Berlin

Berlin (distagañ :  ) eo kêrbenn Alamagn. E biz Alamagn emañ. Ur gêr hag ul Land eo. Brasoc'h evit al Land eo tolead kêr Berlin, ennañ ouzhpenn 5 milion a dud a orin eus 190 broad disheñvel. E-touez 10 meurgêr bobletañ Unvaniezh Europa emañIndicators for larger urban zones 1999 - 2003, Eurostat.. En  kantved eo bet krouet ha bet eo Berlin kêr-benn Rouantelezh Prusia (1701-1871), hini an Impalaeriezh alaman (1871-1918), hini Republik Weimar (1919-1933) ha hini an Trede Reich (1933-1945). Goude 1945 ha betek diskar moger Berlin e 1989 e voe rannet e pevar zachad-aloubiñ. E-pad ar Brezel yen e teuas Berlin ar Reter da vezañ kêr-benn DDR tra ma oa stag Berlin ar C'hornôg ouzh BRD. Adlakaet eo bet Berlin da gêr-benn Alamagn e 1990 goude adunvaniñ ar vro.
Ur gêr a-bouez bras a-fet arz ha sevenadur eo. Enni e kaver 165 mirdi, 146 levraoueg ha 60 c'hoarivahttp://www.urbanaudit.org/rank.aspx. E 2008 e voe gweladennet Berlin gant war-dro 8 milion a douristedhttps://web.archive.org/web/20110522171622/http://www.morgenpost.de/berlin/article1040633/Touristen_stroemen_weiter_in_Rekordzahl_nach_Berlin.html.

 Istor 
Krouet eo bet Berlin e-tro ar bloavezh 1200. Hec'h anv en dije ur gerdarzh slavek hag a zeufe sur-mat eus ar Sorabeg: barlen pe berlén, hag a dalvez "kloued koad", a veze gwechall lakaet war vord ar Spree gant ar besketaerien. E 1308 e voe brasaet kêr gant unvaniezh Berlin ha Cölln. Kozh a-walc'h eo Berlin, memes ma ne vez ket santet kement-se pa vezer eno.
Roudoù an amzer-se a zo da welet memestra, evel Nikolaiviertel, e-kichen an ti-kêr.

 Berlin er Grennamzer 
En XIIIvet kantved e voe savet div stal-werzh gant kenwerzhourien, e Berlin ha Cölln (e-lec’h m’emañ bremañ Nikolaiviertel). Ur lec’h a-feson e oa, e-kreiz un ahel kenwerzh a-bouez-bras, etre div gêr greñvaet : Köpenick ha Spandau. A-drugarez da skoazell ar gouarnour lec’hel (Askanian Brandenburg) e reas berzh an div stal-werzh. E 1307 e voent kendeuzet, dre ma oa boutin o falioù a-fet surentez ha strategiezh. Mont a reas plaen an traoù betek marv Askanian (1319). Met goude-se e voe preizhet ar gêr gant baroned ar vro. Dizalc’h e chomas memestra, ha mont a reas er C’hevre Hanseatek e 1359. Kemend-se a zisplijas da Friedrich Hohenzollern, bet anvet Dilennour Brandenburg gant an impalaer Sigismond e 1417. Pa voe sikouret ar bobl gant Friedrich evit en em zizober diouzh ar varoned, e profitas Friedrich evit krennañ ar frankizoù politikel hag armerzhel. Chom a reas ar familh Hohenzollern e penn an traoù betek 1918, hep tamm troc’h ebet.

 Berlin da vare an Disivoud protestant ha Brezel Tregont Vloaz 
Lusket e voe an Disivoud protestant gant Martin Luther e Wittenberg e 1517. Tamm-ha-tamm e tizhas ar Brandenburg ha Berlin ivez, hag e rankas ar priñs-dilennour Joachim II (ren : 1535-1571) distreiñ da brotestant. D’ar 1añ a viz Du 1539 e voe azoet an oferenn luterian gentañ e iliz Sant-Nikolaz Spandau. Hiziz an deiz c’hoazh e vez lidet an darvoud el land (nemet e kêr Verlin) hag un devezh vak eo.
Diorren a reas Berlin betek Brezel Tregont Vloaz (1618-1648) etre protestanted ha katoliked. Pa glaskas ar priñs-dilennour Georg-Wilhelm chom neptu e-pad e ren (1620-1640) e voe preizhet Berlin gant preizhataerien an daou du. E dibenn ar brezel e oa distrujet Berlin, hag ar boblañs a oa peuzflastret abalamour d’ar muntroù, d’an naonidigezh ha d’ar c’hleñvedoù-red.

 Kêr-benn ur rouantelezh nevez 

Sioul e chomas an traoù e-pad ren Friedrich-Wilhelm (1640-1688). Meur a ziviz a gemeras-eñ (bet lesanvet Dilennour-Meur) a-benn lakaat ar Brandenburg da vezañ kevatal ouzh galloudoù pennañ Europa. Lakaat a reas krenvaat ar gêr. Gant argant an tailhoù e teuas a-benn da lakaat sevel tri c’harter nevez : Friedrichswerder, Dorotheenstadt ha Friedrichstadt. Unvanet e voe ar Spree hag an Oder gant ur ganol, kreñvaet e voe ar c’henwerzh war un dro. Krouet e voe ivez Lustgarten ha bali Unter den Linden. Dont a reas a-benn ivez da boblañ Berlin en-dro, dre zegemer repuidi : e 1671 e teuas 50 familh yuzev a Vienna, e 1685 e teuas hugunoded a dec’he abalamour da heskinerezh Loeiz XIV. E 1700 e oa ur berlinad diwar pemp a orin eus Bro-C’hall. Levezon an hugunoded a c’haller gwelout c’hoazh hiziv an deiz : Französischer Dom (iliz c’hall) hag anvioù-lec’h evel Gendarmenmarkt. Etre 1680 ha 1710 e voe lieskementet poblañs Berlin dre dri, hag en holl e oa 56 000 annezad.
Gant Friedrich III hag e wreg Sophie Charlotte, hag int dedennet-bras gant an arzoù hag ar skiantoù, e voe krouet Akademiezh an arzoù e 1696 hag Akademiezh ar skiantoù e 1700. Bloaz war-lerc’h e teuas da vezañ roue Prusia (gantañ e-unan e voe divizet) gant an anv Friedrich Iañ (Dilennour etre 1688 ha 1701, roue etre 1701 ha 1713). Dont a reas Berlin da vezañ annez ar roue ha kêr-benn ur stad nevez anvet Brandenburg-Prusia.

 Berlin da vare Prusia 
War-lerc’h Friedrich Iañ e renas e vab, Friedrich-Wilhelm Iañ (ren : 1713-1740). Dindan e ren e chomas ar vuhez kefredel a-sav. Ar roue nevez, lesanvet ar Roue-Serjant, a voe kentoc’h dedennet gant an aferioù arme, ha lakaat a reas da bal kaout un arme 80 000 den enni. Met ken rust e oa ken e lakaas ur bern paotred da dec’hout kuit rak an enrolladur, asambles gant o ziegezhioù. Neuze e voe gorrekaet an armerzh, betek ma vefe echu gant an enrolladur ret e 1730. 
Prest e oa an arme memestra pa vo kemeret e lec’h gant e vab, Friedrich II (ren : 1740-1786), lesanvet Friedrich Meur. Dedennet e oa gant Silesia (ur rannvro eus Polonia hiziv an deiz), ha neuze e krogas da vrezeliñ a-enep Aostria ha Rusia. Dont a reas a-benn e 1763. Ouzhpenn brezeliñ e lakaas sevel Opera Broadel Berlin, iliz-veur Santez Edwij ha skol-veur Humboldt. Ur raktres kemmañ Unter den Linden en doa ivez, met ne voe ket kaset da benn. A-du e savas ivez ar roue gant mennozhioù ar Gouleier : lakaat a reas un termen d’ar jahinañ, frankiz a-fet relijion a voe, ha kemmet mont en-dro ar barnerezh. Meur a gefredour en em gavas e Berlin dindan e ren : ar prederour Moses Mendelssohn, ar barzh Gotthold Ephraim Lessing, ar vreudeur Wilhelm hag Alexander von Humboldt. Ur greizenn bouezus a-fet sevenadur e teuas Berlin da vezañ, lesanvet e voe Athena ar Spree.


 Da vare Napoleon 
Goude marv Friedrich Meur ez eas Prusia war ziskar. E 1806 e voe trec’het e Iena (400 km eus Berlin, war-du mervent) gant arme Napoleon. D’ar 27 a viz Here 1806 e oa Napoleon dindan Dor Brandeburg, an aloubadeg c’hall a badas tri bloaz. Ouzhpenn bezañ rediet da baeañ evit an dispignoù-brezel e rankas ar Verliniz reiñ bod d’ar soudarded c’hall. Gant ar C’hallaoued e voe degaset ur mont en-dro nevez, diazezet war ur melestradur-kêr dilennet.
Ur wech aet kuit ar C’hallaoued e seblantas dibosupl distreiñ d’ur mont en-dro diamzeriet. Gant ar fonksionerien, ar skolveuridi hag ar genwerzherien e voe abeget galloud an noblañs. Rankout a reas neuze Friedrich-Wilhelm II (ren : 1797-1840) adreizhañ meur a dra, en o zouez torridigezh al labour ret ha strishadur galloud ar c’horfuniadoù. Kevatalded keodedel a voe roet d’ar yuzevien ivez. Met a-fet bonreizh e chomas treut an adreizhadennoù, hag e chomas ar galloud etre daouarn ar Stad prusian. Ma chomas stanket an traoù war dachenn ar politikerezh ez eas war-raok ar vuhez kefredel, dreist-holl tro-dro da Universität zu Berlin (skol-veur Humboldt hiziv an deiz), gant tud evel Hegel pe Ranke. D’ar mare-se e voe ivez kemmoù a-fet kêraozañ (Neue Wache, Mirdi Kozh) gant Friedrich Schinkel. Al lec’hioù-se a c’haller gwelout c’hoazh hiziv an deiz.

 Dispac’h(ioù) 
Spi o doa an dud e cheñchfe an traoù pa voe lakaet Friedrich-Wilhelm IV (ren : 1840-1861) da roue, met ne c’hoarvezas ket. E 1848 e krogas dispac’h ar vourc’hizien, o fal kaout ur stad alaman ha gwirioù diazez da geñver demokratelezh. Rankout a reas ar roue plegañ, ha kemmoù a voe war dachenn ar gwir d’en em vodañ ha gwirioù ar c’hazetennoù. An deiz goude ma vefe bet asantet ar cheñchamantoù-se e tennas an arme war an 10 000 manifester strollet a-benn lidañ ar c’hemmoù-se. Un nozvezh e padas an emgann, 200 den a voe lazhet. Rankout a reas ar roue goulenn digant an arme chom a-sav, hag ec’h embannas e save a-du gant ar frankizouriezh hag ar vroadelouriezh. Ur vodadeg vroadel prusian dilennet en em vodas d’ar 1añ a viz Mae 1848. Met divodet e voe e miz Kerzu, rak gwan e oa abalamour d’an diemglevioù etre ar strolladoù : c’hwitet e oa bet an dispac’h war dachenn ar politikerezh.
Er c’hontrol ez eas war gresk armerzh Berlin, an dispac’h greantel a voe. Abaoe an XVIIIvet kantved e oa deuet Berlin da vezañ ul lec’h a-bouez e-keñver labouradegoù. Gant diorren an hentoù-houarn (digoret e voe linenn Berlin-Potsdam e 1838) e tiorrenas al labouradegoù war un dro, en o zouez re dredan evel Siemens pe AEG.

 Ganedigezh un impalaeriezh 
Klañv e oa Friedrich-Wilhelm IV, hag e vreur Wihelm a gemeras e lec'h e 1857. E 1861 e teuas da vezañ Wilhelm Iañ, hag e renas betek 1888. Degemer a reas ar cheñchamantoù, ha gantañ e voe anvet Otto von Bismarck da gentañ ministr Prusia e 1872. Pal Bismarck a oa implijout Prusia evit dont a-benn da unvaniñ Alamagn. Asambles gant Aostria e tapas proviñs Schleswig-Holstein digant Danmark e 1864, hag e 1866 e troas a-enep Aostria a-benn sevel Kengevread Alamagn an Norzh er bloaz goude. Goude-se e troas e selloù war-du ar Su. Dont a reas a-benn da zisrannañ Bro-C’hall hag e teuas a-benn da lakaat anezhi da vrezeliñ a-enep da Brusia (1870). Dont a reas a-benn, hag e tapas Elzas-Loren digant Bro-C’hall. Holl stadoù Alamagn a voe bodet, ha Berlin lakaet da gêr-benn. Anvet e voe Wilhelm Iañ da Gaiser d’an 18 a viz Genver 1871. Krouet e oa bet an Impalaerezh Alaman.
E-pad bloavezhioù kentañ an Impalaerezh («Gründerzeit», bloavezhioù diazez) e kreskas an armerzh, gant sikour Bro-C’hall dre ma ranke paeañ evit an dispignoù-brezel, kreskiñ a reas ar boblañs ivez. Lakaet e voe sevel tiez e-leizh, anvet Mietkasernen : holl anezho diazezet war ranndioù bihan savet tro-dro d’ur porzh diabarzh.
Strolladoù politikel nevez a voe savet a-benn sikour ar broleterien, evel SPD (Sozialdemokratische Partei Deutschlands). E 1875 e voe savet, hag e 1877 e tapas 40% eus ar mouezhioù da geñver votadegoù e Berlin. Bismarck a lakaas tremen ul lezenn evit ma vefe divodet ar strollad. Daoust ma oa Bismarck ur c’hilstourmer ec’h aozas ur sistem leveoù ha surentez sokial, evit chom hep ober adreizhadennoù all. Diemglev a voe etrezañ hag ar C’haiser Wilhelm II e 1888, pa fellas d’ar C’haizer e vefe astennet ar sistem surentez sokial. Ken bras e oa an diemglev ken e kuitaas Bismarck bed ar politikerezh e 1890.

 Berlin en XXvet kantved 

 Ar Brezel-bed Kentañ hag an dispac’h 
Gant muntr arc’hdug Aostria e krogas ar Brezel-bed Kentañ. Eus tu Aostria-Hungaria e oa Alamagn. Goude trec’h Bro-C’hall e voe diskaret monarkiezh Alamagn dres goude fin ar brezel, e 1918. D’an 9 a viz Du e tilezas Wilhelm II, hag er memes deiz ec’h embannas Philipp Scheidemann (SPD), eus prinistri ar Reichstag, ganedigezh Republik Alamagn. Un nebeud eurvezhioù goude, e kastell Berlin, ec’h embannas Karl Liebknecht e oa ganet Republik Sokialour Dieub Alamagn. Gant o C’hevre spartakour e klaskas Karl Liebknecht ha Rosa Luxemburg lakaat e pleustr damkanoù Karl Marx. A-benn stourm a-enep SPD e voe kendeuzet ar C’hevre spartakour gant strolladoù all, ha krouet e voe Strollad Komunour Alamagn (Komunistische Partei Deutschlands, KPD) e dibenn 1918. E miz Genver 1919 e klaskjont aozañ un taol-dispac’h, hag a voe mouget krenn-ha-krak. Lazhet e voe Karl Liebknecht ha Rosa Luxemburg, ha taolet o c’horfoù el Landwehrkanal.

 Republik Weimar 
Degemeret e voe ar Vonreizh nevez e miz Gouere 1919 e kêr Weimar, dre ma oa re a reuz e Berlin. Gant ar Vonreizh nevez-se e c’helle ar merc’hed votiñ, hag e voe roe gwirioù diazez d’ar geodedourien dre vras. Met galloudus-tre e teue ivez ar prezidant da vezañ, ha gouest e oa da ren dre zekredoù ma oa ret. Hitler a brofitfe eus an dra-se un nebeud bloavezhioù goude.
Gouarnamant Republik Weimar (1920-1933) a voe ur c’hengevredad kreiz-tu kleiz, Friedrich Eibert (SPD) a voe prezidant. SPD a voe strollad politikel brasañ Alamagn betek 1932. Met bec’h a savas, peogwir ne blije ket ar gouarnamant-se na d’ar gomunisted, na d’an unpennelourien. Reuz a savas ken abred hag e miz Meurzh 1920 : stourmerien an tu dehou ha re ar strolladoù frank, kaset gant Wolfgang Kapp, a aloubas karterioù ar gouarnamant e Berlin. Rankout a reas ar gouarnamant tec’hout betek Dresden, hag un harz-labour hollek a viras ouzh Kapp da gas e butsch da benn.

 Oad aour ar bloavezhioù 1920 
Er bloavezhioù 1920 e teuas Berlin da vezañ ar gêr vras a anavezer hiziv an deiz. E 1920 e tivizas ar gouarnamant bodañ ar c’harterioù hag ar c’hêriadennoù tro-war-dro (Charlottenburg, Schöneberg, Spandau) dindan ur melestradur boutin. A-daol-trumm e teuas neuze Berlin da vezañ unan eus kêrioù brasañ ar bed, gant war-dro 3,8 milion a annezidi. Koulskoude ne voe ke ken brav-se ar vuhez : flastret e oa bet ar vro e 1918, distabil e oa ar vuhez politikel, kleñvedoù-red ha naonedigezh a oa, ha war-dro 235 000 den dilabour. A-hed an amzer e voe harzoù-labour, manifestadegoù ha taolioù-dispac’h. Tamm-ha-tamm e stabilaas an ekonomiezh pa voe degemeret ur moneiz nevez, Rentenmark e anv e 1923. E 1924 voe lakaet e pleustr steuñv Dawes, da grennañ pouez an dleoù a oa bet rediet Alamagn da asañtiñ goude ar Brezel-bed Kentañ.
Er bloavezhioù da-heul e teuas Berlin da vezañ ur gêr enni kalz a virvilh a-fed sevenadur rakward : jazz,dada, sonerezh kabaret. E-touez an arzourien a roas brud da vBerlin e c’haller menegiñ an disavourien Bruno Taut, Martin Wagner, Hans Scharoum ha Walter Gropius. A-fed arzoù-kaer e voe George Grosz ha Max Beckmann. War dachenn al lennegezh e voe Bertolt Brecht ha Kurt Tucholsky.
War dachenn an deknologiezh e voe lañs ivez : an abadenn skingomz kentañ a voe skignet e Berlin e 1923, hag an abadenn skinwel kentañ e 1931. E dibenn an dekvloaziad e teuas ar c’hudennoù en-dro, goude krach ar Bours d’ar 24 a viz Here 1929. Dindan un nebeud sizhunvezhioù en em gavas 500 000 berlinad dilabour. Ar manifestadegoù hag an taolioù-dispac’h a grogas en-dro. Ar fallaenn ekonomikel a zeuas da-heul, hag an demokratelezh a voe gwanaet. Paul von Hindenburg, hag en doa kemeret plas Ebert e 1925, a implijas ar galloudoù en doa a-drugarez d’ar vonreizh hag e voe anvet Heinrich Brüning (strollad : kreiz katolik) da gañseller. Pa voe o paouez en em gavout e krogas an digresk-moneiz, digresket e voe ivez ar goproù hag an espern a voe kaset d’an traoñ. Diaesoc’h-diaesañ e teuas an traoù da vezañ a-fet politikerezh, ha muioc’h-mui a reuz a savas etre ar gomunisted hag izili ur strollad politikel nevez, NSDAP (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei) e anv.

 Hitler e penn an traoù 
18% a dapas NSDAP e votadegoù 1930. Heligentañ a voe da vat e 1932 etre Hindenburg ha Hitler, dre me felle dezhañ tapout ar galloud. NSDAP a dapas 37% eus ar mouezhioù e-pad an eil tro (25% e Berlin). Da-heul e voe dilennadegoù ar Reichstag, hag e teuas NSDAP da vezañ strollad politikel pouezusañ Alamagn, gant 230 kannad.
Klask a reas von Schleicher adlañsañ an armerzh dre zispign arc’hant foran, ar pezh a spontas perc’henned an douaroù ha pennoù bras an embregerezhioù. O welout ne yae ket en-dro an adreizhadennoù ekonomikel hag o vezañ bountet gant kuzulierien an tu dehoue tivizas von Hindenburg kas von Schleicher kuit. D’an 30 a viz Genver 1933 e voe anvet Hitler da gañseller ar Reich (Reichskanzler). Diouzh an noz e voe lidet an darvoud gant izili NSDAP, ha dibuniñ a rejont gant pennoù-gouloù dindan dor Brandenburg. Hitler a aozas e strollad-ministred, ennañ nazied ha broadelourien eus tu von Papen. Daoust ma ne oa ket ar brasañ niver gantañ, e teuas NSDAP da vezañ strollad politikel kreñvañ Alamagn.
Dilennadegoù «dieub» a voe aozet e miz Meurzh 1933. Daoust da dan-gwall ar Reichstag ha da sikour paotred Stourmabteilung (SA) ne zeuas ket a-benn NSDAP da gaout ar brasañ niver a vouezhioù. E Berlin e tapas NSDAP 31% eus ar mouezhioù, ar pezh a oa izel keñveriet gant an disoc’hoù er peurrest eus Alamagn. Koulskoude e teuas a-benn Hitler da gendrec’hiñ von Hindenburg da reiñ muioc’h a c’halloud dezhañ, war zigarez «gwareziñ ar Stad hag ar bobl». D’ar 24 a viz Meurzh e voe bodet ar parlamant en opera Kroll (distrujet e voe e-pad an Eil Brezel-bed) e Berlin hag e voe roet an holl c’halloudoù da Hitler : dic’halloud en em gavas neuze ar parlamant.

 Berlin dindan beli an nazied 
Diouzhtu e voe sañtet an efed e Berlin. Digarget e voe strolladoù politikel an tu kleiz, SPD hag ar strolladoù komunour en o zouez, hag ar sindikadoù ivez. Gawsket e voe ivez ar c’hazetennoù. Izili SA a harzas, a jahinas hag a lazhas a re na oant ket a-du gant politikerezh Hitler. Ar c’hampoù-kreizennañ kentañ a voe savet, en o zouez hini kastell-dour Prenzlauer Berg ha hini Sachsenhausen. E-pad «sizhunvezh wadek Köpenick» (miz Even 1933) e voe lazhet 100 den. D’an 10 a viz Mae e tevas studierien levrioù «enepalaman» e Bebelplatz. An arzourien hag an dud desket a grogas da guitaat ar vro. E miz Ebrel 1933 e voe anvet Joseph Goebbels da vinistr ar propaganda. Gauleiter (penn pastell-vro Berlin) a oa dija. Kemenn a reas boykott ar stalioù yuzev. E-pad an diskar-amzer e vo serr ouzhpenn an hanter eus an 40 sinagogenn a oa e Berlin, hag ar gelennerien yuzev a voe lakaet dilabour. E 1935 e tremenas lezennoù Nürnberg a embanne ne c’helle ket ar yuzevien kaout ar vroadelezh alaman, hag a embanne ivez e oa difennet an euredoù etre yuzevien hag aryaned.
Adalek 1934 e krogas SA da dapout re a bouez, ar pezh a zisplijas da Hitler. Lod brasañ pennoù SA, Ernst Röhm en o zouez, a voe bac’het ha lazhet e savadurioù perc'hennet gant SS (Schutzstaffel) e Lichtenberg. Anavezet eo an darvoud-se gant an anv Nozvezh ar c’hontilli hir. Pa varvas von Hindenburg e 1934 e teuas Hitler da vezañ prezidant, ouzhpenn bezañ kañseller. Embann a reas e oa Führer (sturier) nemetañ ar vro. Ne seblantas ket pennoù-bras ar broioù all bezañ gwall chalet gant ar pezh a c’hoarveze e Alamagn, re'zo a seblante laouen zoken e vefe urzh en-dro. Dont a reas a-benn Hitler da stabilaat an armerzh dre reiñ lañs d’ur programm saverezh, dre vroadelaat an embregrezhioù hag dre rediañ an dud da labourat. A-fet proganda e voe ivez C’hoarioù olimpek Berlin un trec’h evit an nazied. Aozet e voent adalek ar 1añ a viz Eost e sportva Charlottenburg. Alamagn a rastellas 42 vedalenn. A-boan echu ar c’hoarioù olimpek e krogas an heskinerezh en-dro. E-kerzh nozvezh an 9 a viz Du 1938 e voe aozet ar Reichspogromnacht (nozvezh ar strink) : miliadoù a stalioù yuzev hag a sinagogennoù e Berlin hag er peurrest eus ar vro a voe distrujet. Kroget e oa ar yuzevien da guitaat Alamagn adalek 1933. Kreñvaet e voe an divroañ goude an 9 a viz Du, hag ez eas ar yuzevien da repuiñ d'ar Rouantelezh-Unanet ha dreist-holl d'ar Stadoù-Unanet. War-dro 60 000 anezho a chomas e Berlin, tost hini ebet a voe adkavet bev e 1945.

 Berlin e-pad an Eil Brezel-bed 
D’ar 1añ a viz Gwengolo 1939 e voe taget Polonia gant Alamagn : kregiñ a reas an Eil brezel bed. Ne voe ket gwall entanet poblañs Berlin gant an darvoud, rak soñj he doa eus ar vizer a oa bet e-pad ar Brezel-bed Kentañ. Boued a vankas, an heskinerezh ne chomas ket a-sav avat.
E miz Genver 1942 e voe aozet ur guzuliadeg e-kichen lenn Wannsee e Berlin. E-pad ar guzuliadeg-se e voe aozet ar Shoah. Ouzhpenn ar yuzevien a voe divizet tagañ : tziganed, tud heñvelreizh, beleien (jezuited dreist-holl) hag enebourien bolitikel. En holl e varvas 6 milion a dud. Hiziv an deiz e c’haller gwelout Eñvoradur ar Shoah e Berlin.
Ne voe den ebet evit herzel ouzh Hitler. Claus Schenk von Stauffenberg a glaskas lazhañ Hitler d’an 20 a viz Gouere 1944 : lakaat a reas ur vombezenn er Wolfschanze (unan eus lojeizoù arme Hitler, nepell diouzh Görlitz, 215 km e reter Berlin). Tarzhañ a reas ar vombezenn e-pad un emvod, met a-boan ma voe gloazet Hitler. En noz da-heul e voe fuzulhiet von Stauffenberg hag e vignoned e Bendlerblock e Berlin. Kantadoù a dud, zoken ma n’o doa liamm ebet gant an istor-se, a voe lazhet e toull-bac’h Plötzensee. En daou lec’h-se ez eus bremañ eñvoriadurioù.

 Emgann Berlin 
Emgann Berlin a grogas d’ar 16 a viz Ebrel 1945. D’an 21 en em gavas ur milion hanter a soudarded soviedel e reter ar gêr-benn. Enkelc’hiet e voe a-benn ar 25. Daou zevezh goude en em gavas ar sovieded e kreiz-kêr, ha stourm a rejont a-enep d’an nebeud stourmerien a chome : soudarded SS, tud yaouank-tre pe re gozh. D’an 30 a viz Ebrel ec’h en em ganne an dud tro-dro da garter ar gouarnamant. Mont a reas Hitler da repuiñ d'e vunker, staliet a-dreñv ar c’hañsellerdi. Gantañ e oa Eva Braun. Euredet e oant bet an deiz a-raok. D’an 30 goude kreisteiz en em zistrujjont. Daou zevezh war-lerc’h e voe tapet Berlin gant soudarded an Arme Ruz. Ganto e voe sezizet ha devet ar Reichstag. Kodianañ a reas Alamagn d’a 7 a viz Mae. An arsav-brezel a voe sinet e Reims hag e lojeizoù an Arme Ruz e Berlin-Karlshorst (deuet da vezañ ur mirdi hiziv an deiz).

 Goude an Eil Brezel-bed 
Ar boblañs a c’houzañvas dreist-holl. War-dro 125 000 den a varvas. Karterioù'zo a voe peurzistrujet, ouzhpenn an hanter eus ar savadurioù ivez, hag un drederenn eus an embregerezhioù. War-dro ur milion a vaouezed hag a vugale o doe ranket mont kuit, neuze ne chome nemet 2,5 milion a annezidi (div drederenn anezho a oa maouezed) e miz Mae 1945, padal e oant 4,3 milion e 1939.
Ar maouezed dreist-holl a gempennas ar gêr. Graet e veze Trümmerfrauen (merc’hed an dismantroù) anezho. Kement a zismantroù a oa ken e voe savet menezioù (Trümmerberge : menezioù dismantroù) ganto, evel an Teufelsberg e koad Grunewald.
Tamm-ha-tamm ez eas gwelloc’h an traoù : ar metro a yas en-dro adalek ar 14 a viz Mae 1945, ar gelaouenn gentañ a voe embannet d’ar 15 hag ur sonadeg a voe aozet gant ar Berliner Philarmonie d’ar 26.


 Berlin rannet 
Goude kuzuliadeg Yalta (miz C’hwevrer 1945) e voe rannet Alamagn e pevar zakad, ha Berlin e ugent takad melestradurel. Gant ar Saozon e voe Charlottenburg, Tiergarten ha Spandau. Wedding ha Reinickendorf a voe roet d’ar C’hallaoued, ha Zehlendorf, Steglitz, Wilmersdorf, Tempelhof, Kreuzberg ha Neukölln d’an Amerikaned. An takadoù-se a zeufe da vezañ Berlin ar C’hornôg. Eizh takad a voe aloubet gant an Arme Ruz : Mitte, Prenzlauer Berg, Friedrichshain, Treptow ha Köpenick. Ar c’harterioù-se a zeufe da vezañ Berlin ar Reter. An tachadoù tro-dro da Verlin a voe ivez aloubet ganti, da lavaret eo e oa enklozet Berlin ar C’hornôg.
En em vodiñ a reas an drec’herien e kastell Cecilienhof (Potsdam) e miz Gouere hag e miz Eost 1945 a-benn eskemm diwar-benn dazont Alamagn, dizemglev a savas buan etre Saozon, Amerikaned ha Gallaoued diouzh un tu, hag ar Rusianed diouzh an tu all. Evit ar re gentañ e oa pouezus adreiñ lañs buan da armerzh Alamagn, padal e felle d’ar Rusianed pouezañ war an digoll. Buan e krogjont ivez da lakaat gwask war an dud a oa o chom war o zachad : kantadoù a baotred yac’h hag a brizonidi a voe kaset da gampoù-labour en Unvaniezh Soviedel. En tachadoù all e voe aozet dilennadegoù e 1946-1947. 
Muioc’h a vec’h a savas c’hoazh e miz Even 1948 pa voe adksignet an Deutschmark en tachadoù amerikan, saoz ha gall, hep ma ne vefe bet kelaouet ar Sovieded. Int a grouas neuze an Ostmark, hag a gemeras ivez an arguzenn-se evit aozañ kaeladur Berlin ar C’hornôg. O fal a oa dont a-benn da gontrolliñ Berlin en he fezh. Neuze e voe aozet ar pont dre aer gant ar Gevredidi : e-pad 11 miz e voe kaset boued, pourvezadurioù ha glaou ganto. En holl e voe kaset 2,5 milion a donennoù traoù hag e voe aozet 278 000 nijadenn. Ar Soviediz a chomas a-sav gant ar c’haeladur e miz Mae 1949.

 Div stad 
Rann Berlin hag Alamagn a voe ofisiel e 1949. Tachad ar c’hornôg a zeuas da vezañ Bundesrepublik Deutschland (BRD), Konrad Adenauer a voe kañseller, ha Bonn a voe lakaet da gêrbenn. Buan e wellaas stad an traoù a-drugarez da Steuñv Marshall. Diouzh an tu all e teuas an tachad soviedel da vezañ Deutsche Demokratische Republik (DDR), lakaet e voe Berlin ar Reter da gêrbenn ha Willem Pieck a voe lakaet da brezidant. Met e gwirionez e voe renet ar vro gant ar strollad sokialour unvan alaman (SED, Sozialistische Einheitspartei Deutschlands) renet gant Walter Ulbricht. A-benn stourm ouzh an enebourien e voe aozet ar Surentez Stad (STASI, Staatssicherheit) e 1950, staliet e Lichtenberg. An enebourien a voe bac’het en un toull-bac’h nepell.
E-pad ur pennad e voe gouest an dud da bourmen etre Berlin ar C’hornôg ha Berlin ar Reter. Cheñch a reas an traoù adalek 1951, pa rankas tud ar C’hornôg kaout un aotre evit mont da welout o familh a oa eus tu ar Reter.

 Emsavadeg 1953 
Reuz a savas er Reter e 1953. Re a bouez a oa bet lakaet war an industriezh, ha re nebeud war ar produiñ madoù. Aet e oa skuizh ivez ar vicherourien pa rankent obe rmuioc’h-mui strivoù. Spi a voe pa varvas Stalin e miz Meurzh, met ne voe kemm politikel ebet e DDR. Er c’hontrol e c’houlennas SED ma’z afe war gresk ar produiñ en industriezhioù.
Galvoù a voe d’ober harz-labour ha da adreizhañ ar politikerezh. D’ar 17 a viz Even 1953 e savas reuz goude ar manifestadegoù aozet gant micherourien Karl-Marx Allee (Berlin). Dont a rejont a-benn da vodañ 10% eus micherourien DDR. Ne zeuas ket a-benn ar gouarnamant da lakaat paouez ar reuz, neuze e voe galvet an Arme Ruz : ur bern manifesterien a voe lazhet, 4000 den a voe harzet, ul lodenn vat anezho o vezañ kaset d’an toull-bac’h da viken.

 Ar Voger 


An diouer a frankiz a lakaas muioc’h-mui a dud da dec’hout kuit evit mont war-du ar C’hornôg. E 1953 ez eas kuit 330 000 den, en o zouez kalz tud yaouank ha desket, ar pezh a lakaas armerzh DDR da vezañ gwanaet. Kement a dud a felle dezho mont kuit ken e voe toullet fozoù ha staliet orjal dreinek etre div lodenn Berlin e-pad nozvezh an 13 a viz Eost 1961. Kement-se a voe graet gant asant broioù Feur-Emglev Varsovia. Tri devezh war-lerc’h e krogas labourioù sevel ar Voger. Manifestadegoù bras a voe aozet e Berlin ar C’hornôg, met re ziwezhat e oa. Stegnoc’h e voe an traoù c’hoazh d’ar 25 a viz Here 1961, pa nac’has re ar Reter leuskel ofiserien amerikan da dremen : tankoù amerikan ha rusian en em gavas neuze tal ouzh tal e Checkpoint Charlie. Da c’houde e klaskas kalz tud tec’hout kuit eus DDR, kement-se a c’haller gwelout er mirdi bet savet e Checkpoint Charlie (Haus am Checkpoint Charlie). Etre 1961 ha diskar ar Voger d’an 9 a viz Du 1989 e varvas 200 den en ur glask tremen anezhi. E 1963 e teuas ar prezidant amerikan John F. Kennedy da vBerlin, hag e tistagas e frazenn hollvrudet : « Ich bin ein Berliner » (Ur berlinad a zo ac’hanon).

 An dostidigezh 

E 1971 e voe anvet Erich Honecker (1912-1994) da sekretour meur SED, e plas Walter Ulbricht. Neuze e soñjas d’an dud e vefe aesoc’h klask tostaat DDR ouzh BRD. E miz Gwengolo 1971 e vo sinet un emglev e lez-varn Schöneberg. Pal an emglev a oa lakaat an daou c’houarnamant da genlabourat a-benn aesaat an treuziñ etre Berlin ar C’hornôg ha peurrest BRD, hag ivez aesaat an traoù evit ar re a feel dezho tremen eus Berlin ar C’hornôg da vBerlin ar Reter pe da DDR. E 1972 e voe sinet un emglev tremen a roe aotre da dud DDR mont d’ar C’hornôg ma oa un degouezh familh a-bouez. Rankout a rae tud ar C’hornôg asantiñ ivez ur feur eskemm 1 Deutschmark evit 1 Ostmark, padal e oa kalz gwanoc’h moneiz ar Reter. Un emglev Unvaniezh all a voe sinet e miz Kerzu 1972 : an div Stad a anavezas eben, he dishualded hag he riegezh hag an harzoù a voe degemeret evel ma oant.

 Stourmoù ar studierien ha sponterezh 

E 1966 e voe savet un emglev bras etre daou strollad politikel brasañ BRD : CDU (tu dehou) ha SPD (tu kleiz). Ne chome mui enebiezh bet er parlamant, neuze e savas enebiezh e skol-veur frank Berlin. E-touez pennaennoù ar studierien e oa brezel ar Viet-Nam hag ar programmoù skol-veur, blaz ar c’hozh ganto hervez ar studierien. Alies e voe moustret o manifestadegoù gant ar gouarnamant rak displijet e oa ganto.
D’an 2 a viz Even 1967 e voe lazhet ur studier anvet Benno Ohnesorg gant ar polis, nepell diouzh an Deutsche Oper (Charlottenburg), da-geñver ur vanifesadeg a-enep donedigezh shah Iran e Alamagn. Ar wech kentañ e oa da Ohnesorg kemer perzh en ur vanifestadeg, e varv a roas neuze kalz nerzh da emsavadeg ar studierien. D’an 11 a viz Ebrel 1968 e voe tennet war Rudi Dutschke (unan eus ar re a oa e penn emsavadeg ar studierien) pa’z ae kuit eus burev e gevredigezh studierien e Kurfürstendamm. Tennet e voe gant ur micherour yaouank. Ne varvas ket Dutschke, met ar studierien a lakaas bec’h war embannadurioù Axel Springer, dre ma oa bet embannet gantañ kazetennoù a embanne : « Harzit Dutschke bremañ ! »
Emsavadeg ar studierien a chomas a-sav e 1970, met merket e voe ar gevredigezh : tostoc’h ouzh ar politikerezh e oa ar re yaouank, kemmet e voe mont en-dro ar skolioù-meur, muioc’h a wirioù a voe evit ar merc’hed. Ur strollad tud a felle dezho kenderc’hel da stourm a grouas ar Rote Armee Fraktion (RAF) e Berlin. E penn ar strollad e oa Andreas Baader, Ulrike Meinhof ha Gudrun Ensslin. E-kerzh ar bloavezhioù 1970 e tapjont ha lazhjont tud a oa e penn embregerezhioù ha politikourien. Baader ha Meinhof en em zistrujas pa oant en toull-bac’h. Ar re all a guzhas e DDR betek ma kouezhfe ar Voger e 1989.

 Diskar ar Voger 
 Gwelout : Moger Berlin
Ar C’hemm (alamaneg : die Wende) hirc’hortozet a c’hoarvezas e miz Mae 1989. Gouarnamant Hungaria a embannas e laoskfe tud DDR da vont d’ar C’hornôg dre dremen dre Hungaria. Kemend-se ne blijas ket da SED, hag a zivizas strishaat ar reolennoù beajiñ. Met annezidi DDR a glaskas tec’hout dre dremen dre gannatioù BRD e Berlin ar Reter, Praha, Varsovia ha Budapest. D’an 10 a viz Gwengolo ec’h embannas Gyula Horn, ministr aferioù diavaez Hungaria, e tigore an harzoù etre e vro hag Aostria. Kemend-se a dalveze e c’halle tud DDR tizhout BRD.
E diabarzh DDR e voe savet ur strollad anvet Neues Forum (forom nevez), gant skoazell an Iliz. Pal ar strollad a oa stourm evit gwirioù mab-den ha lakaat SED da cheñch politikerezh. Egon Krenz a gemeras plas Erich Honecker. D’ar 4 a viz Du voe bodet 500 000 den war Alexanderplatz, goulenn a raent ma vefe adreizhet ar politikerezh. D’ar mare-se e oa war-dro 10 000 den o kuitaat DDR bemdez.
Rankout a reas Politbüro DDR asañtiñ leuskel an dud da vont da vBDR. Embannet e vo an dra-se gant Günter Schabowski d’an 9 a viz Du, e-kerzh un abadenn skinwel. Pa voe goulennet outañ pevare e teufe da wir an diviz, e valbouzas hag e lavaras : «Diouzhtu.» Kerkent e profitas tud ar Reter hag e krogjont da dreuziñ ah harz etre div lodenn ar gêr. Ne oa bet roet urzh ebet d’ar warded, setu ma laoskjont anezho d’hen ober.

 Unvanidigezh 

Dilennadegoù dieub kentañ DDR abaoe 1949 a c’hoarvezas e miz Meurzh 1990, trec’h e voe ar c’hengevredad savet tro-dro CDU, ha kaset gant Lothar de Maizière. A-boan ma oa bet unvanet Alamagn e teuas Berlin da vezañ ur gêr-stad. An emglev unvanidigzh a voe sinet e palez ar prinz hêr (straed Unter den Linden) e miz Eost 1990. E miz Gwengolo en em vodas kannaded ar Stadoù-Unanet, re Vro-C’hall, re Vro-Saoz ha re eus Rusia : sinañ a rejont an emglev 2+4, a dalveze e oa echu gant aloubadeg Alamagn.
E 1991 e votas (338 mouezh a-du, 320 a-enep) kannaded parlamant Alamagn (Bundestag) evit ma vefe kaset ar gouarnamant da Verlin en-dro. D’an 8 a viz Gwengolo 1994 e voe aozet lidoù pa’z ae kuit ar soudarded kornôg diwezhañ bet chomet e Berlin.


 Republik Berlin 

Parlamant Alamagn a guitaas Bonn e 1999, ha d’an 19 a viz Ebrel en em stalias er Reichstag nevesaet. Tamm-ha-tamm e voe aozet ar vuhez politikel hag armerzhel er c’harter (Regierungsviertel : karter ar gouarnamant) tro-dro d’ar parlamant.
Kalz cheñchamantoù a zo bet abaoe m’eo bet adunvanet Berlin. Lod brasañ ar c’harterioù a zo bet nevesaet, ha Mitte a zo deuet da vezañ kreiz ar gêr en-dro.

 Mirdioù Berlin 

 Mirdi yuzev, savet gant Daniel Libeskind
 Mirdi an Teknologiezhioù (Kreuzberg)
 Neue Nationalgalerie, unan eus savadurioù diwezhañ Ludwig Mies van der Rohe
 Bauhaus-Archiv
 Berlinische Galerie
 Bröhan-Museum
 Brücke-Museum
 Ethnologische Museum
 Gemäldegalerie
 Jagdschloss Grunewald
 Kulturforum
 Museum Berggruen
 Museum Europäischer Kulturen
 Museum für Gegenwart (Berlin) 
 Museum für Indische Kunst
 Museum für Ostasiatische Kunst
 Musikinstrumenten-Museum
 Museum für Naturkunde der Humboldt-Universität zu Berlin 
 Mirdi DDR

 Da weladenniñ 

 Karter ar gouarnamant (Regierungsviertel) 

Diazezet eo ar c’harter-se tro-dro d’ar Reichstag, (ennañ e vez bodet ar Bundestag). A-gozh eo bet gouestlet al lodenn-se eus Berlin d’ar politikerezh ha d’an diplomatiezh.
Ennañ e kaver :
 Ar Reichstag, kambr izel parlamant Alamagn
 Ar C’hañsellerdi
 Wilhelmstrasse (ministrerezh an arc’hant, kannaddi ar Rouantelezh-Unanet ha hini Bro-C’hall)
 Karter ar c’hannaddioù (Botschaftsviertel) tost eus Tiergarten

 Karterioù all 

 Kastell bihan Humboldt (Humboldt-Schlösschen) e Tegel
 Kastell Biesdorf 
 Marzahn 
 Tierpark ha kastell Friedrichsfelde
 Kastell Köpenick, deuet da vezañ ur mirdi arz an Azginivelezh, arz barok ha rokoko
 Pennti chase Grunewald 
 Pennti chase Glienicke 
 Ar pont a-us ar stêr Glienicke, deuet da vezañ brudet dre ma oa lec’h eskemm ar spierien da vare ar brezel yen
 Pfaueninsel (enezenn ar paoned) ;
 East Side Gallery (ul lodenn eus ar Voger) e karter Friedrichshain 
 Checkpoint Charlie : al lec’h tremen etre Berlin ar C’hornôg ha Berlin ar Reter

 Berlin nevez (Potsdamer Platz) 

Adsavet penn-da-benn eo bet ar c’harter. Pa oa rannet Berlin ne oa nemet un no man's land anezhañ. E-touez ar savourien o deus labouret a-benn nevesaat ar c’harter emañ Richard Rogers, Rafael Moneo, Renzo Piano hag Arata Isozaki.
Savadurioù :
 Sony Center, ennañ Mirdi ar Film 
 Savadur Daimler, ennañ ur greizenn genwerzh (Arkaden), meur a sal sinema hag ur c’hoariva
 Kulturforum 
 Berliner Philharmonie, ur sal sonerezh gouestel da laz-seniñ Berlin, lesanvet « Sirk Karajan » gant ar Verliniz, a-benn enoriñ an den a oa en e benn etre 1954 ha 1989 
 Neue Nationalgalerie
 Maen-koun ar yuzevien bet lazhet e-pad an eil brezel-bed, bet digoret e miz Mae 2005. (gwelout Monumant da Yuzevien Europa drouklazhet).
Savet e vo un greizenn ditouriñ diwar-benn mont en-dro ar stad nazi nepell eus Potsdamer Platz. Kroget eo al labourioù d’an 2 a viz Du 2007. Staliet e vo e-lec’h ma oa burevioù Gestapo ha re SS.

 E kreiz-kêr reter 

 Museumsinsel : Enezenn ar mirdioù
 Berliner Dom : iliz-veur Berlin
 Lustgarten : liorzh en enezenn ar mirdioù
 Unter den Linden
 Die Neue Wache : evit holl c’houzañverien an holl vrezelioù. Enni un eilad eus delwenn ar Vamm hag he mab marv (Käthe Kollwitz)
 An arsanailh kozh (Zeughaus) : ennañ emañ an Deutsches Historisches Museum
 Staatsoper Unter den Linden, bravañ opera Berlin (en holl ez eus tri anezho) 
 Friedrichstadt-Palast Berlin 
 Iliz-veur Santez-Hedwige (katolik) er Bebelplatz, enni ur monumant da zerc’hel soñj eus al levrioù bet devet eno (e-kreiz ar blasenn ez eus ur prenestr a ziskouez estajerennoù goullo ul levraoueg) 
 Alte Bibliothek, stag ouzh skol-veur Humboldt
 Skol-veur Humboldt (Humboldt-Universität)
 Staatsbibliothek zu Berlin (levraoueg stad) 
 Brandenburger Tor : unan eus arouezioù brudetañ Berlin eo 
 Pariser Platz, enni kannaddi Bro-C’hall ha leti Adlon, unan eus ostalerioù brudetañ Berlin
 Alexanderplatz ha Nikolaiviertel 
 Fernsehturm (tour ar skinwel) : savadur uhelañ Berlin eo (368 m)
 Rotes Rathaus ("ti-kêr ruz" abalamour da liv ar brik : ti-kêr istorel ar gêr eo)
 Marienkirche 
 Nikolaikirche, anavezet aes abalamour d' he daou dour
 Gendarmenmarkt, plasenn an archerien, marteze bravañ plasenn Berlin 
 Konzerthaus Berlin (bet Schauspielhaus) 
 Deutscher Dom (iliz-veur alaman,e su ar blasenn) ha Französischer Dom (iliz-veur c’hall): enno mirdi istor parlamant Alamagn ha hini an hugunoded
 Hackesche Höfe : un hollad savadurioù aozet tro-dro da borzhioù boutin ("Mietcaserne")

 E kreiz-kêr kornôg 

En Tiergarten :
 Siegessäule (kolonenn an trec’h): arouez Berlin ha hini al Love Parade eo
 Kastell Bellevue (annez ar Prezidant) 
 Hansaviertel e Moabit, ur c’harter bet dibabet e 1953 evit ur genstrivadeg savouriezh. Ennañ 35 savadur bet ijinet gant 53 savour eus ar bed a-bezh : Alvar Aalto, Egon Eiermann, Walter Gropius, Arne Jacobsen, Wassili Luckhardt, Oscar Niemeyer, Sep Ruf, Paul Schneider-Esleben, Hans Schwippert ha Max Taut.

E-kichen Kurfürstendamm : 
 Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche (iliz an eñvor) : distrujet e voe e-pad an eil brezel-bed, ha miret eo bet evel ma oa e 1945 a-benn derc’hel soñj.
 Europa-Center 
 Kranzler-Eck 
 Theater des Westens 
 Zoologischer Garten, zoo brasañ Europa eo 
 Deutsche Oper Berlin (e Bismarckstraße, karter Charlottenburg)
 Kaufhaus des Westens (KaDeWe) : stal vrasañ Europa eo
 Funkturm (tour ar skingomz)
 Kastell Charlottenburg 
 Luisenstädtischer Kanal

 Ar c'harterioù 
 Gwelout ivez : Karterioù Berlin
D'an 10 a viz Even 1998, e voe tremenet ul lezenn da nevesaat an traoù (Bezirke en alamaneg). D'ar 1 a viz Genver 2001, an niver a garterioù a dremenas eus 23 da 12 :
 150px Anvioù anarondisamantoù nevez Anvioù arc'harterioù kozh Gorreade km² Poblañs I Mitte Mitte, Tiergarten, Wedding 39,74 320,420 II Friedrichshain-Kreuzberg Friedrichshain, Kreuzberg 20,16 256,419 III Pankow Prenzlauer Berg, Weißensee, Pankow 103,07 348,412 IV Charlottenburg-Wilmersdorf Charlottenburg, Wilmersdorf 64,72 315,054 V Spandau Spandau  91,91 225,856 VI Steglitz-Zehlendorf Steglitz, Zehlendorf 102,50 288,285 VII Tempelhof-Schöneberg Tempelhof, Schöneberg 53,09 335,171 VIII Neukölln Neukölln  44,93 306,214 IX Treptow-Köpenick Treptow, Köpenick 168,43 233,923 X Marzahn-Hellersdorf Marzahn, Hellersdorf 61,74 252,602 XI Lichtenberg Lichtenberg, Alt-Hohenschönhausen 52,29 258,455 XII Reinickendorf Reinickendorf  89,45 246,118

 Hin 
Kevandirel eo hin Berlin, ha bras eo an diforc'h temperadurioù etre ar goañv (yen ha sec'h) hag an hañv (kentoc'h tomm hag arnevek). E-pad an hañv eo e vez ar muiañ a c'hlav. D'an 11 a viz Gouere 1959 e voe an devezh tommañ (38.1 °C) ha d'an 11 a viz C'hwevrer 1929 e voe an devezh yenañ (-26 °C). Keidenn-bloaz : 9.7 °C.

 Poblañs 
Eil kêr bobletañ Unvaniezh Europa eo Berlin ma kemerer da ziazez gorread ar gêr (ha n'eo ket hini ar veurgêr).

 Dasparzh ar boblañs er c'harterioù 
Karter  Poblañs (30 a viz Du 2005)  Gorreade km² Charlottenburg-Wilmersdorf  315 473  64,72 Friedrichshain-Kreuzberg  261 734  20,16 Lichtenberg  258 926  52, 29 Marzahn-Hellersdorf  250 547  61, 74 Mitte  323 187  39, 47 Neukölln  305 940  44, 93 Pankow  354 053  103, 01 Reinickendorf  244 430  89, 46 Spandau  225 097  91, 91 Steglitz-Zehlendorf  288 862 102, 50 Tempelhof-Schöneberg  333 330  53, 09 Treptow-Köpenick  235 411  168, 42 Berlin  3 396 990  891, 82

 Emdroadur poblañs Berlin 
 Bloavezh Poblañs 1250  1 200 1307  7 000 1400  8 500 1576  12 000 1600  9 000 1631  8 100 1648  6 000 1685  17 500 1709  57 000 1750  113 289 1775  136 137 1800  172 132 1825  219 968 3 a viz Kerzu 1840  322 626 3 a viz Kerzu 1846  408 500 3 a viz Kerzu 1849  418 733 Bloavezh Poblañs 3 a viz Kerzu 1852  426 600 3 a viz Kerzu 1855  442 500 3 a viz Kerzu 1858  463 600 3 a viz Kerzu 1861  524 900 3 a viz Kerzu 1864  632 700  3 a viz Kerzu 1867  702 400 1añ a viz Kerzu 1871  826 341 1añ a viz Kerzu 1875  969 050 1añ a viz Kerzu 1880  1 122 330 1añ a viz Kerzu 1885  1 315 287 1añ a viz Kerzu 1890  1 578 794 1añ a viz Kerzu 1895  1 678 924 1añ a viz Kerzu 1900  1 888 848 1añ a viz Kerzu 1905  2 042 402 1añ a viz Kerzu 1910  2 071 257 1añ a viz Kerzu 1916  1 712 679 Bloavezh Poblañs 5 a viz Kerzu 1917  1 681 916 8 a viz Here 1919  1 902 509 16 a viz Even 1925  4 024 286 16 a viz Even 1933  4 242 501 17 a viz Mae 1939  4 338 756 12 a viz Eost 1945  2 807 405 29 a viz Here 1946  3 170 832 31 a viz Kerzu 1950  3 336 026 31 a viz Kerzu 1960  3 274 016 31 a viz Kerzu 1970  3 208 719 31 a viz Kerzu 1980  3 048 759 31 a viz Kerzu 1990  3 433 695 31 a viz Kerzu 2000  3 382 169 30 a viz Gwengolo 2005  3 394 000 25 a viz Genver 2008  3 431 47330 a viz Du 2009  3 443 570

 Poblañs ha broadelezhioù 
E Berlin e kaver ivez annezidi a orin eus Turkia (113 779), Polonia (44 400), Serbia (23 370), Rusia (14 615), Italia (14 446), Stadoù-Unanet (13 761), Bro-C'hall (12,611), Vietnam (12 165), Kroatia (11 029), Bosnia ha Herzegovina (10 576), Rouantelezh Unanet (9 797), Gres (9 749), Aostria (8 813), Ukraina (8 709), Liban (7 691), Spagn (6 637), Sina (6 013), Bulgaria (6 621) ha Thailand (5 878).

 Armerzh 
2007 EUROSTAThttp://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:_JgilxNoYRQJ:epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/1-18022010-AP/EN/1-18022010-AP-EN.PDF+eurostat+Regional+GDP+per+inhabitant+in+the+EU+27&hl=de&gl=de&pid=bl&srcid=ADGEESimOFSZQ3D5aE2vWgMR3IFlQCzBcdl7NBIWfHjdZMvpwFW1fLwhHg2jvwx0OOnFsKVvbCm1fTNaTNtQ3K0o-8wEm_TAREoTOuCvqMDqLZZwKbZuQJ-jezQV5k1r5FHvP2qj1v6_&sig=AHIEtbQqggVoFeopAcI9aBQ75d0RvwSVRQ PDF, Regional GDP per inhabitant in the EU 27, EurostatGorreadPoblañsproduadur diabarzh kriz (PDK) e bilionproduadur diabarzh kriz (PDK) dre zen25px Berlin892 km²3 420 000€ 85 € 24 900 357 050 km²82 000 000€ 2 482 € 29 50025px UE 274 325 675 km²498 000 000€ 12 363 € 24 900 

 Treuzdougen 
E Berlin ez eus bet savet meur a rouedad treuzdougen a-benn aesaat an tremen e kêrhttps://web.archive.org/web/20050501165946/http://www.iht.com/articles/2005/05/01/news/mayor5.php Broke but dynamic, Berlin seeks new identityIHT En holl ez eus 979 pont savet a-us 197 km hent-dour, ha 5334 km a hentoù (73 km anezho o vezañ gourhentoù, "Autobahn"). E 2006 e oa 1 milion 416 karr (dre geflusker) enrollet e kêrhttp://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Verkehr/VerkehrsmittelbestandInfrastruktur/Tabellen/Content75/Fahrzeugbestand,templateId=renderPrint.psml Kraftfahrzeuge und Schienenbestand, Destatis. Gant 358 karr evit 1000 annezad e 2008 (570/1000 en Alamagn) ez eo Berlin at stad alaman hag ar gêr europat gant an nebeutañ a girri dre annezadhttp://www.berlinonline.de/berliner-zeitung/archiv/.bin/dump.fcgi/2009/0811/berlin/0025/index.html Die Hauptstadt des umweltfreundlichen Verkehrs, Berliner Zeitung.

E Berlin e c'haller tapout trenioù da vont da gêrioù all, en Alamagn koulz hag e broioù all en Europa. Trenioù rannvrole a gas an dud d'ar Brandenburg ha d'ar Mor Baltel. Berlin Hauptbahnhof eo ti-gar brasañ Europahttps://web.archive.org/web/20090108024843/http://www.hbf-berlin.de/site/berlin__hauptbahnhof/en/start.html Berlin Hauptbahnhof, Deutsche Bahn. Ennañ e c'haller tapout trenioù da vont da Nürnberg, Hamburg, Freiburg, Moskva, Vienna, ha Salzburg.

Brudet eo Berlin evit an niver a hentoù gouestlet d'an dud war varc'h-houarn (en holl ez eus 620 km a  roudennoù divrodegoù)http://www.treehugger.com/files/2007/07/bike_city_berli.php Bike City Berlin, Treehugger Bez eus war-dro 710 marc'h-houarn evit 1000 	annezad. War-dro 500 000 den a ya war varc'h-houarn bemdez, da lavaret eo 13% eus an tremen e Berlin e 2008 ha tizhout 15% e 2010 eo ar pezh a oa bet embannet gant Sened Berlinhttp://www.stadtentwicklung.berlin.de/verkehr/radverkehrsanlagen/en/radwege.shtml Bicycle Routes and Facilities Bicycle Paths Senate Department of urban development. Berliner Verkehrsbetriebe ha Deutsche Bahn eo an daou embregerezh a ra war-dro an treuzdougen e BerlinAmt für Statistik Berlin-Brandenburg, Die kleine Berlin-Statistik.

SistemArsavioù/ Linennoù/ Hirder ar rouedadTremenidi (dre vloavezh)Oberataer/ NotennoùS-Bahn166 / 15 / 331 km376 milionDB/ trenioùU-Bahn173 / 10 / 147 km457 milionBVG/ Dreist-holl dindan douar. Servij 24e/24 war an dibenn-sizhunTramway398 / 22 / 192 km171 milion BVG/ E karterioù ar reter dreist-hollKarr-boutin2627 / 147 / 1626 km407 milionBVG/ En holl garterioù, 46 linenn e-pad an noz. Lestr-treizh6 linennBVG/ Ar memes tiked a c'hall bezañ implijet, forzh pe zoare da veajiñ a vefe dibabet.

 S-Bahn : al linennoù 
150px|right|thumb|Logo S-Bahn Berlin
200px|thumb|right|Ti-gar S-Bahn e Friedrichstraße
15 linenn S-Bahn a zo : 
 Linenn Penn-linenn Hent Penn-linenn25pxWannsee Nord-Süd-Tunnel Oranienburg25px BlankenfeldeNord-Süd-Tunnel  Bernau25pxTeltow Stadt Nord-Süd-Tunnel Hennigsdorf25px Erkner    Stadtbahn     Spandau25pxSüdkreuz    Ringbahn  Südkreuz (evel un horolaj)25pxSüdkreuz    Ringbahn  Südkreuz (tu kontrol un horolaj)25px✈ Berlin-SchönefeldRingbahnSüdkreuz (↔ Bundesplatz)25pxKönigs Wusterhausen RingbahnWestend25pxSpindlersfeld   RingbahnHermannstraße (↔ Südkreuz)25pxStrausberg NordStadtbahnWestkreuz25pxAhrensfelde StadtbahnPotsdam Hauptbahnhof25pxWartenberg StadtbahnSpandau25pxZeuthen ↔Grünau Ringbahn Hohen Neuendorf25pxGrünau ↔SchöneweideRingbahnWaidmannslust25px ✈ Berlin-Schönefeld Ringbahn Blankenburg

 U-Bahn : al linennoù 
10 linenn U-Bahn a zo : 
 Linenn Penn-linenn Savet e Hirder Arsavioù center|x15px  Uhlandstraße ↔ Warschauer Straße  1902 - 1926  8,81 km  13  center|x15px  Pankow ↔ Ruhleben  1902 - 2000  20,39 km  29 center|x15px  Nollendorfplatz ↔ Krumme Lanke  1913 - 1929 12,10 km  15  center|x15px  Nollendorfplatz ↔ Innsbrucker Platz  1910  2,86 km  5 center|x15px  Alexanderplatz ↔ Hönow  1930 - 1989  18,35 km  20  center|x15px  Berlin Hauptbahnhof ↔ Brandenburger Tor 2006 - 2009  1,47 km  3 center|x15px|link=Ligne 6 (métro de Berlin)  Alt-Tegel ↔ Alt-Mariendorf  1923 - 1966 19,88 km  29 center|x15px  Rathaus Spandau ↔ Rudow  1924 - 1984  31,76 km  40  center|x15px  Wittenau ↔ Hermannstraße  1927 - 1996  18,04 km  24  center|x15px  Rathaus Steglitz ↔ Osloer Straße  1961 - 1976 12,52 km  18 


E Berlin ez eus daou aerborzh etrebroadel : Tegel (TXL) ha Schönefeld (SXF), ma tremenas ouzhpenn 21 milion a veajourien e 2009. Gan an daou aerborzh-se e c'haller mont da 166 lec'h disheñvel(123 anezho en Europa) e 50 bro (hañv 2010)https://web.archive.org/web/20110728150316/http://notizie.virgilio.it/notizie/economia/2010/3_marzo/24/aeroporti_nel_2011_unico_scalo_a_berlino_da_27_mln_di_2,23530301.html n 2009 nei 3 scali berlinesi sono transitati 21 mln passeggeri, notizie.virgilio.it. 
Lakaet eo bet da bal ez afe an holl girri-nij d'un aerborzh nevez savet e Schönefeld a-benn miz Even 2012, hag anvet e vo an aerborzh-se Aerborzh Berlin Brandenburghttps://web.archive.org/web/20080922192300/http://www.berlin-airport.de/EN/BBI/ Airport Berlin Brandenburg International, Airports Berlin.

 Skolioù-meur 
 Freie Universität Berlin
 Humboldt-Universität zu Berlin 
 Technische Universität Berlin 
 Universität der Künste

Re all a denn da skolioù kenwerzh :
 Hochschule für Wirtschaft und Recht 
 ESCP Business School - Campus Berlin 
 International Business School Berlin

Re all heñvel ouzh skolioù ijinourien :
 Hochschule für Technik und Wirtschaft 
 Beuth Hochschule für Technik

Re all heñvel ouzh skolioù-meur an teknikoù :
 Alice-Salomon-Fachhochschule für Sozialarbeit/-pädagogik 
 Evangelische Fachhochschule 
 Hertie School of Governance 
 Hochschule für Musik Hanns Eisler

 Sportoù 
Ar C’hoarioù Olimpek a zo bet azoet e Berlin e 1936.
Berlin a zo bet ivez e-touez ar c’hêrioù o deus degemeret Kib ar Bed mell-droad e 2006. Ar gourfenn a zo bet aozet en Olympiastadion. E 2009 e voe aozet kampionadoù bed atleterezh er memes lec’h.
Bep bloaz e vez aozet Maraton Berlin, hag ar genstrivadeg atleterezh ISTAF, hag a gont evit ar Golden League. Ul lodenn eus WTA Tour (tournamantoù c’hoarierezed tennis) eo Open Berlin, aozet eno abaoe 1979. Diwar atiz FIVB World Tour e vez aozet un tournamant volley bep bloaz, nepell diouzh Alexanderplatz.
Skipailh mell-droad Berlin a zo anvet Hertha BSC Berlin. Ur skipailh mell-baner a zo ivez, anvet eo ALBA Berlin. Aet eo ar maout gant ar skipailh-se e-pad an holl gampionadoù broadel etre 1997 ha 2003. 
E Berlin e kaver ivez ur skipailh hockey war skorn, anvet Eisbären Berlin. Ar skipailh-se a zo bet krouet da vare DDR.

KleubSportKrouidigezhKevreSportvaGourdonerHertha BSCHertha BSC, www.herthabsc.de/Mell-droad18922. BundesligaOlympiastadionM. Babbel1. FC Union BerlinUnion Berlin, www.fc-union-berlin.de/Mell-droad19662. BundesligaAlte FörstereiU. NeuhausALBA BerlinALBA Berlin, www.albaberlin.deBasketball1991BBLO2 WorldL. PavicevicEisbären BerlinEisbären Berlin, www.eisbaeren.deHockey war skorn1954DELO2 WorldD. JacksonFüchse BerlinFüchse Berlin, www.fuechse-berlin.deHandball1891HBLMax-Schmeling-HalleD. SigurdssonSCC BerlinSCC Berlin, www.scc-berlin.deVolleyball1911DVLSporthalle CharlottenburgA. UrnautKöpenicker SC Berlin, www.k-sc.deVolleyball1991 DVL Sporthalle Hämmerlingstraße Jürgen Treppner

 Tud vrudet a Verlin 

 Tud vrudet bet ganet e Berlin 

 Albert Lortzing (1801 - 1851), sonaozour, aktour ha kaner
 Max Liebermann (1847 - 1935), livour
 Kurt Tucholsky (1890 - 1935), skrivagner ha kazetenner
 Marlene Dietrich (1902 - 1992), kanerez hag aktourez
 Joseph Weizenbaum (1923 - ), prederour
 Hildegard Knef (1925 - 2002), aktourez, kanerez ha sonazourez
 Suzanne Roquette (1942 - ), aktourez
 Klaus Wowereit (1953 - ), maer Berlin
 Stefan Beinlich (1972 – ), c'hoarier mell-droad
 Guido Buchwald (1961 – ), c'hoarier mell-droad
 Judith Holofernes (1976 - ), kanerez
 Julia Jentsch (1978 - ), aktourez
 Niko Kovač (1971 – ), c'hoarier mell-droad
 Robert Kovač (1974 – ), c'hoarier mell-droad
 Erik Zabel (1970 – ), marc'houarner
 Alexandra Neldel (1976 -), aktourez
 Jeanette Biedermann (1981 -), kanerez hag aktourez
 Leni Riefenstahl (1902-2003), filmaozerez

 Tud vrudet bet marvet e Berlin 

 Karl Abraham (1877 - 1925), mezeg ha bredoniour
 Herluf Bidstrup (1912 - 1988), flemmtresour danat
 Bertolt Brecht (1898 - 1956), skrivagner ha leurennier pezhioù-c'hoari
 Friedrich Ebert (1871 - 1925), prezidant kentañ Republik Weimar
 Adolf Hitler (1889 - 1945), diktatour 
 Karl Liebknecht (1871 - 1919), politikour 
 Lupu-Pick (1886 - 1931), filmaozour 
 Anthony Mann (1906 - 1967), filmaozour
 Rosa Luxemburg (1870 - 1919), damkanourez varksour

 Mestrc'hoarierion echedoù bet ganet ha marvet e Berlin 
 Curt von Bardeleben (1861-1924) .
 Friedrich Sämisch (1896-1975).

 Sevenadur 
Goude ma voe bet diskaret moger Berlin (1989), e verzas an dud e oa ur bern tiez dilezet e kreiz-kêr Berlin. Lod brasañ anezho a oa e Mitte. En tiez-se e teuas arzourien liesseurt d’en em staliañ, sonerien en o zouez : evel-se e voe krouet ur seurt sevenadur underground, hag eno e tispakas ar sevenadur tekno, gant toulloù-noz brudet evel Tresor. Hiziv an deiz ez eo brudet c’hoazh ar c’hlubbing e Berlin, gant toulloù-noz evel Kitkatclub pe c’hoazh Berghain. Menegiñ a c’haller ivez Tacheles.

Hiziv an deiz e kendalc’h ar vuhez sevenadurel da vont, daoust d’ar c’hudennoù a-fet arc’hant. Darvoudoù evel CSD (Christopher Street Day) pe Love Parade a laka ur bern tud da vont betek Berlin. 
Daoust ma’z a war zigresk poblañs Berlin ha ma’z a war gresk an niver a dud dilabour e kendalc’h ur bern tud, studierien koul hag arzourien, da zont da Verlin : a-fet sevenadur ivez ez eo Berlin kêrbenn Alamagn.

 Sinema 

Filmoù a c’hoarvez e Berlin : 
 Berlin: Die Sinfonie der Großstadt (1927), film digomz gant Walter Ruttmann 
 Legende von Paul und Paula gant Heiner Carow (1972)
 Himmel über Berlin gant Wim Wenders (1987)
 Lola rennt gant Tom Tykwer (1998) 
 Sonnenallee gant Leander Haußmann (1999)
 Good Bye, Lenin! gant Wolfgang Becker (2002) 
 Herr Lehmann (2003) gant Leander Haußmann, diwar-benn Kreuzberg 
 Die Fetten Jahre sind vorbei gant Hans Weingartner (2005) 
 Der Untergang, gant Oliver Hirschbiegel, 2004
 Sommer vorm Balkon gant Andreas Dresen, 2005 
 Das Leben der Anderen, gant Florian Henckel von Donnersmarck, 2007

 Gevellerezh 
E-pad ar brezel yen e oa kevelerezhioù Berlin ar c'hornog gant kerioù-penn broioù ar c'hornog ha kevelerezhioù Berlin ar reter gant kerioù-penn broioù Feur-emglev Varsovia dreist-holl.

Berlin he deus hiziv kevelerezhioù gant 18 kêr. 
 Los Angeles,  (1967)
 Pariz,  (1987)
 Madrid,  (1988)
 Istanbul,  (1989)
 Moskov,  (1990)
 Varsovia,  (1991) Budapest,  (1991)
 Brusel,  (1992)
 Jakarta,  (1993)
 Tashkent,  (1993)
 22px Kêr-Vec'hiko, Mec'hiko (1993)
 Beijing,  (1994)| valign="top" |
 Tokyo,  (1994) Brasília,  (1994) Buenos Aires,  (1994) Praha,  (1995) Windhoek,  (2000) Londrez,  (2000)''

 Daveoù 

 Liammoù diavaez 
 Istor Berlin, en alamaneg
 Berlin City Panoramas 
 Lec'hienn ofisiel Berlin.de
 Lec'hienn ofisiel tolead kêr Berlin-Brandenburg
 Lec'hienn Berlin-Regional 
 Lec'hiennBerlin Tourist Information
 Museumsportal Berlin: holl virdioù, kounlec'hioù ha kestell Berlin


Rummad:Kêrioù Alamagn
Rummad:Kêrioù-penn Europa
Rummad:Kêrioù distrujet gant ur brezel