Deiziadur republikan gall

An Deiziadur republikan gall a oa un deiziadur a voe krouet hag implijet da vare an Dispac'h gall, goude staliadur ar republik e Bro-C'hall. Implijet e voe e-pad 12 vloaz, adalek dibenn 1793 betek 1805, hag e-pad 18 devezh gant Kumun Pariz e 1871.

Ijinet e oa bet evit diverkañ ar roud eus ar gouelioù relijiel diouzh an deiziadur hag evit lakaat da dalvezout ar sistem dre zek, a oa bet lakaet da dalvezout evit ar muzulioù (metr, litr, lur gall...).

Gant an Deiziadur republikan gall e voe kemmet anv ar mizioù hag an devezhioù. Rannet e oa ar bloavezh etre daouzek miz, tregont devezh e pep hini, gant pemp pe c'hwec'h devezh ouzhpenn, anvet Sans-culottides, e dibenn ar bloavezh.
Pep miz oa rannet etre tregont devezh (teir gwezh dek). Anvet e oa an devezhioù-se gant anvioù savet diwar elfennoù latin : primidi, duodi, tridi, quartidi, quintidi, sextidi, septidi, octidi, nonidi, décadi. An dekvet devezh-se a oa lakaet evit derc'hel lec'h ar Sul. D'an devezh-se e ranke an holl diskuizhañ ha kemer perzh er c'hoarioù gourc'hemennet gant ar gouarnamant. Paouezet e voe d'ober gant an anvioù-se e 1802 (bloavezh X).

Bloavezhioù
Kregiñ a rae ar bloavezh da gedez Gwengolo. Deiz kentañ ar bloaz e oa deiz kentañ miz "Mendem". Lakaet e voe niverennoù d'ar bloavezhioù, gant sifroù roman. An 22 a viz Gwengolo 1792 e voe deiz kentañ ar bloavezh I.
Paouezet e voe d'ober gant an deiziadur republikan-se d'ar 1añ a viz Genver 1806, da lavaret eo d'an deiz goude an 10 Nivôse An XIV.

Mizioù
Gant ar barzh ha politikour gall Fabre d'Églantine (1750-1793) e voe ijinet anvioù nevez mizioù ar bloaz.
Setu o anvioù republikan, gant un displegadenn e brezhoneg (EK, war-lerc'h an anvioù a gaver er romant Emgann Kergidu).
 Mizioù an diskar-amzer (en -aire)
 Vendémiaire (22 a viz Gwengolo ~ 21 a viz Here) - Miz ar vendem, miz Mendem (miz ar vendaich, EK)
 Brumaire (22 a viz Here ~ 20 a viz Du) - Miz ar vrumenn, ar brumennoù
 Frimaire (21 a viz Du ~ 20 a viz Kerzu) - Miz ar frim, ar yenion
 Mizioù ar goañv (en -ose da gentañ, en -ôse goude)
 Nivôse (21 a viz Kerzu ~ 19 a viz Genver) - Miz an erc'h
 Pluviôse (20 a viz Genver ~ 18 a viz C'hwevrer) - Miz ar glav (EK)
 Ventôse (19 a viz C'hwevrer ~ 20a viz Meurzh) - Miz an avel
 Mizioù an nevez-amzer (en -al)
 Germinal (21 a viz Meurzh ~ 19 a viz Ebrel) - Miz ar sev (miz ar séan, EK)
 Floréal (20 a viz Ebrel ~ 19 a viz Mae) - Miz ar bleuñv (EK)
 Prairial (20 a viz Mae ~ 18 a viz Mezheven) - Miz ar pradoù
 Mizioù an hañv (en -idor)
 Messidor (19 a viz Mezheven ~ 18 a viz Gouere) - Miz an eost
 Thermidor (19 a viz Gouere ~ 17 a viz Eost) - Miz ar wrezAnvet Fervidor ivez en un nebeud skridoù ; gwelit Geneablog, ma kaver ar ger bet skrivet e 1793.
 Fructidor (18 a viz Eost ~ 16 a viz Gwengolo) - Miz ar frouezh

Deizioù
Ne voe ket trawalc'h da Fabre d'Églantine avat ; evit pellaat muioc'h c'hoazh diouzh an Iliz ez ijinas erlerc'hiañ termenoù a denn d'ar gounezerezh ha d'ar maezioù ouzh anvioù ar sent a oa bet gouestlet pep devezh ar bloavezh dezhoFabre d'Églantine, Rapport fait à la Convention nationale, dans la séance du 3 du second mois de le seconde année de la République Française . Calendrier rural, "deiziadur kouerel", a voe graet eus an deiziadur-se neuze.
Pep quintidi, da lavaret eo 5, 15 ha 25 devezh pep mizvezh, a oa gouestlet d'ul loen ; pep décadi, da lavaret eo 10, 20 ha 30 devezh pep mizvezh, a oa gouestlet d'ur benveg. Anvioù danvezioù a dalvez evit al labour-douar hag ar sevel-tiez a voe dibabet evit Nivôse, kentañ mizvezh ar goañvÉdouard Terwecoren (1870), Collection de Précis Historiques, Google Books..

Setu amañ skouer degad kentañ miz Vendémiaire, da lavaret eo degad kentañ ar bloavezh republikan :
 Primidi, "devezh kentañ", devezh ar rezin ;
 Duodi, "eil devezh", safron ;
 Tridi, "trede devezh", kistin ;
 Quartidi, "pevare devezh", digounnar (Colchicum autumnale) ;
 Quintidi, "pempvet devezh", marc'h ;
 Sextidi, "c'hwec'hvet devezh", balzam ;
 Septidi, "seizhvet devezh", karotez ;
 Octidi, "eizhvet devezh", pasvoulouz (Amaranthus caudatus) ;
 Nonidi, "navvet devezh', panez ;
 Décadi, ""dekvet devezh", beol.

 An deiziadur kouerel 
Setu amañ, renket dre rannamzerioù, Calendrier rural ar Republik, a grog dre ar 1 a viz Vendémiaire (diwar al latin vendemia, "mendem"), devezh ar rezin – an 22 a viz Gwengolo – hag a echu gant an 30 a viz Fructidor, da lavaret eo ar 16 a viz Gwengolo, devezh ar baner.
Kemm-digemm eo ar c'henglotadur etre an deiziadur-se hag an deiziadur gregorian a implijomp ; bez' e c'hall devezh kentañ ur miz "republikan" bezañ etre an 18 hag an 22 eus ur miz gregorian, diouzh ar bloaz – ur c'heitad eo ar c'henglotadur a roomp amañ eta.
Gant al livour Louis Lafitte (1770-1828) e voe aozet ar skeudennoù, a voe engravet gant Salvatore Tresca (1750-1845) etre 1797 ha 1798. 
 Diskar-amzer 
 240px|Vendémiaire Vendémiaire22 a viz Gwengolo – 21 a viz Here 1 22 MEU  Raisin 2 23 MEU  Safran 3 24 MEU  Châtaigne 4 25 MEU  Colchique 5  26 MEU  Cheval 6 27 MEU  Balsamine 7 28 MEU  Carotte 8 29 MEU  Amaranthe 9 30 MEU  Panais 10  01 HER  Cuve 11 02 HER  Pomme de terre 12 03 HER  Immortelle 13 04 HER  Potiron 14 05 HER  Réséda 15  06 HER  Âne 16 07 HER  Belle-de-nuit 17 08 HER  Citrouille 18 09 HER  Sarrasin 19 10 HER  Tournesol 20  11 HER  Pressoir 21 12 HER  Chanvre 22 13 HER  Pêche 23 14 HER  Navet 24 15 HER  Amaryllis 25  16 HER  Bœuf 26 17 HER  Aubergine 27 18 HER  Piment 28 19 HER  Tomate 29 20 HER  Orge 30  21 HER Tonneau 240px|Brumaire Brumaire22 a viz Here – 20 a viz Du 1 22 HER  Pomme 2 23 HER  Céleri 3 24 HER  Poire 4 25 HER  Betterave 5  26 HER  Oie 6 27 HER  Héliotrope 7 28 HER  Figue 8 29 HER  Scorsonère 9 30 HER  Alisier 10  31 HER  Charrue 11 01 DU  Salsifis 12 02 DU  Mâcre 13 03 DU  Topinambour 14 04 DU  Endive 15  05 DU  Dindon 16 06 DU  Chervis 17 07 DU  Cresson 18 08 DU  Dentelaire 19 09 DU  Grenade 20  10 DU  Herse 21 11 DU  Bacchante 22 12 DU  Azerole 23 13 DU  Garance 24 14 DU  Orange 25  15 DU  Faisan 26 16 DU  Pistache 27 17 DU  Macjonc 28 18 DU  Coing 29 19 DU  Cormier 30  20 DU Rouleau 240px|Frimaire Frimaire21 a viz Du – 20 a viz Kerzu 1 21 DU  Raiponce 2 22 DU  Turneps 3 23 DU  Chicorée 4 24 DU  Nèfle 5  25 DU  Cochon 6 26 DU  Mâche 7 27 DU  Chou-fleur 8 28 DU  Miel 9 29 DU  Genièvre 10  30 DU  Pioche 11 01 KER  Cire 12 02 KER  Raifort 13 03 KER  Cèdre 14 04 KER  Sapin 15  05 KER  Chevreuil 16 06 KER  Ajonc 17 07 KER  Cyprès 18 08 KER  Lierre 19 09 KER  Sabine 20  10 KER  Hoyau 21 11 KER  Érable à sucre 22 12 KER  Bruyère 23 13 KER  Roseau 24 14 KER  Oseille 25  15 KER  Grillon 26 16 KER  Pignon 27 17 KER  Liège 28 18 KER  Truffe 29 19 KER  Olive 30  20 KER Pelle
 Goañv 
 240px|Nivôse Nivôse21 a viz Kerzu – 19 a viz Genver 1 21 KER  Tourbe 2 22 KER  Houille 3 23 KER  Bitume 4 24 KER  Soufre 5  25 KER  Chien 6 26 KER  Lave 7 27 KER  Terre végétale 8 28 KER  Fumier 9 29 KER  Salpêtre 10  30 KER  Fléau 11 31 KER  Granit 12 01 GEN  Argile 13 02 GEN  Ardoise 14 03 GEN  Grès 15  04 GEN  Lapin 16 05 GEN  Silex 17 06 GEN  Marne 18 07 GEN  Pierre à chaux 19 08 GEN  Marbre 20  09 GEN  Van 21 10 GEN  Pierre à plâtre 22 11 GEN  Sel 23 12 GEN  Fer 24 13 GEN  Cuivre 25  14 GEN  Chat 26 15 GEN  Étain 27 16 GEN  Piment 28 17 GEN  Plomb 29 18 GEN  Mercure 30  19 GEN Crible 240px|Pluviôse Pluviôse20 a viz Genver – 18 a viz C'hwevrer 1 20 GEN  Lauréole 2 21 GEN  Mousse 3 22 GEN  Fragon 4 23 GEN  Perce-neige 5  24 GEN  Taureau 6 25 GEN  Laurier-thym 7 26 GEN  Amadouvier 8 27 GEN  Mézéréon 9 28 GEN  Peuplier 10  29 GEN  Coignée 11 30 GEN  Ellébore 12 31 GEN  Brocoli 13 01 C'HW  Laurier 14 02 C'HW  Avelinier 15  03 C'HW  Vache 16 04 C'HW  Buis 17 05 C'HW  Lichen 18 06 C'HW  If 19 07 C'HW  Pulmonaire 20  08 C'HW  Serpette 21 09 C'HW  Thlaspi 22 10 C'HW  Thimelé 23 11 C'HW  Chiendent 24 12 C'HW  Trainasse 25  13 C'HW  Lièvre 26 14 C'HW  Guède 27 15 C'HW  Noisetier 28 16 C'HW  Cyclamen 29 17 C'HW  Chélidoine 30  18 C'HW Traîneau 240px|Frimaire Ventôse19 a viz C'hwevrer – 20 a viz Meurzh 1 19 C'HW  Tussilage 2 20 C'HW  Cornouiller 3 21 C'HW  Violier 4 22 C'HW  Troène 5  23 C'HW  Bouc 6 24 C'HW  Asaret 7 25 C'HW  Alaterne 8 26 C'HW  Violette 9 27 C'HW  Marceau 10  28 C'HW  Bêche 11 01 MEU  Narcisse 12 02 MEU  Orme 13 03 MEU  Fumeterre 14 04 MEU  Vélar 15  05 MEU  Chèvre 16 06 MEU  Épinard 17 07 MEU  Doronic 18 08 MEU  Mouron 19 09 MEU  Cerfeuil 20  10 MEU  Cordeau 21 11 MEU  Mandragore 22 12 MEU  Persil 23 13 MEU  Cochléaria 24 14 MEU  Pâquerette 25  15 MEU  Thon 26 16 MEU  Pissenlit 27 17 MEU  Sylvie 28 18 MEU  Capillaire 29 19 MEU  Frêne 30  20 MEU Plantoir
 Nevez-amzer 
 240px|Germinal Germinal21 a viz Meurzh – 19 a viz Ebrel 1 21 MEU  Primevère 2 22 MEU  Platane 3 23 MEU  Asperge 4 24 MEU  Tulipe 5  25 MEU  Poule 6 26 MEU  Bette 7 27 MEU  Bouleau 8 28 MEU  Jonquille 9 29 MEU  Aulne 10  30 MEU  Couvoir 11 31 MEU  Pervenche 12 01 EBR  Charme 13 02 EBR  Morille 14 03 EBR  Hêtre 15  04 EBR  Abeille 16 05 EBR  Laitue 17 06 EBR  Mélèze 18 07 EBR  Ciguë 19 08 EBR  Radis 20  09 EBR  Ruche 21 10 EBR  Grainier 22 11 EBR  Romaine 23 12 EBR  Marronnier 24 13 EBR  Roquette 25  14 EBR  Pigeon 26 15 EBR  Lilas 27 16 EBR  Anémone 28 17 EBR  Pensée 29 18 EBR  Myrtille 30  19 EBR Greffoir 240px|Floréal Floréal20 a viz Ebrel – 19 a viz Mae 1 20 EBR  Rose 2 21 EBR  Chêne 3 22 EBR  Fougère 4 23 EBR  Aubépine 5  24 EBR  Rossignol 6 25 EBR  Ancolie 7 26 EBR  Muguet 8 27 EBR  Champignon 9 28 EBR  Hyacinthe 10  29 EBR  Râteau 11 30 EBR  Rhubarbe 12 01 MAE  Sainfoin 13 02 MAE  Bâton d'or 14 03 MAE  Chamerisier 15  04 MAE  Ver à soie 16 05 MAE  Consoude 17 06 MAE  Pimprenelle 18 07 MAE  Corbeille d'or 19 08 MAE  Arroche 20  09 MAE  Sarcloir 21 10 MAE  Statice 22 11 MAE  Fritillaire 23 12 MAE  Bourrache 24 13 MAE  Valériane 25  14 MAE  Carpe 26 15 MAE  Fusain 27 16 MAE  Civette 28 17 MAE  Buglosse 29 18 MAE  Sénevé 30  19 MAE Houlette 240px|Prairial Prairial20 a viz Mae – 18 a viz Mezheven 1 20 MAE  Luzerne 2 21 MAE  Hémérocalle 3 22 MAE  Trèfle 4 23 MAE  Angélique 5  24 MAE  Canard 6 25 MAE  Mélisse 7 26 MAE  Fromental 8 27 MAE  Martagon 9 28 MAE  Serpolet 10  29 MAE  Faux 11 30 MAE  Fraise 12 31 MAE  Bétoine 13 01 MEZ  Pois 14 02 MEZ  Acacia 15  03 MEZ  Caille 16 04 MEZ  Œillet 17 05 MEZ  Sureau 18 06 MEZ  Pavot 19 07 MEZ  Tilleul 20  08 MEZ  Fourche 21 09 MEZ  Barbeau 22 10 MEZ  Camomille 23 11 MEZ  Chèvrefeuille 24 12 MEZ  Caille-lait 25  13 MEZ  Tanche 26 14 MEZ  Jasmin 27 15 MEZ  Verveine 28 16 MEZ  Thym 29 17 MEZ  Pivoine 30  18 MEZ Chariot
 Hañv 
 240px|Messidor Messidor19 a viz Mezheven – 18 a viz Gouere 1 19 MEZ  Seigle 2 20 MEZ  Avoine 3 21 MEZ  Oignon 4 22 MEZ  Véronique 5  23 MEZ  Mulet 6 24 MEZ  Romarin 7 25 MEZ  Concombre 8 26 MEZ  Échalote 9 27 MEZ  Absinthe 10  28 MEZ  Faucille 11 29 MEZ  Coriandre 12 30 MEZ  Artichaut 13 01 GOU  Girofle 14 02 GOU  Lavande 15  03 GOU  Chamois 16 04 GOU  Tabac 17 05 GOU  Groseille 18 06 GOU  Gesse 19 07 GOU  Cerise 20  08 GOU  Parc 21 09 GOU  Menthe 22 10 GOU  Cumin 23 11 GOU  Haricot 24 12 GOU  Orcanète 25  13 GOU  Pintade 26 14 GOU  Sauge 27 15 GOU  Ail 28 16 GOU  Vesce 29 17 GOU  Blé 30  18 GOU Chalémie 240px|Thermidor Thermidor19 a viz Gouere – 17 a viz Eost 1 19 GOU  Épeautre 2 20 GOU  Bouillon blanc 3 21 GOU  Melon 4 22 GOU  Ivraie 5  23 GOU  Bélier 6 24 GOU  Prêle 7 25 GOU  Armoise 8 26 GOU  Carthame 9 27 GOU  Mûre 10  28 GOU  Arrosoir 11 29 GOU  Panic 12 30 GOU  Salicorne 13 31 GOU  Abricot 14 01 EOS  Basilic 15  02 EOS  Brebis 16 03 EOS  Guimauve 17 04 EOS  Lin 18 05 EOS  Amande 19 06 EOS  Gentiane 20  07 EOS  Écluse 21 08 EOS  Carline 22 09 EOS  Câprier 23 10 EOS  Lentille 24 11 EOS  Aunée 25  12 EOS  Loutre 26 13 EOS  Myrte 27 14 EOS  Colza 28 15 EOS  Lupin 29 16 EOS  Coton 30  17 EOS Moulin 240px|Fructidor Fructidor18 a viz Eost – 16 a viz Gwengolo 1 18 EOS  Prune 2 19 EOS  Millet 3 20 EOS  Lycoperdon 4 21 EOS  Escourgeon 5  22 EOS  Saumon 6 23 EOS  Tubéreuse 7 24 EOS  Sucrion 8 25 EOS  Apocyn 9 26 EOS  Réglisse 10  27 EOS  Échelle 11 28 EOS  Pastèque 12 29 EOS  Fenouil 13 30 EOS  Épine-vinette 14 31 EOS  Noix 15  01 GWE  Truite 16 02 GWE  Citron 17 03 GWE  Cardère 18 04 GWE  Nerprun 19 05 GWE  Tagette 20  06 GWE  Hotte 21 07 GWE  Églantier 22 08 GWE  Noisette 23 09 GWE  Houblon 24 10 GWE  Sorgho 25  11 GWE  Écrevisse 26 12 GWE  Bigarade 27 13 GWE  Verge d'or 28 14 GWE  Maïs 29 15 GWE  Marron 30  16 GWE Panier

 Daveoù 
 Kristof Jezegoù, Hor Bro e-pad ar Revolusion, Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915.
 Lan Inizan, Emgann Kergidu, levrenn 2, pp. 144–152, 171-177, Al Liamm, 1977.

 Notennoù 

Rummad:Deiziadur republikan