Aljeria

Aljeria, pe an Aljeri (arabeg لجزائر al-Jazā'ir, "An Inizi" ; tamazigteg hag arabeg aljerian : Dzayer, Djazaïr pe Ldzayer), zo ur Stad norzhafrikat, ul lodenn eus ar Maghreb eo. Republik Aljerian Demokratel ha Poblel, berraet en « R.A.D.P. » eo anv klok ar Stad (arabeg : لجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية, tamazigteg : ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵜ Tagduda Tadzayrit Tadimoqṛatit Taɣerfant). Aljer eo ar gêr-benn, a zo lec'hiet en norzh, war vord ar Mor Kreizdouarel. Brasañ bro Afrika eo, ul lodenn eus ar bed arabek hag eus an diaz kreizdouarel.

Da 2 381 741 km² e sav gorread Aljeria, a zo gronnet gant 6 385 km a harzoù gant Tunizia er biz, Libia er reter, Niger ha Mali er su, douar nann emren eus ar Sahara ar C'hornôg hag evit echuiñ Maroko er c'hornôg.

Goude 132 vloaz evel trevadenn c’hall he doa gounezet Aljeria he dieubidigezh d'ar 5 a viz Gouere 1962, goude ur brezel hir ha koustus, ha goude ur referendom emdermeniñ d'ar 1añ a viz Gouere 1962.

Ezel eo Aljeria eus ar Broadoù Unanet, eus Unaniezh Afrika, eus Emsav ar Re E-maez hag eus Kevre ar Stadoù Arab abaoe an dieubidigezh e 1962.
Disklêriañ a ra bonreizh Aljeria ez eo « an islam, an Arabed hag an Amazighed » evel krevrennoù kreñv eus identelezh pobl Aljeria.

An anv
Eus anv ar gêr-benn e teu anv ar Stad. An anv « Aljer » a zeu eus ar c'hatalaneg Aljeria, hag a zeu eus Al-Djaza'ir (distagadur lec'hiel eus an arabeg klasel al-Jazā'ir).
« Algérie » eo ar stumm gallek, implijet evit ar wech kentañ e 1686 gant Fontenelle en Entretiens sur la pluralité des mondes ; adkemeret eo bet d'ar 14 a viz Here 1839 gant Antoine Virgile Schneider evit komz eus an dachenn-mañ hag a zo ul lodenn eus an Aodoù Berberek (Barbaresques e galleg ar mare).

Stag eo deveradur an anv arabek Al-Djaza'ir (الجزائر) ouzh anv an inizi hag a oa dirak porzh Aljer. Staget int bet bremañ ouzh ur chaoser. Un deveradur all a lak aorin anv aljeria en arabeg Al-Djaza'ir (الجزائر) da zont eus Ziri ibn Menad, Djezaïr hag eus Dziri, a zo Tziri e berbereg haga dalvez kement ha "loar sklaer".

 Douaroniezh 
220px|right
220px|right
Aljeria eo bro vrasañ kevandir Afrika, eus ar bed arabek, hag eus ar Mor Kreizdouarel ; e su Aljeria emañ ar Sahara. En norzh emañ Menezioù Atlas : an Atlas Tellian hag an Atlas Saharian. Bez’ ez eus un aradennad-venezioù (Aoures, Batna, Khenchela, Oum-El-Bouaghi, Aïn M'lila, Souk-Ahras, Guelma, Biskra).
 Krenoù-douar 
Un oberiantiz seismek bras-tre a zo lec'hiet e takadoù tost da aod Aljeria a-hed ar Mor Kreizdouarel. Ar voustradenn dektonek etre plakennoù Afrika hag Eurazia a grou kalz frailhoù hag a seismoù bras pe vihan. Rannet eo Aljeria etre div blakenn dektonek abalamour d’ar frailh Su-Atlasek. En norzh emañ ivez tektoniezh an Alpoù hag er su pladenn ar Sahara hag a zo stabil a-walc'h.
A-douez ar c'hrenoù-douar bras ha feulz emañ hini Al Asnam (Chlef bremañ) e miz Gwengolo 1980, hini Constantine e miz Here 1985 ha hini Tipasa e miz Here 1989. An hini diwezhañ a lazhas tud eo hini M'sila e miz Mae 2010.
 Gwrezverkoù 
Er Sahara e sav ar gwrezvek keitat da 40°C war an deiz ha da 5°C diouzh an noz.
En norzh hag er c'hêriou tost d'an aod e vez gwrezverkoù ar goañv etre 8°C ha 15°C. Pignat a ra betek 25°C e miz Mae evit tizhout ar geidenn a 28°C ha 30°C e miz Gouere hag e miz Eost (28°C e Skikda ha 29,5°C en Aljer).
E menezioù Kabilia e vez tost ar gwrezverk da 3°C pe zoken -7°C e-kerzh ar goañv. Erc’h a vez alies d'ar mare-se.
E-kreiz hag e kornôg ar vro, e takad uhelblaenennoù rannvro Djelfa, e vez ar gwrezverkoù etre 30°C ha 38°C. Er reter, en Aorez, e vez yen-tre ar goañv, pa ziskenn ar gwrezverk betek -18°C. Tomm-tre e vez e-kerzh an hañv, betek 50°C en disheol.
Er gwalarn, evel en Oran, Tlemcen, Mostaganem, etc, ez eus un hin kreizhdouarel boutin, sec’h en hañv ha goañvoù dous gant an oabl louet pe digoumoul.
 Ar c'hêrioù pennañ 
Aljer eo ar gêr vrasañ, muioc'h eget 6 milion a dud o vevañ enni. Kêrioù bras all ar vro eo Oran, Constantine, Annaba, Tizi-Ouzou (kêr-benn Kabilia), Tamanghasset (Kerbenn Hoggar), Ghardaia (kerbenn ar Mzab), Batna (ker-benn an Aores), Bejaia, Setif, Biskra, Ouargla.

 Bevennoù 
6 343 km en holl :
 1 559 km gant Maroko
 1 376 km gant Mali
 982 gm gant Libia
 965 km gant Tunizia
 956 km gant Niger
 463 km gant Maouritania
 42 km gant Sahara ar C'hornôg

 Istor 
Aloubet e voe Aljeria gant Bro-C'hall en un doare hir ha feuls-tre, abalamour ma'z eus bet distrujet tost un drederenn eus poblañs Aljeria en ur implij doareoù evel mougeviñ, lazhadegoù prizonidi ha nann-soudarded, skrapadegoù, distrujadegoù plantadegoù ha kêriadennoù. Dre an doareoù feuls-se he deus gellet arme Bro-C'hall aloubiñ Aljeria kêriadenn-ha-kêriadenn. Met ret eo resisaat un dra : da heul an aloubadeg ez eus bet an trevadenniñ gant ur boblañs nevez.

E-penn kentañ e oa mat an darempredoù etre Bro-C'hall ha Rejañs Alje. Tu zo da lenn e miz Mezheven 1793Pelec'h ? : « P'en em gevre Europa a-enep Bro-C'hall dieub, e tou ur galloud afrikan (Aljer) e fealded e-keñver ar republik hag e tou dezhi e vignonaj. » Ouzhpenn e oa ivez Dinas Bro-C'hall o tikeañ koural en El Kala.
E 1794 e voe taget ar Frañs dispac'hel gant galloudoù Europa kevreet, hag a oa diaes dezhi magañ he foblañs hag he soudarded. Dey Alje, Hussein, a ginnigas kenemglevioù evit prenañ gwinizh en un doare aesoc'h, ha da c'houde e prestas arc'hant da Vro-C'hall digampi. Ur wech echuet ar brezel, ne baeas ket Bro-C'hall he dle ha, pa zeuas Bro-C'hall da vezañ ur rouantelezh adarre, e voe digresket an dle. Paeet voe an dle met e Pariz, e Kef ar Fiziadennoù hag ar Fiziamantoù. Neuze e teuas an Dey da vezañ neubeutoc'h-neubeutañ mignon gant konsul Bro-C'hall, abalamour ma komprenas ne adwelje biken e arc'hant ha ne vije biken paeet ar gwinizh.

Selout ouzh ar pennad Brezel Aljeria.

 Poblañs 

Yezhoù
An arabeg hag an tamazigteg eo ar yezhoù broadel hag ofisiel hervez ar VonreizhMelladoù 3 ha 3bis. An arabeg eo yezh ar StadBonreizh, mellad 3. Ar galleg n'eo ket ofisiel, met graet e vez kalzik gantañ e bed ar c'henwerzh hag en deskadurezh.

 Tud 
 A-raok an trevadenniñ 
 Sant Aogustin
 Apuleius
 Donat
 Syfax Massinissa
 Juba I
 Juba II
 Jugurtha Takfarinas
 Adherbal
 Ibn Khaldoun
 Abdelmoumen Ibn Ali Okba ibn Nafaa
 Al Kahina Dahya Bent Tabeth
 E-pad an trevadenniñ 
 Lalla Fatima Nsoumer
 Abd El-Kader
 Cheikh Bel Haddad Cheikh El Mokrani
 Cheikh Bouamama
 Ben Badisse/Ibn Badis Messali El Hadj
 Ferhat Abbas
 Tud pennañ brezel Aljeria 
Paotred
 Rabah Bitat
 Mostefa Ben Boulaid
 Mourad Didouche
 Mohamed Boudiaf
 Krim Belkacem  Larbi Ben M'hidi
 Mohamed Khider
 Ahmed Ben Bella 
 Hocine Ait AhmedMerc'hed
 Djamila Bouhired
 Hassiba Ben Bouali
 Drif Zohra
 Malika Gaid
 Djamila Boupacha
 Maliha Hamidou
 Dileuridi Aljeria evit emglevioù Evian 
 Krim Belkacem
 Aziz Ben Tobbal 
 M'Hamed Yazid
 Réda Malek  Mohamed Seddik Ben Yahia 
 Ahmed Francis
 Saad Dahlab
 Lennegezh 
 Malek Bennabi
 Mohamed El Aid Al Khalifa
 Tahar Ouettar
 Albert Camus Assia Djebar
 M.K. Bouguerra
 Mohamed Dib
 Yasmina Khadra Mouloud Mammeri
 Rachid Boudjedra
 Jean Sénac
 Tahar Djaout Rachid Mimouni
 Mouloud Feraoun
 Kateb Yacine
 Jean Pélégri
 Sonerezh 
 Abdelkrim Dali,
 Ahmed Saber,
 Ahmed Wahbi,
 Akli Yahyathen,
 Blaoui El Houari, Boumédiene Bensahla,
 Cheb Hasni,
 Cheb Khaled,
 Cheb Mami
 C’hoariva, sinema 
 Hadj Abderrahmane
 Mohammed Lakhdar-Hamina
 Merzak Allouache
 Yamina Benguigui Tewfik Farès
 Mohammed Chouikh
 Mohammed Fellag
 Mahieddine Bachetarzi Mustapha Kateb
 Abdelkader Alloula
 Ould Aberahmane Kaki
 Groupe Dzaïr
 Livouriezh 
 Baya
 Mohamed Racim
 Omar Racim
 Etienne Dit Nacereddine Dinet M'hemed Issiakhem
 Mohammed Khadda
 Livourien Priz Abd-el-Tif
 Sportoù 
 Noureddine Morceli
 Hassiba Boulmerka
 Abderrahmane Hammad Aïssa-Djabir Saïd-Guerni
 Ali Saïdi-Sief
 Rabah Madjer Lakhdar Belloumi
 Mustapha Dahleb
 Ali Benarbia Lamine Ouahab
 Mohamed Ben Aziz

Liammoù diavaez
 Lec'hienn prezidantelezh ar Republik aljerian demokratel ha poblek.

Daveoù ha notennoù

Rummad:Aljeria
Rummad:Stadoù Afrika