Proterozoeg

Ar proterozoeg a zo an eon diwezhañ a-raok ma yeas da voutin ar vuhez liesek war an Douar. En em astenn a ra eus 2500 milion bloaz'zo betek 542 milion bloaz'zo. Disrannet eo e tri marevezhioù douaroniel :

 Paleoproterozoeg
 Mezoproterozoeg
 Neoproterozoeg

An darvoudoù pennañ eus ar maread hont a voe :
 Furmidigezh un atmosferenn pinvidik e oksijen.
 Meur a varead-skorn, maread an "Douar-erc'heg", e-pad ar c'hriogenieg en o zouez.
 Ar maread ediakareg ma ya war-wel an anevaled liesek gentañ gwak o c'horf.

 Reier ar Proterozoeg 

Reier ar proterozoeg a zo kalz niverusoc'h eget hini an arc'heeg. Er c'hontrol d'ar re eus ar marevezhioù a-raok, hag a oant bet furmet e dourerier don, e oa bet stummet reier proterozoek e morioù argevandirel. Nebeutoc'h treuzfurmet e oant bet ivez. O Studioù a ziskouezh e voe arouezet ar proterozoeg gant un doueziaged gevandirel vuan (ha na gaver nemet er maread-se), kelc'hiadoù dreistkevandirel hag un orogeniezh heñvel a-wal'ch ouzh hini a-vremañ.

Er proterozoeg e c'hoarvezas ar mareadoù-skorn kentañ anavezet. Unan a zeraouas un tammig goude deroù an eon ha pevar arall a oa, d'an nebeutañ, a hini pouezusañ o vezañ ar maread-skorn Varangiek, anvet maread an "Douar-erc'heg" ivez.

 Berniadeg an oksijen 

Unan eus darvoudoù pouezusañ a proterozoeg a oa berniadeg an oksijen en atmosferenn. Tra ma produe organegoù bev oksijen e-pad an arc'heeg dija ne c'helle en em verniañ en atmosferenn rak kenaozañ a rae gant houarn ar meurvorioù da furmiñ bandennoù houarnek. Paouez a reas o furmidigezh war-dro 1.900 milion bloaz'zo en abeg da gresk ar c'henfeur a oksijen en atmosferenn pe d'ur veskadeg welloc'h dour ar meurvorioù.

Ar gweleoù ruz hag a zo livet gant hematitoù a ziskouez e krogas da gresk knefeur an oksijen en atmosferenn 2.000 milion bloaz'zo. Goude-se e kemeras ar meurvorioù, hag a oa gwer, o liv a vremañ.

 Buhez broterozoek 

War-dro an amzer ma krogas an oksijen d'en em verniañ e ya diwar-wel ar furmoù-buhez liesek kentañ, marteze en abeg da furmidigezh nitradoù hag a vez implijet gant eukaryoted hepken. Kresk eukaryoted evel an akritarc'hed n'ampechas ket hini ar sianobakteri, avat. E-pad ar proterozoeg e voe ar stromatolitoù boutinañ ha liesekañ.

Harzioù etre ar paleozoeg hag ar proterozoeg a lakajod gwechall e deroù ar c'hambrian, pa yeas ar pezh a grede e oa an anevaled liesek kentañ an trilobitoù hag an arc'heohyazhided. A-c'houdevezh e voe kavet fosiloù anevaled liesek a veve e fin ar proterozoeg, e-pad an ediakareg. Ne chañchjod ket ar vevenn etre an daou eon, avat.

Rummad:Proterozoeg
Rummad:Skeuliad an amzerioù douarouriezh