Thüringen

Stad dieub Thüringen (alamaneg : Freistaat Thüringen) a zo unan eus ar 16 Land a ya d'ober Alamagn. E-kreiz ar vro emañ, hag Erfurt eo ar gêr-benn. 16 200 km² eo gorread al Land, ha 2,3 milion a annezidi a zo ennañ. 
 Douaroniezh 
E-kreiz Alamagn emañ Stad dieub Thüringen, etre al Länder da-heul : Saks-Izel, Saks-Anhalt, Saks, Bavaria ha Hessen.  Stank eo ar c'hoadeier en Thüringen, ul Land lesanvet kalon c'hlas Alamagn. Ar c'hoadeier-se a gaver dreist-holl e gwalarn al Land, en Thüringer Wald. E norzh ar c'hoad-se e kaver un uhelgompezenn. Er gwalarn ez eus ul lodenn eus ar menezioù Harz. Torosadurioù menezioù all a gaver en Thüringen : Rhön, Dün, Kyffhäuser ha Hainich. Lodenn reter Thüringen a zo un uhelgompezenn. Ar Saale, an Ilm, ar Werra, an Unstrut hag ar Weibe Blanc eo ar stêrioù a gaver en Thüringen.

 Aozadur an tiriad 
Arondisamantoù (Landkreise) ha kêrioù-arondisamantoù (kreisfreie Städte)

400px|center
+17 Landkreise ThüringenNiv.ArondisamantPennlec'hMarilhGorread
(km²)Annezidi
(2007)1Altenburger LandAltenburgABG569,08103 3132EichsfeldHeiligenstadtEIC939,82107 9243GothaGothaGTH935,591414054GreizGreizGRZ843,52112 6825HildburghausenHildburghausenHBN937,3869 4256IlmArnstadtIK843,30114 4457KyffhäuserSondershausenKYF1 035,1385 3628NordhausenNordhausenNDH710,9191 7629Saale-HolzlandEisenbergSHK816,9988 93510Saale-OrlaSchleizSOK1.148,4190 91011Saalfeld-RudolstadtSaalfeldSLF1.034,58121 54212Schmalkalden-MeiningenMeiningenSM1.210,14134 26213SömmerdaSömmerdaSÖM804,1775 25714SonnebergSonnebergSON433,3662 38415Unstrut-HainichMühlhausenUH975,48111 64316WartburgBad SalzungenWAK1.304,8413 05817Weimarer LandApoldaAP803,0386568
6 kêr-arondisamant (kreisfreie Städte) Thüringen
 Eisenach (EA) 
 Erfurt (EF)
 Gera (G)
 Jena (J)
 Suhl (SHL)
 Weimar (WE)

 Kêrioù 
 Kêrioù Thüringen niv.  kêr  annezidi  distrig 31 a viz Kerzu 1970  31 a viz Kerzu 2000  30 a viz Even 2005 1.  Erfurt  192.679  200.564  202.590  kêr dizalc'h 2.  Gera  106.841  112.835  104.737  kêr dizalc'h 3.  Jena  85.169  99.893  102.201  kêr dizalc'h  4.  Weimar  63.985  62.425  64.361  kêr dizalc'h 5.  Gotha  57.256  48.376  47.045  Gotha 6.  Eisenach  50.059  44.442  43.858  kêr dizalc'h 7.  Nordhausen  42.018  45.633  43.781  Nordhausen 8.  Suhl  28.177  48.025  43.202  kêr dizalc'h 9.  Altenburg  47.497  41.290  38.203  Altenburg 10.  Mühlhausen  46.135  38.695  37.480  Unstrut-Hainich 11.  Saalfeld  31.048  29.511  28.148  Saalfeld-Rudolstadt 12.  Ilmenau  19.634  27.176  26.713  Ilm 13.  Arnstadt  27.368  27.220  25.828  Ilm 14.  Rudolstadt  30.087  27.528  25.584  Saalfeld-Rudolstadt 15.  Apolda  29.754  25.899  24.684  Weimar 16.  Greiz  39.424  26.177  24.007  Greiz 17.  Sonneberg  29.811  24.837  23.928  Sonneberg 18.  Sondershausen  22.195  23.088  21.718  Kyffhäuser 19.  Meiningen  24.876  22.240  21.642  Schmalkalden-Meiningen 20.  Sömmerda  15.959  21.977  20.885  Sömmerda

 Istor 
 Ragistor 
Roudoù pobladur e Thüringen a gaver ken abred hag e 350 000 kent JK. Korf-eskern un Homo sapiens (200 000 kent JK) a zo bet kavet e-kichen Weimar.

 Roud kentañ an anv Thüringen 
Anv Thüringen a zeu eus hini an Dhüringed a veze o chom eno e-tro an eil kantved. Tapet e voe gant ar Franked e-tro ar  kantved, hag ul landgraf (kontelezh) eus an Impalaeriezh santel roman german e voe azalek 1130.

 Er Grennamzer 
Gant marv Heinrich Raspe IV e 1247 ez eas familh konted Thüringen da netra. Goude ar brezel a hêrezh (1247-1264) e voe dizalc'h lodenn gornôg Thüringen dindan an anv Hessen. Ar peurrest eus Thüringen a voe perc'hennet gant konted Meissen, hag int eus familh Wettin. Dont a reas neuze da vezañ kreiz trede dukelezh Saks ha rouantelezh Saks. Pa voe rannet ar familh Wettin e daou skourr e 1485 e voe perc'hennet Thüringen gant an hini kentañ, ha tamm-ha-tamm e voe rannet e meur a stadig abalamour d'an hengoun sakson diazezet war rannañ an hêrezh hetre an hêred c'hourel. Graet e vez dukelezhioù sakson eus ar stadoù-se. Ar re bouezusañ a oa hini Saks-Weimar, Saks-Eisenach, Saks-Jena, Saks-Meiningen, Saks-Altenburg, Saks-Coburg ha Saks-Gotha. 

 An Disivoud 
Da vare an Disivoud e teuas Thüringen da vezañ ur vro brotestant. E 1520 e voe diskaret ar gredenn gatolik : distrujet e voe ar manatioù ha skarzhet ar veleien. Dindan ren priñs-dilenner Mainz e oa distrig Eichsfeld ha katolik e chomas, evel kêr Erfurt ha tro-war-dro dezhi. 

 An  kantved 
Napoleon Iañ a adsavas an tiriad pa voe krouet kengevredad ar Roen e 1806. Kemmoù a voe degaset en-dro da vare Kendalc'h Vienna (1814-1815) pa voe krouet ar C'hengevredad german. 
 An  kantved 
E 1920 e voe kendeuzet ar stadoù-se en ur stad nemetken anvet Thüringen ha lakaet e voe Weimar da gêrbenn. Gant dileuridi Saks-Coburg e voe dibabet bezañ staget ouzh Bavaria. D'ar mare-se e oa dispac'hel an traoù e Thüringen. E miz Here 1923 e voe degemeret izili eus KPD e gouarnamant Thüringen. Fellout a rae dezho ma vefe aozet ur Republik kuzulioù, met ne badas ket ha flastret e voe gant an arme. 
E 1937 e vo digoret kamp-bac'h Buchenwald e-kichen Weimar. Kalz distruj a voe e Thüringen e-pad an Eil Brezel-bed, dreist-holl e Jena hag e Nordhausen, hag a voe bombezet kalz. Stadunaniz eo a voe ar re gentañ o tizhout Thüringen e miz Ebrel 1945, met azalek miz Gouere 1945 e voe aloubet gant an Arme Ruz. Ul lodenn eus Saks Prusia (Erfurt, Mühlhausen ha Nordhausen) a voe staget neuze ouzh Thüringen ha lakaet e voe Erfurt da gêrbenn. Dilennadegoù kentañ ar parlamant a voe aozet e 1946. 

E 1949 e voe krouet DDR ha staget e voe Thüringen outi. Divodet e voe al Länder e 1952 hag aozet distrigoù (Bezirke) en o lec'h. Rannet e voe neuze Thüringen e tri distrig : hini Erfurt, hini Gera ha hini Suhl. Da vare ar Brezel Yen e voe harzoù su Thüringen ul lodenn eus ar rideoz houarn, evel ma c'haller gwelout e Mirdi ar Voger e Mödlareuth. Adsavet e voe Land Thüringen e pa voe adunvanet Alamagn e 1990. E 1993 e voe votet ur vonreizh nevez ha dibabet an anv Freistaat Thüringen. Abaoe an adunvanidigezh ez eo bet CDU ar strollad politikel pennañ hag e izili o deus kemeret perzh en holl c'houarnamantoù : gouarnamantoù kenunaniezh (1990-1999) pe o-unan e penn an traoù abaoe 1999.

 Galloud lezenniñ 
Gant parlamant Thüringen eo e vez votet al lezennoù. Aozet e vez dilennadegoù bep pemp bloaz. 88 dileuriad a zo el Landtag. 

 Embregerezhioù pennañ Thüringen 
 Anv an embregerezh  Skourr Niver a implijidi  Lec'h pennañ Deutsche Post AG  Post, ensavadur kred  5000  Erfurt, Nohra Deutsche Bahn AG  Transportoù dre hent-houarn  4800  Erfurt  Deutsche Telekom AG  Pellgehenterezh  3300  Erfurt  Helios Kliniken GmbH  Ospitalioù  2900  Erfurt, Gotha, Bleicherode  AOK Thüringen  Asurañsoù  2300  Erfurt  Metro  Kenwerzh a-vunut hag a-vras  2300    Rhön Klinikum AG  Ospitalioù  2200  Bad Berka, Hildburghausen, Meiningen EDEKA  Kenwerzh a-vunut hag a-vras  2100   Zeitungsgruppe Thüringen Verwaltungsgesellschaft mBH  Kelaouiñ  1800  Opel  Sevel kirri  1800  Eisenach 

 Deskadurezh 
 Deskadurezh uhel 
E Thüringen e kaver nav ensavadur a zeskadurezh uhel :
 Skol-veur Friedrich Schiller e Jena
 Skol-veur Erfurt
 Skol-veur Bauhaus e Weimar
 Skol-veur teknologiezh Ilmenau
 Fachhochschule Jena, Erfurt, Schmalkalden ha Nordhausen
 Skol-uhel sonerezh Franz Liszt e Weimar

 Sevenadur 
A-bouez ez eo Thüringen en Alamagn a-fet sevenadur. A-viskoazh eo bet brudet kêr Weimar a-fet sevenadur, hag eno eo e c'hanas al luskas lennegezh anvet "Weimarer Klassik" (e-tro 1786-1805), eno e voe krouet ar Bauhaus hag e Thüringen ivez e vo skrivet kentañ bonreizh Alamagn.

 Tud vrudet 
Tud a-bouez bras e sevenadur Europa a zo liammet ouzh Thüringen. Martin Luther a repuas e kastell Wartburg ma stagas gant treiñ an Testamant Nevez en alamaneg. Goethe a voe o chom eno e-pad ouzhpenn 50 vloaz, hag eno ivez eo e kejas ouzh ar barzh Friedrich Schiller.

A-bouez eo ivez Thüringen a-fet sonerezh klasel :Johann Sebastian Bach a voe ganet en Eisenach hag ul lodenn eus e vuhez a gasas e Thüringen. Alies e teuas Johannes Brahms da Meiningen, ma savas e bevare sinfonienn. Franz Liszt a labouras e Weimar ha Richard Wagner a zeuas alies da Eisenach ha da Weimar ma krouas Lohengrin.

War dachenn ar skiantoù e c'haller menegiñ ar fizikour Ernst Abbe, ar matematikour Friedrich Ludwig Gottlob Frege, ar mezeg Christoph Wilhelm Hufeland pe c'hoazh ar biologour Ernst Haeckel. 

 Levrlennadur 
 Thüringen, Kerstin Sucher, Bernd Wurlitzer, 2006, ISBN 3-7701-6396-6. 
 Thüringer Landesamt für Statistik : http://www.tls.thueringen.de/seite.asp
 Landesentwicklungsgesellschaft : http://www.leg-thueringen.de
 Bonreizh Freistaat Thüringen er Wikisource, http://de.wikisource.org/wiki/Verfassung_des_Freistaates_Th%C3%BCringen

 Liammoù diavaez 
 Lec'hienn ofisiel Land Freistaat Thüringen
 Skeudennoù gweledvaoù Thüringen
 Lec'hienn ofisiel kêr Erfurt

Rummad:Stadoù Alamagn