Arnold von Harff

Arnold von Harff (1471 e kastell Harff, Bedburg - miz Genver 1505) a oa ur beajer alaman eus ar  kantved a orin eus Köln, hag a veajas e meur a vro war zigarez pirc'hirinañ. Studiañ a reas o gizioù hag o yezhoù ha lakaat an holl ditouroù-se dre skrid. Dastum a reas roudoù eus meur a yezh e pad e veaj (1496-1499) : ar brezhoneg, ar sloveneg, an turkeg, an euskareg, an hebraeg, ar « sarasineg » (an arabeg), an albanegStudiues austriake e Sshqiptare ne A ustri/ Dielli, Genver 2023
, an hungareg, ar sirieg, an « etiopeg » (an amhareg), hag an armenieg.

Arnold von Harff a notenne war ur c'haier frazennoù pemdez a zeske o veajiñ dre ar broioù ergerzhet gantañ. Gras d'ar marc'heger-se eo deuet betek ennomp ar bommoù kentañ anavezet ganeomp eus ar brezhoneg komzet hag ar re nemeto e krennvrezhoneg, pell a-raok al labourioù dastum kaset da benn abaoe an . 

 E veaj 
E 1496, da 25 bloaz e krog gant e veaj a bado betek an 10 a viz Here 1499 (pe 1498 hervez an dornskridoù pe ar vurutellerien). Eus Köln e treuzas Su Bro-Alamagn, Aostria, hag Italia a-raok erruout e Roma. Mont a ra neuze da Venezia ma kemer ur vag da vont da Vro-Egipt ma tilestr en Aleksandria. Tremen a ra dre Gaero, er gouent Santez-Katell a-raok mont betek Mekka, Sri Lanka, proviñs Madras, inizi Komorez, Madagaskar, Zanzibar, hag ar C'hilimanjaro. Goude se e tiskenn an Nil da vont da Jeruzalem, Damask, Beirout, Alep, Kergustentin, Trakia, Bulgaria ha distreiñ a ra da Venezia. Ac'hann e veajas da Vilano, kreisteiz Bro-C'hall, Roncevaux, Pamplona, Burgos a-raok erruout e Sant-Jakez Compostella. Distreiñ a reas dre aodoù ar Meurvor atlantel : Bourdel, Naoned, Menez Mikael, Dreux, Pariz, Compiègne, Noyin, Valenciennes, Brusel, Aachen, ha Köln. 

N'en deus ket graet ur pirc'hirinaj hepken : hini Roma, hini Jeruzalem, pe hini Sant-Jakez Compostella. Graet en deus an tri en ur wezh ! Tremenet eo ouzhpenn e broioù na oant ket lec'hioù pirc'hinaj kristen (Mekka, an Indez, ...)

 Ar brezhoneg 

Dont a reas da Vreizh, ha tremen a reas dre Naoned e 1499. Eizh vloaz a-raok, e 1491, e oa dispartiet roue Bro-C'hall, Charlez VIII, diouzh Marc'harid Aostria (1480-1530), c'hoar da  Masimilian Iañ (1459-1519), roue Germania, hag impalaer da zont an Impalaeriezh c'herman, evit gallout eurediñ da zanvez-pried Masimilian, Anna Breizh. Bec'h a oa eta etre Alamagn ha Bro-C'hall, ha se zo kaoz marteze e teuas ar marc'heg betek Breizh dre ma brud dezhi en e vro moarvat d'ar mare-se.

E Naoned e tastumas ur spisc'heriadur brezhoneg/alamaneg izel. Deskiñ a ra dimp e veze komzet stank brezhoneg e Naoned e 1499. En tu all da se e weler e oa rannyezhoù e brezhoneg dija daoust ma oa un doare-skrivañ unvan d'ar mare-se ivez, ar pezh zo gwir evit an darn vrasañ eus ar yezhoù all ivez. Ne gaver ket kalz a gemmadurioù er gerioù dastumet. Ar ger-mell amstrizh "un" (um dirak p, b) ne oa ket c'hoazh emdroet en "un, ur, ul". Ar memestra a zlee bezañ gwir eus ar ger-mell strizh "an, am". 
Tost-kenañ eo ar brezhoneg dastumet diouzh an hini a vremañ ha diouzh rannyezh Gwenrann e lec'h ma veze komzet brezhoneg betek an  kantved.

 Spisc'heriadur alamaneg izel/brezhoneg 
Setu amañ ar gerioù dastumet gant Arnold von Harff :

 Alamaneg izel Krennvrezhoneg bro an Naonedskrivet evel ma oa er skrid orin. Brezhoneg a vremañBroitbarabaraWijngwin gwinWasser doir dourFleyschkick kigKeessfollideck fouloudeg, fourmajeyerony ur vi (un u, e Bro-Dreger)Essichgwinagere gwinegrEyn hoenoinge ur yareyn vischpisket peskedSals haelen holenGuetmat matBuess drock drouk Ichme meJae jaya Neyn narinck nann (ne rin ket, naren) Eyn man noetz un den Eyn frauwe honoreck ur wreg Got doie doue Der duuel deabole diaoul Eyn wijrt am mestres ar vestrez Eyn wirinne annetisses an ostizez Essen dribit debriñ Drincken hifit evañ Slaeffen gorwet kousket (gourvezet : allongé) eyn kertz golo goloenn Heuwe fenun foenn Stroe kolun kolo, kolon (vannetais) 

+ Un nebeud sifroù Alamaneg izel Krennvrezhoneg bro an NaonedSkrivet eo ar c'hrennvrezhoneg evel ma oa e skrid ar marc'heg. Brezhoneg a vremañEyn vin un Tzewy duwe daou Drij try tri Vier peier piar (brezhoneg Gwened)Vonff pempe pemp Sees gwech c’hwec’h Seuen see seih (brezhoneg Gwened) Acht eiffeih (brezhoneg Gwened) Nuyn naenav Tzeyn deck dek Hundert caut kant Dusent mile mil 

+Un nebeud frazennoù implijet stank Krennvrezhoneg Bro an Naoned Brezhoneg a vremañMadan mekerRo din-me kerc'hDematioDemat deoc'hNosmatNoz vatMadin nent la renis ?E-men emañ an hent etrezek Roazhon ?Pe gauo eo ? Pe anv eo ?Me vel tin paiaMe a fell din paiañGwalget mar rochet ! Gwalc'hit ma roched !

 Notennoù 

 Levrlennadur 
 Émile Ernault, Le Breton d'Arnold von Harff, H. Champion, 1911 
 Malcolm Henry Ikin Letts, Eberhard von Groote, The pilgrimage of Arnold von Harff, knight: from Cologne through Italy, Syria, Egypt, Arabia, Ethiopia, Nubia, Palestine, Turkey, France, and Spain, which he accomplished in the years 1496 to 1499, Hakluyt Society, 1946, 2 levrenn 
 "Le breton d'Arnold Von Harff", Celticum, Nnn 22, 1975
 "Aux origines du breton: Le glossaire vannetais du Chevalier Arnold von Harff, voyageur allemand du XVème siècle", Ogam-Celticum, 1984, Nnn 26, Christian-Joseph Guyonvarc'h
 Rentañ-kont taerik gant ar c'helenner Klaus Siewert. Tamall a ra outañ, e-touez traoù all, bezañ graet e vad nemet eus un dornskrid pa'z eus meur a hini anavezet (Zeitschrift für celtische Philologie 44 (1991), p.239-272).
 "La vile chez Arnold Von Harff", gant Annie Faugère in ''La Ville: du réel à l'imaginaire : actes du colloque de Rouen, 8-10 novembre 1988, levrenn 162 eus Publications de l'Université de Rouen, ISBN 2877750205

 Liammoù diavaez 
 Gwelet pajennoù eus levr A. Von Harff e lec'hienn al Levreaoueg Bodley. 

Rummad:Istor ar brezhoneg
Rummad:Krennvrezhoneg
Rummad:Ganedigezhioù 1471
Rummad:Marvioù 1505