Brest

Brest (, a-wechoù ) eo trede kêr Breizh goude Naoned ha Roazhon, e kornôg pellañ ar vro, e Breizh-Izel hag e Bro-Leon. E departamant Penn-ar-Bed emañ, Kemper o vezañ e bennlec'h. Ur porzh hag un diazezlec'h bras eus ar morlu gall eo. Kêr a oa enni 139 456 annezad e 2020, ha 202 060 er meurgêr e 2018.

Ur porzh a-bouez eo abaoe mare Duged Breizh. Diorroet e voe evel porzh milourel hepken gant Bro-C'hall goude ma voe staget Breizh outi. Abalamour d'he rol milourel, ha dreist pep tra he bon splujerezioù, e voe bombezet taer gant ar Gevrididi e-pad an Eil Brezel-bed, o tistrujañ al lodenn vrasañ eus ar gêr.

Hiziv emañ e Brest Skol-veur Breizh-Izel ha skolioù all, en o zouez skolioù ijinourien. Ur pol imbourc'h hag armerzh pennañ war dachenn ar mor eo deuet da vezañ. Sez sokial an IFREMER eo, koulz ha Servij Hidrografek hag Oseanografek ar Verdeadurezh (SHOM), Ensavadur skol-veur europat ar mor (ESEM) hag Ensavadur Gall Paul Emile Victor evit ar Poloù.

 Douaroniezh 
Kêr vrasañ departamant Penn-ar-Bed eo Brest met n'eo ket e bennlec'h. Da Gemper e voe roet ar statud-se gant ar Vodadenn Vonreizhel e 1791 rak ur prefeti mor e oa d'an amzer-se dija.

Ur gêr stag ouzh ar mor eo. Lec'hiet eo war ul ledenez n’he deus krec'h ebet. War-du ar Su e kaver al lenn-vor hag emañ ledenez Kraozon en tu all. War du ar reter emañ harpet he levezon gant Landerne ha Montroulez.

War bladenn Bro-Leon emañ Brest, war lein tornaodoù hogozik a-blom hag a furm unan eus jeloù pennañ Torosad Arvorig. N'eo torret ar voger-se nemet gant un aber gev, ar Penfell, ur blegenn eus naoz kozh ar Stêr Aon. Ur porzh naturel peurvat eo ar Penfell. Gwarezet eo gant ur roc'h, 200 metr hec'h hirded, dour en he zro war daou gostez ha disrannet diouzh an douar gant ur stankenn war an trede. War ar c'hreñvlec'h naturel-se e voe savet Kastell Brest.
 Kumunioù amezek 

 Poblañs 
Poblañsoù hervez an niveradeg a zo bet graet e 2021 INSEE..
Brest : 139 619
Gwipavaz : 15 460
Boc'harzh : 3 615
Gwiler : 8 170
Plouzane : 13 473
Plougastell-Daoulaz : 13 445

 Anv 
Testenioù koshañ anv kêr Brest eo Bresta super Caprellam e 1019Bernard Tanguy ( 1990) ; (Havre et ville de) Brest, en  ; Villa, castrum et portus de Brest, e 1239  ; Le Duc Bresta super Cap(r)ellam, er Erwan Vallerie (1995) ; Brast e 1383 ; Breste e 1398 ; Breest e 1378 ; Bresta e 1516. "Brest" a lavarer abaoe 1630 d'an nebeutañ. 

Hervez Hervé AbalainHervé Abalain, Noms de lieux bretons, Éditions Jean-Paul Gisserot, 2000. e kaver en hec'h anv an elfenn /bre/, kavet alies e toponomiezh e Breizh dindan ar stummoù /bran/, /bre/, /brec’h/, /bren/, /bri/, a dalvez « savenn, roz, menez »E kembraeg e kaver ar ger kevatal /bryn/.. Tostaet eo bet anv Brest d'ar ger galianek brista, emgann, a gaver ivez er ger brezhonek brezel.

Hervez lod en dije kemeret Brest anv unan eus torgennoù ar gêr Bresta super Caprellam ("Brest-war-ar-C'havrig") . Graet e veze Gavrig eus ar Penfell gwezhall. Mont a reas an anv-se da Vrest pa adkrogas ar gêr da greskiñ.

Anv kozh Brest a oa marteze Urbs Ossismii pe Civitas Occismorum. Koll a reas anezhañ er  kantved pa voe damzistrujet gant an Huned. Kêr-benn meuriad an Ossismii a voe kaset da Castrum Pauli (Kastell-Paol hiziv) .

 Ardamezioù 
60pxRannet : ouzh 1 en glazur e deir flourdilizenn en aour, ouzh 2 en erminoùDa lavaret eo, rannet etre Frañs ha Breizh, a oa merk ar galloud da vare Proviñs Breizh ; adalek war dro 1683 (d'Hozier, 1696) ha kadarnaet gant Charlez X, d'an 28 a viz Here 1826 ; Lejion a Enor, Kroaz ar Brezel, Kroaz an Dieubadur..

 Istor 
Henamzer
N'eus roud ebet eus ur c'hreñvlec'h a-raok hini ar Romaned met lec'hienn ar c'hastell a zo hini un oppidom stanket, un uhelgompezennig a-us d'an dour mor a c'hleb kostezioù al ledenezig. Gant pobl galian an Osismied e voe dalc'het lec'hienn Brest goude an aloubidigezh roman. N'eo ganet ar gêr nemet en , pa savas ar Romaned ur c'hreñvlec'h gant meur a dour (ouzhpenn 20 war a seblant) da zifenn an aod diouzh ar vorlaeron saoz hag ouzh ar Bagaudae a gase skrapadegoù war ar maez. Ar "c'hastrum"-se a voe savet en hevelep amzer ha mogerioù Gwened, Naoned ha Roazhon gant mein ar monumantoù publik, ar pezh a ziskouez moarvat e oa mall bras war ar saverien. Ouzhpenn-se e oa an impalaeriezh oc'h aozañ ur frammadur milourel nevez hag a voe anvet Tractus armoricanus et nervicanus er c'hantved war-lerc'h, gant ur morlu, Classis armoricana hec'h anv. Ul lejion a voe staliet er gêr met n'eas ket Brest da gêr-benn an Osismied. E Vorgium (Karaez) e chomas ar gêr-benn betek donedigezh ar Vrezhoned.

War manatioù e voe diazezet frammadur relijiel ar Vretoned kozh, a pezh a zispleg perak ne oa eskopti ebet e Bro-Leon kent an . Pa voe krouet unan e oa re vihan Brest da vezañ choazet.

Ar c'hreñvlec'h roman a voe damzistrujet gant goprsoudarded hunat er  met ar c'hont Morvan Leon en adsavas da wareziñ ar rannvro diouzh ar Vikinged. E-barzh ar mogerioù-se e kreskas kêr e-pad ar Grennamzer. Ar gêr vogeriet a yeas d'ur c'hastell er  pa 'z eas hec'h annezidi da chom er fabourzhioù.

 Krennamzer hag Azginivelezh
Un darn eus Dugelezh Breizh e oa Brest e-pad ar Grennamzer. Goude stagidigezh Breizh ouzh Bro-C'hall e roas ar roue Herri IV an titl a gêr dezhi e 1593. E 1631 e lakaas Richelieu sevel ur porzh brezel eno. Ar porzh arnevez hag an arsanailhoù a oa savet neuze. Lojerisoù evit ar vicherourien a lakaas sevel ivez.

 Renad Kozh 
E 1683 e kreñvaas Vauban ar gêr hag ar vorlenn. E fin ren Loeiz XIV e oa 15.000 annezad enni. E Brest eo e tilestras kannadourien roue Siam e 1686. Diwarno e voe anvet Straed Siam.

En  e savas an ijinour brestat Antoine Choquet de Lindu savadur ar galeoù a zegemeras prizonidi betek an . Unan eus e brizonidi vrudetañ e oa Eugène-François Vidocq.

Dispac'h gall
1790 : gant lezenn ar 26 a viz C'hwevrer e voe lakaet Brest da benn un distrigJ. B. Duverger, Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat, Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.105.
 Dekred ar 26 a viz Du 1790 war al le diouzh ret : e penn-kentañ 1791 e voe graet al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant tri beleg ha tregont person eus parrezioù Rekourañs ha Sant-Loeiz, nac'het e voe gant an daou berson ha pevar c'hureKristof Jezegoù, Hor Bro e-pad ar Revolusion, Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajennoù 40 ha 41.
 Ur pouez bras he doe Brest e-pad an Dispac'h. Eus tu an dispac'herien e voe e 1789 ha tud eus Gward broadel Brest a gemeras an Tuileries e 1792 gant Marsilhiz.
 Goude taol-stad tud ar menez, kêr Vrest, a oa jirondin, en em savas a-enep d'ar galloud kreiz. Ur c'hwitadenn e voe, avat, ha d'ar 5 a viz C'hwevrer 1794 e voe kemeret gant Bréard, unan eus "kannaded ar bobl e kefridi", an diviz da sevel ul lez-varn dispac'hel, pevar barner enni (Goarant, kadoriad, Lignières, Palis, Barz), un tamaller, Huges, gant Granjean da erlerc'hier, ur grefier, Dayot, ha daouzek jure. He c'hefridi a oa barn an holl sitoianed tamallet da vezañ graet un dra bennak enep al liberte, ar bobl, gouarnamant ar republik. Staliet e voe al lez-varn d'ar 21 a viz C'hwevrer 1794, ha kerkent e roas Huges urzh d'ar c'huzul-kêr lakaat war blasenn al Liberte, a-benn seizh eur, warc'hoazh, ar c'hilhotin santel, pezh a voe graet. Tri den a voe barnet da vervel diouzhtu, ul letanant a vor, Claude-Robert Rougemont, 36 vloaz, ha daou vartolod, Charles-Marie Le Dall de Kereon, eus Kemper, 19 vloaz, hag Herri-Louis Monteclair, 18 vloaz, ha kaset e voent war eeun d'ar c'hilhotin. Ragmey a voe lakaet da brezidant al lez-varn, Donze-Verteuil da damaller ha Fouquier-Tinville da c'hrefier. D'an 13 a viz Meurzh e voe barnet d'ar marv ha dibennet an aotrou Kozh, person didou Poullaouen, bet serret eno e penn-kentañ ar miz ; d'ar 25 a viz Meurzh e c'hoarvezas memes mod gant Jean Drevez, kure e Rekourañs, bet tamallet abalamour d'ur badeziant e Plonger. E dibenn miz Mae e voe barnet 30 melestrour eus departamant Penn-ar-Bed : didamallet e voe pevar anezhe, tri all na voent ket barnet dre m'edont pell eus an departamant, ar 26 melestrour a chome a voe kondaonet d'ar marv ha dibennet diouzhtu war-lerc'h. En holl e voe kondaonet 70 a dud d'ar c'hilhotinKristof Jezegoù, Hor Bro e-pad ar Revolusion, pajennoù 176-182, Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915Le Bot, Terreur à Brest, p. 198.
 Adsavet e voe ar morlu gant André Jeanbon Saint André.
 Keloù eus marv Robespierre a erruas diwezhat a-walc'h e Brest hag ar c'huzul kêr jakobin a oa kaset kuit e miz Gwengolo. Pennoù bras kozh a adkavas o galloud e dilennadeg 1815 met koll a rae ar gêr he fouez strategel en abeg da c'hronn ar Saozon.

 Armerzh ar gêr a rousinas betek an Eil Impalaeriezh. E 1856 ec'h aotreas Napoleon III ar gêr da sevel ur pont war ar Penfell. Gweladenniñ a reas ar gêr etre an 9 hag an 12 a viz Eost 1858. Brasaat a reas an arsanailh, astenn a reas div linenn hent-houarn betek Brest ha sevel a reas ar porzh kenwerzh.

Brezel-bed kentañ : Brest a oa unan eus ar porzhioù ma tilestras Stadunaniz e 1917 e fin ar brezel ; soudarded eus ar Rouantelezh-Unanet a zilestras eno ivez, da skouer reoù eus an AntilhezCommonwealth War Graves Commission.
Eil Brezel-bed
1939-1940 : pourvezioù ha kirri arme ar Rouantelezh-Unanet (British Expeditionary Force) a zilestre e Brest. Dre Vrest ec'h eas kuit ivez ar pezh a chome anezhe, mui soudarded eus Kanada a oa o paouez dilestrañ, p'edo an Alamaned oc'h aloubiñ Bro-C'hall.
 D'an 19 a viz Even 1940 ec'h aloubas an Alamaned ar gêr. Un diazezlec'h evit al listri-spluj a savjont enni. Bombezadegoù ar gevredidi a zeraouas e 1941. Kenderc'hel a rejont betek dieubidigezh ar gêr e miz Gwengolo 1944 goude un emgann 43 devezh. Hogozik peurzistrujet e voe ar gêr. An Tour Tangi, straed Sant-Maloù hag ar c'hastell eo al lec'hioù espernet nemeto.
 Ar porzh e 1940 ha diazezlec'h al listri-spluj :

 Un nijerez alaman Heinkel He 72 (marilhet WNr 1236) a gouezhas e Brest d'an 22 a viz Kerzu 1940 ; gloazet e voe he levierPertes Luftwaffe Finistère.
 Nijerezioù ar Re Gevredet aet d'ar strad e Brest : d'an 2 a viz Meurzh 1941 e kouezhas un nijerez Wellington Ic marilhet R3279 ha kodet KO-DR eus 115th Squadron ar Royal Air Force (aerlu ar Rouantelezh-Unanet) er mor nepell diouzh Brest ; lazhet e voe e voe he c'hwec'h nijour, kavet e voe ur c'horf hepken, douaret eo e Felton (Bro-Saoz). D'ar 6 a viz Ebrel 1941 e voe taolet un nijerez Beaufort marilhet N1016 ha kodet OA-X eus an 22nd Squadron eus ar Royal Air Force d'an diaz gant ar Flak er mor e-tal Kastell Brest ; lazhet e voe he fevar nijour, douaret int e Bered Kerfaotraz e Brest; deuet a oa al laz a-benn eus e daol koulskoude: tizhet e oa bet al lestr-brezel alaman Gneisenau gant un darzherez. D'an 10 a viz Ebrel 1941 e kouezhas un nijerez Wellington IC marilhet R1442 ha kodet HA-D eus ar 218th Squadron ar R.A.F. e donvor Brest; lazhet e voe he seizh nijour, douaret e voe daou anezhe e Bered Kerfaotraz e Brest, ne voe ket kavet ar re all. D'ar 1 a viz Gouere 1941 e kouezhas un nijerez Wellington marilhet R1343 ha kodet OJ-B eus 149th Squadron ar RAF er porzh kenwerzh e Brest; lazhet e voe he femp nijour, douaret int e Bered Kerfaotraz e BrestPertes RAF Finistère; d'ar 26 a viz C'hwevrer 1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-24D-5-CO (marilhet 41-23820 ha kodet KY-C) eus aerlu ar Stadoù-Unanet (United States Army Air Forces - 480th Antisubmarine Group / 1st th BS), gant dek den en e vourzh er mor e donvor Brest, ne voent ket adkavet; d'ar 1añ a viz Mae 1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-17F-20-VE (marilhet 42-5784 ha kodet GY-?) eus an U.S.A.A.F. e Lenn-vor Brest gant dek milour en e vourzh; ne voe kavet korf ebet; d'an 28 a viz Even 1943 e kouezhas ur B-17 F-70-BO (anvet "Argonaut II", marilhet 42-29817 ha kodet YB-D, 351 Bomb Group, 508  Squadron) eus an United States Army Air Forces er mor e tu Brest gant dek milour en e vourzh; tapet e voe pevar anezhe gant an Alamaned, ne voe ket kavet korfoù ar re arall; er memes devezh e kouezhas ur B-17 F-70-BO (anvet "Thunderbird II", marilhet 42-5724 ha kodet LG-T, 351 Bomb Group, 508  Squadron) eus an USAAF er mor tu Brest gant dek milour en e vourzh; tapet e voe unan anezhe gant an Alamaned, daou a zeuas a-benn da achap, ne voe ket kavet korfoù ar re arall; d'an 18 a viz Du 1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-24H (marilhet 42-7640 ha kodet JU-?, 446 Bomb Group, 707 Squadron) eus an United States Army Air Forces e "Kerinou" e Brest gant dek milour en e vourzh; tapet e voe c'hwec'h nijour gant an Alamaned, daou all a zeuas a-benn da achap, mervel a reas an daou vilour arall; d'ar 5 a viz Kerzu 1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-17 G-70-BO (anvet "Bucket Of Bolts", marilhet 42-37747 ha kodet XM-A, 94 Bomb Group, 332 Squadron) eus an USAAF;er mor er gwalarn da Vrest gant dek milour en e vourzh; ne voe kavet korf ebet; d'an 9 a viz Eost 1944 e kouezhas ur c'harr-nij B-26-C45 (marilhet 42-107636 ha kodet Y5-H, 344 Bombing Group, 495 Bombing Squadron) eus an USAAF war vord Porzh Brest gant c'hwec'h nijour en e vourzh; lazhet e voent holl, douaret int er Zachary Taylor National Cemetery e Louisville (SUA)Pertes USAAF Finistère.
 Emgann Brest : soudarded SUA o stourm evit dieubiñ ar gêr.

 D'ar 16 a viz Mae 1945 e voe kavet korf un den eus ar gumun, ezel eus ar Rezistañs, bet boureviet, lazhet ha mañsonet d'an 13 a viz Gouere 1944 gant al lu alaman e kreñvlec'h Pentevr e Sant-Pêr-KiberenRené Le Guénic, Morbihan - Mémorial de la Résistance, 1998, pajenn 329.
 Goude ar brezel ec'h adsavas an annezidi (repuet er Sarthe dreist-holl) ur gêr nevez hervez raktresoù an tisavour Jean-Baptiste Mathon. Echuet e voe adsevel anezhi e 1961. An arsanailh a voe an andon a leve pennañ evit kêr betek fin an  hag e ziskar a voe abeg d'un enkadenn armerzhel er rannvro. Treiñ a ra neuze ar gêr war-zu an imbourc'h diwar-benn ar mor hag an teknologiezhioù nevez.
 Darvoudoù pennañ istor Brest 
 250-350 savadur ar "castellum"
 410-420 emsavadeg Arvorig a-enep Roma
452 damzistrujet eo kêr gant goprsoudarded hunat
1240 Yann Iañ a bren ar gêr digant kont Leon Herve III
1341 Yann Moñforzh a gemer ar gêr ha mogeriañ a ra anezhi
1386-1387 Yann IV a seziz en aner ar gêr dalc'het gant ar Saozon
Richard III Bro-Saoz a ro en-dro ar gêr da Yann IV en eskemm ouzh ur gwerzh-daspren
Anna Breizh a weladenn kêr
1512 Emgann La Cordelière
1593 Henri IV a ro ar gwir-bourc'hizelezh da gêr Vrest
1629 Ar C'hardinal Richelieu a gas d'Infreville da Vrest.
1639 Ar C'hardinal Richelieu a grou an arsanailh hag ar porzh brezel
1681 Loeiz XIV a stag Rekourañs ouzh Brest
1683 Vauban a grog ar raktres da sevel kreñvlec'hioù en-dro da Vrest
1685 Donedigezh kannadourien roue Siam
1694 Raktres aozadur kêr gant Vauban
1702 Bennigadenn iliz Sant-Loeiz
1746-1784 Savadurioù bras an ijinour Antoine Choquet de Lindu
1752 Savidigezh Akademiezh ar Morlu
1778 Emgann ar Belle Poule
1785 Disparti ergerzhadeg La Pérouse
1789 Dilennadeg ar gannaded vrestat d'ar Stadoù Jeneral
1800 Anvet eo ar prefed morel kentañ Cafarelli
1801 Krouidigezh Skol ar Morlu
1852 Divizet ez eus kas ar c'haleourion da Wiana
1856 Dekred diwar-benn savidigezh ur pont war ar Penfell
1858 Gweladenn Napoleon III hag an impalaerez Eujeni
1858 (1 miz Gwengolo) serret eo ar galeoù
1859 Dekred diwar-benn krouidigezh ur porzh kenwerzh e Porzh-Trein
1861 Digoret eo ar pont
1861 - 1889 Ar porzh-kenwerzh a ya eus ar Penfell da boull Porzh-Trein.
1865 Erruout a ra an hent-houarn e Brest
1891 Brest-Pariz-Brest kentañ
1917-1918 An Amerikaned a zilestr e Brest.
1930 Digoridigezh ar pont Albert-Louppe, anvet ivez pont Plougastell
1940 (19 a viz Even) Al lu alaman a antre e Brest
1941 Bombezadegoù kentañ war kêr
1941 (22 Meurzh) Ar vorrederien alaman Scharnhorst ha Gneisenau
1942 (11 C'hwevrer), ar vorrederien a ya kuit eus kêr
1943 (28 Genver) an dud n'eo ket ret dezhe chom a dle mont kuit eus kêr
1943 Studioù kentañ diwar-benn ar raktres adsevel kêr
1944 (9 Gwengolo) Tarzhadenn ar c'houdorenn Sadi-Carnot (373 annezad ha kantadoù a soudarded alaman a zo lazhet)
1944 (18 Gwengolo) Ar gwarnizon en em zaskor
1945 Krouidigezh Brest Vras dre stagidigezh Lambezelleg, Kerbêr-Kilbignon ha Sant-Mark
1947 Tarzhadenn an Ocean Liberty. Distrujet ez eus un darn eus karter Sant-Mark
1946 - 1961 Adsavidigezh kêr
1950 Lazhet eo ar micherour Édouard Mazé gant ar polis e-kerzh ur vanifestadeg d'ar 17 a viz Ebrel.
1960 Krouidigezh Skolaj ar Skiantoù, a yelo da Skol-veur Breizh-Izel
1960 (7 Gwengolo) Kêr a zegemer Medalenn ar Rezistañs
1974 (1 Genver) Krouidigezh Brest Meurgêr ar Mor
1994 Digoridigezh Pont Kanol Iz
2000 Krouidigezh Bro Brest
 Sevenadur 
  Porched al levraouegoù, Levraoueg Ti-kêr Brest : rouedad levraouegoù Brest a zo enni dek levraoueg-karter
 Mirdioù 
  Mirdi ar morlur
  Mirdi an tour Tanguy
  Mirdi an arzoù
 Mirdi an Eñvor

 Brezhoneg 

 Ya d'ar brezhoneg 
 D’ar 16 a viz Mezheven 2006 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
 D'ar 7 a viz Kerzu 2017 e oa bet votet gant Kuzul-kêr Brest mont war-zu live 2 ar garta Ya d'ar brezhoneg.
 D'an 20 a viz Ebrel 2018 eo bet roet al label live 1 da gêr Vrest evit bezañ kaset da benn eizh ober a-du gant ar yezh

 Deskadurezh 
 Div skol Diwan a zo e Brest, an hini gentañ, krouet e 1978, zo e karter Kerango hag an eil e karter ar Gwelmeur.
 Un hentad divyezhek Div Yezh a zo er Skol Jacquard.
 E distro-skol 2024 e oa enskrivet 763 skoliad er skolioù Diwan hag er c'hlasoù divyezhek publik (6,1 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)Ofis Publik ar Brezhoneg.
 Bugaligoù 
Ar vagouri "P'tit Mousse" a zo gant un tañva d'ar yezh.
 Sport 
 Mell-droad 
Stad Brest
 Marc'h-houarn 
Tro Bro-C'hall:
24 a viz Gouere 1906 : 11 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Brest ; trec'h eo Louis Trousselier.
26 a viz Gouere 1906 : loc'hañ a ra 12 hag 2 diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Caen (Calvados).
30 a viz Gouere 1907 : 12 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Brest ; trec'h eo Gustave Garrigou.
1 a viz Eost 1907 : loc'hañ a ra 13 hag 2 diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Caen]] (Calvados).
4 a viz Eost 1908 : 12 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Brest ; trec'h eo François Faber (Luksembourg).
6 a viz Eost 1908 : loc'hañ a ra 13 hag 2 diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Caen] (Calvados).
27 a viz Gouere 1909 : 12 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Brest ; trec'h eo Gustave Garrigou.
29 a viz Gouere 1909 : loc'hañ a ra 13 hag 2 diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Caen (Calvados).
27 a viz Gouere 1910 : 13 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Brest ; trec'h eo Gustave Garrigou.
29 a viz Gouere 1910 : loc'hañ a ra 14 hag eil diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Caen (Calvados).
23 a viz Gouere 1911 : 12 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre ar Roc'hell (Charente-Maritime) ha Brest ; trec'h eo Marcel Godivier.
26 a viz Gouere 1911 : loc'hañ a ra 13 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Cherbourg (Manche).
21 a viz Gouere 1912 : 12 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre ar Roc'hell (Charente-Maritime) ha Brest ; trec'h eo Louis Heusghem (Belgia).
24 a viz Gouere 1912 : loc'hañ a ra 13 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Cherbourg (Manche).
3 a viz Gouere 1913 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Henri Pélissier.
5 a viz Gouere 1913 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du ar Roc'hell (Charente-Maritime).
2 a viz Gouere 1914 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Emile Engel.
4 a viz Gouere 1914 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du ar Roc'hell (Charente-Maritime).
3 a viz Gouere 1919 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Francis Pélissier.
5 a viz Gouere 1919 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
1 a viz Gouere 1920 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Henri Pélissier.
3 a viz Gouere 1920 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
30 a viz Mezheven 1921 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; aet ar maout gant Léon Scieur (Belgia).
2 a viz Gouere 1921 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
29 a viz Mezheven 1922 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Robert Jacquinot.
1 a viz Gouere 1922 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
28 a viz Mezheven 1923 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Henri Pélissier.
30 a viz Mezheven 1923 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
26 a viz Mezheven 1924 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Théophile Beeckman (Belgia) ha Philippe Thys (Belgia).
28 a viz Mezheven 1924 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
25 a viz Mezheven 1925 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Louis Mottiat (Belgia).
26 a viz Mezheven 1925 : 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Nicolas Frantz (Luksembourg).
30 a viz Mezheven 1926 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Joseph van Dam (Belgia).
2 a viz Gouere 1926 : loc'hañ a ra 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
24 a viz Mezheven 1927 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinan ha Brest (a-benn d'an eur) ; trec'h eo André Leducq.
25 a viz Mezheven 1927 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Gustaaf Van Slembrouck (Belgia).
20 a viz Mezheven 1928 : 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinan ha Brest (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Pé Verhaegen (Belgia).
21 a viz Mezheven 1928 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened](a-benn d'an eur) ; trec'h eo Marcel Bidot.
3 a viz Gouere 1929 : 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinan ha Brest ; trec'h eo Louis Delannoy (Belgia).
4 a viz Gouere 1929 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Gustaaf Van Slembrouck (Belgia).
4 a viz Gouere 1930 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinan ha Brest ; trec'h eo Charles Pélissier.
5 a viz Gouere 1930 : 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Omer Taverne (Belgia).
2 a viz Gouere 1931 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinan ha Brest ; trec'h eo ar Breizhad Léon Le Calvez.
3 a viz Gouere 1931 : 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo André Godinat.
12 a viz Gouere 1939 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Roazhon ha Brest ; trec'h eo ar Breizhad Pêr Gloareg.
13 a viz Gouere 1939 : 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest hag an Oriant ; trec'h eo Raymond Louviot.
25 a viz Mezheven 1952 : 1 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Roazhon ; trec'h eo Rik Van Steenbergen (Belgia).
13 a viz Gouere 1954 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Sant-Brieg ha Brest ; trec'h eo Dominique Forlini.
14 a viz Gouere 1954 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Jacques Vivier.
2 a viz Gouere 1958 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Sant-Brieg ha Brest ; trec'h eo Brian Robinson (Bro-Saoz).
29 a viz Mezheven 1962 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinarzh ha Brest ; trec'h eo Robert Cazala.
27 a viz Mezheven 1974 : dalc'het eo rakredadeg Tro Bro-C'hall e Brest (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Eddy Merckx (Belgia).
28 a viz Mezheven 1974 : 1 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Kastell-Paol ; trec'h eo Ercole Gualazzini (Italia).
5 a viz Gouere 2008 : 1 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Pluveleg ; trec'h eo Alejandro Valverde (Spagn).
 Monumantoù ha traoù heverk 
Brudet eo Pont Rekourañs ha straed Siam e Brest. Eus ar monumantoù savet a-raok an  ne chom nemet ar c'hastell, an Tour Tangi hag un nebeud tiez ha savadurioù kozh, savadurioù evit an arsanailh ha kreñvlec'hioù en o zouez. E Rekourañs e chom un darn eus straed Sant-Maloù distrujet gant bombezadegoù en Eil Brezel-bed.

Anavezet eo Brest abalamour d'ar gouelioù bigi kozh aozet ganto bep pevar bloaz. Savet eo anv ar gouel diwar anv ar gêr mui ar bloavezh (Brest 2008, Brest 1992...).

 Bezioù ar C'hommonwealth e bered Kerfaotraz
+ Bro Niver a soudarded324px Kanada14931Hollad (korfoù anavezet hepken)104
Diwar ar 104 soudard anavezet douaret er vered ez eus 31 milour eus ar Brezel-bed Kentañ ha 73 eus an Eil Brezel-bed.

 Poblañs 
Emdroadur ar boblañs abaoe 1793

Cassini hag EBSSA

 Imbourc'h ha deskadurezh uhel 
Dre m'emañ kreizenn armerzhel kêr-benn Breizh-Izel eno ez eus kalz skolioù-meur hag annezadennoù imbourc'h e Brest.
 Skol-veur Breizh-Izel enni skol uhel stummañ kelennerien Breizh.
 Skolioù uhel
 Skol Vroadel Ijinourien Brest
 Skol Uhel Pellgehenterezh Breizh
 Skol Uhel Vroadel Ijinourien ar Studioù ha Teknikoù an Armoù
 Skol Uhel kenwerzh Breizh
 Skol ar Morlu
 Ensavadur meur war an elektronik hag an teknologiezhioù niverel
 Ensavadurioù imbourc'h
 CERV : Kreizenn europat reolder amwir
 Ifremer Ensavadur Gall Imbourc'h evit Gounezerezh ar mor (liamm diavaez)
  : Ensavadur Gall Pennahelel - Paul Émile Victor (ex-IFRTP)
 le CEDRE 
 IRD/ORTSTOM : Ensavadurioù Imbourc'h evit an Diorroadur.
 SHOM

 Melestradurezh 
+ Roll ar vaeredDilennadeg  Anv  Titl 2001-  François Cuillandre  Maer 1989-2001  Pierre Maille  Maer 1985-1989  Georges Kerbrat Maer 1983-1985  Jacques Berthelot Maer 1982-1983  Pierre Maille  Maer 1977-1982  Francis Le Blé Maer 1973-1977  Eugène Berest Maer 1959-1973  Georges Lombard  Maer 1958-1959  Auguste Kervern  Maer 1954-1958  Yves Jaouen Maer 1954-1954  Lucien Chaix  Maer 1953-1954  Yves Jaouen Maer 1947-1953  Alfred Pierre Marie Chupin  Maer 1945-1947  Jules Lullien  Maer 1944-1945  Victor le Gorgeu  Prezidant an Delegasion Ispisial 1942-1944  Victor Eusen  Maer 1929-1941  Victor le Gorgeu  Maer 1921-1929  Léon Nardon  Maer 1920-1921  Hippolyte Masson  Maer
Kalz brasoc'h eo teuas Brest da vezañ e 1945 pa voe staget teir c'humun all outi : Lambezelleg, Kerbêr-Kilbignon ha Sant-Mark.

 Kantonioù Brest 
Dre 5 kanton eo rannet.
 kanton Brest-1 : Brest/Bellevue • Brest/Lambezelleg
 kanton Brest-2 : Brest/Kreiz-kêr • Brest/Rekourañs
 kanton Brest-3 : Brest/Kerbêr • Plouzane
 kanton Brest-4 : Boc'harzh • Brest/An Ermitaj • Brest/Ar Gazeg Wenn • Gouenoù • Gwiler-Leon
 kanton Brest-5 : Brest/Kerichen • Brest/Sant-Mark

 Tud 
 Georges Thierry d'Argenlieu, amiral.
 André Colin, politikour.
 Édouard Corbière, paramantour ha skrivagner gallek.
 Béatrice Dalle, aktourez.
 Yves Guéna, politikour.
 André Guilcher, douaroniour.
 Marie Lénéru, skrivagnerezh gallek.
 Jean Oberlé, livour.
 Pierre Ozanne, livour.
 Henri Queffélec, skrivagner gallek.
 Alain Robbe-Grillet, skrivagner gallek.
 Yvan Ropars, livour ha kizellour.
 Berthe Sylva, kanerez.
 Yves Le Gallo, kelenner Skol-Veur.

 Tud bet ganet eno 
 1660 : Isaac Robelin (mab), ijinour milour gall.
 1748 : Jean-Michel Huon de Kermadec (1748-1792), merdeer.
 1769 : Pierre F. Keraudren (1769-1858), mezeg er Morlu ganet e karter Rekourañs.
 1794 : Prosper Garnot, naturour ha surjian-mor breizhat.
 1801 : Prosper Levot, istorour breizhat.
 1803 : Amable-Emmanuel Troude, geriadurour brezhonek.
 1826 : Nathalie Lemel, anarkourez, e 1826.
 1840 : Constant Le Doré, dispac'hour, krouer kevrenn an Etrebroadelenn e Brest.
 1854 : Adrien de Carné, skrivagner brezhonek
 1869 : Emil Masson, prederour ha stourmer peoc’hgar, saver ar gelaouenn Brug.
 1874 : Gaston Esnault, yezhour.
 1875 : Glaoda ar Prad, skrivagner brezhonek.
 1878 : Victor Segalen, skrivagner gallek.
 1879 : Jean Cras, ofiser a vor ha sonaozour.
 1880 : Louis Hémon, skrivagner gallek, brudet e romant Maria Chapdelaine (skrivet gantañ e Kebek).
 1896: Pierre Keraudren, d'an 20 a viz Kerzu, fuzuilhet d'ar 4 a viz Genver 1918 gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ e Craonne (Bro-C'hall) evit « hutinerezh »Mémoire des hommes.
 1900 : Roparz Hemon, skrivagner brezhonek hag emsaver breizhat.
 1905 : Per Peron, skeudennour ha livour.
 1907 : Robert Micheau-Vernez, arzour breizhat.
 1910 : Joseph Chardronnet, beleg katolik, istorour hag emsaver.
 1910 : Henri Queffélec, skrivagner gallek.
 1911 : Fant Rozeg (Meavenn hec'h anv-pluenn), barzhez, romantourez ha dramaourez vrezhonek, e Sant-Mark.
 1920 : Yves Le Gallo, skolveuriad.
 1922 : Alain Robbe-Grillet, romantour ha filmour gall.
 1923 : Pierre-Yves Moign, sonaozour.
 1923 : Robert Castel, sokiologour.
 1937 : René Abjean, sonaozour.
 1939 : Jean-Yves Cozan, politikour.
 1955 : Patrice Pellerin, saver bannoù-treset.
 1959 : Jean-Jacques Urvoas, politiker.
 1960 : Paol ar Meur, skrivagner brezhonek.
 1961 : Paul Bloas, arzour.
 1964 : Béatrice Dalle, aktourez.
 1964 : Christophe Miossec, kaner gallek.
 1969 : Frank Bodenes, skrivagner ha troer brezhonek.
 1970 : Yann Tiersen, sonour.
 1972 : Josilin Gourvenneg, melldroader ha gourdoner.
 1975 : Mikael Bodlore-Penlaez, skrivagner gallek ha kartennour.
 1987 : Gonzalo Higuaín, melldroader arc'hantinat.
 Tud bet marvet eno 
 1728 : Isaac Robelin (mab), ijinour milour gall.
 1791 : Toussaint-Guillaume Picquet de la Motte, letanant jeneral er morlu gall.
 1878 : Prosper Levot, istorour breizhat.
 1885 : Amable-Emmanuel Troude, geriadurour brezhonek.
 1909 : Pêr Pronost, barzh.
 1925 : Kaourintin an Ourz, kazetenner brezhonek.
 1930 : Ivon Krog, skrivagner brezhoneg.
 1932 : Jean Cras, ofiser a vor ha sonaozour.
 1939 : Émile Guépratte, ofiser meur a vor gall.
 1961 : Per Mokaer, politikour ha skrivagner.
 1971 : Jim Sevellec, livour ha feilhañsour breizhat.
 1974 : Florentin Goinard, mouller, levrier, embanner hag emsaver.
 1974 : Alan-Gwenog Berr, yezhoniour war ar brezhoneg, e 1974.
 1978 : Biel Elies, skrivagner brezhonek, e 1978.
 1988 : Pêr Peron, skeudennour ha livour.
 2003 : Ronan Huon, embanner ha skrivagner brezhonek.
 2005 : Ivona Martin, emsaverez.
 2007 : Kristen Nogues, telennourez.
 2008 : Reun ar Glev, yezhadurour ha geriadurour brezhonek.
 2009 : Remi Derrien, skrivagner, kazetenner, aktour ha jubennour brezhonek.
 2010 : Charlez ar Gall, stourmer evit sevenadur Breizh.
 2013 : Pierre-Yves Moign, sonaozour.
 Tud beziet eno 
 Roparz Hemon.

 Ardamezeg ar familhoù 
60pxGaspard Agard, maer Brest e 1661.
En gul e rodig-kentr en aour a eizh broud ; e gab gwriziet en glazur karget gant ur groaz avalaouek.60pxClaude Basserode, senesal Brest e 1700
En glazur e leon en aour krabanet ha teodet en gul.60px.
? Berard de la Seignerais, senesal Brest e 1690.
En glazur e gebrenn en argant heuliet ouzh beg gant ur greskenn ivez en argant ; e gab en argant karget gant teir balafenn en sabel.60pxGermain Le Bescont, maer Brest e 1651.
En glazur e bilikan en e wadennoù en aour.60pxMarc de Carné, kabiten Brest da vare Frañsez Iañ Bro-C'hall.60px? Nail ː prokulor ha noter ar roue ouzh Lez Brest e 1695.
En aour e gebrenn en sabel karget gant teir rozenn en argant.60pxJulien Ozanne, arkitektour ha tisaver labourioù ar roue, a savas klozadur kentañ Brest e 1647.
Nicolas Ozanne, teñzorer morlu Brest e 1696.
Rannet; ouzh 1 en sabel e dour en aour; ouzh 2, en geot e deir sourin en aour.60pxRaby ː unan eus kannaded Brest ouzh Breujoù 1742 ; ul letanant fourgadenn e 1766 ; maer Brest e 1785.
Troc'het : ouzh 1 en argant e gi tremenant en sabel kurunet en aour hag o terc'hel en e bav dehou ur gougleze ivez en aour ; ouzh 2 en glazur e seizh gousourin en argant.60pxFrançois Turin, maer Brest e 1649.
En aour e erez en sabel.
 Gevelliñ 
Kêrioù gevellet


 25px Kiel (Alamagn, Schleswig-Holstein) abaoe 1964
 25px Taranto (Italia, Puglia), abaoe 1964
 25px|border Yokosuka (Japan, Kantō), abaoe 1970
 25px Dún Laoghaire (Iwerzhon, Cúige Laighean), abaoe 1984
 25px Cádiz (Spagn, Andalucía), abaoe 1986
 25px Saponé (Burkina Faso, Kreiz-Su), abaoe 1989
 25px Constanţa (Roumania), abaoe 1993
Emglevioù
 Bgayet e 25px Kabilia, abaoe 1995,
 Haiphong e ,
 Qingdao e , abaoe 2006.

 Levrlennadur 
 Jeremi Kostiou, Ar marc’h-du e Brest, e-barzh Briac, Avel Reter, Plabenneg, Nadoz-Vor Embannadurioù, 2015, pp. 42–45.
 Jeremi Kostiou, Le commerce de chansons sur feuilles volantes à Brest, 1915-1955, Les Cahiers de l’Iroise, niv. 227, 2017, pp. 174–182.
 Jeremi Kostiou, Quand Pontanezen révèle ses vestiges…, Les Cahiers de l’Iroise, niv. 225, 2017, pp. 176–190.
Kris hag Étienne Davodeau, Un den zo marvet, Nadoz-Vor Embannadurioù, Brest, 2021.
Pol Potier de Courcy : Nobiliaire et armorial de Bretagne. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
Bernard Tanguy ː Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère. Chasse-Marée / Ar Men. 1990
Erwan Vallerie ː Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus. An Here. 1995

 Liammoù diavaez 

 Lec'hienn ofisiel an ti-kêr
 Brest war lec'hienn Geobreizh

 Daveoù ha notennoù 

Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed
Rummad:Kumunioù Bro-Leon
Rummad:Brest
Rummad:Pennlec'hioù distrigoù Breizh
Rummad:Kêrioù distrujet gant ur brezel
Rummad:Bezioù-brezel ar C'hommonwealth e Penn-ar-Bed
Rummad:Diazezlec'hioù listri-spluj alaman e Breizh e-pad an Eil Brezel-bed
Rummad:Bombezadegoù ar Re Gevredet e Breizh e-pad an Eil brezel-bed
Rummad:Nijerezioù alaman aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed
Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed
Rummad:Nijerezioù SUA aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed
Rummad:Tud lakaet d'ar marv gant al lu alaman e kreñvlec'h Pentevr e 1944
Rummad:Porzhioù Breizh
|}