozañ triglikeridoù Polipeptid ilgreizel  Reoliañ arc'hwel ar borc'hañ en ilgreiz ha live ar glikogenoù en avu Somatostatin  Herzel ouzh dilaoskadur an insulin hag ar glukagon, herzel ouzh arc'hwel an ezborc'hañ en ilgreiz Gwagrenn us-lounezh Androgenoù  Er maouezed : gourevaat (e.g. barv o kreskiñ), kenderc'hañ hormonoù revel goude ar eizigvan venevel (i.e. "tro an oad")Er wazed : efedoù gwanoc'h eget androgenoù ar c'helloù Glukokortikoidoù  Broudañ ar c'hlukogeniezh ha digevanaozadur an trenkennoù druz er gwiadoù behinelHerzel ouzh kevanaozadur ar protein, ouzh dastumadur ar glukoz er gwidaoù behinel, ouzh ar respontoù hangaeoniel hag enepfo Meinkortikoidoù  Broudañ adeuvradur an natriom el lounezhi, hag adeuvradur an dour enno a-benn kreskiñ ar c'hementad a wad ha neuze ar gwask talmerel  Diabarzh ar wagrenn us-lounezh Adrenalin  War-benn stourm pe dec'hel : kreskiñ ar c'hementad ag oksigen hag a c'hlukoz en empenn hag er c'higennoù, dre greskiñ lusk ar galon, dre wazhiedfrankaat, dre greskiñ trelusk ar glikogen en avu ha digevanaozadur al lipidoù er c'helligoù druz ; frankaat ar maboù-lagad ; herzel ouzh an argerzhioù bevedel a eil renk (e.g. ar c'hoazhañ) ; herzel ouzh ar respontoù hangaeoniel Dopamin  Kreskiñ lusk ar galon ha gwask ar gwad Enkefalin  Reoliañ ar respont ouzh ar boan  Noradrenalin  War-benn stourm pe dec'hel : kreskiñ ar c'hementad ag oksigen hag a c'hlukoz en empenn hag er c'higennoù, dre greskiñ lusk ar galon, dre wazhiedfrankaat, dre greskiñ trelusk ar glikogen en avu ha digevanaozadur al lipidoù er c'helligoù druz ; prientiñ ar c'higennoù da respont ouzh urzhioù an empenn
 Ardivink-genel 
400px|center
+ Hormonoù enborc'het gant an ardivink-genel Hormonoù enborc'het Gweredoù pennañ Vierez Androstenedion  Dindanad evit kenderc'hadur an estrogenoù Estrogenoù(estradiol pergen)  Benevadur, buanaat ar c'hresk, buanaat ar c'hennevid, digreskiñ tolz ar c'higennoù, kreskiñ ar mammog, delc'her ar gwazhied hag ar c'hroc'hen e ratre, kreskiñ stummadur an eskernKreskiñ kenderc'hadur ar protein en avuGwellat kaouledigezh ar gwad, kreskiñ live ar c'holesterol HDLHDL : High Density Lipoprotein, "Lipoprotein UhelDouester (LUD)" hag an triglikeridoù, digreskiñ ar c'holesterol LDLLDL : Low Density Lipoprotein, "Lipoprotein IzelDouester (LID)"Reoliañ liveoù an natriom hag an dour, kreskiñ liveoù ar somatropin, kreskiñ ar c'hementad a gortizol hag a SHBGSHBG : Sex Hormone-Binding Globulin, anezho protein en em stag ouzh an hormonoù revel (an estradiol hag an testosteron pergen) a-benn herzel ouzh o gweredoù. Seul nebeutoc'h a SHBG er gwad, seul oberiant an hormonoù revel eta.Herzel ouzh fiñvoù ar bouzelloù, kreskiñ ar c'hementad a golesterol er vestlKreskiñ ar c'hementad a feomelanin, digreskiñ ar c'hementad ag eumelaninFeomelanin : livegenn velanek teñval, du pe gazugell teñvalEumelanin : livegenn velanek sklaer, gell, melen pe ruz Inhibin  Herzel ouzh kenderc'hadur an hormon broudañ ar bolc'h Progesteron  Delc'her d'ar vrazezded : herzel ouzh ar respont hangaeel war-du ar rizhell, digreskiñ amgrezadur ar c'higennoù lenkr, herzel ouzh ar c'henderc'hañ laezh, herzel ouzh deroù ar gwilioudiñEnepfo : digreskiñ oberiantiz ar gellenn vestl, reoliañ kaouledigezh ar gwad, reoliañ ar c'hementadoù a zink ha kouevr er gwad, reoliañ live an oksigen er c'helligoù, arverañ ar boniadoù druz evit genel gremmBroudañ oberiantiz ar skoedenn ha kresk an eskernKreskiñ harzded ar c'henvelloù, ar c'hroc'hen, an eskern, an dent, ar muñsunoù, ar stagelloù hag ar stirennoùBroudañ ar c'hleizhennerezh dre reoliañ ar c'hollagen hag ar mielin Plakenta (brazezded) Estrogenoù(estriol pergen)  Damheñvel ouzh re ar progesteron Gonadotropinkorionel denel  Delc'her ar c'horf melen e ratre e deroù ar vrazezded, herzel ouzh ar respont hangaeel war-du ar rizhell Inhibin  Herzel ouzh kenderc'hadur an hormon broudañ ar bolc'h Laktogen plakentel denel  Kreskiñ kenderc'hadur an insulin Progesteron  (Gwelit vierez amañ a-uc'h) Mammog (brazezded) Prolaktin  Kenderc'hañ laezh e gwagrennoù ar bronnoù Relaksin  Gwevnaat ha distenn ar mammog un nebeud devezhioù kent ar gwilioudiñEr sper ivez ez eus un nebeud relaksin, a-benn aesaat red ar spergelligoù war-du ar vierez Kell Androgenoù(testosteron pergen)  Kreskiñ tolz ar c'higennoù hag o nerzh, kreskiñ douester an eskernGourevaat : azvedigezh an organoù revel, stummadur ar gousac'h, frankaat ar c'harloc'henn, kenderc'hañ barv ha blev war ar c'horf Estradiol  Herzel ouzh apoptosisApoptosis : marv raksteuñvet ur gellig ar c'helligoù eginel Inhibin  Herzel ouzh kenderc'hadur an hormon broudañ ar bolc'h
 Organoù arall 
350px|center
+ Hormonoù enborc'het gant organoù arall Hormonoù enborc'het Gweredoù pennañ Gwiadoù behinel Estrogenoù(estron pergen)  Er maouezed : kizidigezh pe boan er bronnoù, heugennoù, poan-benn, uswask talmerel, glizi en divharEr wazed : heugennoù, dislonkadennoù, disnaon, direizhioù ar sonnañ Leptin  Digreskiñ an ilboued ha kreskiñ ar c'hennevid Kalon Peptid natriuretek empennel  Digreskiñ ar gwask talmerel, ar c'hementad a zour, a natriom hag a lipidoù er c'helligoù Peptid natriuretek kentezel  Kreñvoc'h eget ar PNE : digreskiñ ar gwask talmerel, ar c'hementad a zour, a natriom hag a lipidoù er gwazhied Mel an eskern Trombopoietin  Broudañ ar megakariokit da genderc'hañ pladanoù ar gwad

 Reolerezh ar c'halkiom 
300px|center
+ Reolierezh ar c'halkiom Hormonoù enborc'het Gweredoù pennañ Kroc'hen Kalkidiol  Stumm dioberiant ar vitamin D Paraskoedenn Hormon ar baraskoedenn  Kalkiom : broudañ dilaoskadur an ion Ca++ gant an eskern, kreskiñ ar c'hementad a Ca++ er gwad, broudañ adeuvradur an ion Ca++ el lounezhi, broudañ kenderc'hadur ar vitamin D el lounezhiFosfat : broudañ dilaoskadur an ion PO3-4 gant an eskern, kreskiñ neuze ar c'hementad a PO3-4 er gwad, herzel ouzh adeuvradur an ion PO3-4 gant al lounezhi, boc'hañ neuze muioc'h a PO3-4

 Levrlennadur 
 Jacques Decourt (1972), Les glandes endocrines, Presses Universitaires de France (Que sais-je ? niv. 523, peurwerzhet)
 Dastumad Ces hormones qui nous gouvernent (1990), Pour la Science, ISBN 978-2-902918-59-1La chimie féminine
 Jean-Paul Dupouy (1998), Hormones et grandes fonctions, Ellipses, levrenn 1 ISBN 978-2-7298-9282-1, kevrenn 2 ISBN 978-2-7298-9318-7
 Philippe Bouchard & René Frydman (2006), La chimie féminine – Pour et contre les hormones – Odile Jacob, ISBN 978-2-7381-1694-9
 Henri Joyeux (2007), Femmes, si vous saviez – Des hormones, de la puberté à la ménopause, F.-X. de Guibert, ISBN 978-2-7554-0197-4
 René Cacan (2008), Régulation métabolique – Gènes, enzymes, hormones et nutriments, Ellipses, ISBN 978-2-7298-3893-5
 Robert Barone & Paul Simoens (2010), Anatomie comparée des mammmifères domestiques, levrenn 7 : Système nerveux périphérique, glandes endocrines, Esthésiologie, Vigot, ISBN 978-2-7114-0409-4
 Louise Cossette (2012), Cerveau, hormones et sexe – Des différences en question, Remue-Ménage, ISBN 978-2-89091-437-7
 Sylvie Demers (2013), Hormones au féminin, Éditions de l'Homme (sic), ISBN 978-2-7619-3701-6

 Notennoù 

Rummad:Korfadurezh