Marie de France (barzhez)

Marie de France (fl.1160-1210) a oa ur varzhez, ar skrivagnerez kentañ a anavezer en Europa ar C'hornaoueg o skrivañ en he zeodyezh, eleze ar galleg ha n'eo ket e latin. Goude Chrétien de Troyes (~1130 – ~1185)  e voe Marie de France en eil rummad skrivagnerien a dermenas ar fin'amor, ar garantez kourtes.

Brudet eo dre he Laeoù (~1165), he Fablennoù (~1175) hag he barzhoneg L'Espurgatoire Seint Patriz (~1190).

Buhez
Ne ouzer netra diwar-benn Marie de France, war-bouez ar pezh a skrivas e gourfennskrid he Fablennoù :
Al finement de cest escrit
qu'en Romanz ai traitié e dit
me numerai pur remembrance
Marie ai num si sui de FranceE dibenn ar skrid-mañ
am eus troet e romaneg ha leveret,
e roin ma anv evit ar c'houn
Marie eo ma anv hag a Frañs e teuan
Diresis e oa an anv France en  : douaroù prevez ar rouaned (Enez-Frañs hag an Orléanais) pe ar rouantelezh a-bezh. E Normandie e oa bet savet moarvat, pan eo ar rannvro nemeti a vez deskrivet ganti, ha pa c'hoarvez al lae Les Deus Amanz e Romilly-sur-Andelle (Eure).

Yezh
Daoust ma vez lakaet Marie de France da skrivagnerez c'hall kentañ ez eo diaes gouzout a-zivout he yezh-vamm : ne anavezer hec'h oberennoù nemet dre eilskridoù dalif, a zo gwech e normaneg an Hanternoz, gwech e frañseg (Enez-Frañs hag Orléanais) ha gwech all e pikardeg. Bezet pe vezet, en ur yezh oil e skrive ar varzhez, hag anvet Romanz ganti.

 Marvailhoù Breizh 
Lavarout a ra ar varzhez Marie he deus skrivet ha bodet he testennoù kentañ diwar lae brezhoneg. Ar re-mañ a zo mojennoù kanet e brezhoneg gant ar c'hrouz, an delenn, pe c'hoazh ar vielle gant barzhed, a oa, e Breizh, Kernev-Veur, ha Kembre, ofiserien lez karget da ziorren brud ar priñs a servijent. Ar roudoù-se eus un hengoun dre gomz a zo aroueziet gant disterañ al linennoù etre an istor hag ar mojennoù, hag ar gwirvoud. Treuziñ ur pont a gas en un doare dic'hortoz d'ur bed all.Francis Dubost, Les motifs merveilleux dans les lais de Maris de France [Ar motifoù burzhudus e lez Marie de France], in Jean Dufournet, Amour et merveille, les lais de Marie de France, p. 41-80, Champion, Pariz, 1995. Marie a azasaas ar mojennoù-se e gwerzennoù, dreist-holl e rannyezh angl-ha-normanekHistoire de la littérature de la France - Des origines à 1600 [Istor al lennegezh c'hallek - Adalek hec'h orinoù betek 1600], collectif, Messidor/Éditions sociales 1971., dre ret gant skoazell unan eus he barzhed hag a zisplege anezho dezhi e galleg. Un azasaat eus romantoù brezhonek eo lod eus e oberenn.

Laustic pe Laüstic, anvet ivez Le Rossignol, zo ul lae brezhonek ganti. Dont a ra hec'h anv eus ar ger brezhonek eostic. Evel Filomela gant Ovidius, deuet da vezañ un dra boutin el lennegezh kornôgel, eo ar c'hrouadur askellek un alegorienn, er c'has-mañ evit ar c'homzoù lez o lakaat ar c'hoant hag ar garantez dibosupl da vezañ un oberenn lennegel.Valérie Fasseur, Marie de France, les ailes du désir [Marie de France, askelloù ar c'hoant], in Chantal Connochie Bourgne, Déduits d’oiseaux au Moyen Âge, p. 93-103, Presses universitaires de Provence, Aix, 2009 

Oberennoù
Lais
 Gwelet ar pennad Lais de Marie de France.
Fables
Dasparzhet etre 33 dornskrid bet aozet etre an  hag ar  e oa ar 104 fablenn a zo deuet betek ennomp Françoise Vielliard : La tradition manuscrite des fables de Marie de France : essai de mise au point, e Bibliothèque de l'École des chartes, 1989, levrenn 147, pp. 371-397 En-linenn..

Diwar ysopet ar roue saoz Ælfred (~848-899), a oa fablennoù Aisopos e latin, e savas Marie de France ul lodenn eus he fablennoù B. de Roquefort : Poésies de Marie de France, levrenn II. Paris : Chassereau, 1820, Notice sur les fables. Biskoazh ne oant bet troet e galleg.

Lod all a voe awenet gant ar Romuli, da lavaret eo fablennoù troet pe skrivet gant "Romulus Imperator" er  ha gant Flavius Aviannus en hevelep mare. Gant Marie de France he-unan ez eo bet savet an darn vuiañ eus ar barzhonegoù-se.

Biskoazh a-raok Marie de France ne oa bet kinniget danvez Aesopios en un doare ken klok, e galleg he amzer, hag e gwerzennoù, en ur lakaat kentelioù buhezegezh ar fablour henc'hresian er gevredigezh c'hladdalc'hel ; dreist treiñ hag azasaat a reas ar varzhez : adaozañ a eure Laïd, Baptiste : L'élaboration du recueil de fables de Marie de France – Trover des fables au XIIe siècle. Paris : Honoré Champion, 2020 .

L'Espurgatoire Seint Patriz
Gwelet ar pennad L'Espurgatoire Seint Patriz.

 Levrlennadur 
 Marie de France. Le Lai du rossignol et autres lai courtois – Nouvelle traduction et présentation de Françoise Morvan. Paris : J'ai lu / Librio, 2001 
 Marie de France. Fables – Traduction, présentation et notes de Françoise Morvan. Arles : Actes Sud / Babel, 2010 
 Laeoù Marie de France, Aber 2011.

Liammoù diavaez
 Wikisource
 Bibliographie, Archives de littérature du Moyen Âge (ARLIMA)
 International Marie de France Society
Daveennoù

Rummad:Barzhezed gallek
Rummad:Barzhed ar Grennamzer
Rummad:Skrivagnerien an XIIvet kantved
Rummad:Ganedigezhioù an XIIvet kantved
Rummad:Marvioù an XIIIvet kantved