Stadoù-Unanet Amerika

Ur vro etre ar Meurvor Atlantel hag ar Meurvor Habask en Amerika an Norzh eo Stadoù-Unanet Amerika (saozneg: United States of America, teskanv: SUA, saozneg : USA, stumm berr : (ar) Stadoù-Unanet, (the) United States. Aliezik e vez graet Amerika pe Bro-Amerika ivez dre verrdro. Amerikaned pe Stadunaniz a vez graet eus o annezidi. Abaoe deroù an  eo ar riez c'halloudusañ er bed. 331 milion a annezidi a oa e 2020, trede poblañs vrasañ ar bed.

Roet eo bet an anv Amerika diwar hini an ergerzhour italian, Amerigo Vespucci. Ur rann hag un drevadenn eus ar Rouantelezh-Unanet e oa a-raok ma voe graet an Dispac'h amerikan a-enep d'ar Saozon. Ur republik kevreadel gant 50 stad eo ar vro bremañ. Washington D.C. eo he c'hêr-benn, war an aod Reter.

Un ezel diazezer eus Aozadur ar Broadoù Unanet (ABU) eo hag emañ ar sez anezhañ e New York, kêr vrasañ ar vro. Un ezel padus eus Kuzul Surentez ABU eo. Broudet en deus ar gouarnamant stadunanat ar broioù a felle dezho lakaat un harz d'an Unaniezh Soviedel da sinañ e 1945 Aozadur Feur-emglev Norzh-Atlantel. Hiziv e vez graet 37% eus dispignoù milourel ar bed gant ar SUA, hae e chom al lu stadunanat an hini galloudusañ er bed.

Ekonomiezh kentañ ar bed o deus ar Stadoù-Unanet, a-drugarez da gennadoù al labour-douar, ar greanterezh hag ar servijoù. An US dollar, ar moneiz stadunanat, eo arouez o galloud ekonomikel. E-touez ar re wellañ int ivez war dachenn an imbourc'h skiantel hag an neveziñ teknologel.

Saozneg ha spagnoleg eo ar yezhoù komzet ar muiañ, met ouzhpenn yezhoù an Amerindianed e vez komzet meur a yezh all gant familhoù an embroidi, en o zouez ar brezhoneg (war-dro 20 000 yezher hervez un enklask e dibenn an  kantved). Ar sevenadur ar muiañ skignet er bed eo an hini amerikan.

 Stadoù ar Stadoù-Unanet 
Evel ma tiskouez splann an anv ez eo Stadoù-Unanet Amerika un unaniezh stadoù disheñvel. Abaoe 1960 ez eus 50 anezho.
 Gwelout ar pennad Stadoù ar Stadoù-Unanet.

Ur republik bonreizhel hag ur stad kevreadel eo.

 Douaroniezh 
Trede brasañ bro ar bed eo ar Stadoù-Unanet war-lerc’h Rusia ha Kanada hag a-raok Republik Poblek Sina. An tiriad stadunanat, en em led war 7 % eus douaroù divoret ar blanedenn, zo ken bras ha kevandir Europa. Gorread ar Stadoù-Unanet zo 17 gwech kement ha hini Frañs ar c’hevandir. Brasoc’h eget Frañs eo stad Alaska pe hini Texas. Ar bloc’had 48 stad, da lavaret eo an holl stadoù war-bouez Alaska ha Hawaii, a vez anvet « Mainland » a-wechoù, zo dezhañ ur stumm hag a denn d'ur pempkorneg, hag en em led war 4 gwerzhid-eur. 4 500 km hed zo etre ar Meurvor Atlantel (reter) hag ar Meurvor Habask (kornôg)J.-Y. Cleach [...], “La puissance américaine” p.104. 2 500 km, a-hend-all, zo etre harzoù Kanada hag harzoù Mec’hiko. Ar stêr Missouri hag ar stêr Mississippi a zo 6 000 km a hed ganto o-div ha redek a reont dre greiz ar mainland. Ken hir int o-div hag ar stêr Amazon a zo o redek e Suamerika.

 Harzoù gant broioù all 
12 034 km harzoù
Andon : CIA - The World Factbook:
 8 893 km gant Kanada (en o mesk 2 477 km gant Alaska),
 3 141 km gant Mec’hiko.

 Douaroniezh fizik 
Un nebeud lec'hioù dibar: 
 Ar beg uhelañ : Denali en Alaska (6 168 metr)
 Al lec’h izelañ : Badwater e Traoñienn ar Marv e Kalifornia (- 86 metr)
 Ar stêr bennañ : ar Missouri-Mississippi zo ouzhpenn 6 000 km hed dezhi.
 Gorread : 9 826 676 km² (en trede plas war-lerc'h Rusia ha Kanada)
 Aod: 19 924 km
 An uhelderioù pellañ: - 86 m > + 6 194 m

 Torosennadur 
Liesseurt eo torosennadur ar Stadoù-Unanet. En em led a ra a norzh da su dreist-holl. Er C'hornôg emañ ar Menezioù Roc'hellek (Rocky Mountains), al Lammoù-dour hag ar Sierra Nevada, 4 500 metr well-wazh a uhelder dezho. En o zouez emañ plateizioù ha diazadoù Colorado. Plaenennoù ha plateizioù bras-ec’hon kreiz ar Stadoù-Unanet zo hollad ar stêrioù Mississippi ha Missouri o redek enno. Eus an dibab eo an douaroù enno ivez. Er reter ez eus menezioù kozh, an Appalachoù o anv (Appalaches), dezho 2 300 metr a uhelder. Plaenennoù strizh zo e-touez ar menezioù-se hag ar Meurvor Atlantel.

 Menezioù-tan 
An darn vrasañ eus ar menezioù-tan bev zo e Kornôg ar c'hleiz habaskek, en Alaska hag en enezeg Hawaii :
 Menez Rainier (4 392 m), Washington
 Menez Shasta (4 322 m), Kalifornia
 Mauna Loa (4 171 m), Hawaii
 Menez Adams (3 743 m), Washington
 Menez Hood (3 429 m), Oregon
 Glacier Peak (3 213 m), Washington
 Menez Redoubt (3 108 m), Alaska
 Menez Saint Helens (2 549 m), Washington

 Hinoù 
An holl zoareoù hinoù a ren war ar Stadoù-Unanet, eus ar yenañ (hinad pennahelel en Alaska) d'an tommañ (Traoñienn ar Marv), eus ar glepañ (Gwalarn, Stad Washington) d’ar sec’hañ (hinad krin ha gouelec’hioù er Mervent). Gant an hinoù hag an torosennadurioù a bep seurt zo bet er Stadoù-Unanet ez eus bet stummet maezioù ha rannvroioù liesseurt enno.

 Stêrioù 
 Missouri-Mississippi : 6 270 km
 Missouri : 4 370 km
 Mississippi : 3 778 km
 Rio Grande : 3 060 km
 Arkansas : 2 348 km
 Colorado : 2 317 km
 Ohio : 2 102 km
 Columbia : 2 044 km
 Snake River : 1 670 km
 Tennessee : 1 049 km

 Lennoù 
Gorread hollek al Lennoù Bras zo war-dro 250 000 km², bezet an hanter eus gorread Frañs ar c’hevandir.
 Roll al Lennoù meur, eus an hini vrasañ d'an hini vihanañ :
 Lenn Superior
 Lenn Huron 
 Lenn Michigan 
 Lenn Erie 
 Lenn Ontario 
 Al lennoù pennañ all : 
 Lenn Pontchartrain
 Lenn Sall Veur
 Lenn Champlain
 Lenn Mead
 Lenn Powell
 Lenn Utah
 Lenn Tahoe

 Douaroniezh denel 
Stankoc'h eo ar boblañs er Reter eget er C'hornôg. 31 annezad dre km2 eo stankted keitat ar vro. Ouzhpenn tri c'hard eus an dud a zo o chom er c'hêrioù.

An doareoù treuzdougen pennañ eo ar c'hirri-tan hag ar c'hirri-nij. Sellet e vez alies ouzh SUA evel « Bro ar c'harr ».

E 2014 e oa an "euro-amerikaned" (diskennidi eus Europeiz) 77,4% eus ar boblañs, 17,4% a oa Spagnekiz ("Hispanics"), 13,2% a oa Afroamerikaned, 5,4% a oa Aziiz, 1,2% a oa Amerindianed ha 2,8% a oa "hironed ha re all".

 Dasparzh an annezidi 
An Amerikaned zo o chom dreist-holl war an aodoù ha tro-dro d’al Lennoù Bras. Eus ar c’hantved hedredenn, eus tu ar c'hornôg, betek ar Meurvor Habask hag en Alaska n'eo ket bras-tre an niver a annezidi, war-bouez en ur gêr zistro bennak hag ivez e Kalifornia. Kalifornia zo ar Stad stadunanat ma'z eus an niver brasañ a dud o chom enno ha kenderc'hel a ra ar Stad-se da zesachañ an dud eus diabarzh pe eus diavaez ar Stadoù-Unanet.

 Kêrioù ha niver an dud enno 
En tu all d’an tri c’hard eus an dud zo o chom e kêr er Stadoù-Unanet. megalopolenn BosWash zo e biz ar vro.
Roll an tolpad-kêrioù pennañ eus ar Stadoù-Unanet, o stad kevreat hag an niver a dud zo o chom ennoAndon : populationdata.net :
 New York (New York) : 24 112 176
 Los Angeles (Kalifornia) : 18 313 809
 Chicago (Illinois) : 11 318 384
 Washington (DC) - Baltimore (Maryland) : 8 026 607
 San Francisco (Kalifornia) : 7 159 693
 Philadelphia (Pennsylvania) : 5 951 797
 Dallas - Fort Worth (Texas) : 5 931 956
 Detroit (Michigan) : 5 905 754
 Miami (Florida) : 5 726 495
 Houston (Texas) : 5 280 752
 Atlanta (Georgia) : 5 034 362
 Boston (Massachusetts) : 4 411 000

 Istor berr SUA 
An Indianed e oa bet an dud kentañ o chom er Stadoù-Unanet. Tri meuriad indian a oa ha meur a gant yezh ha sevenadurioù disheñvel o doa. N’ouzer ket kalz a draoù diwar o fenn, dreist-holl evit a sell ar pobloù kantreat.

Er  kantved hag er  kantved e voe an Indianed o taremprediñ Europiz evit ar gwechoù kentañ. Diazezañ a reas dreist-holl ar Spagnoled er su, ar Saozon er reter hag ar Frañsizien en norzh hag en draoñienn ar Mississippi, ha da-heul e voe enebet meur a sevenadur an eil ouzh egile.

E 1607 e tiazezas ar Saozon o c’hêriadenn gentañ, Jamestown hec’h anv. Da c’houde en em stalias trevadennoù niverus a-hed an aod er reter. En o zouez e oa Plymouth, Boston, Salem, Williamburg. D'ar mare-se e voe krog da harluañ ha da werzhañ tud du eus Afrika da sklaved. Gant ar morianeta e voe diorroet ar plantadegoù kotoñs er su dreist-holl ha diorroet e voe an danframmoù.

C’hwennet e voe an Indianed gant ar c’hleñvedoù-red (brec’h, ruzell) a oa bet degaset gant an difraosterien. Miliadoù a Indianed all a voe lazhet en ur vrezeliañ gant Europiz ivez. E-pad ar brezel brasañ ez aloubas ar Vreizhveuridi tiriadoù ar C’hallaoued hag e-se e oant deuet a-benn da zaougementiñ gorread an douaroù a oa dalc'het ganto betek ar mare-se.

Trizek trevadenn vreizhveuriat a c’hounezas o dizalc’hiezh diouzh Breizh-Veur d'ar 4 a viz Gouere 1776. Degemeret e voe ganto Bonreizh Stadoù-Unanet Amerika e 1787. Ar vonreizh kentañ bet degemeret e broioù ar c'hornôg. Diazezet eo bet an identelezh amerikan gant an daou skrid-se.

Disklêriet e voe ar Brezel Diabarzh e 1861 abalamour d'ar sklavelezh ha da blegoù fall an armerzh er Stadoù-Unanet. Ne viras ket ouzh a vro avat da vont war-raok. Evit gwir e oa bet miliadoù a dud o vont d'ober o annez ahont a-hed an  kantved. D'ar mare-se eo ivez e voe diorroet ar greantelerezh er vro hag e voe aloubet ar c’hornôg pa voe diorret an hentoù-houarn ahont.

En  eo deuet ar Stadoù-Unanet da vezañ galloudusañ bro ar bed a-fet armerzh, sevenadur ha politikerezh (dreist-holl war-lerc'h an Eil Brezel Bed), daoust m'o doa renerien ar vro c'hwitet war o zaol da vare ar brezel er Viêt-nam. Gwall skoet e voe an Amerikaned gant se. Abaoe m'eo peurechu ar brezel yen hag abaoe ma n'eus ket mui eus an URSS (Unaniezh ar Republikoù Sokialour ha Soviedel) eo ar Stadoù-Unanet ar vro dreistgalloudekañ nemeti er bed, evit a sell ar galloud milourel peurgetket.

 Politikerezh 
Ar vro zo anezhi hanter-kant Stad kevreat a astenn o beli leun war meur a dachenn : ur c'hevread eo. Rannet eo pep Stad e kontelezhioù, nemet Alaska a zo rannet e "boroughs", ha Louiziana e parrezioù ("parishes").

Ar Stadoù-Unanet zo anezho ur republik kevreadel prezidantel divgambr. Distag eo an tri galloud (galloud lezenniñ, galloud erounit ha galloud barn) an eil diouzh egile.

Dilennet e vez ar prezidant hag ar besprezidant asambles e-pad 4 bloaz, gant ar mouezhiañ hollek dieeun. Pep Stad a vez dileuriet gant ur skolaj dilennerien veur zo kenfeur well-wazh ouzh niver hec’h annezidi. Abaoe 1951 n’hall ket prezidant ar Stadoù-Unanet ren war ar vro ouzhpenn daou respet. Daou strollad politikel bras zo er vro dreist-holl : ar Strollad Republikan hag ar Strollad Demokratel.

lang=br|thumb|right|Kartenn Stadoù ar Stadoù-Unanet
Dilennet e oa bet George W. Bush da brezidant ar Stadoù-Unanet e miz Du 2000 (d'an 20 a viz Genver 2001 e krogas e respet). E 2004 e oa bet dilennet en-dro. E 2009 e voe Barack H. Obama, eus ar strollad demokratel, dilennet da prezidant. Dilennet eo bet Donald Trump (Strollad Republikan) da brezidant d'an 8 a viz Du 2016, hag ur wech all e 2024.

Al lez-veur eo ensavadur uhelañ ar reizhiad lezvarnel kevreadel.

 Ar feiz 
Gouarnamant ar Stadoù-Unanet ne c'houlenn ket digant e geodediz petra eo o feiz. Dispartiet eo ar relijion diouzh ar Stad kevreadel en ur mod ofisiel. Asuret eo ar bennaenn-mañ gant ar vonreizh a ziogel ar frankiz krediñ. Ar stad kevreadel ne zegas skoazell ebet da skol relijiel ebet. Ar bedenn renket gant ar skol zo difennet abaoe 1962 gant an diferadenn « Engel a-enep Vitale ».

Enklaskoù prevez a bep seurt a ziskouez ez eus etre 75 % ha 90 % eus an Amerikaned a gred e Doue. Koulskoude emaint 44 % o lavaret o deus cheñchet relijion ur wech da nebeutañ en o buhez. Ha lavaret a reont ne votont ket hervez o c'hredennoù.

Ar brotestanted eo ar re niverusañ, met a-raok pell e vint dindan 50 %. Ur c'hard eus an Amerikaned zo katoliked roman. Bez' ez eus ivez tud dizoue (16%), yuzevien (1,7%), boudisted (0.7%), muzulmaned (0.6%), hindouisted ha kement zo.

 Amerikaned brudet 
 Skiantourien 
Lenn ar pennadoù er :Rummad:Skiantourien SUA.

 Milourien 
 George Washington : brezel dizalc’hiezh
 George Armstrong Custer : Brezel disrannidigezh ha brezelioù indian
 Robert E. Lee : Brezel disrannidigezh
 Ulysses S. Grant : Brezel disrannidigezh
 William T. Sherman : Brezel disrannidigezh ha brezelioù indian
 George S. Patton : Eil Brezel Bed
 Omar Bradley : Eil Brezel Bed
 Douglas McArthur : Eil Brezel Bed ha brezel Korea
 Dwight D. Eisenhower : Eil Brezel Bed
 William Westmoreland : Eil Brezel Bed ha brezel Viêt-Nam
 Colin Powell : Brezel Koweit (Brezel kentañ ar Pleg-mor)
 Tommy Franks : Brezel Irak (Eil Brezel ar Pleg-mor)

 Livourien 
Lenn pennadoù ar :Rummad:Livourien SUA.
 Edward Hopper 1882-1967
 Jackson Pollock 1912-1956
 Andy Warhol 1928-1987
 Jean-Michel Basquiat 1960-1988

 Luc’hskeudennerien 
Lenn pennadoù ar :Rummad:Luc'hskeudennourien SUA.
 Jacob Riis 1849-1914
 Alfred Stieglitz 1864-1946
 Ansel Adams 1902-1984
 Robert Capa 1913-1954
 Diane Arbus 1923-1971
 Richard Avedon 1923-2004
 Irving Penn 1917

 Istorourien 
 Robert Caro
 Robert Paxton
 Robert Utley
 Howard Zinn

 Politikourien 
Lenn ivez ar pennad Prezidanted Stadoù-Unanet Amerika
 Alexander Hamilton, soñjer politikel, politikour
 George Washington, Prezidant kentañ ar Stadoù-Unanet, 1789-1797
 Thomas Jefferson, trede prezidant, bet ijinet gantañ lezennoù war ar berc’henniezh kefredel
 Abraham Lincoln
 Theodore Roosevelt
 John Adams
 Woodrow Wilson
 John Fitzgerald Kennedy
 Franklin D. Roosevelt
 Bill Clinton, Prezidant, 1993-2001
 Barack Obama

 Sonerien 
Gwelet Sonerezh Stadoù-Unanet Amerika

 Filmaozerien 
Lenn pennadoù ar :Rummad:Filmaozerien SUA.

 Lennegezh 
Lenn ar pennad Lennegezh SUA.

 Priz Nobel ar Peoc'h 
 1906 : Theodore Roosevelt
 1912 : Elihu Root
 1919 : Woodrow Wilson
 1925 : Charles Gates Dawes
 1929 : Frank Billings Kellogg
 1931 : Jane Addams Nicholas Murray Butler
 1945 : Cordell Hull
 1953 : George Marshall
 1962 : Linus Pauling 1964 : Martin Luther King, Jr.
 1970 : Norman Borlaug
 1973 : Henry Kissinger
 1985 : Kevredigezh etrebroadel ar vezeien evit diarbenn ar brezel nukleel, Boston
 1986 : Elie Wiesel
 1997 : Jody Williams
 2002 : Jimmy Carter
 2007 : Al Gore
 2009 : Barack Obama

 Gizourien 
 Calvin Klein
 Nike
 Reebok
 Tommy Hilfiger

 C'hoarierion echedoù 
 Oscar Chajes
 David H. Li
 Árpád Élő
 Reuben Fine
 Bobby Fischer
 Clarence Freeman
 George Koltanowski
 Edward Lasker
 Georges-Henri MacKenzie Frank Marshall
 Paul Charles Morphy
 Victor Palciauskas
 Harry Nelson Pillsbury
 Vasik Rajlich
 Samuel Reshevsky
 Nikolaz Rossolimo
 Eugène Rousseau
 Yasser Seirawan Elizabeth Shaughnessy
 Jackson Showalter
 Sonja Graf
 Charles Stanley
 Wilhelm Steinitz
 Povilas Tautvaišas
 Jonathan Tisdall
 Paul Truong
 Aleksandr Wojtkiewicz

 Tud all 
 Benjamin Franklin, kefredour ha politikour e-pad ar brezel dizalc'hiezh
 Thomas Alva Edison, krouer ha den afer
 Howard Hughes, nijer, produer sinema hag un oristal a zen a afer
 Stan Lee, senarioer comics, seurt bannoù-treset a bouez er Stadoù-Unanet
 Allan Pinkerton, a grouas un ajañs bras a igounierien brevez
 Paul Revere, dispac’her e-pad ar brezel dizalc’hiezh
 Harriet Tubman, a roas skoazell da gantadoù a sklavourien da dec’hel kuit e norzh ar Stadoù-Unanet a-raok ar brezel disrannidigezh
 Wilbur Wright, unan eus an nijerien vrudet kentañ.

 Un nebeud sifroù 
 Dispignoù an armeoù : 400 miliard a USD (e 2004)
 Linennoù pellgomz : 268 milion a USD (e 2003) [2]
 Pellgomzerioù hezoug : 219 milion a USD (e 2005) [2]
 Skingomzerioù : 575 milion a euroioù (e 1997)
 Skinwelerioù : 219 milion a euroioù (e 1997)
 Pellgomzerioù : 659 evit 1000 annezad
 Implijerien Genrouedad : 205 milion a USD (e 2005) [2]
 Pourchaserien moned war ar Genrouedad : 7 800 (en 2000)
 Hentoù : 6 407 637 km (en o zouez 4 164 964 km hentoù terduet) (e 2004) [2]
 Hentoù-houarn : 226 605 km (en 2004) [2]
 Hentoù : 41 009 km (en 2004) [2]
 Niver a aerborzhioù : 14 858 (en o zouez 5 119 aerborzh gant roudennoù terduet) (e 2006) [2]

 Notennoù 

Gwelet ivez
Stadoù ar Stadoù-Unanet

 Liammoù diavaez 
Lec’hiennoù ofisiel:
  Porched ofisiel Stadoù-Unanet Amerika
  Programmoù keleier etrebroadel skignet gant Servij kelaouiñ departamant-Stad ar Stadoù-Unanet

Rummad:Stadoù-Unanet Amerika