Amprevan

Evit ar ger kunujenniñ sellout ouzh kunujenn.

An amprevaned zo loened divellkeinek eus skourrad an Artropoded, azonet gant ur c'horf rannet e tri fezh : ur penn div dastornell outañ, ur brusk c'hwec'h pav outañ, hag ur c'hof — ar c'hevnid n'int ket amprevaned eta.

En Devonian, war-dro 410 milion a vloavezhioù zo, e voe al loened c'hwec'hpavek kentañ ; er Glaouvezh (–360 m. a v.) e voe an amprevaned gwirion kentañ, en urzhadoù Hemiptera, Odonata, Orthoptera.

War-dro 5,5 milion a spesadoù amprevaned zo, da lavaret eo 70% eus ar spesadoù loened a zo war an Douar.
Ur milion hepken eus ar spesadoù amprevaned zo bet deskrivet gant ar skiantourien, pa 'z eus bet deskrivet 19 000 spesad pesked, 9 000 evn, 6 000 stlejvil, 4 500 bronneg ha 2 800 divelfenneg.

 Korfadurezh 

Rannet eo korf an amprevaned e teir lodenn goloet gant kitin : ar penn, ar brusk (pe toraks) hag ar c'hof (pe abdomen).

 Takad ar skiantoù eo ar penn gant al lagadoù, an tastornelloù...
 Takad an dilec'hiañ eo ar brusk gant ar pavioù hag an eskell.
 Takad ar gouennañ eo ar c'hof.

Tri re bavioù zo gant an amprevaned. En doare-se ez eus tu da verzout n'eo ket ar c'hevnid amprevaned met araknided.


 Reoliadur emvagañ 
Liesseurt eo reoliadur-emvagañ an amprevaned :
 Geotdebrerien : etre 40% ha 50% eus an amprevaned. En em vagañ a reont, diouzh ar spesadoù anezho, diwar lodennoù disheñvel ar plant (delioù, koad, greun, frouezh, pollen...).
 Kigdebrerien : preizhataerien (amprevaned all, koftroadeged...) pe arvevaded (war amprevaned all pe dre sunañ gwad mellkeineged).
 Hollzebrerien
 Saprofajed
...

 Istor an amprevaned 
An amprevaned karrekaet koshañ adkavet a vefe eus marevezh an Devonian, da lâret eo war-dro 350 milion a vloavezhioù zo. Diaskell e oant.

Evit pezh a sell eus an amprevaned askellek koshañ adkavet e vefent bet karrekaet etre -325 ha -300 milion a vloavezhioù zo. Tennañ a raent d'an nadozioù-aer a-vremañ, gant un hed-eskell etre 40 ha 60 cm.

 Amprevanoniezh 
Studiet e vez an amprevaned gant an amprevanoniourien, hag an amprevanoniezh eo anv o skiant.

 Gwelout Listennad anvioù amprevaned

 Debrerien-amprevaned 
Debret e vez an amprevaned gant meur a loen, en o zouez un urzhad bronneged a vez graet an amprevanetaerien anezho, evel
 an avalaouer, 
 an askell-groc'hen, 
 ar c'hoz, 
 ar minoc'h

Estreget bronneged a zebr amprevaned avat: bez ez eus ivez 
 amprevaned all
 pesked
 glazarded, gleskered
 evned.

 Rummatadur 
Apterygota
 Monura, aet da get

Monocondylia
 Archaeognatha (=Microcoryphia)

Dicondylia
 Thysanura (=Zygentoma) (pesk-arc'hant)

Pterygota

 Paleoptera
 Ephemeroptera
 Palaeodictyoptera, aet da get
 Megasecoptera, aet da get
 Archodonata, aet da get
 Diaphanopterodea , aet da get
 Protodonata (=Meganisoptera ), aet da get
 Protanisoptera , aet da get
 Triadophlebioptera , aet da get
 Protozygoptera (=Archizygoptera ), aet da get
 Odonata (nadoz-aer)
 Neoptera

 Polyneoptera
 Caloneurodea , aet da get
 Titanoptera , aet da get
 Protorthoptera , aet da get
 Plecoptera
 Embiidina (=Embioptera)
 Zoraptera 
 Dermaptera
 Orthoptera
 Phasmatodea
 Notoptera
 Blattaria
 Isoptera
 Mantodea 
 Paraneoptera
 Psocoptera
 Mallophaga
 Anoplura
 Thysanoptera
 Hemiptera
 Endopterygota (= Holometabola)
 Glosselytrodea , aet da get
 Miomoptera , aet da get
 Hymenoptera 
 Coleoptera
 Strepsiptera
 Neuropterida
 Raphidioptera
 Megaloptera
 Neuroptera
 Antliophora/Mecopteroidea
  Mecoptera
 Siphonaptera
 Diptera 
 Protodiptera , aet da get
 Amphiesmenoptera
 Trichoptera
 Lepidoptera

 Skinwel 
 Insektors, Fantôme, 1994
 Levrlennadur 
  G. B. Kerverziou : Levr an amprevaned, skeudennoù gant Yann Berthou, Skridoù Breizh, Brest.
  Nigel E. Stork : How Many Species of Insect and Other Arthropods Are There on Earth? — Annual Review of Entomology
  Bernhard Misof et al. : Phylogenomics resolves the timing and pattern of insect evolution — Science
 Limmoù diavaez 
   Anima (ex) musica : amprevaned ramzel savet diwar tammoù binvioù-seniñ.

Rummad:Amprevanoniezh
Rummad:Amprevaned