Partizaned Bielski

Partizaned Bielski a oa un aozadur partizaned yuzev a saveteas yuzevien all e-pad an Eil Brezel-bed. Stourm a rejont ivez ouzh an nazied hag ar re a genlaboure ganto e korn-bro Nowogródek (Navahrudak) ha Lida e Polonia (hiziv an deiz e Belarus). Dont a ra anv ar strollad eus hini ar vreudeur Bielski hag a oa e penn ar bagad.

Dont a rejont a-benn da saveteiñ 1 236 yuzevThe Bielski Partisans, United States Holocaust Museum, http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10007563. Ouzhpenn daou vloavezh a dremenas izili ar strollad e koadeier.

Istor ar familh
Milinerien hag ispiserien e oa ar re vBielskiDefiance: The Bielski Partisans gant Nechama Tec, 1993, Oxford University Press US, ISBN 0195093909 e Stankiewicze (Stankievichy) e-kichen Novogrudek (Navahrudak). Da vare penn-kentañ an Eil Brezel-bed e oa e Polonia, met aloubet e voe gant URSS e miz Gwengolo 1939.

Tud ar familh Bielski a gemeras perzh er melestradur savet gant ar gouarnamant nevez aozet gant ar SoviedizSnyder, Timothy, "Caught Between Hitler & Stalin", The New York Review of Books, Volume 56, Number 7, 30 a viz Ebrel 2009,  ar pezh a lakaas anezho da vezañ gwelet fall gant ar Boloniz a gave dezho e oa URSS un alouber. Da-heul an Oberiadur-brezel Barbarossa e krogas aloubiñ URSS d'an 22 a viz Even 1941 hag e teuas Nowogródek da vezañ ur ghetto.

Krouiñ
Ar pevar breur Bielski : Tuvia Bielski, Alexander Bielski (anavezet ivez gant an anv "Zus"), Asael Bielski hag Aron Bielski a zeuas a-benn da dec'hout war-du ar c'hoadeier tostañ goude ma vije bet lazhet o zud hag izili all eus o familh er ghetto e miz Kerzu 1941. Asambles gant 13 amezeg eus ar ghetto e kroujont ar strollad partizaned e nevezamzer 1942. E-tro 40 ezel a oa er penn-kentañ, ha buan e kreskas ar strollad.

E penn ar strollad e oa Tuvia Bielski ar breur henañ, hag a oa bet kaporal en arme Polonia etre 1927 ha 1929. Dedennet e oa bet gant Emsav sionour ar yaouankiz, ha gwelloc'h e vefe bet dezhañ "saveteiñ ur vaouez yuzev kozh e-lec'h lazhañ dek soudard alaman"Duffy, Peter, The Bielski Brothers. New York: HarperCollins, 2003. ISBN 0-06-621074-7. p.X. Kas a reas kannaded e getoioù ar c'hontre evit tuta hag o c'has da goadeier Naliboki. Degemer a rejont paotred, maouezed ha bugale ha d'ar muiañ e voe betek 1 236 den er strollad (70% anezho a oa maouezed, bugale ha tud kozh). Ne nac'hjont degemer den ebet. E-tro 150 anezho a gemere perzh en emgannoù armet.

Aozañ
Bevañ a rae izili ar strollad dindan douar pe e bunkerioù. Aozañ a rejont ivez ur gegin, ur veilh, ur varaerezh, ur sal-dour hag ur glinikenn. Sevel a raent saout da gaout laezh. Stalioù-labour a oa ivez ma veze dreset ar botoù, an dilhad, hag an armoù. En holl ouzphenn 125 den a laboure enno. Ur skol dindan douar a oa ivez da zegemer ar vugale. Un toull-bac'h hag ul lez-varn a oa ivez er c'hampDuffy, Peter, The Bielski Brothers. New York: HarperCollins, 2003. ISBN 0-06-621074-7. p.214-217.
Hervez lod ne oa ket kevatal an traoù etre ar bartizaned hag annezidi all eus ar c'hamp, ha muntroù ha palforsioù a c'hoarvezas er c'hampPiotr Zychowicz, Bielski pomagał Żydom, ale też ich wykorzystywał, Rzeczpospolita, 23 a viz Genver 2009.

Ober
Stourm a rae partizaned Bielski a-enep an Nazied, hag o c'henlabourerien, evel poliserien eus Belarus a oa emouestlidi, pe c'hoazh a-enep tud o doa trubardet pe lazhet yuzevien. Distruj a rejont ivez. Kinniget e voe 100 000 Reichmark gant an Nazied d'an neb a sikourfe tapout Tuvia Bielski. E 1943 e voe furchet ar c'horn-bro : meur a strollad partizaned a c'houzañvasmet ar re vBielski a zeuas a-benn da dec'hout war-du ul lodenn all eus ar c'hoadeier.

Izili strollad Bielski az ae da breizhañ ha da laerezh (evel ma rae strolladoù partizaned all) boued er c'hêriadennoù tro-war-dro. Ma nac'he ar beizanted reiñ boued dezho e veze skoet ganto, re'zo a voe muntret zoken. Sed perak e voe fall an darempredoù etre ar bartizaned hag ar beizanted. Ul lodenn anezho a sikouras ar bartizaned memestra.http://www1.yadvashem.org/odot_pdf/microsoft%20word%20-%205841.pdf Family Camps in the Forest, Shoah Resource CenterA Hollywood Movie About Heroes or Murderers?, Gazeta Wyborcza, 2008-06-16Piotr Głuchowski, Marcin Kowalski, Wymazany Aron Bell (Aron Bell Erased), Gazeta Wyborcza, 16 a viz Even 2008

Staget e voe partizaned Bielski ouzh strollad ar sovied Jeneral Platon (Vasily Yefimovich Chernyshev) e koadeier Naliboki. Meur a wech e voe klasket divodañ ar strollad partizaned ha lakaat anezho da vont e strolladoù partizaned rusian. Met chom a reas ar strollad dindan urzhioù Tuvia Bielski.

Partizaned Bielski a sikouras ivez ar Soviediz hag e kemerjont perzh en emgannoù a-enep Poloniz, evel ma c'hoarvezas d'ar 1añ a viz Kerzu 1943.The True Story of the Bielski Brothers  Prawdziwa historia Bielskich, Gazeta Wyborcza, 2009-01-06

Rannet e voe strollad ar re vBielski e div unvezh : Ordzhonikidze gant Zus en he fenn, ha Kalinin, gant Tuvia en he fenn. Hervez o dielloù e lazhjont en holl 381 enebour, pe o-unan, pe dre genlabourat gant strolladoù SoviedizDuffy, Peter, The Bielski Brothers. New York: HarperCollins, 2003. ISBN 0-06-621074-7. p. 281: "Niver a dud meneget e istor Ordzhonikidze (Fond 3618; Opus I; File 23) hag istor Kalinin (Fond 3500; Opus 4; File 272) e dielloù Minsk. Istor Kalinin a gaver ivez e Yad Vashem (M.41/120).. 50 ezel eus ar strollad a voe lazhet.

Divodañ
En hañv 1944 e krogas ar Soviediz da argadiñ e Belarus. D'ar mare-se e teuas an unvez Kalinin (enni 1230 paotr, plac'h ha bugel) er-maez eus ar c'hoadeier hag ez eas war-du Nowogrodek.

Daoust m'o doa sikouret ar Soviediz ez eas buan an darempredoù da fall.Piotr Głuchowski, Marcin Kowalski, Wojna polsko-ruska pod bokiem niemieckim, Gazeta Wyborcza, 2009-01-13 Goulennataet e voe ar vreudeur Bielski gant NKVD diwar-benn ar pinvidigezhioù o dije dastumet e-pad ar brezel, ha rebechet e voe ivez dezho n'o doa ket lakaet e pleustr an uhelvennadoù sokialour en o c'hamp. Asael Bielski a voe engouestlet en Arme Ruz hag e varvas e-pad emgann Königsberg e 1945. Ar vreudeur all a zeuas a-benn da dec'hout war-du ar C'hornôg. NKVD a glaskas war-lerc'h Yehuda Bielski, hag a oa kenderv Tuvia, peogwir e oa bet ofiser en arme Polonia a-raok ar brezel. Sikouret e voe gant Tuvia hag e teuas a-benn da vont da Hungaria ha goude-se da Israelhttps://web.archive.org/web/20110310092322/http://www.jewishpress.com/pageroute.do/37115.

Goude ar brezel
Goude ar brezel e tistroas Tuvia Bielski da Bolonia hag e 1945 ez eas da Israel. E New York en em stalias Tuvia ha Zus.

E 1951 e tivroas Aron Bielski d'ar Stadoù-Unanet ma voe anvet "Aron Bell". E 1987 e varvas Tuvia hag e voe douaret e Long Island. Bloaz goude, diwar c'houlenn partizaned a oa o chom en Israel, e voe kaset e gorf da Israel hag aozet e obidoù e Har Hamenuchot, e Jeruzalem. E 2001 e vo douaret e wreg anvet Lilka en e gichen. E Florida e oa Aron o chom betek e varv e miz Gwengolo 2025.

O c'henderv Yehuda Bielski, hag en doa kemeret perzh er strollad partizaned az eas da Israel ma kemeras perzh en Irgunhttp://www.jewishpress.com/content.cfm?contentid=37115.

Torfedoù brezel
Tamallet eo bet da izili 'zo eus partizaned Bielski (met ket d'ar vreudeur Bielski o-unan) bezañ bet graet torfedoù brezel, evel da skouer lazhadeg Naliboki e 1943, ma voe lazhet 129 den gant partizaned soviet.Renta-kont polonek enklask IPN a-zivout lazhadeg Naliboki ha torfedoù all Testoù hag istorourien' zo a lavar e kemeras izili'zo eus partizaned Bielski perzh el lazhadeg, padal e lavar ar c'hontrol izili eus ar strollad hag istorourien all, rak hervezo en em gavas partizaned Bielski war al lec'h mizioù goude an darvoudMarissa Brostoff, "Polish Investigators Tie Partisans to Massacre," Forward (8/7/08)  http://www.forward.com/articles/13935/National Public Radio : Jewish Brothers' Resistance Inspired'Defiance', http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=98759355&ft=3&f=searchTerm=The+Great+Escape1045, 28 a viz Kerzu 2008.
Istorourien a labour evit IPN o deus embannet n'o doa ket kemeret perzh ar vreudeur Bielski en darvoud.Bogdan Musiał, Bielski w puszczy niedomówień, Rzeczpospolita, 31 a viz Genver 2009

Er sinema
 Defiance (2008) skrivet, produet ha sevenet gant Edward Zwick. Gant an aktorien Daniel Craig, Liev Schreiber, Jamie Bell ha George MacKay o c'hoari perzh Tuvia, Zus, Asael hag Aron Bielski.http://www.rottentomatoes.com/m/10009458-defiance/ Defiance, Rotten TomatoesKamil Tchorek : http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article5420709.ece Country split over whether Daniel Craig is film hero or villain, The Times, 31 a viz Kerzu 2008

Notennoù

Daveoù
 Alperowitz, Yitzchak. "Tuvia Bielski", Encyclopaedia of the Holocaust vol. 1, p. 215–16. 
 Arad, Yitzhak. "Family Camps in the Forest", Encyclopaedia of the Holocaust vol. 2, p. 467–469. 
 Smith, Lyn. Remembering:  Voices of the Holocaust. Ebury Press, Great Britain, 2005, Carroll & Graf Publishers, New York, 2006. ISBN 0-7867-1640-1.
 Announcement of the start of the IPN investigation
 http://www.ruf.rice.edu/%7Esarmatia/406/262choda.html Review of "Sowjetische Partisanen in Weißrußland" gant Marek Jan Chodakiewicz, er Sarmatian Review, miz Ebrel 2006

Levrlennadur
 Duffy, Peter, The Bielski Brothers. New York: HarperCollins, 2003. ISBN 0-06-621074-7.
 Eckman, Lester and Lazar, Chaim, The Jewish Resistance: The History of the Jewish Partisans in Lithuania and White Russia During the Nazi Occupation 1940–1945. Shengold Publishers, 1977. ISBN 0-88400-050-8.
 Levine, Allan, Fugitives of the Forest: The Heroic Story of Jewish Resistance and Survival During the Second World War. Stoddart, 1998. Reissued with a new introduction by The Lyons Press, 2008. ISBN 978-1-59921-496-2.
 Nechama Tec, Defiance: The Bielski Partisans. New York: Oxford University Press, 1993. ISBN 0-19-509390-9.

Liammoù diavaez
Partizaned Bielski e lec'hienn United States Holocaust Memorial Museum
Lec'hienn partisans.org  
Tuvia Bielski e lec'hienn Yad Vashem
Kamp Naliboki e lec'hienn Yad Vashem
Partizaned Bielski e lec'hienn Simon Wiesenthal Center
Istor ar re saveteet gant partizaned Bielski e lec'hienn Lida Memorial Society Homepage 
 Voices on Antisemitism atersadenn Daniel Craig e lec'hienn United States Holocaust Memorial Museum]
Lec'hienn ofisiel derc'hel soñj eus ar vreudeur Bielski e Belarus, Polonia hag Israel 
Florida Holocaust Museum

Rummad:Eil Brezel-bed