Tad-kozh an Nedeleg

Tad an Nedeleg, Tadig an Nedeleg, Tad-kozh (an) NedelegGeriadur brezhoneg An Here, 2001, p. 958b., Paotr (kozh) an Nedeleg eo an den, gwenn e varv ha ruz e vantell, a zegas profoù d'ar vugale da noz Nedeleg, hervez ur vojenn savet en XIX kantved er Stadoù-Unanet, diwar istor sant Nikolaz, ha degouezhet e Bro-C'hall en  (gant ar soudarded stadunanat e 1917, a greder), hag e Breizh war-lerc'h an Eil Brezel-bed.

Klotañ a ra e zonedigezh da Vreizh gant deroù diskar ar sevenadur kristen. Hervez an hengoun kristen e Breizh (disheñvelik e broioù all, evel Alamagn pe Spagn, a-wechoù) eo ar Mabig Jezuz a zegase profoù ar vugale d'ar familhoù kristen betek dibenn ar bloavezhioù 1950.

Deskrivadur
Kozh ha kofek eo Tad an Nedeleg, gant e varv gwenn hag e zilhad tomm dindan e vantell ruz.

Kemm a ra an den a vro da vro, rak ne vez ket heñvel an amzer e Kanada hag en Aostralia d'ar 25 a viz Kerzu. Gant korriganed e vez skoazellet da gargañ e stlejell a zo sachet gant kirvi-erc'h, pe ur plankenn-mor en Aostralia. Dre ar siminal (pa vez unan) e teu en tier da lakaat ar profoù e botoù ar vugale dirak an oaled pe en-dro d'ar wezenn Nedeleg. E Bro-Saoz hag er Stadoù-Unanet e vez lakaet ul loer ouzh barlenn ar siminal pe dindan ar wezenn. En Island e laka un tamm prof e botez ar bugel lakaet war varlenn ar prenestr adalek penn-kentañ miz Kerzu.

Istor
Kentañ keloù eus an den a voe e SUA en XIX kantved eta. Dont a ra an anv Tad an Nedeleg  eus an anv gallek Père Noël ; Father Christmas pe Santa Claus (e anv da gentañ) a lavarer e saozneg bremañ. Dont a ra an anv-se eus ar Sinter Klaas nederlandek, a ra dave da sant Nikolaz.

Levezonet eo skeudenn ar paotr Nikolaz gant mojennoù all a bep seurt ivez : 
 hini Nisse pe Julenisse, ur c'horrigan eus broioù Lec'hlenn, a zegas profoù d'ar gouel a zo e-kreiz ar goañv, ar Midtvintersblot. Ur paotr barvek eo, gant e voned, hag e zilhad feur ivez ;
hini un doue kelt Gargan, a vije bet diazez Gargantua ar skrivagner Rabelais ;
hini an doue viking Odin, a ziskenne war an douar da zegas profoù d'ar vugale.
Mojenn sant Nikolaz
Bevañ a rae Nikolaz e kreisteiz Turkia, e-kichen Antalya, er IV kantved. Anaout a reas an heskinadeg diwezhañ ha Sened Meur Nikea, a-bouez en istor ar gristeniezh. Hervez ur vojenn en dije saveteet tri bugel.

En  e voe laeret e relegoù gant marc'hadourien italian, met dilezel a rejont un tamm eus e glopenn hag e garvan. Ar peurrest a zegouezhas e Bari, ma vije c'hoarvezet burzhudoù.

Adalek an  e weler ar père Fouettard o kemer perzh er vojenn, hag o kastizañ ar vugale disent. Pa zegouezho Santa Claus ne vo ket anv anezhañ ken.
XIX kantved
E 1821 e New York e voe embannet A New-year's present, to the little ones from five to twelve. El levr e kaver ur varzhoneg disin, Old Santeclaus with Much Delight, enni Santeclaus en ur stlejell sachet gant ur c'harv-erc'h o vont da gas profoù d'ar vugale. Mennozhioù modern diwar-benn Santa Claus a oa krog da redek goude embann ur varzhoneg disin all, A Visit From St. Nicholas (anavezet hiriv evel The Night Before Christmas) e Troy, New York, Sentinel d'an 23 a viz Kerzu 1823 ; Clement Clarke Moore a lavaras diwezhatoc'h e oa eñ an hini a oa an oberour, met hervez lennerien zo eo Henry Livingston, Jr. (marvet nav bloaz a-raok disklêriadur Moore) an hini a oa saver an oberenn.

E 1860, er sizhunieg Harper's Illustrated Weekly e New York, e weler Santa Claus en ur gwiskamant gant feur gwenn hag ur gouriz lêr. E-pad tost an 30 vloaz war-lerc'h e voe skeudennet ar boulom gant Thomas Nast, skeudennaouer ar gelaouenn, hag embannet kantadoù a dresadennoù diwar-benn kement tra a denn da vojenn Santa Claus. Eñ an hini a roas dezhañ e berzhioù brudetañ : e gof, e gorn-butun evel un Izelvroad eus an amzer, gwiskamant feur. Nast ivez eo an hini a lakaas an den, en un dresadenn eus 1885, da chom e pennahel an Norzh. Adkemeret e voe ar mennozh er bloaz goude gant ar skrivagner George P. Webster.

Rusia
E Rusia eo deuet Ded Moroz da vezañ tost da batrom Sant Nikolaz war-dro dibenn an XIX kantved. Kavet e vez er broioù slavek hag er broioù bet soviedel ivez. E verc'h-vihan Snegourochka, gwisket e glaz, a ya gantañ da reiñ profoù d'ar vugale da-geñver nozvezh ar Bloaz Nevez.

Bro-C'hall 
Deuet eo ar Père Noel gall eus ar Father Christmas stadunanat erruet er vro e 1944 hag eus skeudenn Sant Nikolaz, un dudenn eus mojennoù-pobl Alamagn hag ar broioù alamanek, hag anavezet e Loren c'hallek zoken koulz hag e Flandrez hag en Elzas.

Implijet eo bet Tadig an Nedeleg-se gant ar Pevare Republik c'hall, goude amzervezh Pétain eta, evit digristenaat Nedeleg. Ha talvoudus-bras eo bet kanaouenn Tino Rossi (a oa bet bac'het e 1944 gant ar C'hallaoued) d'ar bolitikerien da vrudañ, e 1946, an ideologiezh nevez ha da Rossi da gaout pardon ha bennozh ofisiel.

Coca-Cola
Krouet e vije bet Tad an Nedeleg, hervez ar vrud, gant ar gompagnunezh Coca-Cola e 1931. Kement-se n'eo nemet ur vojenn e-giz kêr Tatoufaux Coke loreFrance Culture.
Annez
Pelec'h emañ Tad an Nedeleg o chom ? 
Hervez tud Norvegia eo e Droeback, 50 km er c'hreisteiz da Oslo.
Da dud Sveden eo e Gesunda, er gwalarn da Stockholm.
Da vugale Denmark n'eus arvar ebet : e Greunland. 
Er Stadoù-Unanet e kreder emañ e pennahel an Norzh.
Foeltr forzh ne ra tud Finland : e 1927 o deus divizet e ranke magañ e girvi-erc'h. Neuze eo bet lakaet e annez e Laponia, e bro Gorvatunturi da gentañ. Goude-se, peogwir e oa un tamm distro an tolead, en doa ranket dilojañ da vont da Rovaniemi.
E Siberia e fell d'an dud kaout o hini, met sur a-walc'h peogwir ne reont ket mat ar c'hemm gant Ded Moroz, kenderv serb ha rus an Tad Nedeleg, goueliet d'ar 7 Genver gant e verc'h-vihan Snegourotchka.
E Kanada e vez kontet emañ du-hont en Hanternoz, e Tiriadoù ar Gwalarn.
Enez Christmas, e Kiribati, er Meurvor Habask, a lavar bezañ annez an Tad Nedeleg, met tud zo a gred n'eo nemet e hañvlec'h.
 E Turkia ec'h embanner eo er vro-se emañ relegoù ar sant Nikolaz, e tolead Antalya.

Kirvi-erc'h
Eizh karv-erc'h n'en doa ken an Tad Nedeleg e deroù an XX kantved. E 1939 e voe krouet un navvet dezhañ gant ar barzh Robert L. May, en ur gontadenn Nedeleg ma ranke an den kaezh stourm ouzh ar gwallamzer ha ma oa o vont da vezañ diwezhat en e labour, panevet Rudolph, ar c'harv-erc'h ruz e fri, a sklêrijenne an hent e-kreiz ar gorventenn.

Skeudennaoueg

Pennadoù kar
Siôn Corn
Tadig-kozh

Liammoù diavaez
  Pourquoi frapper le Père Noël lorsque l’on est un islamiste radicalisé ?, tamm abadenn radio o venegiñ soñj Claude Lévi-Strauss war arouez Tad-kozh an Nedeleg (France Inter, 2018,2'31)

Levrioù
 Emañ an Tad Nedeleg o prenañ diankachoù, gant Pierre Petton, skeudennoù gant Valérie Daubé, brezhoneg gant Deneza Mager, 2006. 
 Lili zo o c'hortoz Tadig an Nedeleg , skrid ha skeudennoù gant Yael ar Gov, Sav-Heol, 2020.

Daveennoù

Rummad:Mojennoù Nedeleg