Adolf Wölfli

Adolf Wölfli (29 a viz C'hwevrer 1864 e Bern – 6 a viz Du 1930 en ur bredospital e Bern) a oa un arzour suis.

 E vuhez 
Bener ha lonker e oa e dad, Jakob Wölfli e anv. Torfedour e teuas da vezañ, ha dibenn e vuhez a gasas en toull-bac'h. E 1875 e tistroas d'e vro c'henidik hag eno e varvas abalamour d'an delirium tremens. Lenn a reer en e vuhezskrid ijinet gant Adolf Wölfli"Eus ar c'havell d'ar bez, pe pedenn d'ar mallozh evit al labour hag an dour-c'hwez, an droug hag an trubuilh"., e oa seizh bugel en holl, eñ o vezañ ar yaouaer. Soñjal a reer e oa kannerez e vamm. 

E 1872 en em stalias ar familh e Bern, ha nepell goude e tec'has kuit an tad. Ar peurrest eus ar familh a c'houzañvas neuze an naon du, daoust da strivoù ar vamm. Tost holl o madoù a voe gwerzhet diouzh ar chresk hag e miz Here 1872 e tegouezhas ar familh e Schangnau. Bodet e voe bodadeg ar c'humun, ha divizet e voe gant hec'h izili lakaat Adolf hag e vamm e ti ul labourer-douar hag a oa kuzulier stad hag a laboure e Cherlishof, e kumun Bumbach. Dispartiet e voe Adolf diouzh e vamm e miz Genver 1873.

Kaset e voe da veur a di-feurm, hag enno e voe lakaet da arvestiñ ouzh tud oc'h evañ, ha rediet da evañ a-wechoù. E lec'hioù zo e veze dornet zoken, ken na veze ket gouest da vont d'ar skol ken. Pa oa 9 bloaz e varvas e vamm. Mêsaer-givri e voe, ha mevel azalek 1880.

Meur a wech e klaskas gwallañ merc'hed yaouank-tre, « un temptadur diaoulek »Eus ar c'havell d'ar bez, Kaier Niv. 5,1908, e voe toullbac'het e 1890 Adkouezhañ a reas, ha lakaet e voe da zigiriek, ha dalc'het azalek 1895 e bredospital Waldau, e-kichen Bern. Eno e chomas betek e varv.

 E oberenn 
E 1899 e stagas Wölfli gant an tresañ, ar skrivañ hag ar sonaozañ. E-pad 30 vloaz e savas neuze 1 300 tresadenn, 44 c'haier enno e zamkaniezhioù diwar-benn ar skiantoù hag ar relijion. En e gaieroù e krouas gerioù hag e tistummas re all, kemmoù a zegasas d'ar reizhskrivañ ha daougementiñ pe tric'hementiñ ar vogalennoù hag ar c'hensonennoù, a-benn luskañ frazennoù e vuhezskrid ijinet, 25 000 pajenn dezhañ, hag anvet « Mojenn Sant Adolf ».

Al lod brasañ eus e oberennoù a zo miret e mirdi Arzoù-kaer Bern, ha Diazezadur Adolf Wölfli eo a ra war-dro.

Levrlennadur
 Dr. W. Morgenthaler, Ein Geisteskranker als Künster: Adolf Wölfi, Berne/Leipzig, 1921Adembannadurioù : Dr. W. Morgenthaler, Adolf Wölfli. Troidigezh ha kinnig gant Henri-Pol Bouché. Pariz, Publications de l'Art brut, 1964
Dr. W. Morgenthaler, Madness and Art: The Life and Works of Adolf Wölfli, University of Nebraska Press, USA, 1992)
 A-stroll, Adolf Wölfli 1864-1930, Werk aus einer Privatsammlung, Bâle, Kupferstichkabinett, Kunstmuseum, 1971
 Adolf Wölfli (a-stroll). Diazezadur Adolf Wölfli, Mirdi an Arzoù-kaer, Berne, 1976. Kinnig e vuhez hag e oberenn gant Elka Spoerri
 Elsa Longhauser & Elka Spoerri, The Other Side of the Moon. The World of Adolf Wölfli, katalog an diskouezadeg, Philadelphia, 1988
 A-stroll, Wölfli, Dessinateur-Compositeur , Embannadurioù l’Age d’Homme, Lausanne, 1991
 Marianne Wackernagel von Schwabe, Adolf Wölfli, Sondereinband, 1998
 Daniel Baumann & Elka Spoerri, The art of Adolf Wölfli, Princeton University Press, 2003

Skridoù Wölfli
 Von der Wiege bis zum Graab, Oder, Durch arbeiten und schwitzen, leiden, und Drangsal bettend zum Fluch. Schriften 1908-1912 (Eus ar c'havell d'ar bez, pe pedenn d'ar mallozh evit al labour hag an dour-c'hwez, an droug hag an trubuilh). Skridoù 1908-1912, Diazezadur Adolf Wölfli, Mirdi Arzoù-kaer Berne, Francfort, 1985

Pennadoù e-barzh levrioù
 Michel Thévoz, L'Art brut. Genève, Albert Skira, coll. "La Peinture", 1975, 1980.
 Wölfli : l’empire du songe, pennad 5, pp 76-88, in Outsiders, fous, naïfs et voyants dans la peinture moderne (1889-1960) gant Christian Delacampagne, embannadurioù Mengès, Pariz, 1989
 Wölfli gant Elka Spoerri, Raw Vision N°4, 1991
 Adolf Wölfli : An examination of the « Funeral March », the Swiss Visionary’s final voluminous Illustrated books gant Edward Gomez, Raw Vision N°18, 1997
 Saint Adolf II, Empereur du gigantisme, pp 76-91, in Les Primitifs du  gant Jean-Louis Ferrier, Terrail, 1997
 Le phénomène Adolf Wölfli, Pennad 2, pp 22-30 in L’Art brut gant John Maizels, Phaidon, 2003

Levrioù ma vez meneget Wölfli enno
 Hans Prinzhorn, Bildnerei der Geisteskranken, Springer Verlag, Berlin, 1922 
 Catalogue de la Collection de l’Art brut, Lausanne, 1976 ha 1986
 Another World : Wölfli, Aloïse, Müller, Third Eye Centre, Glasgow, 1978
 Michel Random, « L’art visionnaire », Nathan, Pariz, 1979
 Art brut, Collection de l’Aracine, katalog an diskouezadeg, Mirdi ar Arz modern, Lille Métropole, 1997
 Lucienne Peiry, L'Art brut. Pariz, Flammarion, 1997.
 Colin Rhodes, L'Art outsider: art brut et création hors normes aus XXe siècle, Thames & Hudson, 2001
 Florence de Mèredieu, Histoire matérielle et immatérielle de l'art moderne, Larousse, 2004
 Laurent Danchin, Art brut. L’instinct créateur, Gallimard, Pariz, 2006
 B Tosatti, Beautés Insensées, katalog an diskouezadeg, Skira Seuil Editions, 2007

Liammoù diavaez

 Diazezadur Adolf Wölfli, Mirdi an Arzoù-kaer, Bern (Suis)
 Lec'hienn diwar-benn Adolf Wölfli

 Notennoù 

Rummad:Arzourien Suis
Rummad:Arz garv
Rummad:Ganedigezhioù 1864
Rummad:Marvioù 1930