Loeiz XIV (Bro-C'hall)

Loeiz XIV, badezet evel Louis Dieudonné de France, a oa lesanvet ar Roue Heol da c'houde, ha Loeiz Veur ivez. Ganet e oa e Saint-Germain-en-Laye, d'ar 5 a viz Gwengolo 1638 ha marvet e Versailhez, d'ar 1añ a viz Gwengolo 1715.

Adalek ar 14 a viz Mae 1643 e voe roue Bro-C'hall ha Navarra, an trede eus tiegezh Bourbon, eus tierniezh ar Gapesianed. 

Loeiz XIV a renas e-pad 72 vloaz, hag eñ an hini eo ar stadrener en deus renet an hirañ war Bro-C'hall. 
Bet eo ar c'hoshañ rieg gall zo bet, ha war un dro ar rieg en deus renet ar pellañ en Europa a-bezh.

Dont a reas Loeiz XIV da vezañ roue un nebeud mizioù goude e bempvet deiz-ha-bloaz, met goude ur vinorelezh ma oa bet skoet-naet e spered gant emsavadeg ar Fronde (1648-1653), ne renas drezañ e-unan ar gouarnamant nemet adalek marv e gentañ maodiern, ar C’hardinal Mazarin, e 1661. Biskoazh ne gemeras maodiern kentañ ebet goude ha goude marv e vaodierned c'halloudus (Colbert (1683) ha Louvois (1691) e renas muioc’h mui e-unan. 
E-pad e ren edo savidigezh un hollveliegezh roueel a-berzh Doue en he barr, ha hi krog abaoe kantvedoù. Gwelout a reas e aotrouniezh o kreskiñ diharz pa dennas e vad eus diwezh emsavadegoù an noblañsoù, ar barlamantidi, ar Brotestanted hag ar beizanted hag a rae o reuz er rouantelezh abaoe muioc’h evit ur c’hantved d’an nebeutañ. 

Kresket en deus Loeiz XIV tachennad Bro-C’hall hag e c’halloudegezh en Europa. Ren a reas ar brezel hag an diplomatiezh diouzh e c’hoant e-pad meur a aridennad brezelioù european. Lakaat a reas kreñvaat ar c’hêrioù kemeret gant Vauban a-hed an harzoù. Emañ o heuliañ politikerezh ar "prad karrez" a dres en-dro bevennoù ar vro. E c’houarnamant a glot gant ur striv diorroadur armerzhel, kenwerzhel ha trevadennel kaset en-dro gant e vaodiern Colbert dreist-holl, hag a zo an tu armerzhel eus strivoù ar C’halloued evit bezañ ar re gentañ. E-doug e ren e oa erru Bro-C’hall er renk kentañ en Europa, pe dost, ha n’eo ket war tachenn ar brezel pe an ekonomiezh hepken met ivez war hini ar sevenadur a-drugarez da dud gwarezet gant mesenerezh ar roue, evel ar skrivagnerien Molière, Racine, Boileau, ar soner Lully, al livourien Le Brun ha Le Nôtre. Lod all, muioc’h dizalc’h evel ar barzh La Fontaine, ar prederour Blaise Pascal, an Itron Sévigné, La Bruyère pe Saint-Simon a reas ivez eus e ren barr ar glaselezh c'hall. 
Ar vuhez speredel en he bleuñv a gresk sked Bro-C’hall, hini e yezh komzet en holl lezioù Europa hag evel just hini e roue. Komzet e vez eus "kantved Loeiz XIV", hag eñ bev c’hoazh, war batrom kantved Perikles hag hini Augustus, pe c’hoazh eus ar "c’hantved bras".

Unan eus oberennoù ar roue zo bet ivez e strivoù evit sevel ur stad kreizennet hag hollveliek. Ren a ra anezhañ e-unan goude 1682 adalek kastell Versailhez, zo bet savet war e urzh, hag a zeu da vezañ patrom meur a balez european. Eno e laka e noblañs lez, a redi da vevañ tost dezhañ, da vevañ hervez ur reol a-zere kemplezh-kenañ. Loeiz XIV a vihanaas levezon ar Parlamantoù, mougañ a reas an emsavadegoù paizanted diwezhañ a-enep an tailhoù, ha derc’hel penn e-pad e ren ouzh ar jañsenourien. Kemer a reas an diviz da derriñ skrid-embann an Naoned (1685). Teñvalaet e voe diwezh e ren hir gant un heuliad emgannoù kollet, naonegezhioù marvus eus 1693 betek 1709, gant emsavadeg ar brotestanted a roas lañs da vrezel ar Gamisarded, ha gant marvioù en e diegezh. Koulskoude, en desped d’ur feson da welet kozh, ne seblant ket e vije bet rivinet Bro-C’hall gant ar bloavezhioù diwezhañ-se evel ma veze lâret. 

Deuet eo Loeiz XIV da vezañ patrom ar roue hollveliek.

 Yaouankiz 
Mab e oa da Loeiz XIII ha d'e bried Anna Aostria, Loeiz zo frouezh euredoù politikel ha liessevenadurel peogwir e oa gall hag italian e dud-kozh a-berzh tad ( Herri IV ha Maria de' Medici), ha spagnol hag aostrian e dud-kozh a-berzh e vamm (Fulup III ha Marc’harid Aostria), daoust dezhe bezañ Habsbourged, o-daou ha kar-tost an eil ouzh egileC. Carretier en deus jedet war eizh rummad, orin gwad Loeiz XIV : spagnol (36 %), gall (28 %), german (11 %) hag italian (8 %), ar peurrest zo slavat, saoz, savoazat ha lorenat (in F. Bluche, Louis XIV, Paris, Fayard, p 33)..

Titl Kentañ mab Bro-C’hall ha hini hengouneloc’h  Daofin ar Viennois zo bet roet da Loeiz vihan. Anvet eo Louis-Dieudonné abalamour ma veze sellet ouzh e c’hanedigezh evel ur burzhud. Tri bloaz warn-ugent a oa e oa ar rouantelezh o c’hortoz anezhi. Pell e oa ne grede ket ken e dad hag e vamm e c’hoarvezfeDroug ennañ o klevet kement a dud a lez o komz eus ur "burzhud", Loeiz XIII en dije rebarbet "ne oa ket ken bras ur burzhud pa gousk ur pried gant e wreg e rafe ur bugel dezhi". (Claude Dulong, Anne d'Autriche, Gallimard)..

Daou vloaz goude ganedigezh Loeiz, e c'hoarvezas hini Fulup, anvet dug Anjou da gentañ ha dug Orleañs goude. Gant an daou vugel e voe pellaet o eontr, Gaston Orleañs, diouzh an tron. Hemañ a oa un irienner-touet ha doujañ a rae kardinal Richelieu, kentañ maodiern Loeiz XIII, ne renfe ur politikerezh a-du gant an noblañs hag gant an Habsbourged ma savje war an tron. Ganedigezh dic’hortoz Loeiz a oa un trec’h politikel evit Richelieu.

Pa varvas e dad ez eas ar bugel da roue gant anv Loeiz XIV. Evel ma ne oa ken pemp bloaz, e vamm, Anna Aostria, a zeuas da vezañ rejantez. Choaz a reas ar c’hardinal Mazarin evel kentañ maodiern, er c’hontrol eus ar pezh a oad engortoz, daoust ma oa kavet fall he choaz gant metoù politikel Bro-C’hall ar mare. Ne blije ket da galz tud gwelet un Italian, kenseurt feal da Richelieu, o ren Bro-C’hall.

 Deskadurezh ar roue 
Ouzhpenn e garg a vaodiern, Mazarin, paeron Loeiz XIV, a resevas digant ar rouanez, e miz Meurzh 1646, ar garg da gelenn an daofin hag e vreur. Dont a reas da vezañ eta : « surintendant au gouvernement et à la conduite de la personne du roi et de celle de M. le duc d'Anjou ». En desped da strivoù an digelennerienn disheñvel a oa tutet evit reiñ kentelioù latin, istor, matematik, italian ha tresañ, Loeiz ne oa ket ur marc’h labour. Met, diouzh skouer Mazarin, an dastumer bras oberennoù arz, Loeiz XIV a blij dezhañ al liverezh, an tisaverezh, ar sonerezh ha dreis-holl an dañs a oa ul lodenn a-bouez bras e deskadurezh un denjentil yaouank d’ar c’houlz-se : Lavaret e vez e veze Loeiz o pleustriñ an dañs war-dro div eurvezh bemdez adalek 7 betek 27 vloaz! Plijout a rae kalz dezhañ jiboesat ha c’hoari tripod ivez.
 Diskennidi 
Gant e wreg, Maria Tereza Spagn
en deus bet 6 bugel (3 merc’h ha 3 mab) ; unan hepken a vevas pelloc’h evit ar vugaleaj.
Loeiz Bro-C’hall, bugel Bro-C’hall, an Daofin bras (1añ a viz Du 1661 – 14 a viz Ebrel 1711)
Anne-Élisabeth Bro-C’hall, bugel Bro-C’hall (18 a viz Du 1662 – 30 a viz Kerzu 1662)
Marie-Anne Bro-C’hall, bugel Bro-C’hall (16 a viz Du 1664 – 26 a viz Kerzu 1664)
Marie-Thérèse Bro-C’hall, bugel Bro-C’hall, la Petite Madame (2 a viz Genver 1667 – 1añ a viz Meurzh 1672)
Philippe-Charles Bro-C’hall, bugel Bro-C’hall, Dug Anjou (5 a viz Eost 1668 – 10 a viz Gouere 1671)
Louis-François Bro-C’hall, Bugel Bro-C’hall, Dug Anjou (14 a viz Even 1672 – 4 a viz Du 1672)
Gant an dimezell de La Vallière
 Dimesell Blois (1666-1739), dimezet gant priñs Conti ;
 Kont ar Vermandois (1667-1683).
Gant an itron Montespan
 Dug ar Maine (1670-1736) ; 
 Dimezell an Naoned (1673-1743), dimezet gant Dug Bourbon ; 
 Dimezell Blois (1677-1749), dimezet gant Fulub Orleañs, a vo rejant ;
 Kont Toloza (1678-1737).
E 1679, afer an ampoezonoù a roas lamm da vat d'an itron Montespan, mestrez ar roue kouezhet e disc’hras dija un nebeud mizioù kent.

 Komzoù 
 « An dihabaskter da c’hounit a laka atav da vezañ koll. »
 « Diaes a-walc’h eo komz kalz hep komz re. »
 Levrlennadur 
Buhezskridoù
 Yves Marie Bercé, Louis XIV, Cavalier Bleu dastumad Idées reçues, 2005, 
 Lucien Bély, Louis XIV premier d'entre les rois, Gisserot, dastumad Histoire, 2005, 
 François Bluche (1986), Louis XIV , Hachette, dastumad « Pluriel », 1999 
 Jean-Christian Petitfils, Louis XIV , Perrin, 2002, 
 Gérard Sabatier, Versailles ou la figure du roi, Albin Michel, dastumad « Bibliothèque des idées », 1999 
 Béatrix Saule, La journée de Louis XIV, 16 Novembre 1700, Actes Sud.
Kendastumadennoù
 Voltaire (1751), Le siècle de Louis XIV
 Olivier Chaline, Le règne de Louis XIV, Flammarion, 2005 
 Pierre Goubert, Le siècle de Louis XIV, Livre de Poche, dastumad « Référence », 1998  
 Joel Cornette, Chronique du règne de Louis XIV , SEDES, dastumad Regards sur l'Histoire, 1997  
 Hubert Methivier, Le siècle de Louis XIV, PUF, dastumad Que sais-je ?, 1995  
 André Corvisier, La France de Louis XIV Ordre intérieur et place en Europe, SEDES, dastumad Regards sur l'Histoire, 1994  
 François Bluche, Le temps de Louis XIV, Hachette, dastumad Vie quotidienne, 1994 
 Ragnhild Hatton (1969), L'Époque de Louis XIV , Flammarion, 1992 (ASIN 2080609904}}
 Robert Mandrou, Louis XIV en son temps, PUF, dastumad Peuples et Civilisations, 1990 
Monografiezhoù
 Faruk Bilici, Louis XIV et son projet de conquête d'Istanbul, Turk Tarih Kurumu, 2004  
 Daniel Dessert, 1661, Louis XIV prend le pouvoir. Naissance d'un mythe ?, Complexe, dastumad poche, 2000  
 Hervé Hasquin, Louis XIV face à l'Europe du Nord, Racines, dastumad Racines de l'Histoire, 1995  
 Peter Burke, Louis XIV : les stratégies de la gloire, Seuil, 1998 (1 re édition 1995  
 Pierre Goubert (1970),  Louis XIV et vingt millions de français, Hachette, dastumad « Pluriel », 1998 
 Jean Meyer, 1638, La Naissance de Louis XIV , Complexe, dastumad Mémoire des siècles, 1989 

 Liammoù diavaez 
 Le siècle de Louis XIV Lervlennadur eus ar c'hentañ.
 Gwezenn kerentiezh Loeiz XIV
 lignez Louis XIV
 Louis XIV, e roll e savidigezh Kanol ar C'hreisteiz.
 mortuaj marv Louis XIV

 En e raokLoeiz XIII Roue Bro-C'hallRoue Navarra60px1643 – 1715 War e lerc'hLoeiz XV 

 Notennoù ha daveoù 

Rummad:Loeiz XIV
Loeiz XIV Bro-C'hall
Loeiz XIV Bro-C'hall
Rummad:Istor Bro-C'hall er XVIIvet kantved
Rummad:Istor Bro-C'hall en XVIIIvet kantved
Rummad:Rouaned Bro-C'hall
Rummad:Rouaned Navarra
Rummad:Tud aet da anaon gant ar brein-krign