Moneiz

Moneiz, en e ster hollek, a dalv arc'hant, e pezhioù hag e bilhedoù peurliesañ.

Moneiz a c'hall bezañ resisoc'h ha daveiñ d'unan eus ar binvioù arc'hant a zo anezho. Anv zo eus un unanenn arc'hant d'ar mare-se. Lies eo moneizoù ar bed dre o stummoù hag o zachennadoù.

Teir fonksion a zo gant ar moneiz : bezañ un unanenn gont, ur mirad a dalvoudegezh, hag hanterour an eskemmoù.

 Mon lezennel ar moneizoù 
Da aesaat ar c'henwerzh etrebroadel etre an takadoù moneizel e vez implijet feurioù eskemm, da lavaret eo ar prizioù a c'haller eskemm ar moneizoù an eil ouzh egile. Komz a reer eus mon ar moneiz. Lod eus ar moneizoù n'o deus ket mon ken, evel ar Pengő pe c'hoazh Franc Aljeria. Mon ur moneiz a c'hall bezañ ret pe frank.

Pep stad en deus e voneiz dezhañ. Ret eo avat menegiñ stadoù-izili Unaniezh Europa o deus lezet kontrol ar politikerezh moneizel da Vank Kreiz Europa. Ar moneizoù all a vez roet o mon gant pep e Vank kreiz pe Ministrerezh an Arc'hant. Embreger a reont ar re-mañ ur monopol war ar produiñ hag ar skignañ. Emren pe emrenoc'h a c'hall bezañ ur Bank kreiz diouzh ar gouarnamant en deus krouet anezhañ.

 Moneizoù a-vremañ 
E-touez ar moneizoù brudetañ e kaver an dollar US, moneiz Stadoù-Unanet Amerika, moneiz galloudusañ ar bed. Ur moneiz pouezus-kenañ all e armerzh ar bed zo an euro, moneiz Unaniezh Europa. Moneizoù all a c'hall bezañ meneget : ar yen, moneiz Japan, hag al lur sterling, moneiz ar Rouantelezh Unanet. 

Ar memes ger a c'hall bezañ implijet gant meur a stad, da skouer an dollar pe an dinar. Bez zo ivez stadoù hag a implij ar memes moneiz, da skouer Takad an Euro. Gallout a ra ur stad divizout implij moneiz ur stad all : war dachennadoù Panama hag El Salvador e vez reizhus an US Dollar.

Pep moneiz en devez ur moneiz-rannañ, a dalv 1/100 ar moneiz-pennañ : 100 cent = 1 dollar, 100 cent pe santim = 1 euro, 100 penny = 1 lur sterling. Unanennoù a 1/10 pe a 1/1000 a zo anezho ivez. Nebeud broioù evel Maoritania, Madagaskar ha Ginea a chom en diavaez diouzh ar sistem a-zegoù.

Abaoe 2009 ez eus moneizoù niverel digreizennet ha n'int ket stag ouzh ur Stad. Graet e vez kriptomoneizoù deus outo, ar Bitcoin a oa an hini kentañ, reoù all zo arruet war-e-lerc'h evel Ethereum pe Solana evit ar re vrudetañ.

 Nomenkladur ar moneizoù a-vremañ 
Kodet eo bep moneiz gant tri lizher, ar reolad ISO 4217 an hini eo : an daou gentañ a zaved d'e stad hag an hini diwezhañ d'e lizherenn-dal. Gant se eo an dollar amerikan hag an dollar c'hanadian kodet USD (US=United States, D=dollar) ha CAD (CA=Canada), al lur breizhveurat GBP (GB=Great Britain, P=pound). Un direolder eo an euro kodet EUR peogwir ez eus meur a stad ennañ.

 Arouezioù moneiz 
Diamrezet int aet da vezañ ablamour d'ar reolad ISO 4217. Un nebeud arouezioù a vezer graet ganto koulskoude :
 $ - an Dollar
 ¥ - ar Yen e Japan
 € - an Euro, moneiz Unaniezh armerzhel Europa
 £ - al Lur sterling (pound), moneiz ar Rouantelezh Unanet
 ₿ - ar Bitcoin, kriptomoneiz kentañ krouet e 2009

 Stummoù moneizoù en istor 
An trokerezh a oa ur seurt eskemm hep moneiz, pe gant ar madoù o-unan e plas ar moneiz. Simplik a-walc'h e oa ar seurt kenwerzh. Da luziata an eskemmoù hag an talvoudegezhioù e voe implijet ur moneiz, pe stumm bennak e vefe, evit dont a-benn da gerwerzhañ muioc'h ha gwelloc'h.

Forzh petra a c'hall bezañ ur moneiz evit gwir. Estreget ar metal prizius (aour, arc'hant, kouevr...) e voe implijet kalz dafarennoù all evel moneiz en istor : 

 troc'hadoù maen toullet, en inizi Yap, c'hoazh implijet hiziv an deiz
 en uheldirioù Ginea-Nevez e veze implijet istr : ar re "gKina", hanterloar o stumm, livet a-wechoù. Tennañ a ra ar vro he anv deuzhouto. Skeudennet int war bilhedoù bank ar vro.
 pezhioù dilhad
 mouchoueroù
 gwalennoù
 dent loened : dent chas, dent koleoù-mor, dent c'hwezhered braz, dent delfined, dent moc'h, dent wapitied
 pluñv
 feurioù avanked
 ed
 troioù-gouzoug kregin
 pempilhoù lostoù olifanted
 butun, e Virginia
 brik te, e Sina
 kregin kaori  (Monetaria moneta) e Sina eus 1100 a-raok JK da 1578 goude JK. Skignet eo bet en India, er Meurvor Habask, er Maldivez, marc'hadourien arab en deus kaset anezho betek Afrika.
 holen
 pesked sec'het, en Island
 alamandez, en Indez
 fav kakao, e Spagn Nevez
 sigaret en arme hag er c'hampoù prizonidi brezel

 Liammoù diabarzh 
 moneizoniezh, studi ar moneizhoù hag ar medalennoù
 feur eskemm
 marc'had an eskemmoù
 takad moneizel
 Font Moneizel Etrebroadel (FME)
 Kriptomoneiz
 Bitcoin

 Daveoù 


Rummad:Arc'hant
Rummad:Armerzh