Fañch Peru

Ur skrivagner brezhonek a Vro-Dreger eo Fañch Peru (François Le Perhu e anv ofisiel), ganet d'an 8 a viz C'hwevrer 1940 e Kerofern (Ploubêr) ha marvet d'an 13 a viz Genver 2023 e ospital Lannuonhttps://www.ouest-france.fr/bretagne/berhet-22140/disparition-le-tregor-dit-kenavo-a-fanch-peru-b6cb51fe-9454-11ed-ac1a-a14342a405a0. Skrivet en deus un toullad levrioù, romantoù, eñvorennoù bugaleaj ha barzhonegoù, en ur yezh aes ha levezonet gant brezhoneg e gavell. Kelenner brezhoneg ha galleghttps://data.bnf.fr/12128296/fanch_peru/ eo bet e Landreger ha maer Koñfort-Berc'hed e Treger a-raok mont war e leve.

Medalennet eo bet gant ar Ministère de la Culture evel Chevalier des Arts et des Lettres.

E vuhez

Eus Ploubêr e oa e dad, botaouer-koad diouzh e vicher. Eus ar C'houerc'had e oa e vamm. Di e voe kaset Fañch Peru pa oa bihan, da di e dud-gozh a-berzh mamm. War-lerc'h ar brezel e tistroas da Bloubêr da vevañ gant e dud, e Kerofern, e-lec'h ma oa e vamm o terc'hel Kafe ar Gar, e-tal-kichen botaouerezh e dad. War barlenn e vamm en deus desket brezhoneg : yezh ar gêr e oa hag an dra-se zo kaoz, moarvat, e rae Fañch Peru gant brezhoneg pa skrive "ar pezh a (oa) personeloc'h"https://actu.fr/bretagne/berhet_22006/autour-de-lannion-figure-de-la-culture-bretonne-et-ancien-maire-fanch-peru-est-decede_56623264.html. 

Merket don e oa bet Fañch vihan gant ar vuhez e Kafe ar Gar. Eno e krogas da zeskiñ galleg digant ar glianted. Eno e kleve ivez e vamm o kaozeal brezhoneg ha galleg a-bep-eil. A-drugarez dezhi eo deuet dezhañ ar garantez ouzh ar yezhoù : "en ur rimañ e kaozee ma mamm bepred" emezañ, hag evel-se e pegas ennañ ar blijadur da "c'hoari gant ar sonioù, ar gerioù, ar yezhoù". An amzerioù-se a zanevellas Fañch Peru en e levr Bigorned-sukr ha bara-mel. Kafe ar Gar en doa miret ha kempennet e stumm ur mirdi, diskouezet ennañ luc'hskeudennoù, gwiskamantoù, ostilhoù ha c'hoarioù kozh. Abaoe 2018 e vez digoret bep bloaz da-geñver Devezhioù ar Glad.

Skoliataet eo bet Fañch Peru e skol-vihan Kerofern da gentañ hag e skol-gentañ Plouared goude-se, a-raok mont da Skolioù normal Sant-Brieg ha Roazhon. Diwezhatoc'h e studias e skol-veur Brest ivez, e-lec'h ma tapas un aotreegezh war ar brezhoneg hag ar yezhoù keltiek hag un DEA (diplom studi don) war an dudoniezh.

Pa oa krennard e reas anaoudegezh da-geñver ur staj dañs e Menez Are gant Marie-Thérèse Lozach, ur plac'h yaouank genidik eus ar C'hab, ha setu piket o c'halon : kerkent ha 18 vloaz e timezjont. Asambles ez ejont war studioù lizhiri modern e skol-veur Roazhon, hag o-daou e tivizjont mont da gelenner hag evit-se tremen ar c'hCAPES.

E 1965 en em gavjont e Landreger, er skolaj Ernest-Renan hag el lise Savina : kelenner lizhiri e oa Fañch ha kelennerez istor e oa Marie-Thérèse. E 1971 e rejont o annez e Berc'hed, en ur maner kozh e Pont ar Stivell. Tri mab o deus bet. Diwar-neuze e labourjont hardizh evit degas buhez d'ar gumun hag evit reiñ lañs da sevenadur Breizh, peogwir e oant o-daou tud kar-o-bro – skoliadez da Loeiz Roparz e oa bet Marie-Thérèse e Kemper. Poellgor ar gouelioù a savjont e 1971, ha reiñ a raent dorn d'ar Seizh Awel, un ostaleri e Berc'hed ma veze aozet e-leizh a draoù : sonadegoù, abadennoù dañs, c'hoarioù... Bep bloaz e kemerent perzh er staj-hañv aozet gant ar Falz. Ober a raent ivez war-dro ar greizenn sevenadurel Ernest-Renan e Landreger. Kentelioù noz a gasent eno : kelenn brezhoneg a rae Fañch ha kelenn dañsal a rae e wreg. Kerkent hag aotreet gant an Deskadurezh-Stad e 1982 e kelennas brezhoneg e skolaj Landreger ivez. Mont a reas da gelenner war sevenadur Breizh en IUFM (Ensavadur skol-veur ar stummañ-mistri) ur wech digoret ar c'hentañ CAPES brezhoneg e 1986. E skol-veur Brest ivez e reas skol war gizioù kozh Breizh. E 1998 ez eas war e leve.

Preñv ar politikerezh a oa krog e Fañch tamm-ha-tamm, ur wech aet da guzulier-kêr e 1977. E 1983 e teuas da vezañ maer Berc'hed, ur garg a zalc'has e-pad meur a respet, e-pad triwec'h vloaz, betek 2001. Ezel e oa neuze eus an UDB, hag evit ar strollad-se ez eas war ar renk da-geñver dilennadegoù kanton (10% e 1983). Asambles gant Pierre-Yvon Tremel e savas Kevredigezh an dilennidi vrezhonek evit kas war-raok an divyezhegezh.

Kizellañ koad a blije dezhañ ober, un dudi hag a gaver roud anezhañ e titl ul levr dezhañ, Ar c'hizeller hag ar vorganez. An natur a blije kalz dezhañ ivez, ar pezh zo anat en e varzhonegoù dreist-holl ma ra anv eus al loened, ar gwez, ar parkeier, ar c'houmoul...

Skrivagner
Pa oa bihan e kemeras perzh e kenstrivadegoù reizhskrivañ : ret e oa ober un enklask ha da c’houde sevel ur pennad-skrid diwar-benn an enklask-se. Evel-se e skrivas e zanevell gentañ d'an oad a zek vloazhttps://www.ouest-france.fr/bretagne/berhet-22140/berhet-l-ecrivain-fanch-peru-essaime-la-culture-bretonne-6357243. Pa oa studier e Roazhon e oa krog da vat da skrivañ e brezhoneg. E 1966 e voe embannet gant Brud ur pezhig-c’hoari skrivet gantañ, Pennherez ar Genkiz e anv. Pennadoù modernoc’h a stagas da skrivañ evit e skolajidi adalek 1970. Ar pennadoù-se zo bet graet levrigoù diwarno. Goude-se en deus skrivet pennadoù e brezhoneg dreist-holl pe e galleg evit kazetennoù pe kelaouennoù: Le Trégor, Skol Vreizh, Ar Falz, Le Peuple Breton... Bodet hag embannet ez eus bet lod eus e gronikennoù e pevar levr. Adalek ar bloavezhioù 1990 e oa krog da skrivañ barzhonegoù ivez.

Pa oa yaouank e skrive pa'n deveze amzer, met abaoe ma oa war e leve e skrive diouzh ar beure. Ur frazenn pe ziv a skrive war e gaieroù-skol bep beure. Skrivañ a rae un toullad mennozhioù mesk-ha-mesk, dreist-holl diwar-benn e vugaleaj, an natur...

Meur a briz zo bet roet dezhañ : hini Imram en 1992, hini Du-mañ, du-se en 1999, ha medalenn Marc'heger Urzh an Arzoù hag al Lizhiri gant ar Stad C'hall e 2002. Ar priz Langleiz a oa aet gantañ e 2001 ; en deiz-se e voe enoret gant un destenn skrivet ha lennet gant Yann-Bêr Piriou, ur skrivagner all eus Treger.  

Oberennoù
Romantoù
An traoniennoù-glas, Skol Vreizh, 1993. 135 p.
Kernigelled ar Goañv, Skol Vreizh, 1997.
Eus an aod vev d’ar c’hoad don, Skol Vreizh, 2002
Glizarc'hant, Skol Vreizh, 2002: : Danevelliñ a ra buhez ur gêriadenn a Vro Dreger eus ar bloavezhioù 90 dre istor ur familh, hini ar Sidaner. El levr-mañ e kont gizioù an dud ha kemmadur o bed. Fañch Peru a ra taolenn ur gêriadenn test eus un amzer dremenet bez ‘zo ugent pe tregont vloaz. Ur romant kazi istorel eo neuze ken gwirion eo. Reiñ a ra da c'houzout buhez an dud er mare-se. Kinnig a ra lidoù hengounel an dud. Lusket e oa ar bloavezh gant ar pardonioù, hini itron Varia a Goñfort e Plouarmel an hini bouezusañ, Meurlarjez, ar c’hoarioù, an dañsoù, ar sonerezh, ar predoù, ar bistro, al labour-douar (maïz, loened, mekanikoù), ar besketerezh (ormela), ar garantez, ar politikerezh (manifestadegoù). An tudennoù alies a en em c’houlenn penaos e kemmo kevredigezh o hendadoù rak gwelout a reont ar mekanikoù bras o tont war-wel, ar saotradur (Amoco Kadiz), an distrujoù evel hini “koad an ametist” 'lec’h m’en em gave an amourousted evit kavout ar mein-se hag ar chaseourien evit preizañ, kudennoù an dilabour. Ur stourm a zo etre ar bed a-wechall hag ar bed o tont a-hed an istor.
Kañfarded Milin ar Wern, Skol Vreizh, 2008
E seizh avel ar bed, Skol Vreizh, 2021.

Kontadennoù ha danevelloù
Ur c'huzhiad avaloù douss-trenk, Skol Vreizh, dastumad An Tri Aval, 1985. Kontadennoù ha danevelloù berr.
 Ar C'hizeller hag Ar Vorganez, Skol Vreizh, 2016.

Skridoù evit ar re yaouank
Teñzor Run ar Gov, Skol Vreizh, dastumad An Tri Aval, 1988. Skeudennet gant Ifig Troadeg.
Bugel ar c'hoad, Skol Vreizh, 1993. 71 p. Skeudennoù gant Ifig Troadeg, golo gant Nanda Troman
Gwazkado, Skol Vreizh, 2004. 81 p.
Eñvorennoù Melen, ki bihan rodellek, Skol Vreizh, 1999.
Bigorned-sukr ha bara-mel, Skol Vreizh, 2014. 136p, golo gant Yann-Luk Kloareg.

Barzhonegoù

Etrezek an aber sall / Vers l'estuaire salé, Skol Vreizh, 1995. Divyezhek. ("Fañch Peru a zo ganet e Kerofern, Ploubêr e 1940, etre ar « rinier vihan » hag ar « rinier vras » (al Leger). War vord ar stêrioù-mañ en deus tremenet ul lodenn vat eus e yaouankiz ha hiziv c'hoazh pa c'hell kaout hed c'har e teu da aveliñ, diavaez ha diabarzh. Evit kuilh ar vriad primskeudennoù-mañ en deus baleet a-hed al Leger eus ar vammenn betek an aber, tamm ha tamm, da bep seurt koulz eus an deiz, da bep seurt mare eus ar bloaz. An destenn c'halleg kinniget a-dal n'eo ket un droidigezh ger ha ger eus an destenn vrezhonek.")
Hentoù ar c'hornog, Kan ar Stivell, 1998. Divyezhek.
Va enezenn din-me, Skol Vreizh, 2000. Brezhoneg hepken.
Gwenojennoù hon huñvreoù, Skol Vreizh, 2007. Divyezhek. Gant ur bladenn.
Ur vuhez kazh, Une vie de chat, Skol Vreizh, 2010. Barzhonegoù bihan diwar-benn e gazh Ludu.
Kan ar stivell, Skol Vreizh, 2012. Divyezhek.

Troidigezhioù
Koroll an Haiku, Skol Vreizh, 1999. 94 p. Ul levr da zeskiñ skrivañ an Haiku. Savet gant Kunihiko Fujii, troet e brezhoneg gant Alain Kervern ha Fañch Peru.
Levrioù barzhonegoù ar skrivagner saoz Roy Eales
C'hoarioù Breizh troet diwar ar galleg, diwar-benn c'hoarioù Breizh.
Lannion, luc'hskeudennoù Francis Goeller, skrid gant Yvon Le Men, troet e brezhoneg gant Fañch Peru. Embannet gant Apogée, 2005. Dastumad : Les carrés d'Apogée. 47 p.

 Danevell-veaj 

 Enezenn an eñvor, Skol Vreizh, 1994.

 Levr-heñchañ 

 Confort-Berhet, éléments d'histoire et d'archéologie, itinéraires de promenade, skrivet hag embannet asambles gant e wreg Marie-Thérèse (1984).

 Pennadoù 
E meur a gelaouenn ez eus bet embannet ingal pe ingaloc'h pennadoù skrivet gant Fañch Peru, e brezhoneg koulz hag e galleg : Pobl Vreizh, Ar Men, les Cahiers de l'Iroise, les Annales de Bretagne, Hekleo ar c'hoarioù, Spered Gouez, Hopala!...

Pennadoù en deus skrivet ivez evit levrioù evel Côtes d'Armor, ul levr-heñchañ embannet gant Gallimard e 1984, ha Toutes les cultures de Bretagne, ur geriadur embannet gant Skol Vreizh e 2004.

Liammoù
 Pennad-kaoz war kaouenn.net amañ, amañ, hag amañ
 Pennad-kaoz war tv-tregor.com

 Notennoù ha daveoù 

Rummad:Ganedigezhioù 1940
Rummad:Skrivagnerien vrezhonek
Rummad:Unvaniezh Demokratel Breizh
Rummad:Priz Langleiz
Rummad:Marvioù 2023