Marc'h Przewalski

Marc'h Przewalski, marc'h Prjevalski (spesad Equus przewalskii, isspesad Equus ferus przewalskii pe Equus caballus przewalskii), zo ur spesad pe un isspesad kezeg gouez tost-kenañ d'ar spesad Equus caballus.

 Istor 
Marc'h Przewalski a vefe unan eus diaraogerien ar marc'h doñvaet. Koulskoude ne zeuas ket an den a-benn d'e zoñvaat biskoazh.

Kavet e voe e 1879 gant ar c'horonal ergerzhour rusat Nikolay Prjevalsky e Dzoungaria, er menezioù war lez Gouelec'h Gobi. A-raok an darvoud-se e soñje d'ar skiantourien e oa aet al loened-se da get, diouennet gant ar Vongoled abalamour da gaout kig.
E 1881 e voe dibabet e anv skiantel gant I.S. Poliakov, mirdiour Mirdi loenoniezh Akademiezh skiantoù Sant-Petersbourg.

Goude ar gavadenn e c'houlennas meur a zoo kavout un nebeud loened. Abalamour d'o gouezder e vije bet diskaret bagadoù a-bezh eus ar c'hezeg-se gant ar chaseourien evit tapout un nebeud loened hepken. Dre benn d'ar chase-se peurgetket ez eas ar spesad war rouesaat hag al loened gouez diwezhañ a voe spurmantet e Mongolia e 1969. Adalek ar mare-se e vez sellet ouzh ar spesad-se evel diouennet en natur.

Er zooioù e voe miret ar spesad bev. Diskenn a rafe an holl gezeg Przewalski a-vremañ eus ur strollad 9Hervez Boyd, Lee. (1994). Przewalski's Horse, p. 1. pe 12Hervez Zimmermann, W. 1997. Das Erhaltungszuchtprogramm Przewalskipferd, eine 10-jährige Zusammenarbeit in Europa, pp. 189–200 e : Populationsgenetik im Artenschutz (A. Schreiber and J. Lehmann) gouenner a-douez an 31 loen tapet bev e diwezh an Eil Brezel Bed, a ziskenne o-unan eus an 13 gouenner tapet e 1900The Foundation for the Preservation and Protection of the Przewalski Horse – The history of the Przewalski horse.. Gwirheñvel eo e oa un hiron marc'h doñv en o zouez.

War-dro 1977 ne chome ken 300 loen bev er zooioù dre ar bed, neuze e voe savet raktresoù da eskemm gouennerien ha da greskiñ ar boblañs-se gant zooioù hag ensavadurioù, hag e deroù an } e konter war-dro 1 800 loen.

 Distro kezeg Przewalski en natur 
Savet e voe raktresoù da gas ar spesad da Vongolia en-dro ha d'e lezel da vevañ en natur ; teir c'hefridi a voe sevenet 2010.

An « Ensavadur evit mirout ha gwareziñ kezeg Przewalski », bet krouet en Izelvroioù e 1977, a zegasas ar c'hezeg kentañ e Mongolia e 1992, e Park broadel Hustai. Lezet e voe 84 loen da vont en natur betek 2004. Al loened degaset da Vongolia zo bet kustumet ouzh an hin da gentañ e-pad pell e klozioù bras, a-raok bezañ lezet da vont da vat<ref>The Foundation for the Preservation and Protection of the Przewalski Horse – Back to the wild</ref>. E 2008 e oa 192 loen-kezeg e 24 harem.

E Takhin Tal (Gobi B) ivez e voe lezet kezeg da vont en natur gant Strollad etrebroadel Takhi (ITG). Etre 1992 ha 2004, 90 marc'h bet ganet e zooioù a voe kaset da Vongolia. Tri marc'h-servij all a voe kaset eus Park broadel Hustai betek Takhin Tal e 2007. E 2008 e oa 111 loen-kezeg en o frankiz e nav strollad disheñvel er boblañs-se.

Ar gevredigezh c'hall TakhLec'hienn ar gevredigezh Takh. he deus aozet un trede esae goude he c'hrouidigezh e 1990. Loened hag a zeue eus zooioù disheñvel a voe lakaet en hanter frankiz e Lozère, er C'hausse Méjean, war ur bladenn gouestlet da zesevel deñved, da sevel ur bagad loened a zo anezhañ c'hoazh. Goude dek vloaz o prientiñ an distro d'ar vuhez ouez e voe kaset 22 ouenner gant berzh e 2004 hag e 2005 e Khomiin Tal, e-kichen Park broadel Khar Us Nuur.

Da-heul ar raktresoù-se e oa e diwezh 2007 war-dro 330 loen-kezeg en o frankiz e Mongolia : 200 e Park broadel Hustai, 110 e gouelec'h Gobi, hag ouzhpenn 20 e Khomiin Tal (Mongolia ar c'hornôgLettre annuelle Genver 2008 gant The Foundation for the Preservation and Protection of the Przewalski Horse.).

 Deskrivadur 
Neuz kezeg Przewalski a ziskouez perzhioù kentidik : ur penn bras o deus, daoulagad lec'hiet uhel ha n'eo ket war kostezioù ar penn e-giz ar c'hezeg all, diskouarn hir, araoget tev int, ur c'horf bras o deus gant ur roudenn deñval ha roudennoù all war an izili.
Bihan eo al loen, 1,20 metr e vent krennn, ha dezhañ ur sae rouan atav ha penn an izili teñval ; sklaer eo penn ar fri, gant reun teñval. Ar moue a gresk sonn hag a vuz bep bloaz, n'eus kuchad ebet.
N'haller ket reoliñ kezeg Przewalski, n'haller ket o embreger na pignat warno. Bevañ a reont diwar boued dister-kenañ ha gallout a reont gouzañv ar brasañ tommder ha yenijenn.

Tennañ a ra marc'h Przewalski da varc'h Riwoché, bet kavet e 1995 gant an ergerzhour ha skrivagner Michel Peissel e rannvro ar C'ham e Tibet.

 Genetik 
Disheñvel a-walc'h eo kezeg Przewalski diouzh ar c'hezeg doñv rak 66 kromozom o deus ha n'eo ket 64.
An enklaskoù diwar-benn TDN ar mitokondri o deus diskouezet n'eo ket kezeg Przewalski hendadoù ar c'hezeg doñv a-vremañ. Koulskoude, ar studiadennoù diwar-benn ar c'hemmoù etre glad genetek kezeg Przewalski ha hini ar c'hezeg doñv o deus diskouezet nebeut a gemm etrezo. 
N'eus nemet peder allelenn dezhe pevar loci merkerioù serom disheñvel a oa anavezet evel merkerioù dibar da gezeg Przewalski. Ar pep brasañ eus adstummoù protein ar gwad a gaved e gwad an daou spesad kezeg, ha zoken al lodenn eus an TDN anavezet evit ar bronneged da ziorroen ar buanañ (lodenn an TDN mitokondriek kontrollerezh), ne ziskouez ket kalz a gemmoù a-bouez etre an daou spesad. Sklaer eo eta ez eo kar kezeg Przewalski d'ar c'hezeg doñv.

Marteze e tiskenn an daou spesad eus un hendad boutin. Kezeg Przewalski zo bev hiziv an deiz avat, n'int ket hendadoù ar c'hezeg doñv.

 Liammoù diavaez 
 Equus ferus przewalskii gant an IUCN
 Status and Action Plan for the Przewalski’s Horse (Equus ferus przewalskii), war lecc'hienn an UICN.
 Poltredoù diwar-benn distro kezeg Przewalski er c'hCausse Mejean (Bro-C'hall).

 Levrlennadur 
 Equus caballus przewalskii, Poliakov, 1881.
 Equus ferus ssp. przewalskii, Poliakov, 1881.
 Sally Zalewski, Le cheval de Przewalski'', Buchet-Chastel, 2018 

 Notennoù 

Rummad:Kezeg
Rummad:Loened Azia ar C'hreiz