Jean-François Champollion

Jean-François Champollion lesanvet Champollion Yaouank (Figeac, 23 a viz Kerzu 1790 – Pariz, 4 a viz Meurzh 1832) a oa un egiptour gall a zaslennas hieroglifoù Egipt. "Tad an egiptouriezh" a reer anezhañ.

Lavarout a rae diwar e benn e-unan : .

 Buhezskrid 
Ur skoliad hep e bar e oa bet. Gouzout a ouie kaozeal latin da nav bloaz, hebraeg da drizek vloaz hag arabeg da bevarzek vloaz. Kas a reas e studioù da benn e Figeac ha war-lerc’h e Grenoble. Pa oa lisead e oa bet entanet gant studi ar hieroglifoù egiptat hag a-drugarez d’e vreur Champollion-Figeac e teuas a-benn da gaout un eilskrid eus enskrivadurioù maen Rosetta, a oa bet skrivet warnañ e hieroglifoù, en henc'hresianeg hag e demoteg. Diwar neuze en doa komprenet e vije tu da lenn ar yezh-se a oa bet ankounac’haet abaoe kantvedoù goude bezañ studiet ar yezhoù kar ha mont a reas da Bariz e 1808 evit studiañ, e-touez traoù all, ar c'hopteg hag an amhareg. D’ar mare-se e skrivas d’e vreur :

Ul labour hir d’ober e oa bet dazlenn ar hieroglifoù : e 1807 e krogas ganti, e 1808 e tizoloas reolennoù pennañ ereadurioù (doare strollañ) an arouezioù. Neuze en em c’houlennas, o verzout e oa damheñvel arouezioù ar hieroglifoù ouzh unan eus ar rannyezhoù koptek ma ne veze ket implijet vogalenn ebet er skritur egiptek. E 1810 e soñjas dezhañ e c’halle an arouezioù-se bezañ ideogrammoù (evit ezteuler ur vennozh) pe fonogrammoù (evit ezteuler ur son). E 1812 e savas un daolenn gronologel diwar-benn ar skriturioù, ar skriturioù-red a oa anezho un doare eeunaet bet krouet goude ar hieroglifoù. 

E 1816 e voe rediet da zistreiñ da Fijeac en harlu abalamour d’e vennozhioù politikel troet war-du Napoleon Bonaparte ha rankout a reas paouez gant e enklaskoù. Diorren a reas gant e vreur un reizhiad kelenn kentañ derez a oa diazezet war ar vonitourelezh. E 1817 e tistroas da C'hrenoble, ma timezas gant Rosine Blanc.

Deuet da eilkelenner war an Istor e kendalc’has da gas e studioù da benn war ar hieroglifoù. E 1819 e teuas da vezañ sur, goude bezañ sellet ouzh ar papiruz a oa e "levr an anaon", e oa ar hierateg hieroglifoù eeunaet. Adalek 1821 e teuas a-benn da lenn sternioù ar roueed, en o zouez hini Ptolemaios V war maen Rosetta, ha goude hini Kleopatra war diazez un obeliskenn ha war ur bapiruzenn diyezhek. D’ar 27 a viz Gwengolo 1822 e skrivas al Lizher d’an Ao. Dacier a denn da lizherenneg ar hieroglifoù fonetek, ul lizher d'an ao. Bon-Joseph Dacier, sekretour an Institut de France, evit reiñ dezhañ da c’houzout e oa o paouez dizoleiñ ur reizhiad evit dazlenn ar hieroglifoù.

Gortoz a reas Champollion daou vloaz c’hoazh a-raok embann e Levrig diwar-benn reizhiad hieroglifoù Henegiptiz hag evit digeriñ dorioù an egiptouriezh skiantel. E gempredidi, en o zouez e vestr kozh Silvestre de Sacy dreist-holl, o doa breutaet ha tabutet a-zivout e zizoloadennoù da-heul.

E 1826 e oa bet anvet da virour e mirdi al Louvre, ma oa e-karg eus an dastumadoù egiptat. Kendrec’hiñ a reas ar roue [[Loeiz XVIII] da brenañ an dastumad perc’hennet gant koñsul Bro-Saoz en Egipt ha da c’houde e reas prenadennoù all a bouez, en o zouez obeliskenn Louksor a oa en he led e 1831 hag a oa bet lakaet war-sav e Pariz, place de la Concorde, e miz Kerzu 1833.

Adalek 1828 betek 1830 e teuas e hunvreoù da wir : mont a reas kuit da Egipt da seveniñ ur gefridi skiantel ; du-hont e tastumas roadoù ha traezoù a-leizh. Ur wech distroet da Bariz e voe anvet en Akademiezh an enskrivadurioù hag al lizherennoù kaer hag  e 1831 e roas e gentel gentañ enni.

D’an oad a 41 bloaz, skuizh-divi ma oa gant e labourioù, e varvas d’ar 4 a viz Meurzh 1832 e Pariz, ma voe douaret e vered Père Lachaise.

Roet eo bet e anv d’ul lise e Grenoble ha d’ul lise all e Figeac.

 Red-micher 
 Lisead e Grenoble en Isère
 Studioù war yezhoù ar Reter, e Pariz]
 Eilkelenner war an Istor e Skol-veur Grenoble
 Mirour e Mirdi Egipt, mirdi al Louvre]
 Kador-gelenn Henoniezh egitptat e Collège de France

 Mirdi0où Champollion 
 An ti ma oa bet ganet e Figeac
 Ti Champollion e Vif en Isère, bet perc’hennet gant breur an egiptour.

 Buhezskrid 
 1822, Lizher d’an Ao. Dacier a denn da lizherenneg ar hieroglifoù fonetek 1823, Pantheon egiptat, dastumad tudennoù mojennel eus Henegipt, hervez ar monumantoù, testenn evit displegañ  skeudennadurioù Léon-Jean-Joseph Dubois.
 1824, Levrig diwar-benn reizhiad hieroglifoù Henegiptiz.
 1826, Lizheroù d’an Ao. Dug Blacas d'Aulps.
 1827, Notennig evit displegañ ar monumantoù egiptat er Mirdi Charlez X. 
 1828, Levrig diwar-benn reizhiad hieroglifoù an Henegipted pe Enklaskoù diwar-benn elfennoù kentañ ar skritur sakr-se, diwar-benn o c’henstrolloù liesseurt, ha diwar-benn keñveriadurioù ar reizhiad-se gant an hentennoù grafek egipatat all.
 1828-1829, Lizheroù skrivet eus Egipt hag eus Nubia
 1836, Yezhadur Egipteg'' (dalif)
 1841, Geriadur egipteg skrivet gant hieroglifoù (dalif)

 A-zivout Champollion 
 Champollion, héritier du peuple Kagoth gant Joël Polomski ha Gilles Faltrept, 1990, embannet gant Kevredigezh Dastumerien Figeac 
 Jean-François Champollion, Sa vie et son oeuvre, 1790-1832 gant Hermine Hartleben, 1990, Pygmalion 
 Champollion, Une vie de lumière gant Jean Lacouture, 1988, Grasset 

 Liammoù diavaez

 Buhezskrid klok ha skeudennaouet enlinenn 
 Yezhadur egipteg Champollion enlinenn (Édition 1836)
 Teuliad diwar-benn Champollion gant Radio Suisse Romande

Rummad:Ganedigezhioù 1790
Rummad:Marvioù 1832
Rummad:Egiptourien
Rummad:Istorourien Bro-C'hall
Rummad:Meneger egiptek
Rummad:Hieroglifoù
Rummad:Bered Père-Lachaise