Keriom

Keriom32px|right Lantanom – Keriom – Prazeodimiom CeTh 250px|Taolenn beriodek, Keriom
Taolenn beriodek Perzhioù hollekNiver atomek  58Rummad kimiek  LantanidoùStrollad  LantanidoùTrovezh  6Bloc'h  fTolz atomek  140,116 Aozadur elektronek [Xe] 4f1 5d1 6s2Dasparzh an elektronoù : 2, 8, 18, 19, 9, 2 center|150px Perzhioù atomekNiver oksidadur  +4, + 3, +2, +1Oksidenn vazennek skañvTredanleiegezh  1,12 (Skeul Linus Pauling)Gremmoù ionadur 1 : 534,403 kJ/mol2 : 1 046,865 kJ/mol3 : 1 948,809 kJ/mol4 : 3 546,605 kJ/mol5 : 6 324,60 kJ/mol6 : 7 487,256 kJ/molSkin atomek  242 pmSkin kenamsav  184 pmSkin Van der Vaals  (stlenn ebet) Perzhioù fizikelArvez  Kaled Douester (≈20 °C)  6,711 g/cm3 Teuzverk  799 °C Bervverk  3 443 °C Tredanharzusted  828 nΩ•m (e 20 °C) Neuz an elfenn 280px 24px|link=Skoazell:Elfennoù kimiek
Un elfenn gimiek eo ar c'heriom ; Ce eo e arouez kimiek, 58 e niver atomek ha 140,116 e dolz atomek.

 Istor 
Div wezh e 1803, e daou lec'h pell an eil diouzh egile, e c'hoarvezas dizoloadenn an elfenn 58 : e Bastnäs (Sveden) gant ar gimiourien svedat Jöns Jakob Berzelius ha Wilhelm Hisinger, hag e Berlin gant ar c'himiour prusian Martin Heinrich Klaproth. Oksidenn an elfenn 58 eo a voe hiniennekaet e gwirionez, a voe anvet ceria kent bezañ anvet cerium hervez ar gorrblanedenn 1 Keres a oa bet dizoloet e 1801 hag anvet hervez Keres, doueez roman ar gounezerezh.
E dibenn ar bloavezhioù 1830 e teuas ar c'himiour svedat all Carl Gustaf Mosander a-benn da hiniennekaat keriom en e stumm glan.

 Kenderc'hadur 
Er c'hailhoù allanit (Ca,Ce,La,Y)2(Al,Fe)3(SiO4)3(OH), bastnäsit (Ce,La,Y)CO3F, monazit (Ce,La,Th,Nd,Y)PO4 pergen e kaver douaroù rouezUnited States Geological Survey, n'int ket ken rouez-se : war-dro 32 g anezho a gaver dre gilogramm e krestenenn an Douar.
N'eus ket kalz mengleuzioù doaroù rouez er bed koulskoude. E Stadoù-Unanet Amerika hag e Sina e kaver ar muiañ a vastnäsit ; monazit a gaver er Stadoù-Unanet hag e Sina ivez, koulz hag en Aostralia, Brazil, India, Malaysia, Sri Lanka, Suafrika ha Thailand. Lec'hioù all zo da vezañ dizoloet c'hoazh, gant kailhoù apatit, cherallit, eudyalit, loparit ha fosforit. Un andon all eo an dileizhennoù uraniom bet arveret er greanterezh ur wezh dija.

 Perzhioù 
Ur metal liv an argant gwenn, blot, govelius hag orjalennus eo ar c'heriom.
 Kimiek 
Aes eo oksidañ ar c'heriom en aer ; lonket e vez skinoù uslimestra ar gouloù gant oksidennoù ar c'heriom.
E 150 °C e tev ar c'heriom da reiñ oksidenn keriom(IV) :
Ce + O2 → CeO2
Dazgwerediñ gorrek e ra Ce gant dour yen, ha buan gant dour zomm da reiñ hidroksidenn keriom :
2 Ce [k] + 6 H2O [d] → 2 Ce(OH)3 [dz] + 3 H2 [g]Alc'hwez : k = kalet, d = dourek, dz = dourzileizhenn, g = gaz
Gant an holl halogenoù e tazgwered ar c'heriom ivez :
2 Ce (k) + 3 F2 (g) → 2 CeF3 (k) [gwenn]
2 Ce (k) + 3 Cl2 (g) → 2 CeCl3 (k) [gwenn]
2 Ce (k) + 3 Br2 (g) → 2 CeBr3 (k) [gwenn]
2 Ce (k) + 3 I2 (g) → 2 CeI3 (k) [melen]

 Izotopoù 
Eus Ce-123 betek Ce-152 ez astenn skalfad izotopoù ar c'heriom.
Pevar izotop stabil a gaver en natur : 136Ce, 138Ce, 140Ce (an hini paotañ) ha 142Ce.
Skinizotopoù zo bet kavet ivez, 26 anezho, an hini stabilañ o vezañ Ce-144 gant un hanter-vuhez a 284,893 devezh ; eus ar skiriad derc'hanel e teu 144Ce, a voe arveret da sevel kefluskerioù nukleel evit ar c'harr-nij Convair X-6 bet studiet evit aerlu Stadoù-Unanet Amerika etre 1946 ha 1961 hep bezañ savet biskoazh.
+ Izotopoù stabilañ ar c'heriom  Izotop
  % en natur
  Hanter-vuhez
  Digevanad 134Ce  kevanaozet  3,16 devezh  134La 136Ce  0,185  > 3,8 x 1016 bloavezh  136Ba 138Ce  0,251  > 1,5 x 1014 bloavezh  138Ba 139Ce  kevanaozet  137,640 devezh  139La 140Ce  88,450 Stabil, 82 neutron 141Ce  kevanaozet  32,501 devezh  141Pr142Ce11,114 > 5 x 1016 bloavezh 142Nddre skinoù β 138Badre skinoù α 144Ce  kevanaozet  284,893 devezh  144Pr

 Arver 
 CeO2 a implijer da lenkrañ ferennoù an ardivinkoù luc'honiel. Evit fardañ gwer e vez arveret ivez, evit e zislivañ hag e lakaat da herzel ouzh ar skinoù uslimestra ; melen eo CeO2, setu e vez implijet kevret gant TeO2 da reiñ ul liv melen-aour d'ar gwer.TROVARELLI Alessandro, Catalysis by Ceria an Related Materials, Imperial College Press, 2002, 528 pajenn, ISBN 978-1-86094-299-0 
Evel al lantanom e veze implijet keriom en e stumm CeO2 da fardañ envezioù-kannded (anvet "envezioù Welsbach" ivez).
 Ce2O3 a implijer e korzennoù-moged-treluskañ ar c'hirri-tan ; e trelosk ar c'hirri diesel en e lakaer ivez, evit bihanaat ar c'hementad a CO a vez bannet en aer gant ar c'hirri-tan.
Evel trelusker c'hoazh ez implijer Ce2O3 e greanterezh an eoul-maen, hag evit fardañ fornioù emnaetaat.
 Ur meskaj CeO2-Ce2O3 a vez arveret da genderc'hañ hidrogenSolar Power And Chemical Energy Systems (Solar PACES)  Liamm oberiant 12 GEN 13.
 Dre ma chom CeO2 stabil er gouloù en e lakaer e skrammoù gwer ar binvioù-skinwel hag er c'hleuzeurioù kendreluc'h.
 Keriom a lakaer en dir a-benn e galetaat, er potin a-benn ma vije govelius, en aluminiom a-benn herzel ouzh an daskrign, er c'hendeuzadoù magneziom (kevret gant zirkoniom) a-benn moanaat o greunennegezh ha gallout o moullañ e stummoù kemplezh.
 Kevret gant lantanom ha lantanidoù all ez implijer keriom da fardañ mischmetal'' evit "maen-tan" an dirennoù.

 Notennoù 

 Daveennoù 
 American Chemical Society  Liamm oberiant 25 DU 12
 AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
 AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
 Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de France  Liamm oberiant 26 HER 12
 Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry  Liamm oberiant 26 HER 12
 Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology  Liamm oberiant 18 HER 12
 Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)  Liamm oberiant 26 HER 12
 CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
 DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
 EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
 Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
 ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
 HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory  Liamm oberiant 26 HER 12
 International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)  Liamm oberiant 26 HER 12
 Jefferson Lab  Liamm oberiant 22 KZU 2012
 Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)  Liamm oberiant 25 DU 2012
 Les propriétés chimiques  Liamm oberiant 07 GEN 13
 LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
 Royal Society of Chemistry  Liamm oberiant 03 KZU 2012
 STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
 Webelements  Liamm oberiant 26 HER 2012

Rummad:Elfennoù kimiek