Teiresias

Teiresias (Τειρεσίας Teiresías e henc'hresianeg, Tiresias e latin) a oa un diouganer dall eus Thebai hervez mojennoù Hellaz kozh. Eñ ha Kalc'has eo an diouganerien vrudetañ e mojennoù Hellaz. Brudet eo evit e varregezh da ziouganañ an darvoudoù hag abalamour ma oa cheñchet e maouez e-pad 7 vloaz. Mab e oa da Eueros, a oa mab d'ar Spart Oudaios, ha d'an nimfenn C'hariklo. Teir merc'h en doa: Manto, Historis ha Dafne.

 Orin an donezon 

Teiresias ne oa ket ganet diouganer anezhañ, na dall kennebeut. An doueed zo kaoz, met meur a vojenn disheñvel zo.

 Kouronkadenn Athena 

Hervez stumm Ferekides Aten, heñvel ouzh hini ar Bibliotheke savet gant ar Pseudo-Apollodoros, en em gavas Teiresias, pa oa krennard, gant Athena a oa o kouronkañ en noazh e feunteun Hippokrenes war Venez Helikon. Droug a savas en doueez werc'h a fellas dezhi kastizañ ar c'hrennard : « Athena a lakaas he daouarn war e zaoulagad ma vanas dall »Apollodoros III, 6, 7.
Peogwir e oa mamm Teiresias, an nimfenn C'hariklo, unan eus an doueed ec'h aspedas Athena da zaskor ar gweled d'he mab. Nac'hañ a reas an doueez met mat e voe dezhi skañvaat un tamm bec'h ar c'hastiz. « Glanaat dezhañ e zivskouarn a reas, ma c'hallas kompren yezh an evned ; goude e roas dezhañ ur vazh koad-korn, ma c'hallfe kerzhout evel an dud a wel sklaer ». 
Athena a roas dezhañ ivez ur vuhez hiroc'h eget ar re all hag ar galloud da virout e zonezonoù en ifernioù.

Kavout a reer ar stumm-se eus ar vojenn ivez e skridoù Kallimac'hos KyreneMeulgan V, Evit kouronkadenn Pallas, 120-130 hag en hini Nonnos PanopolisDionysiaka, V, 337).

 Treuzfurmadur Teiresias 
Dont a ra eil stumm mojenn Teiresias eus Ovidius. Pa oa Teiresias o pourmen er c'hoadoù e tirenkas gant e vazh div naer oc'h en em barañ. Kerkent e oa treuzfurmet e maouez. Teiresias a zalc'has ar stumm-se e-pad seizh vloaz. An eizhvet bloavezh avat e welas ar memes naeron oc'h en em barañ adarre. « Mard eo bras a-walc'h ho kalloud pa vezit gloazet, emezañ, da cheñch naoutur hoc'h enebour ez an da skeiñ ganeoc'h un eil gwezh. »Ovidius Metamorfozoù, III, 316-338. Hag evel-se e vije deuet Teiresias da vezañ ur gwaz adarre.

Pa lavaras Zeus e kemere ar maouezed muioc'h a blijadur evit ar wazed pa vezent o c'hoari ha pa zalc'has e bried Hera ar c'hontrol, e c'houlennas an doueed ali Teiresias a oa bet hag ur vaouez hag ur gwaz. Teiresias a yeas a-du gant Zeus. Hera, « brouezet muioc'h eget na zeree diwar-benn un danvez ken skañv all, a gondaonas daoulagad he barner d'an deñvalijenn da viken »Metamorfozoù, III, 316-338. Zeus ne c'halle ket mont a-enep diviz Hera, met da gempouezañ dallentez Teiresias e kinnigas dezhañ an donezon da welet an amzer da zont hag ur vuhez hir keit ha seizh remziad tud.

Hervez Bibliotheke ar Pseudo-Apollodoros e tanevell Hesiodos un istor heñvel en e oberenn.

 Ar plac'h yaouank hag Apollon 

Skrivet e oa stumm diwezhañ ar vojenn gant an eskob Eustathios Thessalonike en  en e oberenn diwar-benn an Odysseia ma ra anv eus un istor kontet gant Sostratos. Er vojenn-se, a oa e orin en ur c'hlemmgan hellenadek, e vije bet Teiresias ur plac'h pa oa ganet. Pa oa plac'h yaouank e tedennas Apollon, hag an doue, en eskemm eus he c'harantez, a gelennas ar sonerezh dezhi. Koulskoude, ur wezh deuet en oad, e roas Teiresias e sac'h da Apollon. Treuzfurmet e oa neuze e gwaz gant an doue a-benn ma vevfe d'he zro galloud an doue Eros.

Adalek ar c'hentañ treuzfurmadur-se ha goude bezañ bet tredeogez an tabut a oa savet etre Zeus hag Hera diwar-benn ar blijadur bevet gant ar wazed hag ar maouezed, Teiresias ne vije ket tremenet nebeutoc'h eget c'hwec'h gwezh eus ur reizh d'eben.

 E vuhez 
 Diouganoù graet evit Herakles 
Liammet eo Teiresias gant Boiotia, ha gant savidigezh Thebai m'en dije tremenet ar pep brasañ eus e vuhez. Paosanias en deus deskrivet al lec'hioù disheñvel a zalc'he ar soñj eus e vuhez en eil kantved goude J.-KSellet ouzh al levrenn IX Beotia, da skouer e 16, 1 ; 18, 4 ; 19, 3. ApollodorosApollodoros, II, 61, 8-9., diouzh e du, a zanevell e oa goulennataet an diouganer gant Amfitryon abalamour da zizoleiñ an « toueller » en doa kousket gant e wreg e-keit ha ma oa e lec'h all, en ur gemer e neuz. Daou varzh bras, Pindaros ha Theokritos, o deus meneget roll an urisinour Teiresias da vare ganedigezh ar gouron Herakles.

Ar c'hentañ Nemeaenn savet gant Pindaros a oa aozet da veuliñ an hini a oa aet ar maout gantañ en ur redadeg kirri e c'hoarioù Nemea : keñveriet e oa e berzhioù mat hag e furnez ouzh hini Herakles. Danevell a ra an aozer e vuhez vurzhudus. Goude kurioù kentañ ar babig a voug an naeron kaset gant Hera fuloret, Amfitryon, leztad marvel Herakles, souezhet ha nec'het gant e nerzh hag e galon divoas, a c'houlennata e amezeg illur Teiresias. Diouganiñ a ra hemañ tonkat an hanterzoue, e gurioù da zont, hag an divarvelezh a zo prometet dezhañ e-kichen e dad, ZeusNemeaennoù I, v. 65-72.

Theokritos, en e 24 edilleia, goude bezañ kontet kur kentañ an haroz yaouank, a veneg diougan e c'hlod da zont gant an urusinour TeiresiasIdylle XXIV, sellet ouzh ar gwerzennoù 63-102, peurgetket.

 Diouganer ofisiel Thebai 
Kavout a reer e trajediennoù eus Henc'hres pennadoù all eus buhez Teiresias. An holl avat a zeu eus ar prantad m'en deus an diouganer ur roll ofisiel e keoded Thebai. Ar c'hentañ darvoud danevellet a gaver e trajedienn Euripides anvet Ar Bakanted. Danvez ar pezh-c'hoari zo anezhañ diazezadur feuls azeulerezh Dionysos e Thebai. Teiresias zo unan eus ar re nemeto a ya a-du gant an doue nevezGwerzennoù 170-369. Kontet eo an darvoud-se gant Nonnos Panopolis ivez en e Dionysiaka er  goude J.-KKan XLV, v. 52-218.

Anv a zo eus Teiresias ivez er pezh-c'hoari Oidipoüs roue savet gant Sofokles. Skoet eo bet Thebai gant ar vosenn, pevar rummad goude mare Ar Bakanted. Kreon, breur-kaer Oidipoüs, a gas gantañ respont orakl Delfi, a ziskuilh e ranker glanaat ar saotr taolet war ar geoded gant muntr ar roue kozh Laios. Goulenn a ra Oidipoüs gant Teiresias diskuliañ ar muntrer. Nac'hañ a ra an urusinour a-grenn respont da c'houlennoù ar roue avat. Sevel a ra un tabut taer etrezo a lako anezhañ da ziskuliañ, en un doare dieeun, orin gwirion saotr Thebai hag ar gourdrouzoù bras a c'hallfe skeiñ gant Oidipoüs297-462.

Danevellet eo heuliad an istor-se er pezh anvet Ar Fenikianezed a oa savet gant Euripides. Ur wezh kaset Oidipoüs diwar e dron, e vibien Eteokles ha Polyneikes a ziviz rannañ ar galloud etrezo, pep hini anezhe a reno war Thebai a bep eil e-pad bloaz. Mallozhet int bet gant Oidipoüs avat en deus gouestlet anezhe d'en em lazhañ an eil egile, abalamour m'o doa bac'het anezhañ er palez. Tarzhañ a ra an diemglev etreze kerkent hag ar bloavezh kentañ : Eteokles, un tirant, a nac'h rentañ an tron d'e vreur. Polyneikes, gant skoazell ar seizh penn, a laka seziz war e geoded dezhañ. Gounit a ray tud Thebai ar brezel a-drugarez da ziouganoù Teiresias a zisplego e ranker aberzhiñ mab Kreon, Menoikeüs da gaout an trec'hAr Fenikianezed Gwerzennoù 834-959.

Trec'h eo Thebai war ar sezizerien met daou vab Oidipoüs en em lazh an eil egile. Kreon a zeu da vezañ roue ar geoded hag a ziviz neuze e vo beziet Eteokles en un doare lidek. Difenn a ra avat interiñ an « treitour » Polyneikes, hervez an urzhioù roet gant Eteokles a-raok mervel. Antigone, harozez ar pezh-c'hoari gant Sofokles er memes anv, a dal ouzh an difenn dre zoujañs ouzh an enorioù sakr a ranker da rentañ d'ar re varv ha goleiñ a ra ar c'helan a zouar en ur seveniñ al lidoù-kañv. Teiresias a glask lakaat Kreon da zoujañ ouzh lezennoù divrall an doueed. Koulskoude e sav buan droug en tirant rak ar pezh zo diskuliet gant Teiresias. Klask a ra an diouganer lakaat Kreon da zistreiñ d'ar skiant vat ha diskouez a ra dezhañ ar pezh a c'hourdrouz anezhañ. Kreon avat a respont gant kunujennoù. Mont a ra an urusinour kuit neuze en ur ziouganañ ar c'hastizoù a zeuio a-berzh an doueedAntigone, Gwerzennoù 988-1098.

 Marv Teiresias 
Holl ar skrivagnerien zo a-du da lâret e varvas an diouganer pa oa kemeret Thebai gant an Epigoned, mibien ar seizh penn o doa kemeret perzh e kentañ seziz ar geoded. Hervez ar Pseudo-ApollodorosBibliotheke, III, 84 e vije tec'het an urusinour er-maez eus ar geoded gant tud Thebai a oa chomet bev, hag e oa chomet a-sav gante e-tal ar stivell Tilfoussa. Aet e vije an den kozh da anaon eno abalamour m'en doa evet dour yen eus ar stivell. PaosaniasIX, 33, 1 a zisklêr e oa serret an urusinour hag e verc'h Manto, hag a oa chomet e diabarzh ar geoded, gant Argianed a zivizas kas anezhe da Zelfi, d'o c'hensakriñ da Apollon. Abalamour ma oa re oadet evit ober ar veaj-se e vije marvet Teiresias e-kichen stivell Tilfoussa. Un arroudenn eus ar Melampodiezh savet gant ar Pseudo-Hesiodos a ro ar bedenn ziwezhañ a vije bet distaget gant an urusinour da Zeus. Anv a ra peurgetket eus e ouiziegezh hag eus e vuhez a-hed seizh remziad, ar pezh a gadarna an donezon lakaet war gont Athena gant Kallimac'hos Kyrene.

 Teiresias en Ifernioù  

Ar pezh en deus skrivet Kallimac'hos en deus desket dimp en doa resevet Tiresias ar galloud dreistnaturel da viret e spered goude e varv. Abalamour da se ez eo lakaet da zont en-dro eus rouantelezh ar re varv gant Odysseüs, en Odysseia, rak e ziougan a oa an doare nemetañ, evit mab Laertes, da c'hoût penaos distreiñ d'ar gêr. Diouzh alioù Kirke e kas Odysseüs da benn an evadoù-kinnig hag an aberzhioù ret da vont e darempred gant anaon ar re varv. Gwad an anevaled aberzhet a ver er foz a laka anaon ar re varv da zont eus an ifernioù da evañ anezhañ. Ret eo da Ene Tiresias evañ da gentañ rak mod all e vefe re niverus an anaon ha ne c'hallfe ket Odysseüs selaou e gomzoù. Kirke a ra anv anezhañ evel « an dall n'en deus kollet mann eus e spered »Odysseia, X, 492, e-skoaz an eneoù all zo sellet oute evel « pennoù dinerzh ar re varv »Odysseia, XI, 29. Tiresias zo deskrivet « o terc'hel gantañ en e zorn ur vazh aour »Odysseia, XI, 90, evel un arouez eus ar galloud en deus.

A-drugarez d'e c'halloud e c'hall lâret da Odysseüs ar pezh o deus divizet an doueed ha diouganañ dezhañ ar gripedoù a ranko treiñ diwarno e-doug e veaj d'ar gêr. Goude bezañ displeget an abeg eus kasoni Poseidon a oa sachet warne abalamour m'o doa dallet e vab ar c'hiklop, an diouganer a ro e alioù, en o mesk doujañ kousto pe gousto ouzh tropelladoù Helios. En tu all da se e lavar da'r gouron ne echuo ket e avanturioù gant lazhadeg ar bleustrerien a zizenor e balez. Ret e vo da Odysseüs mont kuit en-dro betek ma kavo ur bobl na anavez ket ar mor hag aberzhiñ da Boseidon eno. Koulskoude, daoust da skoazell Kirke ha Tiresias, ne zeuio nemet Odysseüs a-benn da achap da c'hripedoù Enez Helios, ma kollo e geneiled holl o chañsoù da zistreiñ da Itaka. Odysseüs hepken a zistro en enezenn, hag a zanevello da Benelope e emgav iskis gant an diouganer marvXXIII, 323.

 Liamm diavaez 

 Notennoù 

Rummad:Thebai