Voltaire

Voltaire [volˈtɛʁ] a oa anv-pluenn François Marie Arouet [fʁɑ̃swa maʁi aʁuˈwe] (met ouzhpennet e veze le Jeune ouzh e gwir anv alies) a oa ganet d'an 21 a viz Du 1694 e Pariz (kêr-benn Bro-C'hall), hag eno e varvas d'an 30 a viz Mae 1778.

Un istorour, barzh, ha prederour gall e oa, brudet en e amzer hag en e vro, ha zoken e broioù all, hag ur skrivagner gallek hag a skrivas kalz hag a bep seurt, 2 000 levr a-hervez, hag 20 000 lizher, ha berzh bras a reas en  kantved.

Voltaire a grede e Doue, met ne oa ket katolik da vat : a-du e oa gant ar frankiz relijel, hag a-enep d'ar vonarkiezh diharz. Voltaire a oa kentoc'h a-du gant ur vonarkiezh diwar skouer hini Bro-Saoz. 
Chomet eo brudet betek an deiz a-vremañ peogwir en deus gouestlet e skridoù hag e soñjoù d'ar justis, d'ar wirionez ha d'an doujañs ouzh ar frankiz relijiel.
E darempred e oa gant noblañsoù ha tud pinvidik, impljet en deus an darempredoù-se evit difenn e soñjoù ha stourm a-enep an amreoliezh (afer Calas pe hini ar marc'heg De La Barre). E zoare da skrivañ a veze alies flemmus, fent ha kriz war an dro. 
Harluet ha bac'het e voe tro ha tro. 

E vuhez

Yaouankiz

Ganet e voe François-Marie d'ar 21añ a viz Du 1694 e Pariz, ha badezet en deiz war-lerc'h en iliz Saint-André-des-Arcs: fall e neuz, ma kreded ne chomje ket bev. 
A orin e oa an tiegezh Arouet eus Poatev (Vendée hiriv), hag ober a raent war-dro krec'hin loened : kivijañ, berniañ, gwerzhañ. Erru e oant e Pariz a-raok 1625. Ma oa marc'hadour mezher ha seiz e dad-kozh e oa noter e dad, François Arouet (1647-1722), dimezet e 1683 e Saint-Germain-l'Auxerrois da Marie-Marguerite Daumart (1661-1701), merc'h d'ur grefier er Parlamant, ha pemp bugel o doe, ha daou anezho a varvas yaouankik.

Mervel a reas e vamm pa oa seizh vloaz.

E vreur Armand Arouet (1685-1765), a voe alvokad er Parlamant, a gemeras perzh er jansenouriezh, da vare ar Fronde hag an Diagon Pâris. E c'hoar, Marie Arouet (1686-1726), an den nemetañ karet gant Voltaire en tiegezh, a zimezas da Pierre François Mignot, reizher e Kambr ar C'hontoù, a voe mamm an abad Mignot, a voe pouezus e berzh da vare marv Voltaire, ha da Marie-Louise, ar « Madame Denis », a vevas gant ar skrivagner.
 Kleñved ha marv 

Ar skol
1704-1711 : Skoliet e voe er skolaj Louis le Grand, hini ar jezuisted, gwellañ skol an amzer, hini mibien an dud uhel. Eno e reas anaoudegezh gant ar vreudeur d'Argenson, mibien d'ar ministr. Troet e oa François-Marie gant ar studi hag ar sevel gwerzennoù latin ha gallek.

Skrivagner

 1711 : kuitaat a ra ar skolaj ha kemenn d'e dad e vo den a lizhiri, ha n'eo ket avokad na kuzulier er Parlamant.
 Gwengolo 1713 : sekretour ar c'hannad gall e Den Haag; darempred gant Pimpette; kaset eo kuit war e giz da Vro-C'hall; 
 Skrivañ a ra e oberennoù kentañ e gwerzennoù: ur meulgan (1713), hag ur flemmgan (1714);
 1715 : marv ar roue Loeiz XIV; Rejañs, Arouet zo 21 bloaz. Dber a ra gwerzennoù a-enep ar Rejant Philippe d'Orléans (1674-1723).

Kastizoù
 1716 : Mae-Here : harluet da Sully-sur-Loire abalamour d'ur flemmgann a-enep ar rejant;
 Mae 1717 - Ebrel 1718 : bac'het er Bastille.

Oberennoù
1718 : Berzh a ra gant e drajedienn Oedipe. Kemer a ra an anv Voltaire. 
1726 : Tabut gant ar marc'heg Rohan, bazhataet eo gant koskor e enebour.
 Bac'het adarre er Bastille. 
Mae 1726-1728 : Harluet da Vro-Saoz e-lec'h ma peurzesko saozneg. En em gavout a ra gant Jonathan Swift ha Pope, gwelout c'hoariva Shakespeare. 
1730 : Ode sur la mort de Mlle lecouvreur, ar gomedianez a oa bet skoet he c'horf d'al lastez.
 Berzh a ra gant an drajedienn Brutus.
1731 : Histoire de Charles XII, buhez roue Sveden, moulet dre laer.
1732 : Zaïre, trajedienn, a ra berzh. 
Kentañ lettres philosophiques.
1734 : Embannadur al lettres philosophiques. Ret d'an oberour mont da repuiñ da Cirey, da gastell an itron Chatelet.
1736 : Deroù ar c'henskrivañ gant ar priñ prusian Frederig. 
1739 : Pennadoù kentañ le Siècle de Louis XIV tapet gant ar polis.
1740 : Frederig anvet da roue Prusia evel Frederig II.
1741 : Berzh a ra gant e drajedienn Mahomet.
1743 : Berzh a ra gant e drajedienn Mérope.

Voltaire ha Frederig
1743 : Kaset gant ar gouarnamant gall da Brusia da welout Frederig II.
E 1750, goude marv an Itron Du Châtelet, ha broudet gant ar Barizianed a oa krog da sutal dirak e bezhioù, ma asantas Voltaire da ginnig Frederig II da vont da chom da Verlin. Bodet e oa bet un toullad skiantourien c'hall, en o zouez La Mettrie ha Maupertuis, e Postdam.
 E dibenn 1752 e tec'has Voltaire eus Berlin. Prizoniet e voe e Frankfurt. Neuze e tivizas mont da Suis da chom.

Bloavezhioù diwezhañ
1762 : Kondaonet Candide gant an Iliz katolik.
1763 : Traité sur la Tolérance.
1764 : Dictionnaire philosophique portatif.
1765 : Adsavet enor Calas.
1767 : l'Ingénu.
1774 : Loeiz XVI roue 
1778 : Mont a ra Voltaire da vervel da Bariz.

Buhez prevez
Catherine- Olympe du Noyer (lesanvet  Pimpette) a voe kentañ karantez Arouet yaouank. Bec'h en doe Voltaire gant he mamm, Anne-Marguerite du Noyer, e Den Haag.

Darempredoù berrbad en doe Voltaire gant aktourezed: Suzanne de Livry, hag Adrienne Lecouvreur dreist-holl, met dre ma oa fallik e yec'hed ne oa ket ur bambocher.

Kalz siriusoc'h e voe e zarempred gant Gabrielle Émilie Le Tonnelier de Breteuil, markizez ar Châtelet-Lomont, a oa troourez Newton e galleg. Hounnezh a oa dimezet da markiz ar Châtelet, ezvezant peurliesañ. Anaoudegezh a reas gant ar skrivagner en 1733, ha c'hwezek vloaz e padas o darempred. E Cirey (Cirey-sur-Blaise) edo kastell ar varkizez hag eno e vevjont ; Voltaire a baeas astenn ar savadur.

Met ar varkizez a emgavas gant markiz Saint-Lambert (Jean-François de Saint-Lambert), hag a orgedas outañ. Brazez e voe Émilie, gwilioudiñ a reas, ha mervel prestik goude genel ur verc'hig.

Goude marv Emilie e vevas gant he nizez, an Itron Denis, merc'h e c'hoar.

Mennozhioù Voltaire
Enepyuzevegezh
Daoust hag enepyuzev e oa? Tabut bras zo diwar-benn kement-se.
Hervez Christian DelacampagneChristian Delacampagne, Une histoire du racisme, Livre de poche, 2000, ., e vije bet gouennelour hag enepsemitibidem, . }}, rak en anv ar stourm ouzh an obskurantegezh e vage kement a gaz ouzh ar gristeniezh evel ouzh ar yuzevegezh.

Hervez ar gelaouenn gatolik La Nef, e lenner en Dictionnaire Philosophique hag en « Essais sur les Mœurs » linennoù a siskouez splann e enepyuzevegezh« Voltaire antisémite » gant Gilles Banderier, La Nef, juillet-août 2014..

Gouennelouriezh
Tud evel Leon poliakov a wel ennañ gwrizienn gouennelouriezh an XXvet kantved

 Oberennoù Voltaire 

Skivet en deus pezhioù-c'hoari, romantoù meur, trajediennoù, barzhonegoù, flemmskridoù...

 Œdipe, 1718
 La Ligue ou Henry le grand, poème épique, 1723
 Mariamne (ou Hérode et Mariamne), 1724
 La Henriade, 1728
 Histoire de Charles XII, 1730
 Brutus, 1730
 Zaïre, 1732
 Le temple du goût, 1733
 Epître à Uranie, 1733
 Lettres anglaises ou Lettres philosophiques, 1734
 Adélaïde du Guesclin, 1734
 Le fanatisme ou Mahomet, 1741
 Mondain, 1736
 Epître sur Newton, 1736
 Traité de métaphysique, 1736
 L'Enfant prodigue, 1736
 Essai sur la nature du feu, 1738
 Eléments de la philosophie de Newton, 1738
 Zulime, 1740
 Mérope, 1743
 Cosi-Sancta, 1746
 Zadig (ou La Destinée), 1748
 Sémiramis 1748
 Le monde comme il va, 1748
 Nanine, ou le Préjugé vaincu, 1749
 Le Siècle de Louis XIV, 1751
 Micromégas, 1752
 Rome sauvée, 1752
 Le Duc de Foix, 1752
 La Pucelle d'Orléans, 1755, poème héroï-comique
 Histoire des voyages de Scarmentado écrite par lui-même, 1756
 Poème sur le désastre de Lisbonne, 1756
 Essai sur les mœurs et l'esprit des nations, 1756
 Histoire des voyages de Scarmentado écrite par lui-même, 1756
 Candide ou l'Optimisme, 1759
 Le Caffé ou l'Ecossaise, 1760
 Tancrède, 1760
 Histoire d'un bon bramin, 1761
 Olympie, 1762
 Traité sur la tolérance, 1763
 Ce qui plait aux dames, 1764
 Dictionnaire philosophique portatif, 1764
 Jeannot et Colin, 1764
 De l'horrible danger de la lecture, 1765
 Petite digression, 1766
 Le Philosophe ignorant, 1766
 Les Questions de Zapata (1767)
 L'ingénu, 1767
 L'Homme aux quarante écus‎, 1768
 La Princesse de Babylone, 1768
 Canonisation de saint Cucufin, 1769
 Questions sur l'Encyclopédie, 1770
 Les lettres de Memmius, 1771
 Il faut prendre un parti, 1772
 Le Cri du Sang Innocent, 1775
 De l'âme, 1776
 La Bible enfin expliquée par plusieurs aumoniers de S. M. L. R. D. P., 1776
 Dialogues d'Euhémère, 1777
 Irène, 1778
 Agathocle, 1779
 Correspondance avec Vauvenargues, savet e 2006

 Lavarennoù 
"Écrasons l'infâme !"
(Devise favorite de Voltaire contre l'intolérance religieuse dont il signait ses lettres en abrégé : Ecr.L'inf.)

"Si Dieu n'existait pas, il faudrait l'inventer."
(Voltaire / 1694-1778 / L'Epître 104)

"Dieu ne doit point pâtir des sottises du prêtre."
(Voltaire / 1694-1778 / Epîtres, 1769)

"On voit évidemment que toutes les religions ont emprunté tous leurs dogmes et tous leurs rites les unes des autres." 
(Voltaire / 1694-1778 / De l'acoran et de la loi musulmane)

"Dieu n'a créé les femmes que pour apprivoiser les hommes."
(Voltaire / 1694-1778 / L'ingénu, 1767) "La religion juive, mère du christianisme, grand-mère du mahométisme, battue par son fils et par son petit-fils."
(Voltaire / 1694-1778 / Le Sottisier)

"Dieu? Nous nous saluons, mais nous ne nous parlons pas."
(Voltaire / 1694-1778 / Piron)

"Dieu est un comédien jouant devant un public trop effrayé pour rire."
(Voltaire / 1694-1778)

Rummad:Prederourien Bro-C'hall
Rummad:Ganedigezhioù 1694
Rummad:Marvioù 1778
Rummad:Voltaire
Rummad:Skrivagnerien c'hallek
Rummad:Skrivagnerien c'hallek an XVIIIvet kantved