Carel van Mander

Carel van Mander (miz Mae 1548 e Meulebeke - 11  a viz Gwengolo 1606 e Amsterdam), a oa ul livour hag ur skrivagner flamank. Ma n'eo ket priziet-tre a-fet livañ, ez eo brudet dreist-holl evit e zastumad buhezskridoù livourien izelvroat hag alaman ar  hag ar  kantved.

 E vuhez 

Kaset e voe Carel van Mander da studiañ da c'h-Gent tro-dro 1560. Ne felle ket dezhañ bezañ gwerzher lien evel e vreur, neuze e tibabas al livañ hag al lennegezh. Deskiñ a reas e Gent gant a livour Lucas de Heere etre 1564 ha 1566, ha goude-se gant Pierre Vlerick e Kortrijk hag e Tournai.
Goude-se ez eas da beurzeskiñ en Italia.
E Firenze e kejas gant Giorgio Vasari (1573), labourat a reas war ar murlivadurioù e Terni (1574), ha goude-se ez eas da Roma, hag eno e kejas gant ul livour flamank all, Bartholomeus Spranger e anv. Mignoned e teujont da vezañ (1574-77). Asambles e labourjont e lez Rudolf II. E 1578 e tistroas da Flandrez, hag e timezas gant Louise Buse. Bloaz goude e voe ganet ur mab Carel van Mander II pe Van Mander yaouank  (1579-1623) e anv, bet livour taolennoù istorel ha kartoñsour pallennoù-moger..

Skarzhet e voe eus Flandrez abalamour d'ar reuz ha d'ar vosenn, hag en em staliañ a reas gant e familh e Haarlem e 1580 e-pad ur pennadig da gentañ, ha da-vat azalek 1583. Eno e kejas gant an engraver Goltzius, al livour Cornelis van Haarlem hag ar bankour Rauwaerts. Asambles e savjont akademiezh arzoù Haarlem.

Da gentañ e voe levezonet gant orbidouriezh Spranger. Er bloavezhioù 1590 e kemmas doare da livañ, naturalour ha rakbarok e teuas e oberennoù da vezaoñ, kazi sur diwar levezon Akademiezh Haarlem. Kermesoù a livas tro-dro 1600 hag er memes koulz en doe Frans Hals da skoliad.

E Amsterdam e varvas e 1606. Eno e oa deuet da chom e 1604 hag er bloavezh-se ivez en doa lakaet embann al levr a lakaje anezhañ da vezañ istorour kentañ skolioù arzoù an Norzh, ouzhpenn 70 vloaz a-raok Joachim von Sandrart.

 Het Schilder-Boeck : Levr al livourien 
Kinnig ha framm
Embannet gant van Mander e Amsterdam e miz Gouere 1604 hag embannet e Haarlem gant Paschier van Wesbuch e miz Kerzu 1604, anvet eo al levr Het Schilder-Boeck ("Levr al livañ'" pe "levr al livourien ") ennañ c'hwec'h testenn zisheñvel :
 Pennaennoù arz uhel-tre al livañ (d'ar marc'hadour taolennoù ha dastumer Melchior Wyngtis van Middelburg) enno displegadennoù diwar-benn ar gened ;
 Buhez livourien vrudet an henamzer (d'ar marc'hadour a Amsterdam Jacques Razet), dastumad testennoù Plin gozh hag Athenaios ;
 Buhez livourien italian modern (da Varthelemy Ferreris, gwerzher ha dastumer a Leyde), diwar labourioù Giorgio Vasari (van Mander a gejas gantañ en Italia war-dro 1573) hag eñvorennoù Van Mander pa oa en Italia ;
 Buhez livourien ilurañ an Izelvroioù hag Alamagn (da zaou vreser a Haarlem, Jan Matthysz Ban ha Cornelis Gerritsz Vlasman), lodenn vrasañ al levr eo, enni 94 pennad, da lavaret eo en-dro 100 buhezskrid (a vent disheñvel) diwar-benn livourien flamank, izelvroat hag alaman an Azginivelezh ;
 Displegadennoù diwar-benn Treuzfurmadurioù Ovidius (da Gedeon Fallet, sekretour kêr Amsterdam) ;
 Taolennadur delwennoù an henamzer (d'al livour Cornelis Ketel), an div destenn ziwezhañ o vezañ displegadennoù skeudennoù.

Evit a sell ouzh istor an arzoù ez eo ar pevar lodenn "Buhez livourien ilurañ an Izelvroioù hag Alamagn" (Het Leven der doorluchtige Nederlandsche en Hoogh duytsche Schilders) an hini bouezusañ. Enni e kaver div lodenn : en hini gentañ (71 pennad) e vez kinniget buhez hag oberennoù an arzourien marvet a-raok ma vefe embannet al levr, en eil hini (23 fennad) e kaver displegadennoù diwar-benn livourien ne oant ket marv d'ar mare-se. 

E-pad meur a vloaz e reas van Mander enklaskoùhervez Robert Genaille (gw.an notennoù), van Mander a stagas gant e enklaskoù e 1596-97, ha testennoù zo a skrivas azalek   1598.. Damheñvel eo e levr ouzh hini Vasari (Vite livourien italia an Azginivelezh). War ar seblant e voe levezonet van Mander gant labour e vestr kentañ, Lucas de Heere e anv, hag en dije skrivet ul levr anvet Buhez livourien aet da get, ha gant Pictorum aliquot celebrium Germaniae inferioris effigies (Antwerpen, 1572) gant Dominicus Lampsonius. Ur seurt respont e oa ivez da Giorgio Vasari hag a embanne e oa oberennoù italian an Azginivelezh gwelloc'h evit kement tra a veze graet en Europa. Van Mander a felle dezhañ diskouez e oa bet dibar labour arzourien alaman, flamank hag izelvroat azalek mare ar re Gent ( kantved) a-fet teknik hag a-fet mestroniañ arz ar poltrediñ ha hini ar gweledvaoù.

Buhezskridoù a gaver e Het Leven ...
Lodenn gentañ : Livourien ( ha  kantved) marv a-raok 1604

 Hubert van Eyck ha Jan van Eyck
 Roger de Bruges (disheñvelet, dre fazi, diouzh Rogier van der Weyden, kinniget er pennad 8)
 Hugo van der Goes
 Diwar meur a livour, re gozh ha re vodern (Hans Sebald Beham, Lucas Cranach, Israel de Meckenen, Martin Schongauer, Hans Memling, Gerard van der Meire, Gerard Horenbout, Lievin de Witte, Lancelot Blondeel, Jean Vereycke, Gerard David, Jan Sanders van Hemessen, Jean Mandijn, Volckert Claeszoon, Jean Singher, Jean van Elburg de Gueldre, Arnould de Beer, Jean Crans, L. van Noort, Michel Gast, Pierre Bom ha Cornelis van Dalem)
 Van Ouwater
 Geertgen tot Sint Jans
 Dirk Bouts
 Rogier van der Weyden
 J. Cornelis
 Albrecht Dürer
 Engebrechtsz
 Bernard van Orley
 Lucas van Leyden
 Yann an Nederlandat
 Quinten Matsijs
 Hieronymus Bosch
 C. Kunst
 De Cock
 Jan van Calcar
 Pierre Koeck
 Joachim Patinir
 Henri Bles
 Lucas Gassel
 Lambert Lombard
 Hans Holbein ar Yaouankañ
 Vermeyen
 Jan Gossaert
 Joorisz
 J. van Cleef
 Heinrich Aldegraver
 J. Swart
 Livourien malinan
 J. Mostaert
 De Weert
 les van Cleef
 Antonio Moro
 De Backer
 Hieronymus Cock ha Matthias Cock
 Key
 Pieter Brueghel gozh
 Jan van Scorel
 Claeszoon
 Bueckelaer
 Frans Floris
 Pieter Aertsen
 Maarten van Heemskerck
 Aertszoon
 Hubert Goltzius
 Pierre Vlerick
 Bloklandt
 Lucas de Heere
 Jacques Grimmer
 Corneille Molenaer
 Pieter Balten
 Van Lierre
 Pieter ha Frans Pourbus gozh
 Geeraerts
 Christophe Schwartz
 Michiel van Coxcie
 Barentsen
 Lucas van Valckenborch ha Martin van Valckenborgh
 Hans Bol
 François ha Gillis Mostaert
 Marinus van Reymerswale
 Henri van Steenwyck
 De Ryckère
 Gillis Congnet
 Joris Hoefnagel
 Arnold Mytens
 Van Winghen
 Maarten de Vos

eil lodenn : Livourien oberiant e 1604
 Hans Vredeman de Vries
 Jan van der Straet, lesanvet Stradanus
 Gillis van Coninxloo
 Bartholomeus Spranger
 Cornelis Ketel
 Geldorp
 Miereveld
 Goltzius
 Vroom
 Soens
 Hans von Aachen
 Pierre ha Corneille De Witte
 Mathieu Bril ha Paul Bril
 Cornelis van Haarlem
 Jacques de Gheyn II
 Otto van Veen
 Jan Snellinck
 Joachim Wtewael
 Adam van Noort, Joos de Momper, Frans Badens
 "" ""
 David Vinckboons
 Arzourien vev liesseurt (C. Floris, P. Moreels, Grebber, C. Claesz, Van Somer, Van der Voort, E. Krynsz, Ravensteyn, Druyvesteyn, De Mosscher, T. Ariaensz, Van der Heck, Monfort, Cluyt, J. Ariaensz et Hubert Tons)

E oberenn
Taolennoù
 Dibennidigezh Santez Katell (1582) - Courtrai, iliz Sant-Varzhin
 An Dour-beuz (tro 1583) - Haarlem, Mirdi Frans Hals 
 Liorzh ar Garantez - Sant-Petersbourg, mirdi ar Peniti
 Gouel Maria Veurzh - Haarlem
 Azeulerezh ar vêsaerien (tro 1596-98) - Kiev
 Prezeg Sant Yann (1597) - Hannover
 Azeulerezh ar vêsaerien (eoullivadur war goad, 1598) - Haarlem, Mirdi Frans Hals 
 Emziouer Sipion (1600) - Amsterdam, Rijksmuseum Amsterdam
 Dañs al leue aour (1602) - Haarlem, Mirdi Frans Hals

Tresadennoù
 Skrapadenn Europa (1589) - Budapest
 Apollon ha Dafne (tro 1589) - Firenze
 Pan ha Sirinx (tro 1589) - Firenze
 Kermes (tro 1600) - Pariz, Skol vroadel an arzoù-kaer
 Madalen o vorc'hediñ - Londrez
 Den en noazh, eus a-dreñv - Amsterdam, dastumad van Regteren-Altena
 Penn ur vaouez - Haarlem, diazezadur Teyler

Notennoù

Levrlennadur
 Carel van Mander, Le livre de peinture, kinnig ha notennoù gant Robert Genaille, Hermann, 1965.
 Karel Van Mander, Le Livre des peintres - Vies des plus illustres peintres des Pays-Bas et d'Allemagne'', digoradur ha notennoù gant Véronique Gerard-Powell, Les Belles Lettres, , 2002, levrenn I ha II.

Rummad:Ganedigezhioù 1548
Rummad:Marvioù 1606
Rummad:Livourien flamank
Rummad:Skrivagnerien an Izelvroioù
Rummad:Istorourien war an arz