Galleg

Adalek ar ger gallek e tegouezher amañ. 
 Ur pennad all zo diwar-benn gallek (plant).

Ar galleg (français,  pe ) zo ur yezh romanek gant ur substrat galianek hag ur superstrat frankek. Cheñchet en deus diouzh e du, diwar youl tolpadoù tud ouiziek (evel tud ar Pléiade) pe ensavadurioù (evel an Académie Française). E kerentiad ar yezhoù gallek-ha-romanek emañ ar galleg. Pa veze kaozeet ur bochad yezhoù eus a bep seurt familhoù er Vro-C'hall (hag a vez graet patois « trefoedaj » anezhe gant dismegañs, pe c'hoazh langues régionales « yezhoù rannvro », hag a c'haller dispartiañ etre div familh vras, yezhoù oïl en hanternoz, yezhoù ok er c'hreisteiz, hag a zo ul lodenn ag ar familh okitanek-ha-katalanek pe okitanek-ha-romanek), nend eo ar galleg, hag a oa yezh al Lez, nemet ur meskaj lennegel a lod anezhe, re oïl dreist-holl, hini Enez Frañs da gentañ penn.

 Istor 
D’al liesañ e vez lavaret eo ar c'hentañ testenn skrivet e kenc'halleg (pe romana lingua pe roman) Serments de Strasbourg (Toueadelloù Strasbourg) e 842. Mod arall e voe en taol kentañ ma oa bet kaoz hag ur c'henc'halleg e 813, da-geñver sinod Teurgn. En destenn lennegel kentañ er yezh-se a zo bet skrivet tro-dro da 880. Hennezh eo Séquence de sainte Eulalie, met gallout a reer lavarout eo bet skrivet an destenn-se e pikardeg kentoc'h evit e galleg e gwirionez. Ret eo lavarout ne servij ket da galz a dra gober un diforc'h etre "langaj" ha "parlant-bro" : n'e c'haller ket spazhiñ an traoù en ur feson krenn ha fur. Er bloaz 1539 e laka lezenn Villers-Cotterêts ar galleg da yezh ar Gwir hag ar velestradurezh.

Evit an istor e c'haller gwelout pemp stad en emdroadur ar yezh, ha cheñchet he deus a-dammigoù hag ur stumm d'unan arall (er skouerioù da-heul hor bo dalc'het skritur ar voullerion. Cheñchet eo bet un tammig a-gaoz bout aesoc'h da lenn). Tuioù arall zo da zispartiñ mareoù disheñval emdroadur ar yezh, ha nend eo ar re-se nemet fesonioù da lavarout e pe amzer ez eus bet skrivet un destenn e-keñver stad ar yezh. Ar feson da renkañ stadoù ar yezh dindan n'eo ket diazezet war ar yezhadur hepken, met war ar skritur ivez :
 kenc'halleg :
 , Toueadelloù Strasbourg (842) :
Pro deo amur et pro christian poblo et nostro commun salvament, d’ist di in avant, in quant deus savir et podir me dunat, si salvarai eo cist meon fradre Karlo et in aiudha et in cadhuna cosa, si cum om per dreit son fradra salvar dist, in o quid il mi altresi fazet, et ab Ludher nul plaid nunquam prindrai, qui meon vol cist meon fradre Karle in damno sit,
 henc'halleg Xvet kantved -) :
 X kantved Buhez Sant Léger (tro-dro da 980) :
Domine Deu devemps lauder / Et a sos sancz honor porter. / In su’amor cantomps dels sanz / Quœ por lui augrent granz aanz,
 , Sonenn Roland (tro-dro de 1170) :
Seignurs baruns, a Carlemagnes irez ; / Il est al siege a Cordres la citet. / Branches d’olives en voz mains porterez, / Ço senefiet pais e humilitet,
 XII kantved, Alexandre de Bernay, Roman d'Alexandre (tro-dro da 1185) :
Li mengiers est tous pres, que li quieu l’ont hasté, /Puis sont li siege fait et li tapit geté. / Li chevalier s’assieent qant il orent lavé / Et on lor a le vin en hanas aporté,   
 XII–XIII kantved, Jehan Bodel, Brunain la vache au prestre (fabliau ; etre 1165 ha 1210) :
Nus hom mouteploier ne puet / Sanz grant eür, c’est or del mains. / Par grant eür ot li vilains / Deus vaches, et li prestres nule. / Tels cuide avancier qui recule,
 krennc'halleg (-XV/) :
 XIV kantved, les Enseignemenz (levr sekredoù kegin, etre 1304 ha 1314) :
Por blanc mengier — Se vos volez fere blanc mengier, prenez les eles e les piez de gelines e metez cuire en eve, e prenez un poi de ris e le destrempez de cele eve, puis le fetes cuire a petit feu, e puis charpez la char bien menu eschevelee e la metez cuire ovec un poi de chucre,  
 XV kantved, François Villon, ar Lais ou le Petit Testament (e-tro 1456) :
Le regart de celle m’a prins / Qui m’a esté felonne et dure ; / Sans ce qu’en riens j’aye mesprins, / Veult et ordonne que j’endure / La mort, et que plus je ne dure, 
 galleg raknevez (XVI–XVII/) ;
 XVI kantved Louïze Labé, Sonnets (etre 1545 ha 1555) :
Je vis, je meurs : je me brule et me noye. / J’ay chaut estreme en endurant froidure : / La vie m’est et trop molle et trop dure. / J’ay grans ennuis entremeslez de joye, 
 , Charles Perrault, Peau d’Âne (1694) :
Il était une fois un Roi, / Le plus grand qui fût sur la Terre, / Aimable en Paix, terrible en Guerre, / Seul enfin comparable à soi : / Ses voisins le craignaient, ses États étaient calmes.
 galleg a-vremañ (adal an XVIII kantved).

 Lennegezh 
E-mesk ar c'hentañ oberennoù pouezus :
  La Chanson de Roland  (Roland, Charlemagne, Olivier, Ganelon)
 Le roman de Renart (Goupil, Ysengrin)
 Romantoù Chrétien de Troyes
 Gargantua get François Rabelais
 Défense et illustration de la langue française

 Galleg a-vremañ 
Hiziv eo ar galleg ar yezh ofisiel nemeti en e-leizh a vroioù, ha graet e vez gantañ e meur a hini arall. Lod ag ar broadoù hag a implij ar yezh-se zo en Aozadur Etrebroadel ar c'hallegeriezh (Organisation internationale de la Francophonie). A-vepred emañ bet skrivet ar galleg get al lizherenneg latin. A-c'houde ar XVI kanted e vez implijet arouezennoù bihan hag a vo reolennoù dindane adal an XVIII kantved.

Ar galleg eo yezh ofisiel emglev ar Metr, hag a laka unanennoù diazez er sistem etrebroadel|enanennoù muzuliañ ar fizik. Hennezh zo unan a ugent yezh ofisiel Unaniezh Europa.
 Implij ar galleg er bed 
 Ar galleg eo yezh ofisiel ar broioù-mañ :
 BroKaozeerion (yezh-vamm) Poblañs Stank. pob. Gorread   (Dre vras) (Studi Gourhelen 2003) (/km²) (km²) Bro-C'hall (douar-bras)  60 000 000 60 180 600 105  547 030 Republik demokratel Kongo  55 225 478  24  2 345 410 Kanada  6 700 000 32 207 000 3  9 976 140 (Kebek)  5 700 000   Madagaskar   16979 900 -  587 040 Aod an Olifant   16 962 500 -  322 460 Kameroun   15 746 200 -  422 277 Burkina Faso  13 228 500 -  274 200 Mali   11 626 300 -  1 240 000 Senegal   10 580 400 -  196 190 Belgia  4 000 000 10 290 000 -  30 510 Rwanda   7 810 100 -  26 338 Haiti   7 527 800 -  27 750 Suis  1 484 411 7 318 638 -  41 290 Burundi   6 096 156 -  27 830 Togo   5 429 300 -  56 785 Republik Kreizafrikan   3 683 600 -  622 984 Kongo   2 954 300 -  342 000 Gabon   1 321 500 -  267 667 Komorez   632 948 -  2 170 Djibouti   457 130 -  23 000 Luksembourg   454 157 -  2 586 Gwadeloup   442 200 -  1 780 Martinik   390 200 -  1 100 Vanuatu   200 000 -  12 200 Sechelez   80 469 -  455 Ar galleg eo an eil yezh, er broioù-mañ :
 Bro Poblañs Stank. pob. Gorread  (Studi Gourhelen 2003) (/km²) (km²) Aljeria  32 810 500 -  2 381 440 Tunizia  9 924 800 -  163 610 Maouritania  1 210 500 -  2 040 Maroko  31 689 600 -  446 550

Ouzhpenn evit kement-se ez eus paot-mat a c'hallegerion c'hoazh en Egipt, en India (Pondichery), en Italia (Traoñienn Aosta), e Laos, e Maouritania, er Rouantelezh-Unanet (Inizi Angl-ha-Normand), Stadoù-Unanet Amerika dreist-holl e (Louisiana ha Bro-Saoz Nevez) hag e Viêt Nam.

Ar C'hallegeriezh a zo un aozadur etrebroadel a vroioù hag a c'houarnamantoù e men e vez kaozeet galleg.

E-keñver an istor emañ bet ar galleg yezh ar pennoù-bras hag ar genwerzhourien e Bro-Saoz e-pad tro-dro 300 vloaz, adal gounit an Normanted betek 1362, m'en deus ar saozneg kemeret lec'h ar galleg evit mat.

 Broioù ma emañ ar galleg ar yezh ofisiel nemeti 
 Bro-C'hall
 Benin
 Burkina Faso
 Republik demokratel Kongo
 Kongo Aod an Olifant
 Gabon
 Ginea
 Mali
 Monako Niger
 Kebek
 Senegal
 Togo
 Broioù ma emañ ar galleg unan ag ar yezhoù ofisiel 
 Belgia (Wallonia, Brusel)
 Burundi
 Kameroun
 Kanada (Kebek, Brunswick Nevez) Republik Kreizafrikan
 Komorez
 Djibouti
 Haiti LouisianaEr Stadoù-Unanet n'eus ket a yezh ofisiel met ar galleg zo anavezet a-renk get ar saozneg du-se a-c'houde 1968, ma voe savet ar COFIDIL.
 Luksembourg
 Madagaskar
 Rwanda Sechelez
 Suis (Suis roman)
 Tchad
 Vanuatu

 Broioù ma vez implijet ar galleg alies 
{|
|-
|
 Aljeria
 Andorra
 Maroko
 Tunizia
 Liban

 Gerioù 
 Ul levr gallek a zo ul levr skrivet e galleg.
 Gallekaat a zo lakaat gallekoc'h, pe lakaat e galleg.
 Gallegañ, da lavarout eo komz galleg, a ra ar c'hallegerien. 
 Yezh ar sinoù 
 Ar re vouzar a ra gant Yezh ar Sinoù Gallek.

 Liammoù diavaez 
 Trésor de la Langue Française informatisé
 Cette horrible langue française... — Le Monde, 2 Kzu 2010

Rummad:Galleg
Rummad:Meneger yezhoù ar bed
Rummad:Yezhoù Belgia
Rummad:Yezhoù Frañs
Rummad:Yezhoù Luksembourg
Rummad:Yezhoù Suis