Trelosk kondon

180px|Glaou 140px|TireoulTreloskoù kondon eo ar glaou hag an tireoul
Trelosk kondon a reer eus an holl dreloskoù puilh ar c'harbon enno bet ganet diwar argerzhioù naturel evel digenaozadur anaervevat pe vetanadur bevedegoù marv ha douaret. Milionoù a vloavezhioù, betek tremen 650 milion evit lod anezho, eo oad ar bevedegoù-se peurliesañ. Aezh naturel, glaou, tireoul ha taouarc'h eo an treloskoù kondon a vez arveret gant mab-den.

Petra bennak ma vez argerzh an digenaozadur anaervevat o vont en-dro a-hed an amzer, ne lakaer ket an treloskoù kondon da c'hremmoù adnevezadus abalamour ma vezont arveret kalz buanoc'h eget an amzer rekis evit o aozañ. Pare e vint un deiz bennak eta, da lavaret eo ne vo mui kavet a-walc'h anezho evit bastañ da ezhommoù ar bed a-vremañ.

 Orin 
Milionoù a vloavezhioù zo e voe kementadoù bras a gorfoù-marv loened ha plant o c'houzediñ e strad morioù ha lennoù. N'eus nag aer hag oksigen eno, setu e kemmeskas tamm-ha-tamm gwiadoù ar c'horfoù gant fank hag e voent goloet gant gwiskadoù pounner a c'houelezennoù. En abeg da live uhel ar gwask hag ar gwrezverk e voe kemmet aozadur kimiek ar gwiadoù, da gentañ e kerogen – un danvez koarek - ha goude en hidrokarbidennoù liñvel hag aezhennek dre un argerzh anvet kildedarzh.
Eus kemmadur ar plant a zo chomet en douar abaoe Marevezh ar glaou e teu treloskoù solut evel ar glaou, pe aezhennek evel ar metan CH4. Kerogen a zeu anezho ivez, koulz hag aezh naturel.

Meur a zoare hidrokarbidennoù zo en treloskoù kondon, pep meskaj o termeniñ perzhioù pep hini anezho : e deuzverk, e vervverk, e zouester, e c'hludegezh hag all.

 Istor 
Kent eil hanterenn an  e veze pourvezet gremm gant milinoù-avel ha milinoù-dour evit ar malañ bleud, an heskennat prenn ha ar pompañ dour ; diwar taouarc'h e veze tommet al lojeizoù. Adalek ar bloavezhioù 1750 e voe arveret glaou en Europa a-bezh, kent ober gant tireoul, evit magañ ar mekanikouù dre vurezh, ar pezh a loc'has an Dispac'h greantel. Kempred eo arver an aezh naturel hag aezh ar glaou evit ar sklêrijennañ.
Diwezhatoc'h e voe ijinet ar c'hefluskerioù dre enleskiñ ; buan e kreskas greanterezh ar fardañ kirri-tan ha sammgirri, ha kresk a voe ivez neuze war ar goulenn treloskoù kondon, koulz evito hag evit mekanikoù bras evel an trenioù hag an aerlistri kentañ.
Diwezhatoc'h c'hoazh e voe ezhomm eus kementadoù bras a dreloskoù kondon evit bastañ da ezhommoù ar c'henderc'hañ tredan hag an eoulgimiezh.
Diwar dilerc'hioù ar c'henderc'hañ tireoul e taper an ter a ya da c'holeiñ an hentoù.

 Arver 
Bras eo pouez an treloskoù kondon en armerzh ar bed abalamour ma c'hallont bout losket a-benn reiñ gremm.
 Glaou 
Kantvedoù-pad ez eus bet devet glaou gant mab-den, evit tommañ fornioù a-benn teuziñ kailh metalek : roudoù zo eus fornioù da deuziñ kouevr e Sina mil bloavezh kent Jezuz-Krist.
Hiziv an deiz e vez arveret glaou da genderc'hañ gwrez evit tommañ an tiez ha genel tredan. Karbon ar glaou a vez implijet da fardañ dir diwar houarn.
Aezhenn c'hlaou a genderc'her ivez evit kenderc'hañ strilheoul ha gazeoul a ya da dreloskoù evit ar c'hefluskerioù dre enleskiñ ; evit an hevelep arver e ouzer liñvennañ ar glaou.
 Tireoul 
En henamzer e veze implijet hidrokarbidennoù hanter-liñvel a zourasenne diouzh ar reier evit antreusaat dreist-holl, hag evit ar balzamerezh.
En  e voe erlerc'hiet an eoul loenel — hini ar balumed dreist-holl – ouzh an tireoul evit sklêrijennañ an tiez.

Liesgenezh eo an tireoul, meur a chadennad hidrokarbidennoù a ya d'e ober, setu e c'haller e strilhañ a-benn disrannañ ar chadennadoù ha kenderc'hañ meur a zanvez a vo arveret e lies tachennoù greantel. Treloskoù eo an danvezioù a vez kenderc'het an aliesañ : aezh tireoul liñvennet (ATL), butan C4H10, kerozen, strilheoul, ha gazeoul.
 Aezh naturel
Devet e veze an aezh naturel gwechall evit kaout an dizober anezhañ, pa selled outañ evel un deverad diezhomm eus kenderc'hadur an tireoul ; talvoudusoc'h-talvoudusañ eo bremañ a-feur ma 'z a an treloskoù kondon da get. En natur ivez e kaver gweleadoù aezh naturel.
Tredan a genderc'her diwar aezh naturel, dre droellrodoù. En annezioù an dud en e arverer evit poazhañ boued ha tommañ an ti. Evel trelosk e vez implijet er c'hefluskerioù dre enleskiñ, dre ma saotr nebeutoc'h eget an tireoul pe ar gazeoul : 17,25 milion a garbedoù a yae en-dro dre aezh naturel er bed e 2012 - Iran, Pakistan, Arc'hantina, Brazil, India ha Sina eo ar broioù ma 'z int ar paotañ Natural Gas Vehicles/NGV Journal.
Danvezioù-strujusaat evit ar gounezerezh a genderc'her diwar aezh naturel ; heliom a genderc'her ivez.

 Kenderc'hadur 
Glaou (2012) WorldCoal
Kementadoù e megatonnennadoù (Mt),
da lavaret eo milionoù a donennadoù.
 Stad  Mt Sina  3 549 SUA  935 India  595 Indonezia  443 Aostralia  421 Rusia  359 Suafrika  259 Alamagn  197 Polonia  144 Kazakstan  126Tireoul kriz (2011) Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC) pajenn 30.
Kementadoù e miliadoù a varilhadoù bemdez
1 varilhad = 158,9873 litradMbbl eo berradur ar mil barilhad, MMbbl hini ar milion a varilhadoù. Da ziwall zo : eus al latin mille "1 000" e teu an 'M ; disheñvel diouzh Mega = 106 = 1 milion eo eta. En abeg d'al liester e vez doublet ar b (1 bl = 1 barrel, 2 bbl = 2 barrels.
 Stad  Mbbl  % 2010-2011 Rusia  9 943,3  +1,0 Arabia Saoudat  9 311,0  +14,0 S. U. A.  5 658,6  +3,2 Sina  4 079,7  +0,1 Iran  3 576,0  +0,9 Venezuela  2 880,9  +1,0. Koweit  2 658,7  +15,0 Iraq  2 652,6  +12,5 E. A. U.  1 161,6  -2,4 Mec'hiko  2 550,0  -1,0 Brazil  2 105,4  +2,5 Nigeria  1 974,8  -3,6Aezh naturel (2012) Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC) pajenn 33.
Kementadoù e milionoù metradoù-diñs
1 m3 = 1000 litrad.
 Stad  Mm3  %2010-2011 S. U. A.  650 900  +6,6 Rusia  629 003  +3,1 Iran  188 753  +0,7 Kanada  154 900  +1,5 Qatar  116 700  +21,1 Sina  105 000  +12,9 Norvegia  101 200  -4,8 Arabia Saoudat  92,260  +5,2 Aljeria  82 767  -1,4 Izelvroioù  80 300  -6,5  Indonezia  79 600  -3,6 Ouzbekistan  64 438  +4,0 Bed a-bezh  3 338 071  +3,4

 Miradoù 
 Glaou 
Daou zoare etrebroadel da gontañ miradoù ar glaou zo : hini ar Bundesanstalt für Geowissenschaffen und Rohstoffe (BGR) en Alamagn BGR ha hini ar World Energy Council (WEC) WEC.
 Hervez ar BGR e chomfe 1 038 miliardoù a donennadoù glaou er bed, peadra da badout 132 vloavezh.
 Hervez ar WEC ne chomfe nemet 861 miliard a donennadoù, a bado 109 bloavezh.
 Tireoul 
Ne gonter nemet an tireoul a c'haller dastum ha gwerzhañ hep koll arc'hant. Teir c'hont zo : ar miradoù a zo prouet, ar re a zo tebek, hag ar re a zo bellourel ; ar re brouet hepken zo diskouezet amañ, evit daouzek Stad.
Tireoul kriz (2012) Organization of the Petroleum Exporting Countries (OPEC) Stad  Barilhad x 103  %  Venezuela  297,7  24,8 Arabia Saoudat  265,9  22,1 Iran  157,3  13,1 Iraq  140,3  11,7 Koweit  101,5  8,5 E. A. U.  97,8  8,1 Libia  48,5  4,0 Nigeria  37,1  3,1 Qatar  25,2  2,1 Aljeria  12,2  1,0 Angola  9,1  0,8 Ecuador  8,2  0,7 Hollad  1 200,80 || 100''
 Aezh naturel 
Aezh naturel (01/01/2013, prizadur) CIA - The World Factbook Stad  Mm3  Rusia  47 80 000 Iran  33 610 000 Qatar  25 200 000 S. U. A.  9 459 000 Arabia Saoudat  8 150 000 Turkmenistan  7 504 000 E. A. U.  6 089 000 Venezuela  5 524 000 Nigeria  5 153 000 Aljeria  4 504 000 Sina  3 517 000 Iraq  3 158 000

 Saotradur 
Soatret e vez aergelc'h an Douar dre loskadur an treloskoù kondon.
Kalz dioksidenn garbon CO2 a vez kenderc'het dre al loskadur-se, ar pezh a zo kaoz d'an ardommañ hinel.
Saotradur dre garbon 
 Holladoù dre Stad ; saotradur dre leskiñ treloskoù kondon, kenderchañ simant ha leskiñ aezhennoù; kementadoù e megatonennadoù karbon(ha n'eo ket CO2)
 2002 ''Carbon Dioxide Information Analysis Center (CDIAC) 2010 ''Carbon Dioxide Information Analysis Center (CDIAC) Stad Mt C Stad Mt C S. U. A  1 592,382 Sina  2 259,856 Sina  957,249 S. U. A  1 481,608  Rusia  390,439 India  547,811  India  332,677 Rusia  474,714 Japan  327,939 Japan  319,257 Alamagn  219,270 Alamagn  203,268 Rouantelezh Unanet  148,129 Iran  155,880 Kanada  140,915 Republik Korea  154,777 Republik Korea  121,578 Kanada  136,116 Italia  117,989 Rouantelezh-Unanet  134,580 Mec'hiko  104,543 Arabia Saoudat  126,665 Bro-C'hall  100,358 Suafrika  125,477
Diforc'hioù heverk etre 2010 ha 2002
 Sina : +136%
 S. U. A : -7,4%
 Rusia : +21,6%
 India : +64,7%
 Japan : -2,7%
 Alamagn : -7,8%
 Rouantelezh-Unanet : -10,06%
 Kanada : -3,5%
 Republik Korea : +27,3%
 En 18vet renk e oa Bro-C'hall e 2010, gant 98,520 Mt C, da lavaret eo un digresk a 1,8% e-keñver 2002.

 Dazont 
Buanoc'h-buanañ e kresk arver an treloskoù kondon dre ar bed, ha buanoc'h c'hoazh e kresk an ezhommoù. Emañ ar c'henderc'hadur o kreskiñ c'hoazh, hogen dizale e tigresko kent mont da get tamm-ha-tamm ; kreskiñ a raio ar prizioù a-feur ma tibaotaio an treloskoù kondon.
N'eus bet kavet gwelead bras ebet abaoe ar bloavezhioù 1980 ; eus ar skilt e tenner aezh naturel, en S. U. A. da gentañ ha dre ar bed aliesoc'h-aliesañ, hogen koustus ha saotrus eo – ha n'eo ket adnevezadus kennebeut.

Dav e vo neuze treiñ war-du treloskoù arall.
Gouzout a ouzer fardañ treloskoù par d'ar strilheoul hag ar gazeoul diwar plant, hogen re goustus eo o c'henderc'hañ evit ar mare ; a-benn nebeut moarvat e vo tu da ober ganto er bed a-bezh, hep na vije krennet war ar c'henderc'hañ boued avat.

Muioc'h-mui a garbedoù hag a gefluskerioù a ya en-dro gant treloskoù kondon ha gant tredan, ur bazenn war-du ar c'harbedoù tredan hepken eo.
Diwar andonioù naturel e ouzer genderc'hañ tredan : diwar gremm gouloù an Heol, diwar nerzh an avel, nerzh red ar stêrioù, hini ar mareoù ha hini gwagennoù ar mor, hep disoñjal ar gremm derc'hanel. Tommder an Douar a ouzer arverañ ivez, da genderc'hañ tredan dre zouarwrez.

 Notennoù 

Rummad:Energiezh