Krouzh

Krouzh a reer e brezhoneg eus ur benveg dre gerdin kar d'al ludoù ha d'al lourennoù. Emdroet eo eus al lourenn e gwirionez, en ur vont war-du ar violin dre e wareg. En Europa a-bezh e veze sonet gwechall kent mont hogozik da get nemet e Kembre ma'z eo chomet hengounel abaoe an , ur 400 vloaz bennak kent ganedigezh ar violin e Lombardia.

Anv
Krouzh eo anv brezhonek  Herbert, Perig & Ewan, Jil. Geriadur bihan ar sonerezh. Lesneven : Hor Yezh, 1990, pp. 44 ha 105 ; liester : krouzhioù. ar benveg-seniñ a anver crwth ( e kembraeg, eus ar c'hentkeltieg *kruttos "tra ront" , en deus roet ivez ar gerioù gouezelek croit : ur bos, un tort, ur vronn, un duchennig Macbain, Alexander. An etymological dictionary of the Gaelic language. Stirling : Eneas Mackay, 1911,  ha cruit : un delenn, hep mar en abeg da stumm ront ar c'hef-dasson koulz er c'hrouzhioù koshañ hag en telennoùA. Macbain, p. 111. E galianeg e oa crotta, chrotta hervez Fortunat Dottin, Georges. La langue gauloise. Paris : Librairie C. Klincksieck, 1920, , ha rote e galleg, eus ar germaneg hrotta.

Crouth ha crowd eo stummoù saoznek an anv ; roud zo eus ar sonerien pe ar farderien crwth en anvioù-tiegezh saoznek Crewther, Crowder, Crotherha Crowther  ; eus crwth ivez e teu an anvioù-tiegezh skosat MacWhirter ha MacWhorter, e dave d'an delenn .

Istor
Meur a zoare binvioù-seniñ kar d'ar c'hrouzh zo bet e Kembre, ken abred ha donedigezh ar Romaned er bloaz 43. Skeudennoù zo bet er Grennamzer adalek an , nebeut goude donedigezh ar wareg-seniñ en Europa ar C'hornaoueg Baines, Anthony. The Oxford companion to musical instruments. New York : Oxford University Press, 1992,  .

Kentañ gwech ma'z eo menet ar c'hrouzh en ur skrid eo e Nghyfreithiau Hywel Dda ("Lezennoù Hywel Dda", ). Ur genstrivadeg krouzh a voe en Eisteddfod kentañ, e kastell Cardigan en Aberteifi er bloaz 1176 .

En eil lec'h goude an delenn e oa ar c'hrouzh en urzhaz ar sonerezh e Kembre.

Betek dibenn an  e veze sonet ar c'hrouzh evit lakaat an dud da zañsal ; tamm-ha-tamm avat e voe distroadet gant ar violin.
Emdroadur
Lourenn
En Azia en Henamzer e voe ganet hendad ar c'hrouz, kent errout dre Drakia pe dre Lydia en Henc'hres ma voe anvet λύρα lyra.

Ouzh ur c'hef-dasson (ἠχεῖον icheíon) e veze staget div vrec'h (πήχεις pícheis) kromm ha kenstaget el laez dre ur yev (ζυγόν zygón). Ouzh ar yev-se e veze staget kerdin ha stegnet ouzh traoñ ar c'hef-dasson dreist ur pontig. Peder, seizh pe dek kordenn e katgut (χορδή chordí, alese ar ger "kordenn")Katgut : neud fardet diwar bouzelloù ul loen, diwar ar saozneg cattle "chatal" ha gut "bouzellenn". a oa, hervez ar mare ha marteze hervez ar rannvro ivez .
Kitar
Ar c'hitar (eus an asirianeg chetaraj; henc'hresianeg : κιθάρα kithára) zo testeniekaet e 1700 kJK en Asiria, e Henegipt, en Anatolia, e Henc'hres hag en Impalaeriezh roman kent en em strewiñ dre Europa a-bezh.

Daou gef-dasson plat pe waret a oa, gant ur speurenn etrezo ; digor e oa traoñ ar c'hef. Div vrec'h (unan verr hag unan hir a-wechoù) a oa stag ouzh ar c'hef ha kenstaget dre ur yev. Hervez ar mare e voe etre 4 hag 20 kordenn, evit gallout seniñ er mozoù niverus a oa er sonerezh henc'hresian ; katgut, kanab, seiz a c'helle bezañ implijet evit o fardañ. Piñset pe skrabet e veze ar c'herdin, hag an daou zoare a-bep-eil alies : ar bizied evit an eztaol hag ar skraberig (πλῆκτρον plíktron, eus πλήσσειν plíssein "skeiñ") evit sklaerder ha kreñvder ar son ; un dorn a lakae er c'herdin da seniñ dre ur skraberig, an dorn all o vougañ ar c'herdin na zleent ket froumal.

E dibenn ar  e voe darbet d'ar c'hitar mont da get en Impalaeriezh roman, pa lakaas an Iliz serriñ ar c'hoarivaoù : berzet e voe ar sonerezh koulz er vuhez foran hag el lidoù relijiel, ha berzet ivez ar c'hoariadegoù broadel. Gant pobladoù nann-kristen an Norzh hag ar C'hornôg e voe miret an hengoun a oa bet desket dezho gant an alouberien hag an drevadennerien. Dre C'hresianed Anatolia ec'h emdroas ar c'hitara, pazenn-ha-pazenn, betek ar gitar, ar bazenn gentañ o vezañ ar chrotta. .
Chrotta
Ur chrotta eus ar  pe  zo bet kavet en ur bez er Schwarzwald :  hirgarrezek eo, stummet en un tamm prenn hepken eo ar c'hef-dasson, ar brec'hioù hag ar yev, dres evel ar c'hrouzh ; un doare all a oa deveret diouzh al lourenn, gant an traoñ kromm evel hini ur violin. Paot e oa an daou stumm en Europa betek ar  ; sonet e vezent gwech gant ar bizied, gwech gant ur wareg, hag anvet kitara ha chrotta war an dro. Nebeutoc'h a gerdin a oa, 8 d'ar muiañ. Sonn e veze dalc'het ar benveg e Henc'hres, a-led hag a-skouer en Asiria.

Ur soner chrotta zo skeudennet war follenn 215v Bibl kentañ Charles II , bet dornskrivet e 845-846], m'e weler o terc'hel ar benveg son hag a-skouer dirazañ, o vougañ ar c'herdin gant e zoen kleiz en ur o skrabañ gant e zorn dehou.

Goude ar bazenn-se e voe ouzhpennet un troad er c'hreiz evit ar bizied : meur a notenn a c'helled seniñ neuze, e-lec'h un notenn hepken dre gordenn al lourenn. Tro a oa da lakaat un dorn da dremen etre an troad hag unan eus kostezioù ar benveg, evit mougañ ar son, ha nebeutoc'h a gerdin a voe, 3 pe 4 hepken : dre-se e voe ganet ar c'hrouzioù kentañ .

Hiziv
Pevar c'hrouzh kozh zo deuet betek ennomp.
Unan en Amgueddfa Werin Cymru (Mirdi broadel Kembre) e Sain Ffagan e-kichen Caerdydd, bet fardet e 1742 gant Richard Evans e Lanfihangel Bachellaeth, Sir Gaernarfon  .
Unan all e Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Levraoueg Vroadel Kembre) en Aberystwyth.
An trede e Warrington Museum and Art Gallery, Warrington, Cheshire
Ar pevare e Museum of Fine Arts Boston, bet fardet en  kantved gant Owain Tudur.

Meur a luder a-vremañ o deus fardet krouzhioù nevez, ha meur a zen zo bet ouzh o seniñ, un 20 bennak hepken avat ; ar Gembreadez Cass Meurig eo an hini brudetañ dre hec'h albom Crwth (2004).

Rummatadur
Hervez ar rummatadur Hornbostel-Sachs (Systematik  der  Musikinstrumente Hornbostel, Erich Moritz von & Sachs, Curt. Systematik  der  Musikinstrumente. Ein Versuch.. In : Zeitschrift für Ethnologie, levrenn 46. Berlin : Behrend & C°, 1914,  — ) ez eo ar c'hrouzh ur benveg dre gerdin (3), lieselfenn (32), e familh al ludoù (321),  en is-familh al loudoù yevet hag al lourennoù (321.2), a zo binvioù gant ur c'hef-dasson e prenn.

Deskrivadur
Ur c'hrouzh zo ur voest kleuz hirgarrezek vihan (ar c'hef-dasson), dezhi div vrec'h yevet, un troad er c'hreiz etre an div vrec'h hag etre ar yev hag ar c'hef-dasson. En un tamm prenn hepken e veze fardet ar benveg gwechall ; kleuz e oa ar c'hef-dasson evel-just, evit amplaat ar son, ha kleuz ivez e veze an troad evel m'eo bet kavet dre zielfennañ krouzh Sain Ffagan dre skinoù X. Daou zoare prenn avat a zo bet implijet evit sevel krouzh Boston : skavenn-wrac'h (Acer sp.) ha pruñsenn  (Picea abies). Hiziv e vez implijet tri zoare prenn alies, da skouer : onn (Fraxinus sp.) evit ar c'hef-dasson, pruñsenn evit an daol-zasson ha skavenn-wrac'h evit an troad . N'eus plezhell ebet ouzh an troad, lenkr eo evel hini ur violin, ha daou doull ront zo er an daol-zasson evit lezel ar son da zont er-maez.
Mentoù
A-vent eo krouzhioù Sain Ffagan (hirder : 55 cm ; ledander : 24 cm ; donder : 7 cm) ha Boston (57,5 x 24 x 7 cm).
Kerdin
C'hwec'h kordenn e reun loen-kezeg zo, stag ouzh 6 alc'hwez-kendoniañ metalek sanket er yev war ul linenn pe ziv (lod zo 3 + 3, pe 3 + 2 ouzh krouzh Boston). Dre gein ar yev e vezont lakaet da dremen dre doulloù ha stegnet e vezont a-us an daol-zasson dreist ur pont betek ur marc'h e traoñ ar benveg ; war an daol-zasson emañ ar pont, ur penn anezhañ stok ouzh an daol hag ar penn all en toull a zo dindan an div gordenn voutañ ; plat eo ar pont, setu e c'heller taravat ar 6 kordenn war un dro gant ar wareg. E-maez an troad e vez stegnet an div gordenn voutañ ; ar peder c'hordenn all zo stegnet a-us an troad dre ur genn a zo er penn anezhañ.

Seniñ
Kendoniañ
Edward Jones, Bard to the Prince of Wales, a zispleg en e Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards penaos kentoniñ benveg an Aboriginal Brittons, eus ar gordenn skiltrañ d'an hini voutañ Jones, Edward (1784). Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards. London, 3 embannadur, 1808 .
Merkit ez eo an notennoù re ar skeuliad keidesaouek a soner hiziv e  bed ar C'hornôg ; Do4 eo ar pevare notenn Do war glavier ur piano 88 notenn ennañ ; 261,626 Hz eo talm Do4 (440 Hz eo hini La4, roet gant ar bondoner).
 1 : Re5 Y crâs-dant "Ar gordenn skiltr/lemm"    587,33 Hz 2 : Re4 a'i vyrdon "hag he zalc'henn"    293,665 Hz 3 : Do4 Byrdon y llorv-dant "Dalc'henn ar gordenn voud"    261,626 Hz 4 : Do5 Y llorv-dant' "Ar gordenn voud" ||  || 523,251 Hz
|-
| 5 : Sol4 Y cywair-dant "An notenn-alc'hwez" ||  || 391,995 Hz
|-
| 6 : Sol3 a'i vyrdon "hag he notenn voud"    195.998 Hz
Ur benveg dibar eo ar c'hrouz e gwirionez : ne c'hall seniñ nemet sonerezh a zo bet aozet evitañ, dres evel pib veur Bro-Skos. War-dro un eizhvedell ha hanter (Sol-Re) eo skalfad ar benveg.

Sonadennoù
Lodennoù eus sonerezh ar c'hrouzh er Grennamzer zo deuet betek ennomp dre zornskrid an telenner hag eilskriver Robert ap Huw (1580-1665)  ; sonerezh hen evit an delenn eo, met lod anezhañ a c'heller seniñ gant ar c'hrouzh. Bihan-tre eo an niver a sonadennoù eus an  kantved a zo deuet betek ennomp ; biskoazh evit doare n'eus bet dastumadoù sonerezh evit ar c'hrouzh. Pezhioù hengounel all a c'hall bezañ kempennet evit ar benveg avat.

Kement den a zo mennet da seniñ ar c'hrouzh a rank kavout penaos seniñ, ha petore sonadennoù a c'heller seniñ. Lod tud a glask tonioù krennamzerel, lod all a dro war-du an tonioù hengounel a veze sonet kent steuzidigezh ar benveg, lod all c'hoazh ne sonont ar c'hrouzh nemet evit eilañ binvioù all en ul laz, ha lod ivez a aoz sonadennoù nevez.

Da zalc'hennoù taravet gant ar wareg e talv an div gordenn izelañ alies, daoust ma c'heller o seniñ gant ar biz-meud evit reiñ lusk d'ur sonadenn ; a-drugarez d'ar c'hwec'h kordenn ez eo ar c'hrouzh ur benveg klotadek-kenañ, setu ez eo savet ar c'hrouz evit seniñ pezhioù klotadek skoret gant dalc'hennoù, evel ar meulganoù hag ar plygain carols, a vez kanet da veure an Nedeleg. Azasaat sonadennoù bet skrivet evit ar viel a c'heller ivez, koulz ha tonioù a soner gant binvioù kar d'ar c'hrouz : ar jouhikko finnat hag ar hiiu kannel estonian, da skouer.

Liammoù diavaez

 Parry, John & Williams, Evan. Ancient British Music. London, 1742 



Notennoù

Rummad:Binvioù-seniñ dre gerdin