Franz Kafka

Franz Kafka zo bet ganet d'an 3 a viz Gouere 1883 e Praha, Aostria-Hungaria, ha marvet d'an 3 a viz Mezheven 1924 e Kierling (Klosterneuburg), Aostria.

Skrivagnour aostrian-tchekoslovak ha c'hoarier echedoù amatour.

Ma 'z eo brudet Franz Kafka a-drugarez da zaou romant : Der Prozeß (Ar Prosez) ha Das Schloß (Ar C'hastell) ha d’un danevell, Die Verwandlung (An Treuzstummadur) he zitl, e ranker lavarout ez eo kalz ledanoc’h e oberenn. Unan eus he ferzhioù pennañ eo an aergelc’h a denn d’ar gwallhuñvreoù, ha d’ur gevredigezh beuzet dindan ar bureverezh hag a wask an dud. Hervez Hendrik Marsman eo an aergelc’h-se un “ergorelezh iskis-tre.” Alies e lavarer ez eo oberenn Kafka un arouez eus plas mab-den en hon amzer. Re all a soñj dezho n’eo ket un taol-arnod, ur stourm enep “nerzhioù uhelañ”, a-benn adreiñ d’an den ar frankiz da zibab evitañ e-unan.

 E vuhez 
Franz Kafka zo bet ganet e Praha. E dad-kozh, Jacob Kafka a zeue eus ur gêr vihan anvet Osek. En em staliañ a reas e Praha hag eno e tigoras ur stal. Mab Hermann Kafka (1852-1931) ha Julie Kafka, bet ganet Löwy (1856-1934), eo Franz Kafka. Daou vreur en deus bet, Georg ha Heinrich, an daou anezho bet marvet pa oant bugel (e 1885 hag e 1887), ha teir c’hoar : Gabrielle (Elli) (1889-1941), Valerie (Valli) (1890-1942) hag Ottilie (Ottla) (1892-1943). E-pad an Eil Brezel-bed e voe kaset an teir anezho da c’hetto Łódź, ha mervel a rejont ennañ pe en ur c’hamp-kreizennañ. E-unan e voe Franz e-pad e vugaleaj. E yezh-vamm a voe an alamaneg.

Yuzev e oa familh Kafka. Gant Kafka e vez taolennet e dad (diaes e voe an darempredoù kenetrezo) evel ur fougaser hag un den mestronius. Memes ma ne oa ket gwall zon an darempred gant e vamm, e seblant Kafka bezañ bet dedennetoc’h gant he familh dezhi, brudet evit bezañ desket, er c’hontrol da hini e dad.

Etre 1889 ha 1893 ez eas Kafka da skol kentañ-derez Fleischmarket (« Marc’had ar c’hig », hiziv an deiz straed Másna) e Praha. A-fed deskadurezh yuzev e lidas e vBar Mitsva pa voe 13 vloaz, hag e kemeras perzh peder gwech ar bloaz el lidoù er sinagogenn.

Goude ar skol kentañ-derez ez eas d’ar skolaj stad alamanek e Praha (Altstädter Deutsches Gymnasium). Echuiñ a reas gant e zeskadurezh e 1901. 
Buan-tre e voe dedennet gant al lennegezh (aet eo diwar wel e skridoù kentañ, chañsoù zo e vefent bet distrujet gantañ) ha gant ar sokialouriezh. E vignoned a voe d’ar mare-se Rudolf Illowy, Hugo Bergmann, Ewald Felix Pribram hag Oskar Pollak.

E vakañsoù a drememe war ar maez, e ti e eontr Siegfried, mezeg e Triesch.

E vachelouriezh a dapas e 1901, ha goude-se e veajas e Norderney hag e Helgoland. E-pad ar goañv 1901 e krogas e studioù e skol-veur Charlez e Praha. Goude div sizhunvezh war ar gimiezh e cheñchas hag e studias ar gwir, an alamaneg hag istor an arzoù. Ne veajas ket kalz, ha kemer a reas perzh er gevredigezh anvet Lese- und Redehalle der Deutschen Studenten, ur gevredigezh he fal aozañ abadennoù gouestlet d’al lennegezh.

E 1902 e kejas ouzh Max Brod, hag a voe e vignon gwellañ hag a lakaas embann e oberenn. E 1906 e voe degemeret evel doktor war ar gwir gant ar c’helenner Alfred Weber hag ur staj a reas e-pad ur bloaz e lez-varn Praha.

E 1909 e lakaas embann e skridoù kentañ e-barzh ar gelaouenn munikian Hyperion.
D’ar 1añ a viz Du 1907 e krogas da labourat evit ar gompagnunezh asurañs italian Assicurazioni Generali. Eno e chomas e-pad 9 miz hag e roas e zilez d’ar 15 a viz Gouere 1908. Hervezañ e oa kement a labour ken ne c’halle ket skrivañ. Pemzektez goude e krogas da labourat evit an Arbeiter-Unfall-Versicherungs-Anstalt für das Königreich Böhmen (ensavadur asurañs evit ar gwallzarvoudoù labour e rouantelezh Bohemia). Eno e chomas betek ma vefe kaset war e leve gant lañs, e 1922. Ma oa techet Kafka da zisprizañ e labour, e voe gwelet mat, hag e pignas e diabarzh ar gompagnunezh.

Ouzhpenn e labour evit ar gompagnunezh asurañs e kendalc’has da skrivañ hag ur programm pemdeziek a savas : labour er burev diouzh ar mintin, kousk-ae da greisteiz, goude-se pourmenadenn, pred gant mignoned pe gant e familh, ha stagañ a rae gant ar skrivañ diouzh an abardaez betek diwezhat en noz. E-pad unan eus an nozvezhioù-se e savas “evel ma vefe bet mezv” an istor anvet Das Urteil (Ar Varnadenn).

 Darempredoù 
E vignoned wellañ a voe Max Brod, ar prederour Felix Weltsch, ar sionour Hugo Bergman hag ar soner piano Oskar Baum.

A-hed e vuhez en devoe Kafka darempredoù diaes gant ar merc’hed. E 1912 e kejas gant Felice Bauer, ur plac’h eus Berlin. Kenskrivañ a rejont e-pad pemp bloaz ha div wech e timezjont hep eurediñ gwech ebet. Met karantez platonek a oa evit Kafka, diazezet war ar c’henskrivañ dreist-holl. Tamm-ha-tamm e verzas ne blijfe ket dezhañ bevañ gant Felice, hag o darempred a chomas a-sav e 1917.

E 1919 e prometas Kafka dimeziñ gant Julie Wohryzeck, ur sekretourez eus Praha, met a-enep-krenn e oa e dad. An darempred ganti a chomas a–sav er memes bloavezh, diwar c’houlenn Julie war a seblant. 
E penn-kentañ ar bloavezhioù 1920 en doe Kafka un darempred berr ha kreñv-tre gant ar skrivagnerez ha kazetennerez anarkourez tchek anvet Milena Jesenská. Marteze eo hi ar plac’h a sikouras anezhañ ar muiañ, met diaes e voe da Franz bezañ gant ur plac’h ken lirzhin.
E 1923 ez eas betek Berlin gant ar pal dont a-benn da skrivañ hep bezañ direnket gant e familh. Eno e kejas gant Dora Diamant, ur skolaerez 19 vloaz anezhi, o tont eus ur familh yuzev ortodoks a bPolonia. Asambles e vevjont, hag a-drugarez dezhi e voe dedennet Kafka gant an Talmud. E-pad ur pennad e soñjjont zoken divroañ da bPalestina.

 Yec’hed 
E 1917 e krogas da skopañ gwad, hag e voe diouganet an droug-skevent. Neuze e krogas da glemm (evel ma c'haller lenn en e lizheroù da Felice), hag ec’h implijas abeg e gleñved evit chom a-sav gant e bromesa a briedelezh. Ouzhpenn e soñje dezhañ e oa diaes bezañ skrivagner ha bevañ ur vuhez “voutin” war un dro. Gwall zisheñvel e oa e bersonelezh diouzh hini Felice.

Ouzhpenn bezañ hurennek e soñjer e oa ivez Kafka tapet gant diwaskadennoù reoliek,ur fobienn sokial, poan-benn ha diaesterioù evit kousket.

N’en doa ket kalz a fiziañs e doareoù boutin ar medisinerezh, hag e klaskas stourm a-enep d’e gleñvedoù en ur chom hep debriñ kig hag en ur evañ laezh nann-pasteuret.

Profitañ a rae eus e vakañsoù evit mont da heuliañ pareañsoù e sanatoriomoù, hag evit hen ober e voe roet dezhañ vakañsoù dreistordinal gant e implijer. E 1922 ez eas war e leve, abalamour d’e yec’hed.
Daoust ma yae gwelloc’h an traoù gantañ (skrivañ a reas kalz) ur wech dilojet da vBerlin, ez eas e yec’hed wa fallaat e-kerzh ar goañv 1923-24. Yen e chome e ranndi, hag abalamour da gresk ar prizioù e rankas goulenn ma vefe kaset traoù dezhañ eus Praha. Kemend-se ne sikouras ket anezhañ da bareañ.

Pa zeuas Max Brod da welout anezhañ e miz Meurzh 1924, e oa ken fall stad Kafka ken e tivizas Max Brod kas anezhañ da bPraha en-dro. E miz Ebrel e voe diouganet droug-skevent er c’harlochenn. Anat e oa neuze ne vevfe ket Kafka e-pad pell. D’ar mare-se ne oa na penisilin na treuzwazhiadur. Nebeutoc’h-nebeutañ e tebre Kafka, ar pezh a lakae anezhañ da vezañ heñvel ouzh Gregor Samsa, tudenn bennañ Die Verwandlung (An Treuzstummadur).

E-pad ar mizioù diwezhañ e voe sikouret gant e vignon, ar mezeg Robert Klopstock, hag a rae war e dro. Met re ziwezhat e oa.

Kafka a voe kaset da sanatoriom Kierling, nepell diouzh Vienna, hag eno e varvas d’an 3 a viz Even 1924, kazi sur abalamour d’an dizvouediñ, en e gichen e oa Dora Diamant. E gorf a voe kaset en-dro da bPraha ha douaret e voe d’an 11 a viz Even 1924 e bered yuzev nevez Žižov (Praha-Strachnitz).

 Skrivañ, ur vicher 
Hervez Kafka e oa ar skrivañ ur redi don ha nes, ur seurt “obererezh spontus”, a redie anezhañ da zigeriñ penn-da-benn e gorf hag e ene. 

En ul lizher a gasas da Oskar Pollack e miz Genver 1904 e tispleg Kafka : "Ul levr a rank bezañ ur vouc’hal a droc’h ar mor skornet a zo ennomp, sed ar pezh a gredan.” Lavarout a rae ivez : “Ma ne zihunomp ket abalamour d’un taol meilh-dorn war hor penn roet gant al levr emaomp o lenn, da betra lenn anezhañ ?”

Hervez Kafka e ranker skrivañ evel ma vefec’h en ur riboul teñval, hep gouzout penaos e tispako an tudennoù.

 Diwar-benn e oberenn 
Oberenn Kafka a zo bet savet en alamaneg penn-da-benn, war-bouez un nebeud lizheroù a gasas da v/Milena Jesenská.

E-pad e vuhez e lakaas embann un nebeud testennoù berr hag an Treuzstummadur (Die Verwandlung). E romantoù evel Das Schloß (Ar C'hastell) hag Amerika a chomas diechu. Ur fin a zo d’ar Prozeß (Ar Prosez) met diechu e chom ar 7vet pennad, ha ne c’haller ket bezañ sur eus urzh ar pennadoù.

A-raok mervel e c’houlennas Kafka gant Max Brod (e vignon hag e sevener testamant) distrujañ holl e skridoù. Ne sentas ket Brod, hag er c’hontrol e reas e seizh gwellañ evit ma vefe anavezet oberenn Kafka. Ne ouezer ket re ha sirius e oa Kafka pe get pa c’houlenne e vefe devet e skridoù.

Gouzout a reer avat en deus devet ul lodenn (enni ur pezh-c’hoari) e-unan pe gant Dora. Evit a sell ouzh ar skridoù ne zeuas ket a-benn Max Brod da dapout a-raok an eil brezel bed e voent distrujet gant ar Gestapo e penn-kentañ 1933 : 20 kazetenn ha 35 lizher a voe tapet ganto e ranndi Dora e Berlin.

Daoust da c’houlennoù kannad Tchekia e Berlin e chom kollet da viken an danvez-se.

Brod ne gemeras ket e kont ali Kafka ha e lakaas embann lodenn vrasañ e oberenn. Ma teuas a-benn da embann ar romantoù er bloavezhioù 1920, ne zeuas ket a-benn da embann ar peurrest (lizheroù, deizlevr) a-raok an eil brezel bed. Pa voe aloubet Praha gant an nazied e miz Meurzh 1939 e tec’has kuit da bPalestina, en ur gas gantañ skridoù Kafka.

Tabut a sav war ar pezh a lakaas Max Brod da embann, rak mervel a reas Kafka a-raok bezañ bet amzer da gempenn e skridoù : echuiñ a ra Das Schloß e-kreiz ur frazenn, ne oa ket bet niverennet pennadoù Der Prozeß hag amsklaer eo danvez Das Schloß (Ar C'hastell). War a seblant en deus Brod diblaset pennadoù 'zo, kemmet frazennoù ha cheñchet poentadur pennadoù zo.

E 1961 e teuas a-benn Malcolm Paisley da zastum lod brasañ skridoù orin Kafka er Bodleian Library e skol-veur Oxford. Diwezhatoc’h e voe prenet skrid orin ar Prosez hag emañ bremañ e dielloù lennegezh alaman Marbach.

Ur wech dastumet gantañ ar skridoù e savas Paisley ur gevredigezh, gant ar pal adembann ar romantoù en o stad orin. Kemend-se a voe graet gant embannadurioù S. Fischer Verlag. Paisley a reas war-dro embannadur Das Schloß (Ar C'hastell) e 1982 ha hini Der Prozeß (Ar Prosez) e 1990. Jost Schillemeit a reas war-dro Der Verschollene (titl Kafka eo, gant Max Brod e oa deuet da vezañ Amerika) e 1983. An embannadurioù-se a c’haller gwelout war internet, dindan an anv Project Kafka.

Goude marv Kafka e voe dielfennet, burutellet ha meulet e oberenn. E dudennoù a vev en ur bed ne c’hallont ket meizañ ha dic’halloud en em gavont dirak nerzhioù dianv, damheñvel ouzh ur gwallhuñvre. Ar vuhez a seblant bezañ ur c’hevrin ne c’hallont ket diluziañ, evel ur milendall n’eus ket tu da guitaat.

E-touez temoù Kafka emañ an digenvez, an huñvreoù, spontoù ha kemplezioù. Ken kollet hag e dudennoù eo Yann Lenner.

Ken dibar eo aergelc’h e skridoù ken ez eus bet savet un anv-gwan diwarno : kafkaian an hini eo. Talvezout a ra evit kement tra diskiant, diboell, luziet ha dibosubl da veizañ.

 Dorn ar skrivagner 
Gant spisted ec’h implije Kafka an alamaneg. Ur c’hemm bras a zo etre an implij-se ha neuz iskis ar bedoù bet ijinet gantañ, a denn da huñvreoù peurliesañ. Setu perak e vez gwelet evel un diaraoger dreistrealour. Merket eo ivez e yezh gant stad an alamaneg e Praha (ur yezh skrivet oa dreist-holl, implijet gant nebeut a dud) hag e stummadur war ar gwir. Levezonet eo bet gant ar yideg ivez. Ma n’eo ket stank an anvioù-gwan e skridoù Kafka e kaver kalz a stagelloù enno : ma, neuze, daoust ma ha met. Ganto e tiskouez da Yann Lenner ez eus meur a zibab en e destennoù. Peurliesañ ez eo gwall vihan an diforc’h etre ar pezh a lavar an tudennoù hag ar pezh a lavar an danevellour, ar pezh a greñva c’hoazh an aergelc’h huñvre a gaver en e skridoù, enno mesket ar fedoù gwir ha diwir, ar barnadennoù hag ar prederiadennoù. Yann Lenner en em gav neuze bac’het e empenn an dudenn bennañ, met santout a ra war un dro ez eo disheñvel an traoù diouzh ar pezh a sant.

 Oberennoù pennañ 
 Ein Damenbrevier (1909)
 Gespräch mit dem Beter (1909)
 Gespräch mit dem Betrunkenen (1909)
 Die Aeroplane in Brescia (1909)
 Großer Lärm (1912)
 Betrachtung (1913)
 Das Urteil (1913)
 Der Heizer (1913; pennad kentañ e romant diachu "Der Verschollene")
 Die Verwandlung (1915), troet e brezhoneg gant Yann Talbot, embannet e 2009 gant an titl An Treuzstummadur (emb. Al Lanv)
 Vor dem Gesetz (1915; darn eus e romant diachu Der Process)
 Der Mord (1918)
 In der Strafkolonie (1919)
 Ein Landarzt (1919)
 Der Kübelreiter (1921)
 Ein Hungerkünstler (1922)
Embannadurioù dalif
 Beschreibung eines Kampfes (1904–1905)
 Hochzeitsvorbereitungen auf dem Lande (1907–1908)
 Der Dorfschullehrer (1914–1915) 
 Blumfeld, ein älterer Junggeselle (1915)
 Der Gruftwächter (1916–1917)
 Eine Kreuzung (1917)
 Der Jäger Gracchus (1917; Titr an oberenn ijinet gant Max Brod)
 Beim Bau der Chinesischen Mauer (1917)
 Eine alltägliche Verwirrung (1917; Titr gant Brod)
 Brief an den Vater (1919)
 Heimkehr (1920; Titr gant Brod)
 Das Stadtwappen (1920; Titr gant Brod)
 Kleine Fabel (1920; Titr gant Brod)
 Forschungen eines Hundes (1922; Titr gant Brod)
 Das Ehepaar (1922)
 Der Bau (1923–1924; Titr gant Brod)
 Der Prozess (1925) (Ar Prosez)
 Das Schloss (1926)(Ar C'hastell)
 Amerika (1927)

 E brezhoneg 
 Distro d'ar gêr (Danevell) in Al Liamm nn 280 (troet gant Anke Simon)
 Ur medisin a-ziwar ar maez (Danevell) in Al Liamm nn 294 (troet gant Thierry Fohanno)
 Ar varnidigezh (Danevell) in Al Liamm nn 306 (troet gant Thierry Fohanno) 
 Skoet e vez ouzh ar porrastel (Danevell) in Al Liamm nn 307 (troet gant Herve Gouedard)
 An Treuzstummadur (Die Verwandlung), troet gant Yann Talbot, embannadurioù Al Lanv, 2009
 Ar prosez (Der Prozess), troet gant Françoise Lermen, 2016

 Liammoù diavaez 
 E bartiennoù echedoù e Chessgames
 Franz Kafka
 Project Kafka
 Testennoù Kafka er Wikimammenn
 Bommoù gant Kafka er Wikiarroud

 Notennoù 

Rummad:Skrivagnerien Aostria
Rummad:Meneger ar skrivagnerien
Rummad:C'hoarierien echedoù aostrian
Rummad:C'hoarierien echedoù tchek
Rummad:Skrivagnerien alamanek
Rummad:Praha
Rummad:Ganedigezhioù 1883
Rummad:Marvioù 1924
Rummad:Franz Kafka
Rummad:Tud marvet gant an dorzhellegezh