Tuliom

Taolenn beriodek Perzhioù hollekNiver atomek  69Rummad kimiek  LantanidoùStrollad  LantanidoùTrovezh  6Bloc'h  fTolz atomek  168,934 Aozadur elektronek [Xe] 4f13 6s2Dasparzh an elektronoù : 2, 8, 18, 31, 8, 2 center|150px Perzhioù atomekNiver oksidadur  + 3Oksidenn vazennek skañvTredanleiegezh  1,25 (Skeul Linus Pauling)Gremmoù ionadur 1 : 596,695 kJ/mol2 : 1 162,647 kJ/mol3 : 2 284,771 kJ/mol4 : 4 119,920 kJ/molSkin atomek  227 pmSkin kenamsav  177 pmSkin Van der Vaals  (stlenn ebet) Perzhioù fizikelArvez  Kaled Douester (≈20 °C)  9,325 g/cm3 Teuzverk  1 545 °C Bervverk  1 950 °C Tredanharzusted  676 nΩ•m (e 20 °C) Neuz an elfenn 280px|center 24px|link=Skoazell:Elfennoù kimiek

Un elfenn gimiek eo an tuliom ; Tm eo e arouez kimiek, 69 e niver atomek ha 168,934 e dolz atomek.

 Istor 
E 1879 e voe hiniennekaet stumm oksidet an elfenn 69 gant ar c'himiour svedat Per Teodor Cleve e Skol-veur Uppsala e Sveden, a-douez lantanidoù all a oa en un tamm oksidenn erbiom Er2O3 na oa ket glan. Div elfenn a gavas neuze : an holmiom 67Ho hag an elfenn 69, a anvas Tulium diwar anv latin Skandinavia.
Gant ar c'himiour saoz Charles James e voe kenderc'het tuliom peuzc'hlan dre un argezh a 15 000 pazenn, evel m'en embannas e 1911.
Adal dibenn an degad 1950 e voe gwerzhet tuliom glan (99,9 %) gant an embregerezh amerikan Lindsay Chemical Division of American Potash & Chemical CorporationHEDRICK James B., Rare-Earth Metals, United States Geological Survey (USGS)  Liamm oberiant 24 C'HWE 13.

 Perzhioù 
Ur metal blot liv an arc'hant eo an tuliom. Govelius eo, da lavaret eo e c'haller e bladañ a-daolioù morzhol ; orjalennus eo ivez : tu zo d'e astenn hep na dorrfe.
Ferromagnetek eo an tuliom e gwrezverkoù yenoc'h eget -241,15 °C : treiñ a ra da warell.
Gourzhferromagnetek eo etre -241,15 ha -217,15 °C : n'eus gwarellegezh ken gantañ.
E gwrezverkoù tommoc'h eget -217,15 °C e tro da gewarellek, da lavaret eo e vez desachet gant ur warellvaez diavaez.
Buan e tro da c'haz pa vez en e stumm dourek.
 Kimiek 
 Buan e tazgwered an tuliom gant dour zomm, gorrekoc'h gant dour yen :
2 Tm [k] + 6 H2O [d] → 2 Tm(OH)3 [dz] + 3 H2 [g]Alc'hwez : k = kalet, d = dourek, dz = dourzileizhenn, g = gaz
 Dilufrañ gorrek a ra an tuliom en aer, hag aes eo e lakaat da zeviñ e 150 °C :
4 Tm + 3 O2 → 2 Tm2O3 (trioksidenn tuliom)
 Aes ivez eo dileizhañ an tuliom en drenkenn sulfurek :
2 Tm [k] + 3 H2SO4 [dz] → 2 Tm3+ [dz] + 3 SO42- [dz] + 3 H2 [g]
 Gant an holl halogenoù, aroueziet amañ dre X, e tazgwered Tm pa vez tommoc'h eget 200 °C :
2 Tm [k] + 3 X2 [g] → 2 TmX3 [k]

 Izotopoù 
Tuliom-169 eo an izotop paotañ ha stabilañ a gaver en natur. Skinoberiek eo martezeEMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements.
Skinizotopoù zo bet kevanaozet, 35 anezho, 171Tm o vezañ an hini stabilañ gant un hanter-vuhez a 1,92 bloavezh. 
+ Izotopoù stabilañ an tuliom  Izotop
  % en natur
  Hanter-vuhez
  Digevanad 167Tm  kevanaozet  9,25 devezh]]  167Er 168Tm  kevanaozet  93,1 devezh]]  168Er 169Tm  100 stabil, 100 neutron 170Tm  kevanaozet  128,6 devezh  170Yb 171Tm  kevanaozet  1,92 bloavezh  171Yb

 Arver 
 Skinoù X a vez bannet gant an tuliom goude bezañ bet skinataet en ur greizenn derc'hanel ; e-pad bloaz e c'haller arverañan andon skinoù X-se er vezegiezh, ha da zinoiñ sioù e parzhioù loc'honiel pe elektronekGUPTA C. K. & KRISHNAMURTHY N., Extractive Metallurgy of Rare Earths, CRC Press, 2004, ISBN 978-0-415-33340-5 .
 Gant ur c'henaozad tuliom-krom-holmiom e pister granatoù Y3Al5O12 da fardañ laseroù 2 097 nm o zrohed, a vez arverezt en armoù hag en hinouriezh.
Pa vez ar granatoù-se pistet gant tuliom hepken e roont laseroù 1 930-2 040 nm a vez impljet e surjianerezh ar c'hankr.
 Da erlerc'hiañ ouzh itriom ez arverer tuliom en dreistreelloù a rank mont en-dro e gwrezverkoù uhel.
 Da erlerc'hiañ ouzh skandiom ez implijer tuliom da fardañ kleuzuerioù (lampoù) a ro ur gouloù gwer.

 Notennoù 

 Daveennoù 
 American Chemical Society  Liamm oberiant 25 DU 12
 AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
 AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
 Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de FranPr  Liamm oberiant 26 HER 12
 Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry  Liamm oberiant 26 HER 12
 Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology  Liamm oberiant 18 HER 12
 Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)  Liamm oberiant 26 HER 12
 CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
 DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
 EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
 Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
 ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
 HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory  Liamm oberiant 26 HER 12
 International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)  Liamm oberiant 26 HER 12
 Jefferson Lab  Liamm oberiant 22 KZU 2012
 Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)  Liamm oberiant 25 DU 2012
 Los Alamos National Laboratory  Liamm oberiant 14 C'HWE 2013
 Les propriétés chimiques  Liamm oberiant 07 GEN 13
 LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
 Royal Society of Chemistry  Liamm oberiant 03 KZU 2012
 STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
 Webelements  Liamm oberiant 26 HER 2012

Rummad:Elfennoù kimiek