Zaparoeg

Ur yezh zaparoek eo ar zaparoeg (anvet ivez kayapwe). Komzet eo e Proviñs Pastaza etre ar stêrioù Curaray ha Bobonaza war an harzoù etre Perou hag Ecuador.

Statud ar yezh

Unan eus pobloù brasañ eus reter Amazonia e oa ar zaparoiz e amzer donedigezh an Europiz ha krediñ a reer e veze komzet o yezh gant 100.000 a dud bennak d'un ampoent. Kregiñ a reas o niver da digreskiñ, avat, abalamour d'ar c'hleñvedoù kaset gant an drevadennerien eus Europa ha da vrezelioù gant meuriadoù all argaset diouzh o zirioù gant ar re Wenn.

E deroù an  e voe aloubet o zachennad gant dastumerien kaoutchoug ha rediet e voe kalz eus o c'humuniezhioù da zivroañ. Hogozik distrujet e voe o c'hevredigezh ha kalz boutinoc'h e teuas an euredoù etremeuriadel da vezañ. Abalamour da se e teuas yezh ar Gechuaed da vezañ o yezh pemdeziek muioc'h-mui.

Ne chomfe nemet 150 - 170 Zaparoad e departamant Loreto hag an holl anezho a gomz Kechuaeg a zo aet da yezh voutin an Indianed er rannvro. War-dro 30% anezho a ra gant an achwareg ivez. 60% ar boblañs a gomz spagnoleg a zo yezh an deskadurezh nemetañ en Ecuador. E Perou e rann ar perzh-se gant ar c'hechuaeg. Etre dek hag ugent den a vefe barrek da gomz zaparoeg c'hoazh ha kozh ez int - dezho etre 65 ha 95 bloaz. Digenvez e vez ar gomzerien hag hini anezho n'eo unyezhek. N'eo ket mui implijet ar yezh war ar pemdez.

Emañ Zaparoiz o klask savete ar pezh a chom eus ar yezh ha desket e vez gerioù zaparoek er skolioù. Gwirheñvel e c'hwito ar strivadenn-se abalamour d'an diouer a dud varrek da sevel ur geriadur hag ur yezhadur gwir. Ur gevredigezh, Arutam hec'h anv, he deus divizet krouiñ ur stumm skrivet eus ar yezh hag he c'helenn e skolioù teiryezhek.

Livadur

Fonologiezh

Frammadur silabennek

Ur frammadur silabennek eeun a-walc'h en deus ar zaparoek. Disaotret e vez ar berniadoù a gensonennoù (estreget gant ʔ) hg ne c'hell echuiñ ar silabennoù nemet dre ur vogalenn pe [w], [j] pe [ʔ].

Vogalennoù

+ Vogalennoù  A-raok Kreiz A-dreñv Serr i    Damserr e   o Digor a    

Ur yezh SOV (rener-renadenn-verb) eo ar zaparoeg.

Kensonennoù

+ KensonennoùDiweuzDentLogigoùDrek-logigoùGouelTarzhDre serriñ[p][t][ʧ] (dre fic'hal)[k][ʔ]Dre daravat[s][ʃ][h]Dre fri[m][n]Dre dostaat[w] [j]Dre froumal[r]

Morfologiezh

Ur yezh daspegel eo ar zaparoeg, evel an holl izili anavezet eus ar familh zaparoek. Stummoù lies ar ger a furmer dre stagañ lostgerioù ouzh ar wrizienn hep he c'hemmañ. 

Morfologiezh añvel

Peder reizh - denek, nann-denek, gwregel ha gourel - ha daou niver - unander ha liester - en deus ar zaparoeg. Diskouezet e vezont dre al lostgerioù staget ouzh ar wrizienn.

 Deneknann-denekgwregelgourelUnanderLiester <br\>  

Implijout a reer ivez ul lostger ispisial - ča - evit an anvioù denek hep dave ouzh an niver

Skouerioù :

mʌàriča tà kwi : ur bugel on
pakʌʌnaroʔa : hor c'herent
nìano : mab
nìato : merc'h

Troioù

Diskouez a ra ar zaparoeg an darempredoù etre ar gerioù dre lostgerioù. Er c'hontrol eus ar pezh a c'hoarvez er yezhoù indezeuropeek ne gemmont ket ar wrizienn met outi e vezont staget.

 -hi : evit
-anoàhi : daoust da
-hina \ hiʔna : da, e
-ma \ ʔma : da, e
-hinahi \ hʌnahi : eus, a
-mʌrʌ : da, betek
-niha : dindan

Skouerioù

itamʌrʌ : betek an ti
ahapaka acahowara naw koramahahina : flemmet he deus ur wenanenn e zorn

Ragañvioù

Ragañvioù-gour

Seizh raganv-gour eñ-deus ar zaparoeg ha disheñvelañ a ra etre un ni endalc'hus hag un ni ezdalc'hus. Daou stumm o deus ar raganvioù zaparoek : oberiant ha gouzañvus. Implijet e vez ar stumm gouzañvus da ziskouez an dro-damall ha rener ur verb-stad. Ar stumm oberiant a c'heller implijout evel ur raganv-perc'hennañ dre lakaat anezhañ a-raok ar ger a ren.

 OberiantGouzañvusKentañ gour unanderko <br\> k-ko <br\> kwiEil gour unanderʧa<br\> k-<br\> ʧ-<br\>ki-ʧaTrede gour unandernaw<br\>n- naw<br\>n- <br\>noKentañ gour liester endalc'huspa<br\>p- paKentañ gour liester ezdalc'huskana kana<br\>kaʔnoEil gour liesterkina kina<br\>kiʔnoTrede gour liesterna na

Skouerioù

 pa na atihà : ni a gomzo
 ʧa noka taʃi : gortoz anezhañ
 koiha : va c'halon
 ko ità : va zi
 ʧa niano : da vab

Ragañvioù-diskouez

Ur raganv-diskouez hepken en deus ar zaparoeg : noka. E implijout evel ur raganv-perc'hennañ eus an trede gour a c'heller ivez. Dre lemel al lostger -ka e vez furmet an unander.

Skouerioù

 noka toiʧa : e frouezh
 noka ità : an ti-mañ

Morfologiezh verbel

Displeget e vez ar verboù zaparoek dre stagañ lostgerioù ouzh ar wrizienn.

 ka\ʧa\ko : amzer dibaouez
 ha\ho : amzer dazont
rʌ : peurc'hraet
riʧa : amdremened
no : stumm-nac'h
akwa\ikwa\ʌkwa\okwa stumm-difenn
wara\wa : amzer dremenet
kwa : stumm-tu
ʔ\rʌ :stumm-gortoz

Niveroù

 1 nuquaqui
 2 namisciniqui
 3 haimuckumarachi

Daveennoù

 Bosquejo Gramatical del Zaparo, M. Catherine Peeke, Cuadernos Etnolingüisticos, n°14, Instituto Lingüistico de Verano, Quito, 1991
 Peeke, Catherine. 1962. "Structural Summary of Zaparo," in SEIL I, 125-216.

Liammoù diavaez

 Zaparo's lost secret

 Yezhadur berr ar zaparoeg

 Revitalizando el idioma zápara

 SAUVONS... LA LANGUE ZAPARA !

 Ar zaparoeg war Global Linguistic database

Rummad:Yezhoù Perou
Rummad:Yezhoù Ecuador
Rummad:Yezhoù zaparoek