Gwened

Gwened a zo ur gêr eus Breizh ha kêr-benn Bro-Gwened, e foñs ar Mor Bihan. Pennlec'h departamant ar Mor-Bihan, Arondisamant Gwened ha tri c'hanton eo ivez. 53 218 annezad a oa enni d'ar  a viz Genver 2016, 135 882 e Gwened Tolpad. Prizet eo ar gêr gant an douristed evit he glad hag he endro. Ur pol deskadurezh uhel eo.

Darioritum a oa he anv e mare ar Weneted hag ar Romaned. Kêr-benn Bro-Ereg e teuas da vezañ er  e mare ar brezelioù etre ar Franked hag ar Vrezhoned. Ur gêr a-bouezh e teuas da vezañ gant an Duged. Mogeriet eo ar gêr kozh c'hoazh hiziv gant ramparzhioù bras eus ar mare-se, arouez galloud Dugelezh Breizh. 
 Douaroniezh 
 War aod ar Mor Bihan emañ Gwened.
 Kumunioù amezek 

Anv
 Stummoù skrivet 
Benetis, 400; Venetis, VIIt; Veneda, 818; Venedia, 826; Vednedia, 833; Venedi, 850; Vanetensis, 1187; Vennes, 1263; Venes, 1288; Vennes, 1311; 1316; 1318; Vanes, 1320; Vannes, 1332; Vanne, 1334; Vannes, 1339; Vannes, 1343; Vennes, 1428; 1440; 1516; Vannes, 1560; Vennes, 1561; 1592;  Vannes, Vannetois, 1592; Vennes, 1709
 Gerdarzh 
Dont a ra hec'h anv eus poblad ar Weneted.
Vannes a vez graet anezhi e galleg, distaget .
 Ardamezioù 
100px« En gul e erminig tremenant en argant, gwakoliet etre aour hag erminoù »
Sturienn : À ma vie
 Istor 
 Kêr-benn gozh Bro-Ereg hag eskopti Gwened eo kêr Gwened ivez.
Henamzer
 Darioritum eo anv ar gêr savet eno gant ar C'halianed-Romaned.
 Un hent roman a gase eus Darioritum (Gwened bremañ) da Lokmaria-KemperHenri Guiriec, La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé, e ti an aozer, 1939, (e galleg), pajenn 16.
Dispac'h Gall
 Melestradurezh: krouet e voe kumun Gwened e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet Gwened da benn ur c'hanton, hini Gwened, da benn distrig, distrig GwenedJean-Louis Debauve, La Justice révolutionnaire dans le Morbihan, e ti an aozer, Pariz, 1965, pajenn 36, seizh kanton ennañ: an Elven, Aradon, Gregam, Gwened, Sant-Teve, Sarzhav ha Surzhur, ha da benn departamant ar Mor-Bihan. Gant Bonreizh Bloaz III (22 a viz Eost 1795) e voe lamet an distrigoù ha bodet e veze kuzulioù-kanton (ne chome tamm emrenerezh ebet gant kumunioù ar c'hanton)Jean-Louis Debauve, La Justice révolutionnaire dans le Morbihan, e ti an aozer, Pariz, 1965, pajenn 187. Lodennet e voe kanton Gwened e kantonioù Gwened-Kornôg ha Gwened-Reter, e 1801 gant lezenn an 8 pluviôse an IX (28 a viz Genver 1801)Cassini - EHESS - Gwened - Fichenn ar gumun, dezhi an titl loi portant réduction du nombre de justices de paix. Lakaet e oa bet Gwened da bennlec'h arondisamant Gwened krouet e 1800.



 1862: dont a ra an hent-houarn betek Gwened.
 Brezel 1870-1871: mervel a reas 39 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezelmemorialgenweb - Monumant ar re varv e Bered Boismoreau .

 Brezel-bed kentañ  
 Mervel a reas 774 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 3,30 % eus he foblañs e 1911Memorialgenweb - Monumant ar re varv e Pladenn ar Warenn. 
 Fuzuilhet e voe ur milour breizhat bet soudardaet e Gwened gant al Lu gall d'an 10 a viz Gwenholon 1916Ouest-France, d'al Lun 4 a viz Du 2013, pajennoù "An Oriant" .
 Eil brezel-bed  
 D'an 21 a viz Even 1940 e tegouezhas al lu alaman e GwenedArchives départementales du Morbihan, Le Morbihan en guerre 1939-1945, 2009, pajenn 24.
 Daou frontstalag a oa e Gwened e 1940, an Niv. 183 hag an Niv. 183aAnonymes, Justes et Persécutés durant la période Nazie dans les communes de France;
 Maurice Marchais, maer ar gumun, a voe digarget evit miz d'an 28 a viz Du 1940 gant ar prefed Piton evit bout bet graet Vieille ganache (Beulke kozh) eus Pétain; flatret e oa bet gant ur jeneral gall eus Aradon d'ur senedour kozh, hennezh a zislerias anezhañ d'ar prefed; digefridiet e voe Marchais da vat d'an 11 a viz Kerzu 1940 gant ur skrid-embann maodiernelAnnik Le Guen, Le Morbihan sous le Gouvernement de Vichy, Miz Kerzu 1993Roger Leroux, Le Morbihan en guerre 1939-1945, Imprimerie de la Manutention, Mayenne, 1991, pajenn 48 .
 Dieubet e voe Gwened d'ar 5 a viz Eost 1944 gant "Combat Command B" ar 6th Armored Division eus lu SUA hag ar RezistañsÉric Rondel, Les Américains en Bretagne, pajenn 142, Éditions Astoure, 2008.
 D'ar 16 a viz C'hwevrer 1945 e voe skoet Gwened gant tri obuz alaman tennet eus Plouharnel, lazhet e voe seizh den"Ouest-France", d'ar 16 a viz C'hwevrer 2015.
 D'an 16 a viz Mae 1945 e voe kavet korfoù marv pevar den eus ar gumun, izili eus ar Rezistañs, bet boureviet, lazhet ha mañsonet d'an 13 a viz Gouere 1944 gant al lu alaman e kreñvlec'h Pentevr e Sant-Pêr-KiberenRené Le Guénic, Morbihan - Mémorial de la Résistance, 1998, pajennoù 322-329.
 Brezhoneg 
 Ya d'ar brezhoneg 
 D’an 12 a viz Here 2007 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
 D'an 8 a viz Kerzu 2007 e oa bet roet d'ar gumun al label Ya d'ar brezhoneg live 1.
 Deskadurezh 
 Kumun gentañ Breizh eo bet e-keñver an niver a vugale skoliataet er skolioù divyezhek hag e Diwan e 2009.
 Klasoù divyezhek hag ur skol Diwan a zo eno abaoe 1993. 
 E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 344 skoliad (6,5 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)Distro-skol ar c’helenn divyezhek.
 Bugaligoù 
 Ur vagouri vrezhonek dre soubidigezh zo bet digoret gant ar gevredigezh "Babigoù Breizh".
 Tud 
 Youenn Drezen a zalc'has un davarn e kreiz-kêr Gwened, e-tal ar maerdi.
 Jean Mathurin Thomazo (26 a viz Even 1892 e Pluergad-10 a viz Gwenholon 1916), soudard breizhat, soudardaet e Gwened, bet fuzuilhet gant al Lu gall e departamant Somme (Bro-C'hall) e-pad ar Brezel-bed kentañOuest-France, d'al Lun 4 a viz Du 2013, pajennoù "An Oriant" Fédération morbihannaise de la Libre Pensée.
 Tud bet ganet eno 
 1805 : Adolphe Billault, alvokad, ministr ha kannad Liger-Izelañ
 1842 : René Kerviler (bet ganet René (Mathurin) Marie Pocard du Cosquer de Kerviler), ijinour, henoniour ha levrrollour breizhat ha gall.
 1860 : Émile Jourdan, arzour.
 1861 : Aogustin Gwilhevig, beleg katolik breizhat ha yezhadurour brezhoneg.
 1866 : Edmond Filhol de Camas, milour, skiantour ha senedour ar Mor-BihanAnnik Le Guen, Le Morbihan sous le Gouvernement de Vichy, Miz Kerzu 1993.
 1923 : Geneviève Asse, livourez hag engravourez
 1934 : Yves Coppens, henouennoniour.

 Tud bet marvet eno 
 1805 : Pêr Gwilhmod, penn chouan, lesanvet "roue Begnen", fuzuilhet d'ar 5 a viz Genver.
 1825 : Marie-Louise de Lamoignon (Mamm Sant-Loeiz hec'h anv relijiel) gwenvidigez, savet ganti Urzh Seurezed Sant-Loeiz.
 1888 : Yann-Vari ar Joubiouz, barzh brezhonek.
 1959 : Iwan an Diberder, skrivagner brezhonek.
 1964 : Joseph Le Pévédic, maer Pleñver, kuzulier Kanton Belz ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeedAnnik Le Guen, Le Morbihan sous le Gouvernement de Vichy, Miz Kerzu 1993.
 2001 : Turiaw ar Menteg, beleg ortodoks ha brezhonegour.
 2021 : Yannig Audran, skolaer, soner ha skrivagner brezhonek.
 Ardamezeg ar familhoù 
80pxde Gibon
Aotrounez Coëtlagat, e Sant-Padarn.En gul e deir manal ed en aour
 Monumantoù ha traoù heverk 

 Iliz-Veur Sant Pêr (-)
 Iliz katolik Sant Padern Chapel Sant-Erwan () er skolaj Jules-Simon
 Chapel ar Roc'hig ()
 Mogerioù-kreñv (ramparzhioù) gant tourioù ar Boultrennerezh hag ar C'honestabl
 Kastell an Erminig savet e penn kentañ an  war-lerc'h ar c'hastell-kreñv savet gant Yann IV (dug Breizh).
 Karterioù kozh
 Mirdi hendraouriezh
 Mirdi an Arzoù kaer (Mirdi ar C'hoc'hu)
 Mirdi ar Pleg-Mor hag ar Mor
 Liorzhoù publik
 Enez Koulev

Roet eo bet al label Kêrioù ha Broioù Arz hag Istor dezhi.

 Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun (Boismoreau) 
+ Bro Niver a soudarded24px Aostralia224px Rouantelezh-Unanet7Hollad9
Karrnijourion e oant holl. Marvet int e-pad an Eil Brezel Bed, pevar anezhe e miz Du 1940, ar re all e miz Du 1942 pa gouezhas o c'harr-nij (Wellington marilhet BJ 768'') e GregamCommonwealth War Graves CommissionRené Le Guénic, Morbihan - Mémorial de la Résistance, 1998, pajenn 258Pertes RAF Morbihan.

 Poblañs 
 Emdroadur ar boblañs 1793-2022 

54 955 annezad a oa hervez niveradeg 2022.

 Maered Gwened 
 1933-1941 : Maurice Marchais
 1941-1944 : Edmond Germain
 1944-1944 : Maurice Marchais
 1944-1944 : Sabine de La Barre de Nanteuil
 1945-1945 : Gustave Thébaud 
 1945-1965 : Francis Decker
 1965-1977 : Raymond Marcellin
 1977-1983 : Paul Chapel 
 1983-2001 : Pierre Pavec 
 2001-2004 : François Goulard 
 2004-2007 : Norbert Trochet
 2008-2011 : François Goulard
 abaoe 2011 : David Robo

Sport
Rugbi
 Ar c'hlub a-vicher nemetañ e Breizh eo Rugbi Klub Gwened. E PRO D2 e c'hoari, da lavarout eo en eil rummad.
Mell-droad
Gwened Olimpek Klub
Marc'hhouarnezh
 Tro Bro-C'hall e Gwened
 26 a viz Mezheven 1925 : 4e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Nicolas Frantz (Luksembourg).
 27 a viz Mezheven 1925 : loc'hañ a ra 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
 25 a viz Mezheven 1927 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Gustaaf Van Slembrouck (Belgia).
 26 a viz Mezheven 1927 : loc'hañ a ra 8 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde) (a-benn d'an eur).
 21 a viz Mezheven 1928 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Marcel Bidot (Bro-C'hall).
 22 a viz Mezheven 1928 : loc'hañ a ra 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde) (a-benn d'an eur).
 4 a viz Gouere 1929 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Gustaaf Van Slembrouck (Belgia).
 5 a viz Gouere 1929 : loc'hañ a ra 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
 5 a viz Gouere 1930 : 4e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Omer Taverne (Belgia).
 6 a viz Gouere 1930 : loc'hañ a ra 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
 3 a viz Gouere 1931 : 4e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo André Godinat (Bro-C'hall).
 4 a viz Gouere 1931 : loc'hañ a ra 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
 16 a viz Gouere 1947 : 18 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Les Sables-d'Olonne (Vañde) ha Gwened ; trec'h eo Pietro Tarchini (Suis).
 17 a viz Gouere 1947 : 19 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Sant-Brieg (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Raymond Impanis (Belgia).
 14 a viz Gouere 1954 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Jacques Vivier (Bro-C'hall).
 15 a viz Gouere 1954 : loc'hañ a ra 4e tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Añje (Maine-et-Loire).
 29 a viz Mezheven 1985 : 1 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Lannarstêr ; trec'h eo Rudy Matthijs (Belgia).
 5 a viz Gouere 1993 : 2 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Les Sables-d'Olonne (Vañde) ha Gwened ; trec'h eo Wilfried Nelissen (Belgia).
 6 a viz Gouere 1993 : 3e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Dinarzh ; trec'h eo Djamolidine Abdoujaparov (Ouzbekistan).
 5 a viz Gouere 2000 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Gwitreg; trec'h eo Marcel Wüst (Alamagn).
 12 a viz Gouere 2015 : loc'hañ a ra 9 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Pluveleg (a-benn d'an eur, a-skipailhoù).

Liammoù

 Darempredoù etrebroadel 
Gevelliñ
 Bro Kêr Abaoe border|25px Wallonia Mons 1952 border|25px Alamagn (Niedersachsen) Cuxhaven 1963 border|25px Bro-Saoz Fareham 1967
 Keveleriñ 
 Bro Kêr Abaoe border|25px Mali Baroueli (Ségou) 2002 border|20px Polonia (Traoñ Silezia) Wałbrzych 2001

 Liammoù diavaez 

 lec'hienn ofisiel kêr Gwened
 Gwened war lec'hienn Geobreizh

 Daveoù ha notennoù 

Rummad:Kumunioù ar Mor-Bihan
Rummad:Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e 1790
*
Rummad:Kumunioù Bro Wened
Rummad:Pennlec'hioù departamantoù Bro-C'hall
Rummad:Pennlec'hioù distrigoù Breizh
Rummad:Soudarded vreizhat bet fuzuilhet gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ
Rummad:Bezioù-brezel ar C'hommonwealth er Mor-Bihan
Rummad:Tud lakaet d'ar marv gant al lu alaman e kreñvlec'h Pentevr e 1944