Maraton (sport)

Ar maraton a zo ur redadeg war-droad, 42,195 km an hirder anezhi. Lod eo an diskiblezh-mañ eus ar redadegoù hir en atleterezh.

Krouet e oa bet ar maraton da geñver ar C'hoarioù olimpek hañv 1896 a oa bet dalc'het en Aten (Gres), diwar mennozh ar prederour gall Michel Bréal. Anv a oa da gounaat mojenn ar c'hannader henc'hresian Pheidippídes en divije redet eus Marathon betek Aten evit degas keloù eus an trec’h ouzh ar Bersed e -490 (kentañ brezel medek). Berr warnañ oc'h erruout en Areopagos e vije aet da Anaon goude bezañ dibunet e gemennadenn. Redet e veze ar gevezadeg war-dro 40 km a-raok na voe reolennet he hirder da vat e 1921.

Mil vrudet eo maraton ar C'hoarioù olimpek hañv (bep pevar bloaz), hini Kampionadoù atleterezh ar bed (bep eil bloaz) ha reoù ar World Marathon Major (bep bloaz) : Maraton Boston, Maraton Londrez, Maraton Berlin, Maraton Chicago ha Maraton New York.
 Istor 
Dislavaret e oa bet mojenn Pheidippídes gant an istorour Herodotos : war-lerc’h dilestradeg ar Bersed e Marathon e vije bet kaset Pheidippídes da glask sikour da Sparta, ouzhpenn 220 km alese. Chomet mut Spartaiz e voe ret da soudarded Aten kannañ gant tud eus Plátaia nemetkenHistoire d'Hérodote, p46. Kantvedoù diwezhatoc'h en devoa Ploutarc'hos danevellet e oa, hervez Héraclide du Pont, Thersippos an Eroeus ar gwir gannader met evit an darn vrasañ e oa un Euclès bennak[url=http://books.google.fr/books?id=lWJEAAAAMAAJ&pg=PA213 Œuvres morales gant Ploutarc'hos troet diouzh an henc'hresianeg gant Ricard], p. 213 en divije redet, en ur reiñ e vuhez, etre Marathon hag Aten evit kas keloù d'an trec'h Le coureur de marathon : la preuve par l'histoire gant Kléanthis Paléologos, dean-enor an Akademiezh Etrebroadel Olimpek.
 Ar maraton a-vremañ 
Kentañ tro ma oa bet redet ur maraton olimpek, e 1896 eta, e oa aet ar maout gant ar mesaer gresian Spyrídon Loúis, 2e58’50” e amzer.

Da geñver ar C'hoarioù olimpek 1908, bet dalc’het e Londrez (Bro-Saoz), e oa bet divizet lakaat hirder ar redadeg da 26 mile (douar), da lâret eo 41 608,944 m. Padal, evit ober plijadur da vugale ar familh roueel breizhveuriat a felle dezho arvestiñ ouzh ar genstriverien (un daouzek bennak anezho !) e oa bet graet d’ar maraton loc’hañ eus leton Kastell Windsor. Fentusat tra ! En ur par berr e oa bet dilec’hiet degouezh ar redadeg da White City Stadium, e-tal kichen al logell roueel m’edo Edouarzh VII staliet enni. N’eus forzh ne vefe ket reizh an hirder ken : da viken e vo 26,385 mile, pe 42,195 km. {Histoire du Marathon}

E 1960, an atleter Etiopian Abebe Bikila en devoa gounezet goude redek diarc’hen. Botoù-sport ouzh e dreid ar wech-mañ e oa aet ar maout gantañ e 1964 adarre, tapet rekord ar maraton war un dro e 2e12’11”.

Da geñver ar C’hoarioù olimpek hañv 1984, bet dalc’het e Los Angeles (Stadoù Unanet), e oa savet kentañ maraton evit an atleterezed.

Redet e vez ar maraton e dibenn ar C’hoarioù olimpek, d’an deiz diwezhañ diouzh boaz, ar pezh a ro tro d’an teir medalenn diwezhañ da vezañ deroet e-kerzh al lid-klozañ, dirak an holl atleterien bodet a-benn an degouezh.

 Rekordoù 
Dalc'het eo rekord ar bed – 2e03'38 – gant ar reder kenyan Patrick Makau abaoe ma voe pilet gantañ e Maraton Berlin d'ar 25 a viz Gwengolo 2011.

Gwellañ taol-kaer Europa (2e6'36), bet graet gant ar Portugalad António Pinto d'ar 16 a viz Ebrel 2000 e Londrez, a oa bet graet ivez gant an atleter gall Benoît Zwierzchiewski (Benoît Z e lesanv dezhañ) d'ar 6 a viz Ebrel 2003 e Pariz.

Dalc'het eo rekord ar bed ar merc'hed – 2e15'25 – gant ar Vreizhveuriad Paula Radcliffe abaoe he redadeg e Londrez d'an 13 a viz Ebrel 2003.

Souezhusat tra ! Gant ar rederez norvegian Grete Waitz e oa bet pilet rekord ar bed tri bloaz diouzh renk (eus 1978 betek 1980) da geñver Maraton New York a oa bet gounezet ganti nav gwech goude bezañ kemeret perzh unnek gwech ennañ etre 1978 ha 1988.

Gant an Italian Andrea Cionna eo dalc'het rekord ar bed – 2e31'59 – evit ur reder dall (Roma e 2007)Records du marathon, Comité international paralympique Campione del mondo! Record di Andrea Cionna alla maratona, Noi Giornalista, 21 a viz Meurzh 2007. Ernst Van Dyk, Suafrikan anezhañ, a zalc'h rekord ar bed e kador-ruilh (1e18'27 e Maraton Boston e 2004) "Wheelchair record holder joins field", New York Times, 18 a viz Here 2006.

Gant ar Breizhveuriad Fauja Singh eo dalc'het rekord ar bed evit un den ouzhpenn 90 vloaz. D'e 92 vloaz, e 2003, e oa aet betek penn ur maraton e Toronto e 5e40'1 "The ‘Turbaned Tornado’ keeps the marathon pace", The Globe and Mail, 13 a viz Here 2011. D'ar 16 a viz Here 2011, e Toronto ivez, e teuas da vezañ kentañ kantvloaziad oc'h echuiñ ur maraton en 8e25'16 Fauja Singh becomes oldest marathon runner, BBC, 17 a viz Here 2011. E 1997, ar rederez amerikan Mavis Lindgren a ziazezas ar rekord evit ar merc'hed ouzhpenn 90 vloaz en 8e53'8, e Portland (Oregon) Burrill racing for a record at 90, Honolulu Advertiser, 12 a viz Kerzu 2008.
 Emdroadur rekord ar bed 
Sed amañ dindan emdroadur rekord maraton ar bed Marathon World Records, klasket ennañ d'an 28 a viz Mae 2009. A-raok 1925 e veze disheñvel an hirder diouzh an hini a-vremañ, 42,195 km. Gwall alies e oa bet pilet rekord ar bed da geñver ar World Marathon Majors : seizh gwech e Maraton Berlin, teir gwech e Maraton Boston, ha peder gwech e Maraton Chicago, Maraton Londrez ha Maraton New York pep hini anezhe.

 Paotred 
 Amzer  Atleter  Bro  Lec'h  Deiziad 2e58'50 The Olympic Games, B.C. 776 - A.D. 1896, Second Part, The Olympic Games in 1896, skrivet gant Pierre de Coubertin, Timoleon J. Philemon, N. G. Politis, Charalambos Anninos, embannet gant Charles Beck (Aten), H. Grevel and Co. (Londres) e 1987, klasket ennañ d'an 28 a viz Mae 2009 Hirder maraton ar C'hoarioù olimpek e 1896 a oa 40 000 metrad  Spyridon Louis Spyrídon LoúisAten, Gres10-04-18962e55'18 2/5 The Fourth Olympiad being The Official Report The Olympic Games of 1908 skrivet gant Theodore Andrea Cook, embannet e 1909(?) gant The British Olympic Association e Londrez, d'an 28 a viz Mae 2009 Johnny HayesShepherd's Bush, Bro-Saoz24-07-19082e52'45 4Robert FowlerYonkers, Stadoù Unanet01-01-19092e46'52 6James ClarkNew York, Stadoù Unanet12-02-19092e46'04 6Albert RainesNew York, Stadoù Unanet08-05-19092e42'30Frederick BarrettPolytechnic Marathon, Bro-Saoz08-05-19092e40'35Thure JohanssonStockholm, Sveden31-08-19092e38'16 2Harry GreenPolytechnic Marathon, Bro-Saoz12-05-19132e36'06 6Alexis AhlgrenPolytechnic Marathon, Bro-Saoz31-05-19132e32'35 8Hannes KolehmainenAntwerpen, Belgia20-08-19202e29'01 8Albert Michelsen Port Chester, Stadoù Unanet13-10-19252e27'49Fusashige SuzukiTokyo, Japan31-03-19352e26'44Yasuo IkenakaTokyo, Japan03-04-19352e26'42Son Ki-chongsellet ouzh Istor Korea dindan beli JapanTokyo, Japan03-11-193515-08-19452e25'39Suh Yun-BokMaraton Boston, Stadoù Unanet19-04-19472e20'43 « Marathon WR Progression », Track & Field News, niv. 11,  37, Here 2003James PetersPolytechnic Marathon, Bro-Saoz14-06-19522e18'41James PetersPolytechnic Marathon, Bro-Saoz13-07-19532e18'35James PetersTurku, Finland04-10-19532e17'40James PetersPolytechnic Marathon, Bro-Saoz26-07-19542e15'17Sergei PopovStockholm, Sveden24-08-19582e15'17Abebe BikilaRoma, Italia10-09-19602e15'16Tōru TerasawaBeppu, Japan17-02-19632e14'28Leonard EdelenPolytechnic Marathon, Bro-Saoz 15-07-19632e13'55Basil HeatleyPolytechnic Marathon, Bro-Saoz13-07-19642e12'12Abebe BikilaTokyo, Japan21-10-19642e12'00Morio ShigematsuPolytechnic Marathon, Bro-Saoz12-06-19652e09'37Derek ClaytonMaraton Fukuoka, Japan03-12-19672e08'34Derek ClaytonAntwerpen, Belgia03-05-19692e08'18Robert de CastellaMaraton Fukuoka, Japan06-12-19812e08'05Steve JonesMaraton Chicago, Stadoù Unanet21-10-19842e07'12Carlos LopesMaraton Rotterdam, Izelvroioù20-04-19852e06'50Belayneh DinsamoMaraton Rotterdam, Izelvroioù17-04-19882e06'05Ronaldo da CostaMaraton Berlin, Alamagn20-09-19982e05'42Khalid KhannouchiMaraton Chicago, Stadoù Unanet24-10-19992e05'38Khalid KhannouchiMaraton Londrez, Bro-Saoz14-04-2002Kentañ amzer bet anavezet gant an IAAF. Stat Corner: First World Road Records, Track and Field News, Levrenn 56, Niverenn 2, miz C'hwevrer 2003, Pajenn 502e04'55Paul TergatMaraton Berlin, Alamagn28-09-20032e04'26Haile GebreselassieMaraton Berlin, Alamagn30-09-20072e03'59Haile GebreselassieMaraton Berlin, Alamagn28-09-20082e03'38Patrick MakauMaraton Berlin, Alamagn25-09-2011
 Merc'hed 
 Amzer  Atleter  Bro  Lec'h  Deiziad3e27'45Dale GreigRyde, Bro-Saoz23-05-19643e19'33Mildred SampsonMaraton Auckland, Zeland-Nevez21-07-19643e15'22Maureen WiltonToronto, Kanada06-05-19673e07'26Anni Pede-ErdkampWaidneil, Alamagn16-09-19673e02'53Caroline WalkerStadoù Unanet28-02-19703e01'42Elizabeth BonnerMaraton Philadelphia, Stadoù Unanet09-05-19712e55'22Elizabeth BonnerMaraton New York, Stadoù Unanet19-09-19712e49'40Cheryl BridgesCulver City, Stadoù Unanet05-12-19712e46'36Michiko GormanCulver City, Stadoù Unanet02-12-19732e46'24Chantal LanglaceNeuf-Brisach, Bro-C'hall27-10-19742e43'54 5Jacqueline HansenCulver City, Stadoù Unanet01-12-19742e42'24Liane WinterMaraton Boston, Stadoù Unanet21-04-19752e40'15 8Christa VahlensieckDülmen, Alamagn03-05-19752e38'19Jacqueline HansenEugene, Stadoù Unanet12-10-19752e35'15 4Chantal LanglaceOiartzun, Euskal Herria01-05-19772e34'47 5Christa VahlensieckMaraton Berlin, Alamagn10-09-19772e32'29 9Grete WaitzMaraton New York, Stadoù Unanet22-10-19782e27'32 6Grete WaitzMaraton New York, Stadoù Unanet21-10-19792e25'41 3Grete WaitzMaraton New York, Stadoù Unanet26-10-19802e25'28 7Grete WaitzMaraton Londrez, Bro-Saoz17-04-19832e22'43Joan BenoitMaraton Boston, Stadoù Unanet18-04-19832e21'06Ingrid KristiansenMaraton Londrez, Bro-Saoz 21-04-19852e20'47Tegla LoroupeMaraton Rotterdam, Izelvroioù19-04-19982e20'43Tegla LoroupeMaraton Berlin, Alamagn26-09-19992e19'46Naoko TakahashiMaraton Berlin, Alamagn30-09-20012e18'47Catherine NderebaMaraton Chicago, Stadoù Unanet07-10-20012e17'18Paula RadcliffeChicago, Stadoù Unanet13-10-2002Kentañ amzer bet anavezet gant an IAAF. Stat Corner: First World Road Records, Track and Field News, Levrenn 56, Niverenn 2, miz C'hwevrer 2003, Pajenn 502e15'25Paula RadcliffeMaraton Londrez, Bro-Saoz13-04-2003

 Notennoù 

Rummad:Atleterezh