Manaveg

Yezhoù keltiek
Gouezeleg
G. ar Reter
Manaveg Kodoù etrebroadel ISO 639-1  gv ISO 639-2  glv 'ISO 639-3 || glv
|-
| ISO 639-6 || glvx (istorel)rvmx (nevezadur)
|-
| Glottolog || manx1243
|-
| ELP || Manx
|}
Ar manaveg (manaveg : Gaelg, y Ghaelg, Gailck, y Ghailck) zo unan eus ar yezhoù gouezelek, a gomzer en Enez Vanav, etre Breizh-Veur hag Iwerzhon. Kar-nes eo d'an iwerzhoneg ha da c'houezeleg Bro-Skos. Levezonet eo bet gant ar yezhoù skandinavek.
Dre ma 'z eo ar manaveg ur yezh gouezelek ez eus un nebeud etrekompren gant an iwerzhoneg ha gouezeleg Bro-Skos,met aesoc'h eo dre selaou eget dre lavar.

Da get ec'h eas evel yezh-vamm d'ar  pa varvas Ned Maddrell (1877-1974)Boderick 2017, p.19., met biskoazh n'eo bet kollet da vat rak ingal e kresk an niver a gomzerien a-drugarez d'un nebeud tud a ouie tammoù eus ar yezh. Pouezus eo ar manaveg e sevenadur an Enez.
Alies e vez lakaet Manav da skouer ar strivoù a c'heller ober evit adreiñ he lec'h d'ur yezh en ur sevenadur ; e 2021 e oa  a dud a oa gouest da gomz manaveg da live pe live evel eil yezh ., hogen e 2023 ne oa c'hoazh den ebet a gement a ouie manaveg evel yezh-vamm Macnulty, Erin. .

Adalek dibenn an  ez eo bet lakaet ar yezh war wel e Manav, dre ar panellerezh, ar skingomz, hag he implij er skolioù kentañ-derez. Kement-se zo bet graet a-drugarez da zielloù : troidigezh e manaveg eus ar Bibl hag eus The Book of Common Prayer (levr ar pedennoù en Iliz Bro-Saoz), hag enrolladennoù eus tud o komz ar yezh.

AnvioùGaelg / Gailck (daou reizhskrivadur zo) eo enanv ar yezh e Manav. Heñvel eo gerdarzh an anv-se ouzh hini ar yezhoù kar : an iwerzhoneg (Gaeilge, Gaoluinn, Gaedhlag, Gaeilic) ha gouezeleg Bro-Skos (Gàidhlig). E Manav e reer alies gant ar ger-mell strizh y ("ar") : y Ghaelg, y Ghailck, evel ma reer en Iwerzhon (an Ghaeilge) hag e Bro-Skos (a' Ghàidhlig).
An Astured a ro ul lesanv, el bable, d'an astureg ; heñvel a c'hoarvez e Manav, pa ra Manaviz Çhengey ny Mayrey eus ar manaveg, eleze "ar yezh-vamm".

Istor
Goulakaet ez eus bet e vije bet komzet ur yezh predenek, da lavaret eo kar d'ar brezhoneg, d'ar c'hembraeg ha d'ar c'hernoweg, en Enez Manav a-raok donedigezh misionerien gristen iwerzhonat e deroù ar Grennamzer  ; nebeut-nebeut a brouennoù zo avat.
[[File:Clagh Ogham ec Thie Tashtee Vannin.jpg|thumb|Un enskrivadur en ogham war ur maen e Manav, skrivet en heniwerzhoneg : dovaidona maqi droata "Digant Dovaido mab Droata" West, Andrew (2011).  — Thie Tashtee Vannin – Manx Museum]
An heniwerzhoneg eo tarzh ar manaveg, evel hini an div yezh gouezelek all ; testeniekaet eo bet an heniwerzhoneg e Manav dre enskrivaduroù er skritur ogham ker kozh hag ar . A-hend-all, anv manavek an Enez, Mannin, zo kar da hini doue gouezelek ar mor, Manannán mac Lir ("Mab ar Mor"), met ne ouzer ket hep mar ha roet he deus an Enez hec'h anv d'an doue pe e gemeret digantañ.

Latin a voe arveret er skridoù relijiel a-c'houde donedigezh ar gristenien en Enez, ha kalz gerioù relijiel latin o deus intret ar manaveg d'ar mare-se.

En  e voe aloubet Manav gant Vikinged ; daoust dezho en devout lezet un nebeut enskrivadurioù e runoù, buan e troas an alouberien-hont da gomz gouezeleg, hag ar c'houezelegerien a voe levezonet gant an norseg ivez, hogen nebeut-treAger 2009, p. 15.. Norsek eo orin un nebeud lec'hanvioù en Enez, evel Laxey (Laksaa, diwar an norseg laxa "stêr puilh an eoged enni") ha Ramsey (Rhumsaa, diwar hrams-á "stêr he c'higen gouez") ; eus an norseg ivez e teu anvioù-tud ha gerioù bet amprestet.

En  e troas an heniwerzhoneg d'ar c'hrenniwerzhoneg, a voe komzet en Iwerzhon, e Bro-Skos hag e Manav.

Adalek ar bloaz 1266 e voe renet an Enez gant Skosiz. E-pad 139 bloaz e voe gwezh dindan beli Bro-Skos, gwezh dindan hini Bro-Saoz, kement-se betek 1405, ar bloaz ma voe perc'hennet dre c'hladdalc'helezh gant an tiegezh Stanley a orin eus Staffordshire, a zeuas da vout Ree Vannin, "roue Manav"Ree : evel ar brezhoneg ri, "roue".. Betek 1405 e oa bet ar manaveg ar yezh nemeti a veze komzet en Enez, war-bouez al latin (er relijion hag e metoù ar ouizieien) hag ar saozneg-ha-normaneg (e lez ar ree). Adalek staliadur ar re Stanley e krogas diskar ar manaveg, da gentañ diwar levezon ar saozneg-ha-normaneg ha diwezhatoc'h diwar hini ar saozneg. Dav e voe gortoz an  evit ma c'hellfe manavegerien tizhout media en iwerzhoneg hag e gouezeleg Bro-Skos.

Forc'hañ kalz diouzh an div yezh-se a reas ar manaveg etre 1400 ha 1900. Er  e c'hoarvezas trevadennerezh Cúige Uladh gant Breizhveuriz dindan ren ar roue James VI and I, diskar an iwerzhoneg e Cúige Laighean, ha steuzidigezh gouezeleg Gall-Ghaidhealaibh e Bro-Skos ; disrannet diouzh ar broioù gouezelek all en em gavas Manav neuze. Ouzhpenn da se, ar vanavegerien a savas ur reizhskrivadur dezho, ar pezh a bellaas ar yezh muioc'h c'hoazh diouzh ar rannyezhoù gouezelek all.
E 1663 ec'h erruas e Manav un eskob saoz, Isaac Barrow e anv, a voe anvet da c'houarnour eno. Gantañ e voe lakaet ar saozneg en ilizoù, hogen kazeg a reas e gwirionez o vezañ ma oa unyezhek an darn vuiañ eus beleien an EnezAger 2009, p. 16.. E 1698 e voe anvet un eskob all, Thomas Wilson, a skoras ar manaveg betek embann e 1707 ar c'hentañ levr er yezh, un droidigezh eus The Principles and Duties of Christianity in English and Manks (Coyrle Sodjey). War e lerc'h e voe Mark Hildesley, a vroudas implij ar manaveg er skolioù. E 1767 e voe embannet an Testamant Nevez er yezh.

Daoust d'ar strivoù-se, ar saozneg e oa yezh ar c'helenn en hogos an holl skolioù e Manav e dibenn an . War ziskar c'hoazh ec'h eas ar manaveg a-hed an  peogwir e troe ar saozneg da bennyezh an Enez rak mont da Vro-Saoz a rae Manaviz tra ma 'z errue Saozon ha Skosiz en EnezAger 2009, p. 18. – ur c'hrennlavar manavek a gonte kement-se e berr gomzoù : Tra haink ny skibbyltee boghtey stiagh hie yn Ghaelg magh. "Pan eas an douristed tre ec'h eas ar manaveg er-maez"  .

E 1848 e oa nebeut a dud – ha marteze hini ebet a-douez ar re yaouank – na oant ket gouest da gomz saozneg. E 1874, war-dro 30% eus ar boblañs a gomze manaveg bemdez. E 1901, ur renabl ofisiel a gontas 9,1%, hag 1,1% e oa e 1921Gunther 1990, pp. 59-60.. Ne voe mui treuzkaset ar yezh a rumm da rumm, pa soñje d'an dud e oa didalvez e-tal ar saoznegBroderick 1999., evel e Breizh-Izel e-keñver ar galleg. Er bloavezhioù 1960 e veze gwelet fall gant Manaviz komz ar yezh en ostalerioù, ha kann a veze alies etre manavegerien ha saoznegerien .
Nevezadur
En abeg da ziskar ar manaveg a-hed an XIX kantved e voe diazezet e 1899 an aozadur anvet Yn Cheshaght Ghailckagh, "Kevredigezh ar Manaveg". Un nebeud tud kozh a ouie ar yezh e kreiz an XX kantved, a-raok marv Ned Maddrell e 1974, hogen bez' e oa dija helenneien hag a laboure evit he saveteiñ ; ur skipailhig tud a grogas d'he c'helenn en un nebeud skolioù.Skoazell a zeuas eus Iwerzhon, pa gasas Éamon de Valera e 1948 ur skipailh enrollerien eus an Irish Folklore Commission evit sevel dielloù manaveg dre son.

Er bloaz 1982, Gouarnamant Manav a stalias Undinys Eiraght Vannin ("Fondezon Hêrezh Manav"), anavet ivez evel Culture Vannin abaoe 2014, evit lakaat sevenadur Manav war wel : yezh, sonerezh, monumantoù heverk ; gant Culture Vannin e vez deroet bep bloaz Reih Bleeaney Vanannan (RBV), "Diuz Manav ar Bloaz", un enor par da Golier an Erminig.

E 1992 e voe diazezet ar Manx Language Unit ("Unvez ar Manaveg"), en e benn ar Manavad Brian Stowell (1936-2019), a oa Yn Lhaihder ("Al Lenner") e TinvaalAdlavaret e manaveg an disklêriadurioù saoznek ofisiel er Parlamant eo perzh Yn Lhaihder.. Ur manaveger hag a stourme evit ar yezh a oa B. StowellAnavet ivez dindan an anv manavek Brian Mac Stoyll, B. Stowell a voe RBV (2008) ha Tynwald Honour, brasañ enor an Tinvaal, bet deroet dezhañ e 2010. ; a-drugarez da Unvez ar Manaveg e voe brasaet an niver a dud o teskiñ ar yezh, ledanet ar c'helenn e manaveg er skolioù, ha kreñvaet en emskiant manavat en Enez.

E 2009, UNESCO a disklêrias e oa aet ar manaveg da get, petra bennak ma oa kantadoù a gomzerien en Enez  ; goude brouez e Manav e lakaas UNESCO ar yezh da "war-nes mont da get"Whitehead, 2015..

E 2017, Gouarnamant Manav a embannas The Manx Language Strategy ("Strategiezh ar Manaveg"), ur raktres a-hed pemp bloaz evit adreiñ d'ar yezh he statud en Enez.

Statud
{| class="wikitable" Bloaz Poblañs Manavegerien Hollad  Dregantad 1874  54 000 (1871)  16 200  30,00% 1901  54 752   4 419  8,07% 10px 1911  52 016  2 382  4,58% 10px 1921  60 284  915  1,52% 10px 1931  49 308  529  1,07% 10px 1951  50 253  355  0,70% 10px 1961 48 133  165  0,34% 10px1971 54 481   284  0,52% 10px 1974  Marv Ned Maddrell 1991  71 267Belchem 2001.  643  0,90% 10px 2001  78 266   1 500  1,92% 10px 2011  84 497  1 650  1,95% 10px 2015  88 000  1 800  2,04% 10px 2021  84 069   2 223  2,64% 10px
|}
Neblec'h n'eo ar manaveg ar yezh ofisiel, ha pa vefe el live stadel pe rannvroel, met lod aozadurioù gouarnamantel pe nann-gouarnamantel a anzav perzh ar yezh en hengoun ha sevenadur Manav, evel ma ra ar British-Irish Council ha Karta Europa ar yezhoù rannvro pe bihanniver . Anzavet ivez eo gant an Atlas Linguarum Europae,  .

E saozneg e vez an divizoù en House of Keys ("Ti an Alc'hwezioù", eleze Kambr izel an Tinvaal), met mar distag un ezel ur bomm pe ur ger e manaveg pe e forzh pe yezh all e c'hall kadoriad ar Gambr goulenn ma vefe troet e saozneg  ; hevelep degouezh a c'hoarvezas d'an 12 a viz C'hwevrer 2019, pa voe arveret ar ger boghtnid ("diskiant"Cf. Kathleen Faragher's Manx words.) gant un dilennad .
Ar manaveg eo yezh lidoù an Tinvaal, ha gerioù manavek zo en teulioù a vez embannet gantañ.

Kelennet e vez ar manaveg er skolioù kentañ- hag eil-derez evel eil yezh diret, ar saozneg o vout ar yezh pennañ ha ret.

Paot eo ar panellerezh divyezh war an Enez a-bezh pa denn da anvioù an hentoù, ar straedoù koulz ha da harzoù ar c'hêrioù hag ar c'hêriadennoù ; e saozneg hepken e vez ar panelloù all.

Tamm-ha-tamm e teu an embregerezhioù hag an tiez-kenwerzh da lakaat ar manaveg war wel, hep bout rediet dre lezenn ; e 1985 avat ec'h embannas an Tinvaal en e zanevellskrid bloaziek e rankfe ar panellerezh bout divyezhek, nemet e vefe manavek hepken ar bomm a lakaer war ziskouez.

Rannyezhoù
Dre ma'z eo kar ar manaveg d'an iwerzhoneg ha da c'houezeleg Bro-Skos ez eus ennañ perzhioù boutin d'an teir yezh a-fet mouezhiadoniezh, geriaoueg ha yezhadur, a-wezhioù gant lod rannyezhoù anezho hepken. Lod perzhioù zo manavek hepken.
Div rannyezh istorel zo testeniekaet en Enez : manaveg an Norzh (Gaelg Hwoaie, Northern Manx) ha manaveg ar Su (Gaelg Jiass, Southern Manx)Broderick 1984-1986, levrenn 1:xxvii–xxviii, p. 160..
Emañ an diforc'hioù rannyezhel o steuziañ hiziv an deiz, en abeg da ziorroadur ledan ha fonnus ar pellgehentiñ en un enez a zo 574 km² hepken he gorread (10 gwezh nebeutoc'h eget un departamant gall e Breizh, a-boan brasoc'h eget kêr Naoned).

Reizhskrivadur
 Fontoù gouezelek klasel 220px|centerN'eus testeni ebet eus implij ar skritur gouezelek klasel e Manav
Diazezet war reizhskrivadur deroù ar saozneg arnevez (dibenn ar bloavezhioù 1400 – dibenn ar bloavezhioù 1600) ez eo hini ar manaveg, ha lod anezhañ zo diazezet war ar c'hrenngembraeg peogwir ez eo bet diorroet ar reizhiad-se gant helenneien saozneger, ha gant re kembraeger ivez betek ar . Ur reizhiad ken digempoell ha hini ar saozneg eo neuze. Ne c'hall ket al lennerien er yezhoù kar kompren ennañ, rak koulz an iwerzhoneg ha gouezeleg Bro-Skos a ra gant ur reizhiad a zo deveret diouzh ar gouezeleg klasel a veze arveret gant barzhed an div vro-se adalek an  betek an XVIII kantved ; e Manav ivez e veze skrivet ar yezh klasel betek ma voe klozet ar skolioù barzhek gouezelek er XVII kantved gant ar Saozon Kelly, Geroal A. John (2015). {{cite web|url=https://www.irishtribes.com/ailt-articles/destruction-of-native-gaelic-education-system/ |The Destruction of the Native Gaelic Education System @ Irish Tribes. Da c'herdarzhel e troas ar reizhiad goude-se.

Triwec'h (18) arouezenn zo e lizherenneg an iwerzhoneg hag en hini gouezeleg Bro-Skos evit aroueziañ ar 50 mouezhiad a zo boutin d'an teir yezh, pa 'z eus 24 lizherenn e manaveg (re al latin war-bouez X ha Z) ; kalz divc'hrafennoù ha teirgrafennoù zo en teir yezh.
Hervez ar yezhoniour ha keltiegour iwerzhonat Thomas F. O'Rahilly (1882-1953), diazas eo reizhskrivadur ar manaveg ouzh ar yezh abalamour ma n'eo na hengounel na soniadel ; mar bije bet ur stumm manavek eus reizhskrivadur ar gouezeleg klasel, pe mar befe savet unan bremañ, e vefe lakaet anat ar gerentiezh a zo etre an teir yezh hag aesoc'h e vefe da Iwerzhoniz ha Skosiz lenn skridoù manavek ha kompren ennoO'Rahilly 1932, p. 128..
Adarouezennoù
Al lostig (¸) eo an adarouezenn nemeti a vez arveret – en un doare diret – evit skrivañ ar manaveg, da ziforc'hañ etre an daou soniad a vez aroueziet gant CH :çhiarn ( "tiern" e brezhoneg, ma tistager CH evel tch e "Tchekia" ;Chamoo () "na", ma tistager CH evel c'h e "c'hoari" ; alies e vez aroueziet are soniad-se dre GH e dibenn ar gerioù manavek.

Gerioù amprestet
Eus an norseg hag ar saozneg e teu an darn vuiañ eus ar gerioù manavek a zo bet amprestet digant ur yezh all. Un nebeud gerioù a zo gallek a orin. Da skouer : garey ("liorzh") a zeu eus an norseg garðr ("kloz") ha sker ("karreg er mor") zo heñvelster e norseg ; eus ar galleg e teu danjeyr "dañjer", evel e brezhoneg.
Alies e veze implijet gerioù saoznek e-lec'h reoù manavek-rik a-raok an nevezadur, evel ma c'hoarvez c'hoazh er brezhoneg dindan levezon ar galleg  : boy ("paotr yaouank") e-lec'h guilley, ha badger ("broc'h" [al loen]) e-lec'h brock. Nevez zo ez eus bet strivoù da skarzhañ ar saozneg diouzh ar manaveg, ha nevezc'herioù zo bet goveliet da vastañ da ezhommoù ar gevredigezh a-vremañ, war an tachennoù teknologel pergen ; an iwerzhoneg ha gouezeleg Bro-Skos eo andonioù al labour-se, evel m'eo bet ar c'hembraeg e brezhoneg. Eus ar gouezeleg klasel e teu nevezc'herioù evel çhellveeish "skinwel" ha çhellvane "pellgomz".
Lod gerioù relijiel zo chomet kar d'o gwrizioù latin, henc'hresianek pe hebraek : casherick "nevet" eus al latin consecrātus, agglish  eus an henc'hresianeg ἐκκλησία ekklesia "bodadeg" (evel e brezhoneg), abb "abad" eus an hebraeg אבא abba "tad" (evel e brezhoneg ivez).
Gerioù estren zo erruet e manaveg, dre ar saozneg peurliesañ, evel ar gerioù spagnolek chorizo hag italianek spaghetti.

Evel m'eo bet levezonet galleg Breizh-Izel gant ar brezhonegGalleg Douarnenez zo ur skouer vat ; soñjit ivez e brezhonegadurioù evel du reuz y aura ici ce soir ha çui-ci a eu son pegement, a-douez kalz re all., saozneg Manav (Anglo-Manx e saozneg) zo bet levezonet gant ar manaveg : cammag (un doare camanachd ha hurling), keeill "iliz kozh", quaaltagh "an den kentañ o vont tre en un ti da gala-Genver", tholtan "ti-feurm dismantret", traa-dy-liooar "leun-amzer", ha Tynwald "Tinvaal" ; den ne oar resis a-zivout orin anv Kambr izel an Tinvaal, The House of Keys : "Alc'hwezioù" eo, pe "Pevar-war 'n-ugent" (Kiare as Feed), an niver a zilennidi a zo enni ?

Geriaoueg keñveriañ
 Yezhoù gouezelek  Yezhoù predenek 48px|Manav  48px|Iwerzhon  48px|Bro-Skos  48px|Kembre  48px|Kernow  48px gura mie aydgura mie eu  go raibh maith agatgo raibh maith agaibh  tapadh leattapadh leibh  diolch  meur ras "gras veur". Mammennoù kernowek :    ha George, Ken. Gerlyvrik Kernewek-Sowsnek. Kelliwik : Kesva an Taves Kernewek & Fouenant : Yoran Embanner, 2005 .  trugarez moghrey mie  maidin mhaith  madainn mhath  bore da  myttin da  demat (da vintin) fastyr mie  tráthnóna maith  feasgar math  prynhawn danoswaith dda  gorthugher danos da  abardaez matnoz vat slane lhiatslane lhiu  slán leatslán libh  slàn leatslàn leib  hwyl fawr  dyw genesfarwell farewell.  kenavo baatey  bád  bàta  cwch  skas  bag, skaf barroose  bus  bus  bws  kyttrin  buskarr-boutin blaa  bláth  blàth  blodyn  bleujen  bleunienn booa  bó  bò  buwch, bo  bugh  buoc'h cabbyl  capall  each  ceffyl  margh  marc'h cashtal  caisleáncaiseall  caisteal  castell  kastel  kastell creg  carraig  creagcarraig  carregcraig  karrek  karreg eean  éan  eun, ian  aderynedn  edhen  evnlabous eeast  iasc  iasg  pysgodyn  pysk  pesk ellan  oileán  eilean  ynys  enys  enez(enn) gleashtan  gluaisteán, carr  càr  car  karr  karr kayt  cat  cat  cath  kathBenel eo ar ger : diw gath, "daou gazh ; kathes = "kizhier".  kazh moddey  madramadadh  cù  ci  ki  ki oik  oifig  oifis  swyddfa  burooffis  burevofis shap  siopa  bùth  siop  gwerthji  stal thie  teach, tigh  taigh  tŷ  chi  ti ushtey  uisce  uisge  dŵr, dwfr  dour 1. un, nane  aon  aon  un  unn  unan 2. daa, jees  dá, dhá, dó ;tud : beirt, dís  dà, dhà ;tud : dithis  dau (g.)dwy (b.)  dew (g.)diw (b.)  daou (g.)div (b.) 3. tree  trí  trì  tri (g.)tair (b.)  tri (g.)teyr (b.)  tri (g.)teir (b.) 4. kiare  ceathairceithre  ceithir  pedwar (g.)pedair (b.)  peswar (g.)peder (b.)  pevar (g.)peder (b.) 5. queig  cúig  còig  pump  pymp  pemp 6. shey  sé  sia  chwech  hwegh  c'hwec'h 7. shiaght  seacht  seachd  saith  seyth  seizh 8. hoght  ocht  ochd  wyth  eth  eizh 9. nuy  naoi  naoi  nav  naw  nav 10. jeih  deich  deich  deg  deg  dek 11. nane jeig  aon déag  aon deugaon dhiag  un ar ddeg  unnek  unnek 12. daa jeig  dó dhéagd(h)á dhéag  dà dheugndà dhiag  deuddeg  dewdhek  daouzek 13. tree jeig  tri déag  tri deug<br>tri diag  tri ar ddeg (g.)tair ar ddeg (b.)  tredhek  trizek 20. feed  fiche ;dativ : fichid  fichead  ugain  ugens  ugent 100. keead  céad  ceud, ciad  cant  kans  kant
Ur skrid manaveg
{|
|-
! colspan="2"| Mellad 1 Disklêriadur hollvedel gwirioù mab-den
|-
! 48px !! 48px 
|- valign="top"
| Ta dy chooilley ghooinney ruggit seyr as corrym rish dy chooilley ghooinney elley ayns ooashley as ayns cairys.Ta resoon as cooinsheanse stowit orroo as lhisagh ad dellal rish y cheilley lesh spyrryd braaragh'. Dieub ha par en o dellezegezh hag o gwirioù eo ganet an holl dud.Poell ha skiant zo dezho ha dleout a reont bevañ an eil gant egile en ur spered a genvreudeuriezh.

 Levrlennadur 
  Ager, Simon. A study of language death and revival with a particular focus on Manx Gaelic. Lampeter : University of Wales, 2009 • </ref>.
 Ar Besko, Padrig. Dornleor Manaveg. Brest : Ar Skol Vrezoneg, 2000 .
 Even, Arzel. Istor ar Yezhoù Keltiek, levrenn II, pp. 390-400. Lesneven : Hor Yezh, 1990 .
 Belchem, John. A New History of the Isle of Man: The modern period 1830-1999. Liverpool : Liverpool University Press, 2001 .
 Broderick, George. A Handbook of Late Spoken Manx (3 levrenn). Berlin, New York : De Gruyter, 1984-1986 .
 Broderick, George. Language Death in the Isle of Man. Berlin, New York : De Gruyter / Linguistische Arbeiten niv. 395, 1999 .
 Broderick, George. </ref>
 Gunther, Wilf. Language conservancy or: Can the anciently established British minority languages survive?. In : Fourth International Conference on Minority Languages (Vol. II: Western and Eastern European Papers ed.). Bristol (Bro-saoz) : Multilingual Matters, 1990, pp. 53–67 .
 O'hlfearnàin, Tadhg (rener). L'île de Man. Gwened : Institut Culturel de Bretagne / Skol-Uhel ar Vro, 1998 .
 O'Rahilly, Thomas F. Irish Dialects Past and Present. Dublin : Browne and Nolan, 1932. Adembannet e 1976 ha 1988 gant The Dublin Institute for Advanced Studies .
 Whitehead, Sarah. 
  Wilson, Thomas (1707). 

 Liammoù diavaez 






Notennoù



Rummad:Yezhoù Manav
Rummad:Gouezeleg
Rummad:Manav