Esperanteg

An esperanteg a zo anezhañ ur yezh savet a-ratozh. Dont a ra war wel evit ar wech kentañ en ul levrig embannet gant Ludwik Lejzer Zamenhof (Loeiz Lazar Zamenhof) e 1887. Internacia lingvo (yezh etrebroadel) eo anv kentañ an esperanteg. Diwar anv-pluenn Zamenhof el levrig-se, Doktoro Esperanto (Doktor a esper) e teu an anv a vez implijet bremañ. Esperout a rae e teufe ar yezh-se da vezañ ur yezh etrebroadel evit sikour an dud d'en em gompren dre ar bed. N'en doa ket da bal e teufe an esperanteg da vezañ ar yezh nemeti er bed, met un eil yezh boutin d'an holl.

Hiziv an deiz e vez implijet an esperanteg war meur a dachenn : beajiñ, kenskrivañ, eskemmoù sevenadurel, lennegezh ha kelennadurezh ar yezhoù peurgetket.

 Istor 


Dre ma 'z eus ur yezh savet eus an esperanteg ez eo berr hag anavezet mat e istor. Etre dibenn ar bloavezhioù 1870 ha penn kentañ ar bloavezhioù 1880 e voe savet an esperanteg gant Ludwik Lejzer (Loeiz Lazar) Zamenhof. Goude bezañ darevet e raktres e-pad un dek vloaz bennak, en ur dreiñ hag en ur sevel oberennoù pergen, e voe embannet yezhadur kentañ ar yezh etrebroadel e rusianeg gant an oberour yaouank e Gouere 1887, dindan stumm ul levrig moulet diwar e goust. Etre 1887 ha 1889 e voe embannet doareoù all e meur a yezh. E-pad an dekvedoù goude, ne reas ket 'met kreskiñ an niver a dud bet desket an esperanteg ganto, da gentañ en impalaeriezh rusian hag en Europa ar Reter dreist-holl, ha goude se en Europa ar C’hornôg hag en Amerika. Da geñver ar brezel etre Rusia ha Japan e 1904-05 e oa aet an esperanteg tre er Japan. E Sina e voe roet ar c’hentelioù kentañ e Shanghai e 1906 hag e Canton e 1908. E-pad an dekvedoù kentañ e chomas implijerien an esperanteg e darempred an eil re gant ar re all dre gelaouennoù ha dre lizher. E 1905 e voe dalc’het kentañ kendalc’h etrebroadel an esperanteg e Boulogne-sur-Mer (Frañs). Abaoe ez eus bet dalc’het kendalc’hioù etrebroadel bep bloaz nemet e-pad an daou vrezel-bed. Ouzhpenn ar c’hendalc’hioù bras-se e vez lusket bed an esperanteg gant dalc’hioù, stajoù, emvodoù, hag oberoù etrebroadel all a-stroll. Abaoe 1986, n’eus ket bet un devezh hep na vije bet an esperanteg yezh unan eus an emgavioù-se un tu bennak er bed (deiziadoù an emgavioù da zont).

N’eo an esperanteg yezh ofisiel bro ebet, met bez' ez eo yezh labour meur a gevredigezh diarc’hantus, kevredigezhioù esperantek dreist-holl. Aozadur Hollvedel an Esperanteg (UEA) eo kevredigezh vrasañ an esperanteg. Emañ e darempred ofisiel gant ar Broadoù Unanet hag UNESCO evit kuzuliañ.

 Doareennoù yezhoniel 
 Rummatadur 

Dre m’eo an esperanteg ur yezh savet a-ratozh, n’eo ket kar da yezh all ebet. Koulskoude e c’hell bezañ tostaet ouzh ar yezhoù indezeuropek dre ar pep brasañ eus orin e c’heriaoueg. Ar rummad yezhoù-se eo bet an diazez en deus savet Zamenhof ar yezh diwarnañ.

Disheñvel a-walc’h eo framm an esperanteg diouzh hini ar yezhoù indezeuropek avat. 

 Fonetik 

5 vogalenn ha 23 c’hensonenn, 2 hantervogalenn e o zouez, en deus an esperanteg. War an eil silabenn ziwezhañ e kouez an taol-mouezh atav, nemet er gerioù unsilabennek evel-just.

Digemm eo distagadur lizherennoù an esperanteg, setu e vez distaget an holl c’herioù evel ma vezont skrivet ha skrivet e vezont evel ma vezont distaget.

Heñvel eo lizherennoù an esperanteg ouzh re al Lizherenneg fonetik etrebroadel, nemet al lizherennoù c (brezhoneg : tso), ĉ (tcho), ĝ (djo), ĥ (c’ho kalet), ĵ (jo), ŝ (cho) ha ŭ (wo).

 Lizherenneg 

Gwelet ar pennad Lizherenneg an esperanteg
Al lizherenneg latin an hini eo a vez implijet gant an esperanteg, kresket gant c’hwec’h lizherenn dezho un tired : ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ. Ne vez ket graet gant al lizherennoù q, w, x ha y nemet en eztaoladoù matematikel hag en anvioù divoutin n’int ket bet esperantekaet.

Kudennoù a sav gant al lizherennoù dezho un tog pa vezont bizskrivet pe moulet. Setu e vez graet gant div reizhiad evit kodañ anezho :
 lizherennoù gant un tog ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ (70 % eus ar pajennoù web e 2004) ;
 ar reizhiad gant x : cx, gx, hx, jx, sx, ux. (15 % eus ar pajennoù web e 2004) ;
 ar reizhiad gant h : ch, gh, hh, jh, sh, u. (15 % eus ar pajennoù web e 2004).

Ar reizhiad diwezhañ-mañ a voe implijet gant Roparz Hemon e niverennoù kentañ e gelaouenn esperantek Nord-Okcidento, adstaget da Walarn. Goude se e kavas an tu da ober gant al lizherennoù gwir. 

 Yezhadur 

Gwelet ar pennad Yezhadur an esperanteg
Ur yezh daspegel eo an esperanteg, evel an turkeg, ar japaneg pe ar c'horeaneg. Savet e vez ar gerioù dre ouzhpennañ ur morfem d’ur bennrann a chom digemm da vat :
 -o evit sevel anvioù-kadarn ;
 -a evit sevel anvioù-gwan ;
 -e evit sevel adverboù
 -i (anv-verb), -as (amzer-vremañ), -is (amzer dremenet), -os (amzer da zont), -us (doare divizout), -u (doare gourc’hemenn) evit sevel verboù ;
 -j evit sevel al liester (anvioù kadarn hag anvioù-gwan) ;
 -n eo merk an akuzativ (evit ar renadenn eeun, evit merk ur cheñchamant lec’h, ...).

Lakaet e vez merk al liester (-j) hag hini an akuzativ (-n) war-lerc’h lostger an anv-kadarn pe an anv-gwan 

Frank-tre eo urzh ar gerioù, evel e rusianeg pe e latin : lakaet e vez an anvioù gwan a-raok pe goude an anvioù a zoareont, ha lakaet e vez ar rener, ar verb hag ar renadenn (gant merk an akuzativ mard eo ur renadenn eeun) e forzh peseurt urzh. Ar ger-mell strizh "la" a rank atav bezañ e penn kentañ ar strollad anv avat. Dont a ra an araogennoù e penn kentañ o strollad anv. Heñvel dra gant ar ger nac’h ne hag ar stagelloù kenurzhiañ kaj (ha) ha ke (a) e vez lakaet e penn kentañ a frazenn a zegasont.

Evel e saozneg, n’o deus an anvioù-kadarn reizh ebet. Graet e vez gant ar lostger -in (diwar an alamaneg Freund - Freundin) evit sevel stumm benel an anvioù-kadarn : amiko ("mignon") - amik-in-o ("mignonez")

 Geriaoueg Gwelet ar pennad Geriaoueg an esperantegEus meur a yezh e teu ar gwrizioù, zoken ma'z int an darn vrasañ anezho latin.

 Skouerioù eus orin ar gerioù 
 eus ar yezhoù romanek (70% eus ar gwrizioù) :
 eus al latin: abio (gwezenn-sapr) sed (met), tamen (koulskoude), okulo (lagad), hepato (avu), akvo (dour)  eus ar galleg:  dimanĉo (disul), fermi (serriñ), ĉe (ouzh), frapi (skeiñ), ĉevalo (marc’h), butiko (stal)  eus an italianeg: ĉielo (oabl, neñv), fari (ober), voĉo (mouezh) eus meur a hini: facila (aes), fero (houarn), tra (dre), verda (glas-gwer) eus ar yezhoù germanek (20% eus ar gwrizioù) :
 eus an alamaneg: baldaŭ (a-benn nebeud), bedaŭri (keuziañ), haŭto (kroc’hen), jaro (bloaz), nur (hepken) eus ar saozneg: birdo (evn), mitingo (emvod foran), spite (daoust da), suno (heol), teamo (skipailh) eus meur a hini: bildo (evn), fiŝo (pesk), fremda (estren), grundo (leur), halti (chom a-sav), hasti (hastañ), hundo (ki), ofta (alies), somero (hañv), ŝipo (bag), vintro (goañv) eus ar yezhoù slavek :
 eus ar poloneg: celo (pal), ĉu (daoust hag-eñ), krado (kael), luti (soudañ), mosto ( eus ar rusianeg: barakti (en em zifretañ), serpo (falz), vosto (lost) eus meur a hini: klopodi (strivañ), krom (ouzhpenn), prava (reizh, gwir) eus yezhoù indezeuropek all
 eus an gresianeg: kaj (ha), biologio (bevoniezh), politiko (politikerezh) eus al lituaneg: du (daou, div), ju (seul), tuj (diouzhtu) eus yezhoù all
 eus ar sámi: boaco, (karv-erc’h) Pennreolenn an dibab gerioù 
 Komzerien 
 Emsav an esperanteg 
 Sevenadur 
 Levrlennadur 
 Levrioù war an esperanteg 
 Geriadurig esperantek-brezonek, Roparz Hemon, 1930
 Komprenit an Esperanteg, Erwan ar Menga, Hor Yezh, niv. 118, 1978
 Yezhadur esperantek I
 Geriadur esperantek-brezhonek II
 Geriadur brezhonek-esperantek III
 Komprenit an esperanteg - Komprenu la esperanton, Merwen Runpaot, Hor Yezh, 1993

 Levrioù esperantek war ar brezhoneg 
 Brezhoneg ...buan hag aes - La bretona lingvo ...rapide kaj facile, Per Denez, troet gant Merwen Runpaot, Hor Yezh, 1997

 Levrioù divyezhek 
 Esploro pri la Situacio de la Bretona Lingvo en 1928 - Enklask diwar-benn stad ar brezoneg e 1928, Roparz Hemon, 1930
 Kuzuligou en avel, Youenn Brusk, Emgleo Breiz

 Levrioù brezhonek troet en esperanteg 
 La prezo de la elaĉetado (Priz an Daspren), Erwan ar Menga, troet gantañ e-unan, Les Presses Bretonnes, 1982
 Dio estas amo, Erwan ar Menga, troet gantañ e-unan, Les Presses Bretonnes, 1985
 La herbo de la Virgulino (Geotenn ar Werc'hez), Jakez Riou, troet gant Frédéric Le Magadure, Liogan, 1993

 Troidigezhioù brezhonek diwar an esperanteg 
 Istor Gunnel, in Pa ne varver ket en aner, Pelle Molin, troet gant Pêr Denez, Hor Yezh
 Kereour Gwidel (La ŝuisto de Gwidel), Erwan ar Menga, troet gantañ e-unan''

 Liammoù diavaez 
 Lernu, lec'hienn evit deskiñ esperanteg 
 Gerioù esperantek ar Wikeriadur
 Lec'hienn ar c'hengevredad Esperanto-Breizh
 Kentelioù esperanteg liesmedia da bellgargañ evit netra
 REVO : geriadur esperanteg gant troidigezhioù e meur a yezh
 Abadenn radio war Arvorig FM gant Glaoda Milour aterset gant Roland Lavanant
 Pourquoi l’espéranto n’a pas vraiment conquis le monde, Le Monde 25/07/2017
 Lec'hienn a gav abeg en esperanteg 

Rummad:Yezhoù kalvezadel
Esperanteg