Lennegezh vrezhonek

Ken kozh ha diwezh an  goude J.-K. e seblant bezañ ar skrid brezhonek koshañ, nemet ne gaver ket ur wir destenn a-raok kreiz ar  a c'hell bezañ renket evel roudenn gentañ al lennegezh vrezhonek. Gant Arzel EvenArzel Even, Hol lennegezh kollet. Al Liamm niv. 111, Gouere-Eost 1965, pp. 252-260. ha Yann-Ber PiriouContribution à une histoire de la littérature bretonne perdue, tezenn, Skol-veur Roazhon 2, 1982. ez eo bet sachet an evezh war ar fed m'eo bet kollet kazi an holl dornskridoù brezhonek savet a-raok donedigezh ar moullañ. Al lennegezh vrezhonek kollet eo anv ar yoc'h a skridoù lennegezh a c'heller goulakaat ez eus bet anezho er Grennamzer.

 Henvrezhoneg 
Dre forzh studiañ ar spisc'herioù e henvrezhoneg ez eus bet kavet e voe stummoù koshañ d'ar gerioù brezhonek Léon Fleuriot, Dictionnaire des gloses en vieux breton. Paris : C. Klincksieck, 1964, Lenn en-linenn a gaver e lod dornskridoù latin, ar re-se savet evit bastañ da ezhommoù ar venec'h peurvuiañ, pe evit pourveziñ un displegadenn, pe lakaet er marzh evit plijadur ar skriver. Kantadoù a c'herioù zo bet studiet gant Joseph LothVocabulaire vieux-breton, avec commentaire, contenant toutes les gloses en vieux-breton, gallois, cornique, armoricain, connues, précédé d'une introduction sur la phonétique du vieux-breton et sur l'âge et la provenance des gloses, Pariz, F. Vieweg, 1884. ha Léon Fleuriot, met n'heller ket gouzout eseurt tud a implije ar brezhoneg a-zindan, ur yezh teknikel memestra.

Ne gaver ket testennoù brezhonek hiroc'h eget un hanter frazenn a-raok deroù ar , ha pa vez anv eus mare an henvrezhoneg n'heller ket lavaret ez eus testenioù eeun eus ul lennegezh vrezhonek. Koulskoude e seblant da lod arbennigourien e c'hellfe bezañ bet ur varzhoneg-kañv en enor d'ar roue Yezekael, un droidigezh diwar ur marvnad savet e brezhoneg, evel ma rae Kembreiz eus an oberennoù-se.

Pa gaver skridoù brezhonek eus ar  betek ar  savet gant gwerzaouerien gouiziek-tre oc'h implij an enklotennoù e c'heller bezañ sur ma voe desket an teknik arzel-se un tamm a-raok. Kadarnaet eo gant menegoù ar citharista Cadiou hag ar joculator Pontellus, war dielloù sinet gant Hoel II, kont Kerne, e kreiz an  pa greder e veze ar sonerien-se o tibunañ pezhioù kanet e yezh ar vro. E (1165) e skrivas Marie de France he lae Eliduc, 1 184 gwerzenn ennañ, a grog dre ar poz-mañ : D'un mut ancïen lai Bretun / le cunte e tute la reisun / vus dirai, si cum jeo entent / la verité mun esciënt.  ("Emaon o vont da zibunañ didro ul lae brezhon hen-meurbet, hag e gontañ a rin evel em eus e zesket, hep kemmañ tra pe dra ennañ." Eliduc. hag e weler un nebeud gerioù brezhonek en he laeoù-dezhi.

 Krennvrezhoneg 
Lennegezh dre gomz
Pinvidik-kenañ e seblant bezañ bet al lennegezh vrezhonek dre gomz diouzh gwelet ar pezh a zo deuet betek ennomp, hag arroudoù sonioù pe kontadennoù a seblant bezañ bet oberennoù skrivet en a-raok. En  ez eur bet krog da zastum ar binvidigezh-se. Unan eus ar re gentañ eo bet Théodore Hersart de La Villemarqué gant e zastumad Barzaz Breiz (1839, 6 embannadur e 1867) a reas berzh bras en e vare hag a ra c'hoazh. Dastum a reas danvez kanet (gwerzioù, sonioù, ha kanoù relijiel).

Digoret e oa an hent evel-se da dud all evel Fañch an Uhel a zastumas ivez kontadennoù, Gab Milin, Pengwern... Tostoc'h ouzhimp e voe François Cadic, Iwan an Diberder Loeiz ar Floc'h, (Maodez Glanndour), Donatien Laurent ha Yann-Fañch Kemener, ha dreist-holl ar gevredigezh Dastum hag an holl re a zo bet bodet en-dro dezhiGwelit    [www.kan.bzh Kan.bzh].
Lennegezh dre skrid
 Kantvedoù kentañ
Un nebeud gwerzennoù war marzh un dornskrid a ya d'ober an oberenn lennegel vrezhonek kentañ, un tammig eus ur ganaouenn garantez ma kavas emsav dezhañ stlepel war ar parch Ivonet Omnes, un eilskriver hag en deus lezet e anv, war-dro 1340. Ne ouzer ket kalz muioc'h, nemet ez eo bet savet ar varzhoneg evit ar c'han-se hervez reolennoù strizh ar gwerzaouiñ dre enklotennoù.

Kentañ testenn lennegel hir a-walc'h ha kentañ skrid brezhonek moullet eo an Dialog etre Arzur Roe d'an Bretounet ha Guynglaff Studiet gant Herve Bihan, An Dialog etre Arzur Roe d’an Bretounet ha Guynglaff - « Le dialogue entre Arthur roi des Bretons et Guynglaff, Roazhon, TIR, 2013 ., hag ar barzhoneg, 547 gwerzenn ennañ, a ra dave d'un diougan, a ziskouez ur bloavezh, 1450, met ne c'heller ket gouzout ma ne oa ket bet un doare skrivet ene-raokHerve Bihan (2019). "Arthur in earlier Breton traditions". E-barzh Lloyd-Morgan, Ceridwen; Poppe, Erich (renerezh). Arthur in the Celtic Languages: The Arthurian Legend in Celtic Literatures and Traditions. Arthurian Literature in the Middle Ages, 9. Cardiff: University of Wales Press. p. p. 281−303. ..

Un dornskrid a-bouez eo Buez santes Nonn hac e map Deuy, ur pezh-c'hoari 2 100 gwerzenn ennañ hag a voe eilet etre 1480 ha 1500 ; furmoù koshoc'h anezhañ a c'hellfe bezañ. Elfennoù danvez Breizh zo ennaén, a gadarna ar fed ma voe-eñ sichenn ar sevenadur keltiek a rene e Breizh, pa chome troet ouzh ha amezeien tramorDispleget e voe gant Léon Fleuriot en e bennad testamant pa daolenne "hêrez keltiek ha degerc'h gall" (sellit ouzh Léon Fleuriot, Héritage celtique et captation française, e-barzh Histoire littéraire et culturelle de la Bretagne..
 XVvet-XIIvet kantved
Pan erruas ijinadenn ar moullañ e Breizh-Izel e voe implijet evit testennoù brezhonek ken abred ha 1499 evit sevel ar geriadur kentañ e digelezh Breizh hag e rouantelezh Bro-C'hall, ar C'hatolicon, moullet e Landreger.
 XIXvet kantved 
Al lennegezh dre skrid vodern a c'heller lakaat da gregiñ en an , pa ne gaver nemet pezhioù-c'hoari kelennadurezh kristen pe flemmskridoù en tri c'hantved kent. Barzhoniezh, boulc'het an hent gant Aogust BrizeugTeskadoù Furnez Breiz ha Telenn Arvor e 1845., a zo bet an doare-lennegezh prizietañ e-pad pell, pa n'eo ket klotennaz hepken. Met dizingal e voe an awen e-touez ar varzhed o tispenn roudoù ar saverien disanv a spurmanter e Barzhaz Breizh. Yann-Vari ar Skourr, Fañch an Uhel ha Narsis Kelien o doa savet un oberenn vihan a-feson, pa voe savet gant kalz a veleien kantikoù gwerzaouet e-leizh hag ken abred ha 1845 ec'h embannas Yann-Vari ar Joubiouz barzhonegoù a gristeniezh koulz hag a vrogarantez.

Skridoù komz-plaen zo bet, un nebeud hepken avat. Skrivañ a reas Yves-Marie Gabriel Laouenan ar romant kentañ, Kastel Ker Iann Koatanskour e 1830, met ne gredas ket e lakaat embannNe voe ket adkavet an dornskrid a-raok 2001.. Berzh a reas Emgann Kergidu, ur romant istorel skrivet gant er beleg Lan Inizan e 1877 (levrenn gentañ) ha 1878 (eil levrenn).

 XXvet kantved 
Muioc'h a verzh a yeas gant al levrioù brezhonek e tro ar c'hantved, evel an teskadoù barzhoniezh (Taldir) ha skridoù diduiñ evel kontadennoù modern ha mod-kozh savet gant Yann ar Floc'h, Ivon Krog pe Erwan ar Moal] (Dir na Dor).

Goude ar Brezel-bed kentañ e weler skridoù awenet-mat. An embannadenn lennegel gentañ a zo roet lañs dezhi gant Tangi Malmanche, a sav pezhioù-c'hoari ha misterioù a live uhel. Siwazh, e-unan emañ d'an ampoent-se.

Eus tu ar varzhoniezh e ranker menegiñ Ar en deulin, un dastumadenn barzhonegoù gant Yann-Bêr Kalloc'h, bet embannet goude ar brezel. Goude ar brezel ivez e teuas ur bagad tud bodet en-dro da luskad Gwalarn kaset gant Roparz Hemon. Fellout a rae dezho sevel ul lennegezh vodern digor war ar bed. Ur bern troidigezhioù a voe graet, hag oberoù a live uhel-mat. Menegomp skrivagnerien evel Jakez Riou, Youenn Drezen, Langleiz, Fañch Elies (Abeozen), Frañsez Kervella (Kenan Kongar), Fant Rozeg (Meavenn) a-douez re arall.

Levezon Gwalarn a chomas kreñv goude an Eil brezel bed. Re hir e vefe menegiñ an holl skrivagnerien ar rummad-se a roas ul lennegezh puilh evit un niver a lennerien a chome izel. Ret eo reiñ lod anvioù koulskoude : Ronan Huon, Jarl Priel, Per-Jakez Helias, Per Denez... hep disoñjal Anjela Duval, ur beizantez paour, bet savet ganti barzhonegoù hep o far.

Da heul ar rummad-se eo aet al lennegezh vrezhonek war liesaat, gant skrivagnerien niverus hag awenet gant danvezioù a bep seurt ha nevez (evel ar moliac'h hag ar skiant-faltazi), daoust ma chom bras lod ar varzhoniezh hag an danevelloù berr.

Puilh eo an danvez kinniget gant tud evel Mikael Madeg pe Yann Gerven. Talvoudus e chomo moarvat dastumadegoù danevelloù Goulc'han Kervella evel Lara hag oberennoù Tudual Huon.

 Studiañ al lennegezh vrezhonek 
N'eus bet studi skolveuriek ebet a-raok tezenn Anatol ar Braz war un domani lennegel strizh, hini ar c'hoariva brezhonek, a-raok an XIX kantved.

 Levrlennadur 
Labourioù hollek
 Loeiz Herrieu, La Littérature bretonne depuis les origines jusqu'au XVIIIe siècle, prezegenn dirak Kelc'h breizhek an Oriant d'an 26vet a viz Meurzh 1938, Embannadurioù Dihunamb, 1938, 32 p.
 Roparz Hemon, La langue bretonne et ses combats, Ar Baol, Skridoù Breizh, 1947, 264 p. 
 Francis Gourvil, Langue et littérature bretonnes, Presses universitaires de France, 1952, 126 p. Dastumad Que sais-je ?. Adembannet e 1960 ha meur a wezh goude.
 Hervé Abalain, ‘'Destin des langues celtiques, Pariz, Ophrys, 1989.
 Hervé Abalain, Histoire de la langue bretonne, Gisserot, 1995, 126 p. 
 Fañch Postic (renerezh),La Bretagne et la littérature orale en Europe , Centre de recherches bretonnes et celtiques, 1999, 293 p. .
 Hervé Abalain, ‘'Pleins feux sur la langue bretonne'', Speied, Coop Breizh, 2004. {ISBN|284346224X}
 Pierrette Kermoal, Lennegezh Vreizh o tiwanañ. 1, 2. Aber, 2021, 190 p. . Aber, 2022, 
 Cédric Choplin, Myriam Guillevic, Tristan Loarer, Pascal Rannou (kenrenerezh), La littérature en langue bretonne des origines à nos jours, Gourin, Embann ar Menezioù Du, 2024, 365 p. .

Labourioù war prantadoù perzhek
 Camille Le Mercier d'Erm, ‘'Bardes nationaux de la Bretagne armoricaine, Roazhon, Plihon & Hommay, 1919, XXXV-803 p.. Advoullet gant Gwipavaz, Kelenn e 1977.
 Abeozen, Damskeud eus hon lennegezh kozh, Embannadurioù Al Liamm, 1962
 Abeozen, Istor lennegezh vrezhonek am amzer-vremañ, Ur ger a-raok gant Ronan Huon, Embannadurioù Al Liamm, 1957, 253 p.
 Youenn Olier, Skol Walarn, Imbourc'h, 1974. Stagadenn da Imbourc'h, niv. 61. Liesskrivet.
 Yves Le Berre, La littérature de langue bretonne : livres et brochures entre 1790 et 1918, 3 levrenn, Brest, Emgleo Breiz-Ar Skol vrezoneg, 1994, 880 p. Diwar un dezenn doktorelezh-Stad soutenet e 1982.
 Léon Fleuriot, "Héritage celtique et captation française". E-barzh Histoire littéraire et culturelle de la Bretagne, Kreizenn an Enklaskoù Breizhek ha Keltiek & Champion-Slatkine, 1987.

 Yvan Guéhennec,Les langues celtiques et le début de leur littérature, Gwitalmeze, Label LN, 2012. 
 Francis Favereau, Lennegezh ar brezhoneg en XXvet kantved. 1 : An "Emzao" kentañ 1900-1918, 448 paj. 2 : Breiz Atao hag ar re all el lennegezh 1919-1944 ; 576 p. ; 3, Al lennegezh a "spered broadel" : Al liamm Tír na n'Óg - Hervez spered ar "batrioted" : Brud ha Brud Nevez 1945-1968 ; 512 pajenn; 4, Efed Mae 68 : Ugent bloavezhiad traoù mesket 1968-2000, 480 p. Skol Vreizh, 2002-2008. ISBN : 2-911447-56-5 ; 2-911447-93-X ; 978-2-915623-40-6 ; 978-2-36758-026-5.
 Nelly Blanchard, "La littérature bretonne de l'entre-deux-guerres. Quelques réflexions à partir de données littéraires et sociolittéraires". E-barzh La Bretagne linguistique, niv. 22, 2018, p. 177-192.
 Mannaig Thomas, "Une littérature en dépendances. La littérature de langue bretonne, 2000-2010". E-barzh La Bretagne linguistique, niv. 18, 2014. p. 177-203.

Oberourien hag oberennoù pennañ
 Disanv, An Dialog etre Arzur Roe d'an Bretounet ha Guynglaff (1450)
 Mikael an Noblez
 Juluan Maner
 Canticou spirituel hac instructiounou profitabl… (1658)
 Charles Le Bris (war-dro 1660-war-dro 1735)
 Heuryiou brezonec ha latin… (1712)
 Paskal Kerenveier
 Ar Farvel goaper
 Yann Vari ar Gonideg
 Dictionnaire celto-breton ou breton-français (1821)
 Katekiz historik é pehini a gaver é berr gomsiou ann istor santel hag ar gelennadurez gristen (1826)
 Yann Gonan
 Avanturio ar sitoian Jean Conan (skrivet war-dro 1830)
 Prosper Proux (1811-1873)
 Canaouenn gret gant eur C'hernewod (1838)
 Aogust Brizeug (1803-1858)
 Telenn Arvor (1844)
 Furnez Breiz (1845)
 Teodor Kervarker (1824-1895)
 Barzaz Breiz (1839-1845)
Yann-Vari ar Joubiouz (1806-1888)
 Doue ha mem bro (1844)
 Yann Vari ar Skourr (1811-1870)
 Karantez ha glac'har (1863)
 Telenn Remengol
 Job ar Baion
 Lan Inizan
 Emgann Kergidu
 Narsis Kelien (1848-1902)
 Annaik (1880)
 Chansons et danses des Bretons (1899) 
 Erwan ar Moal (1874-1957)
 Pipi gonto
 Frañsez Jaffrennou (1878-1956)
 Hirvooudou (1899)
 An delen dir (1900)
 Prosper Proux, studiadenn war e vuhez, e lizerou, e varzoniez (1913)
 Aogust Bocher
 Bleuniou yaouankiz (1909)
 Filomena Kadored (1892-1923)
 Mouez Meneziou Kerne (1912)
 Yann-Ber Kalloc'h
Ar en deulin (dalif 1923)
 Erwan Berthou
 Dre an delen hag ar C'horn-boud (1904)
 Istor Breiz hag ar C'helted (1910)
 Kevrin ar varzed, pe reizadur ar wersaouriez (1912)
 Frañsez Vallée (1860-1949)
 Jakez Riou
 Geotenn ar Werc'hez
 Yann Vari Perrot
 Buhez ar Zent
 Loeiz Herrieu
 Kamdro an Ankeu
 Youenn Drezen
 An dour en dro d'an inizi
 Itron Varia Garmez (1942)
 Roparz Hemon (1900-1978)
 Kleier eured
 Barzhonegoù
diwar o fenn
 Youenn Olier, Un tonkad hag un oberenn,
 Pierrette Kermoal, Un ene tan, Aber,
 Fañch Elies Abeozen
 Jarl Priel
 Yeun ar Gow
 Pêr-Jakez Heliaz
 Marh al Lorh
 Jakez Konan
 Maodez Glanndour
 Glenmor
 Fant Rozeg-Meavenn
 Añjela Duval
 Youenn Gwernig
 Youenn Olier
 Ronan Huon
 Fañch Peru
 Yann-Ber Piriou
 Yann Gerven
 Pierrette Kermoal
 Mikael Madeg
 Mich Beyer
 Goulc'han Kervella
 Yann-Fulup Dupuy

Geriadurioù dre anvioù oberourien
 Frañsez Favereau, Littérature et écrivains bretonnants depuis 1945. E-barzh Skol Vreizh, niv. 20, 1991.
 Lukian Raoul, Geriadur ar skrivagnerien hag ar yezhourien aet da anaon a-raok miz Meurzh 1992, 1992, 432 p . Roll an oberourien hag o anvioù-pluñvenn. ISBN2-7368-0034-6
 Dictionnaire des écrivains bretons du XXe siècle'', dindan renerezh Marc Gontard, kenlabour Ronan Huon, Presses universitaires de Rennes, 2002, 291 p. ISBN2-86847-702-X.

 Sellit ivez 
 Breuriez ar Brezoneg
 Breuriez Veur ar Brezoneg
 Goursez Breizh
 Lennegezh vrezhonek kollet
 Roll ar varzhed vrezhonek
 Skol Walarn
 Roll skrivagnerien Al Liamm
 Roll skrivagnerien Emgleo Breiz

 Notennoù ha daveennoù 

Rummad:Lennegezh