Pariz

Kêr-benn Bro-C'hall eo Pariz ( e galleg, distaget [paʁi]). Departamant ha pennlec'h departamant eo ivez, ha pennlec'h rannvro Enez-Frañs ivez. 2,187 milion a dud a zo o chom e kêr Pariz d'ar  a viz Genver 2020. Parizianed eo an anv a vez graet eus an annezidi.

Savet eo bet war unan eus kammdroennoù ar Saena (daoust ma tlefer envel anezhi an Yonne hervez an hidrologourien Polémique : l'Yonne à Paris ? Tizhet d'an 3 a viz Du 2021). Santez Jenovefa eo patronez Pariz, abaoe m'he doa graet da Attila, roue an Huned, chom hep tagañ ar gêr, gouez d'ar vojenn. Ger-ardamez Pariz,  (O wintañ-diwintañ ned a ket da sankañ) a zo liammet gant un arouez kozh-tre, hini ar vag, ar "Scilicet" e anv, a zo bet ardamez marc'hadourien an dour, mistri ar gêr er Grennamzer. Ur roll dibar en deus c'hoariet e istor Bro-C'hall abaoe ar Grennamzer ha betek hiziv.

Anavezet eo er bed a-bezh en abeg d'he monumantoù bras ha bihan, niverus an holl anezho, evel an Tour Eiffel hag ar Bolz-enor, ha d'he buhez sevenadurel ivez. Un istor kozh a zo ganti hag ur roll armerzhel bras-tre kreñvaet gant he saviad ken eo deuet da vezañ un ahel a-bouez evit ar pellgehenterezh a-dreuz Europa. Ul lec'h brudet evit ar c'hiz hag ar pompad eo ouzhpenn. Bodañ a ra war an dro ar galloud politikel, armerzhel, sevenadurel ha barnerezhel e Frañs.

 Douaroniezh 
Hervez an EBSSA e oa  a dud o chom e kêr Pariz e . Dre ma'z eo aet ar boblañs da leuniañ degadoù a gumunioù tro-dro (en  dreist-holl) eo bet termenet tolead kêr Pariz,  a annezidi e 2008 ennañ.
 Anv 
Ardamez Pariz|60px|left
 Stummoù skrivet 
 Lutecia (J. Kezar)
 Oppidum Parisianorum (Bell. Gall. VI, 3 4)
 Loukotokia (Strabon, Geographia, IV, 3, 5)
 Lutecia, pe Luticia Parisianorum (It. Ant.) Civ(itas) Par(isiorum) ː (CIL, XIII, 8974)
 Parisii (Amm. Marcell. Not. Gall; Not. Dign; Codex Theodosius)
 Parisius (Vt Kantved; Not. Dign, Occ. XLII, 23)
 Parisius (Gregor a Dours)
Lutetia e oa e latin gant Julius Caesar, Commentariorum de bello gallico Lutetia Parisiorum e liber VI, 3. ha Λουκοτοκίαν Lukotokia gant Strabon, Geographia, IV, 3, 5 Βικιθήκη. Hep mar e teu ar stumm-se eus ar galianeg *luco-, "geun", rak gwall c'heuniek e oa al lerc'h da vare J. Caesar hervez e desteni, hogen n'eur ket evit displegañ al lostger -tecia. E dibenn an Impalaeriezh roman e voe dilezet nebeut-ha-nebeut an anv latin-se.

 Gerdarzh 
Anvet eo bet Pariz diwar anv meuriad galian, ar Parisii. Un nebeud martezeadennoù a zo bet kinniget evit displegañ an anv :

 Ar wrizienn c'halianek "kwar" a dalvezfe evit mengleuz, rak meur a hini a zo bet kleuziet er rannvro. (daveoù, mar plij)
Par a c'hellfe bezañ ur ger galianek evit lestr hag ul lestr eo ardamez Pariz. (daveoù, mar plij)
Par a c'hellfe ivez bezañ ur ger galianek pario evit kaoter, chaodouron. per en brezhoneg a-vremañ, hervez Xavier Delamarre Xavier Delamarre, Dictionnaire de la langue gauloise : une approche linguistique du vieux-celtique continental, Errance, dastumadeg « Hespérides », 2003, eil embannadur., 440 p. (ISBN 2-87772-237-6).
 Parisius a lenner war pezhioù-moneiz ar Veroveed. Eus anv ar boblad galian Parisii e teu ar stumm-se : kement hag "oberourien", "artizaned" e talv an anv, diwar ar wrizienn indezeuropek ha galianek par- "ober", hervez Georges DottinGeorges Dottin : La langue gauloise, p. 277  ; Paris a zo bet miret e galleg adalek an .
Martezeadennoù all
 An doueez egiptat Isis, rak e talvezfe "per Isis" kloz pe templ Isis e egipteg. (daveoù, mar plij)
 Hervez ur vojenn anavezet mat e Breizh e vije liammet Pariz gant Kêr-Is ha Pariz ur ger par da hini Is. (daveoù, mar plij)
 Istor 
 Ragistor 
An ostilhoù koshañ evit kleuziañ bet kavet war ribl ar Saena a zo bet deiziataet 40 000 bloaz. War takad Bercy ez eus bet kavet roudoù ur gêriadenn, savet war-dro 4000 war vrec'h sec'h ar Saena. Lakaet eo bet war-wel pirogennoù, priajoù, gwaregoù gant o biroù, ostilhoù graet e korn koulz hag e maen

 Henamzer 

N'eus kazi keloù ebet eus ar prantad etre ar ragistor ha mare ar galianed-romaned. M'eo bet graet ul liamm etre ar Parisii, ur meuriad galian, hag ar gêr a vo anvet Pariz, ne anavezer ket pelec'h ha pegoulz o deus savet ar "Parisii" o c'hêr-benn. Gwelet eo bet "Lutetia", ar gêr seizet gant Labienus, letanant Kezar e - 52 (troet e vez "Lutetia" da "Lutèce "e galleg). N'eus roud ebet eus ar gêr galian-se. Klasket e 'z eus bet e inizi ar Sen, enez ar Geoded, enez Saint-Loeiz pe war un enezenn a zo bet e genou ar stêr Bièvres. Nevez'zo eo bet kinniget ma vije bet ar gêriadenn e plas hini kavet e Nanterre tost d'ar Menez-Valerian. Ne oa ket Lutetia kêr-benn Galia, met Lugdunum (Lyon) eo bet hini ar C'halianed.

Ne oa ket kustum d'ar Romaned sevel o geodedoù e plas ar gêrioù galian ha setu perak ez eus bet ur gêr roman savet er c'hantved kentañ war ar riblenn gleiz war dinaou ar Menez Sant-Jenovefa. Ar c'hibelldioù a zo bet kavet war ar boulouard Sant-Jermen, an arena e-kichen ar straed Monge, ar c'hoariva e-kichen Skol ar vezegiezh hag ar vered e plas abati Port-Royal kozh. An ahel Norzh-Su (ar "cardo"") a oa ar straed Sant-Jakez troch'et gant an ahel Kornôg-Reter war-dro an niverennoù 172-174. Ar forom a oa e Norzh ar c'hroazhent betek ar straed Cujas. Kavet eo bet ur villa hag pevar di etre ar straed Sant-Jakez hag ar straed Gay-Lussac e 2006.

 Krennamzer 
Ardamez Pariz|250px|thumb
Anv ez eus eus Pariz e fin ar  hag e 508 e teu Hlodvig, roue ar Franked da staliañ e gêr-benn. Meneget eo iliz Sant-Jervaz er 4e kantved (war ar riblenn zehoù a-dreñv d'an Ti-kêr a-vremañ). En  ez eus anv eus ar mogerioù savet evit gwareziñ parrezioù Sant-Jervaz ha Sant-Jermen-Auxerre. Koulskoude e tismanstras an Normaned an holl savadurioù war ar riblenn gleiz. Pa savas ar Gapeted war an tron e 987 e oant perc'henn war div gêr a-bouez, Pariz hag Orleañs. O zad-ioù, Euzen Iañ, en doa klasket difenn Pariz diouzh an Normaned.

War ar riblenn zehoù e kaver kêriadennoù bihan savet en  : Sant-Marzhin-ar Maezioù, Sant-Jermen-Auxerre, Sant-Jervaz. Dibab a reas Loeiz VI, roue Bro-C'hall (e 1108) evel sez pennañ e veli ha chom a reas eno muioc'h Fulup II (1190–1220). Er mare-se e voe adsavet karterioù ar riblenn gleiz hag e savas Fulup II ur c'hlozadur mogerioù evit peder rannger war ar riblenn zehoù: ar C'hastellig (Châtelet), ar C'hoc'hu, ar Grev ha Sant-Jermen-Auxerre hag ar ranngerioù etre Menez Sant-Jenovefa ha straed ar Saena. Er  e savas Charlez V (1371–1380) ur c'hlozadur ledanoc'h war ar riblenn zehoù ha betek Port-Royal war ar riblenn gleiz.

Er Grennamzer e teu da vezañ Pariz ur gêr ma'z eus kalz artizaned, micherourien, marc'hadourien enni hag ivez studierien. Broudet eo an diorroadur gant ezhommoù al lez ha re an Iliz. Temz-spered ar re vihan koulz hag hini ar vourc'hizien a lak anezho da abegiñ. Renet e vez dizurzhioù bras gant ar studierien ivez. 

E 1358 e tarzhas ar c'hentañ devezh reveulzi a zo bet e Pariz : dre ma ne c'helle ket rediañ an Daofin (a vo Charlez V) da zoujañ ouzh e venozhioù e vroudas Étienne Marcel ur reveulzi evit kemer kontrol ar palez roueel (daou guzulier an Daofin a voe muntret) hag ar gêr. Hemañ, penn ar vourc'hizien, en doa kendrec'het ar bobl e veze gouarnet fall ar rouantelezh. Trec'het e oe gant al lu roueel pelloc'h.

E 1382 e c'hoarvez emsavadeg ar "Maillotins" (kas a raent melloù ganto) pa nac'he pobl vihan Parize vije paeet un dell nevez. 

E 1413, Simon Caboche, penn an tuad bourgognat, a renas ur reveulzi vras gant meur a lazhadeg tuidi an Armagnac e-doug ar Brezel Kant Vloaz. Seizet e oe kreñvlec'h ar Bastille, met trec'het e oe ar g"Cabochidi" gant tuad Armagnac e 1414.

 Eus Herri IV betek Monarkiezh Gouere 
Dindan Herri IV e oe savet savadurioù bras gant ur raktres savouriezh (Plasenn ar Roue, Plasenn ar Vosges hiziv). E warlec'hiad Loeiz XIII a astennas klozadur ar riblenn zehou betek ar "boulouardoù" (ar re-se digoret goude m'eo bet dismantret ar mogerioù nevez gant Loeiz XIV, 1643–1715). En  e voe savet ur c'hlozadur evit kontrolliñ an telloù-kêr diwar intrudu ar Feurmerien jeneral. Enklozet e oa an unneg arondisamant kentañ, met ne goloe ket an tolpad-kêr nemet ar c'hwec'h kentañ.

E 1648 e krogas ur prantad trubuillhoù e Bro-C'hall pa veze Anna Aostria ha Mazzarino, he c'hentañ ministr, o verañ ar rouantelezh en anv Loeiz XIV, hag eñ ur bugel. Anvet eo bet ar seurt emsavadeg padus-se, ar "Fronde" (fronder = abegiñ). Krogañ a reas un emsavadeg dibar e Pariz, devez ar bardelloù d'an 26 a viz Eost 1648 diwar abeg harzherezh tri guzulier-parlamant. Evit gwir ez eus bet meur a zevezh ar bardelloù e Pariz (1588, 1648, 1830, 1832, 1848, 1851, 1871, 1944). E 1652 e klaskas ar priñs Condé kemer Pariz gant harp ar Spagnoled. Harzet gant ar Barizianed dindan urzhioù Turenne ez eas Condé da benn mont tre gant harp dugez a Vontpensier a lakaas kanolioù ar Bastille tennañ war lu ar Roue.

Ne blije ket Paris da Loeiz XIV en devoa miret en e soñj devezh ar bardelloù pa voe rediet e vamm, ar Rouanez hag e vugale, da guitaat Palez al Louvre da vont da glask repu da gastell Sant-Jermen, pemp lev pelloc'h. Bihan e oa deuet palez al Louvre pa glaske ar roue bodañ an noblañs en-dro dezhañ. E 1685 e kuitaas Pariz al lez evit en em staliañ e Versailhez. Koll a reas Pariz darn eus e boblañs aet tostoc'h da greiz ar galloud.

Emsavadeg an ebenourien e penn ar straed Sant-Anton e-kichen kastell ar Bastille a zo bet ar darvoud a roas lañs d'an Dispac'h gall d'an 14 a viz Gouere 1789. Ar vicherourien, kounnaret gant diviz ar Roue gervel rejimantoù evit evezhiañ ar gêr a lakaas ar sez dirak ar Bastille e-lec'h ma veze kaset tud hep bezañ barnet, met ne chome nemet pemp prizoniad ennañ. E-pad ur c'hantved e oe Fabourz Sant-Anton ul lec'h birvilh politikel dre ma veze meur a stalioù-labour eno. Betek 1794, bodad ar Gumun staliet en ti-kêr hag harpet gant kevrennoù ar "Sans-Culottes" a vroudas ar renad nevez mont pelloc'h-pellañ war an tu kleiz.

Dizfiz a vage Napoléon Bonaparte ouzh "Pariz hag he zudachoù" ("populace") hag en deus soñjet staliañ ar gêr-benn e Lyon, met lakaat a reas da sevel monumantoù bras (Bolz-enor ar Steredenn, Bolz-enor ar C'harigellerezh, Trepas meur Norzh al Louvre) a lakas da greskiñ brud ar gêr e Europa.

Er bloavezhioù 1830 e vez leuniet ar spas a chome betek mogerioù ar Feurmerien jeneral a oa harz melestradurel ar gêr. E 1840 e tivizas ar gouarnamant renet gant Adolphe Thiers sevel ur voger-tro nevez c'hwec'h kilometr pelloc'h c'hoazh er maezhioù.
 Pariz modern 
E-doug an  e voe savet aveadurioù brasoc'h ha modernoc'h (koc'huioù, lazhtioù, kanioù-skarzh, degas dour-evañ). E-pad an Eil Impalaeriezh (1852–1870) e voe anvet gant Napoleon III ar baron Haussmann da brefed Pariz. Hemañ a renas steuñvioù modernaat divent. Dismantret e voe karterioù kozh evit krouiñ straedoù ledanoc'h. War bep bali vras e voe staliet kazarnioù evit bezañ prest da derriñ kement emsavadeg pobl. E savadurioù nevez mod ar vourc'hizien ne voe ket mui posupl da gavout tud a renkadoù disheñvel o chom asambles.Gant kresk prizioù al lojeiz e voe rediet an dud vunut da vont e karterioù ar Reter hag ar Su pa'z ae ar vourc'hizien da chom e kartieroù ar C'hornôg, darn anezho nevez-flamm. Krouet e voe liorzhoù publik bras (Buttes-Chaumont, Parc Monceau, Bois de Boulogne et de Vincennes).

E 1860 e voe bodet gant ar gêr-benn ar c'humunioù a-raok ar mogerioù savet e 1840 (Auteuil, les Batignoles, Belleville, Bercy, Charonne, Grenelle, Ménilmontant, Passy, Vaugirard)


 Saotradur 
Ken fall eo an aer e Pariz ma voe divizet aozañ un devezh e Meurzh 2014 o tifenn ouzh ur rumm gweturioù zo ruilhad un devezh-pad. Dre vurzhud e vije bet gwellaet dinoazded an aer abaoe.

 Gevelliñ 
Ur gêr hepken zo gevellet gant Pariz : Roma, abaoe 1956. « Pariz hepken zo dellezek eus Roma ; Roma hepken zo dellezek eus Pariz » eo lugan ar c'hevelladenn. Skoulmet ez eus bet emglevioù kenlabour ha mignoniezh memestra gant kêrioù all ar bed :Tokyo e 1982, Tel Aviv e 1985, Berlin e 1987, Madrid e 2000 ha Dakar e 2011.

 Brezhoneg 
 Ur skol Diwan a voe etre 2004 ha 2015
 kentelioù brezhoneg zo er Mission Bretonne
 abadennoù zo e brezhoneg pe diwar-benn Breizh war gwagennoù Radio Bro

 Levrlennadur 
 Noël Duval, Patrick Perin, Jean-Charles Picard ː Topographie chrétienne des cités de la Gaule des origines au milieu du VIIIè siècle. VIII. Province ecclésiastique de Sens (Lugdunensis Senonia). De Boccard. Paris. 1992
A.L.F. Rivet & Colin Smith ː The Place-Names of Roman Britain. B.T. Batsford Ltd. London. 1979-1982Diwar-benn anv Parisii eus Breizh-Veur.

 Daveoù 

Rummad:Pariz
Rummad:Kêrioù-penn Europa
Rummad:Departamantoù Enez-Frañs
Rummad:Pennlec'hioù departamantoù Bro-C'hall