Gwinizh-du

Ar gwinizh-du (distaget [ˌgwinisˈtyː], [ˌgɥinisˈtyː], pe [d͡ʒɥinɛxˈtyː]), pe ed-du (distaget [eˈtyː]), Fagopyrum esculentum, a zo ur blantenn gounezet hag a renker e familh ar poligonakadezed. Gwelet eo evel unan eus an edoù (el liester e vez lavaret an ed-du), met n'eo ket ur geoteg evel an ed all.

Anvet eo ar sarrazin e galleg hag an trigo sarraceno e spagnoleg ha portugaleg, rak anavezetoc'h eo bet e Kornôg Europa e mare an aloubadegoù arab ( kantved goude Jezuz-Krist) pa oa boued pennañ al luioù muzulman (sarrazined a veze graet anezho ivez).

 Astenn gounid an ed-du 

Da vare Oadvezh an Houarn e oa erruet en Europa o tont eus Azia. Gounezet e vez e Sina e-leizh. Mat eo dezhañ an douaroù trenk evel ma vez kavet en tiriadoù vulkanek hag herkinek. N'en deus ket ezhomm eus un douar strujus ha gellout a reer silañ anezhañ en ur sistem treiñ-eostoù pa chom an douar-tomm "naetaet" goude an eost. Ur gounid ha n'en deus ket ezhomm d'ober kalz war e dro p'emañ en e gresk ha setu perak eo bet gounezet e-leizh e broioù paour evel m'eo bet lodennoù bras Breizh eus ar XVIvet kantved betek kreiz an .

 Implijoù 

Implijet e vez bleud graet gant greun ar gwinizh-du evit fardañ krampouezh ha yod ivez (fardet e vez gantañ ur polenta du e Bro-Italia). Evit kaout bleud eo ret malañ ar greun, met pa ne veze ket ar bleud da vezañ miret e-pad pell e veze kustum ar gouerien da fardañ kementadoù bihan gant milinoù da vezañ lakaet da vont en-dro gant an dorn. Implijet e vez ivez evit fardañ boued ar moc'h hag ar yer.

 Gounererezh 

Kreskiñ a ra buan ar gwinizh-du ha plijout a ra dezhañ douaroù paour ha trenk. Ret eo dezho bezañ dizouret mat, avat. Un dreistmuzul a demz a vez o vihanaat an ampledoù. Kizidik eo ar blantenn ouzh ar wrez ha ret eo, e hinadoù tomm, hec'h hadañ diwezhatoc'h er mare-bloaz.

A-wechoù e vez talvoudekaet evel un temz glas pe evit gwareziñ an douaroù a-enep ar c'hrignerezh.

 Spletoù e-keñver ar magadurezh 

Degas a ra magneziom, fosfor, houarn, fluor ha kalsiom pa vez debret. Aes eo da enteuziñ pa endalc'h proteinoù (10%) enno trenkennoù aminek a-bouez : lizin, arginin, kistin... ha dreist-holl triptofan. Pa n'endalc'h gluten ebet eo mat evit ar re o deus allergiezhioù.

 kalavr a vez graet eus ar plouz ed-du

 Stadegoù 
+ Produadur gwinizh-du er bed a-bezh(s : ditour amofisiel — e : istimadur — a : savet diwar ditour ofisiel hag istimadur) Hervez: stadegoù FAO  Gwinizh-du Gorread(hektarioù) Askorad(kantolzioù/hektar) Produadur(tonennoù) Had(tonennoù) Broioù 2005  2007 2005  2007 2005  2007 2005  833 600  1 305 000  7 265e  7 700e  605 640  1 004 850  69 500s  834 000e  900 000e  8 992  8 888  750 000e  800 000e  87 570e  396 200  237 000  6 933e  6 751e  274 700  160 000  20 500s  36 593  32 945  33 945e  35 558e  124 217  117 148   3 293e  67 531  90 000e  10 675e  9 777e  72 096  88 000e   5 500e  55 000  142 600  10 545e  5 610e  58 000s  80 000e   3 200s  65 000e  68 000e  10 000e  10 000e  65 000e  68 000e   2 600e  46 000e  48 000e  10 869e  10 833e  50 000e  52 000e   2 760e  44 700  44 600e  6 979e  7 623e  31 200  34 000e   1 341e  28 400  21 700  5 528e  9 631e  15 700  20 900   2 500e   7 106  11 500  10 227e  11 304e   7 268  13 000   1 000e  10 400  13 000e  9 519e  6 307e   9 900   8 200e    4 500e   4 600e  14 888e  14 782e   6 700   6 800e   360e   2 257   2 650e  9 937e  11 320e   2 243   3 000e   90e   4 000   2 000  11 500e  11 500e   4 600   2 300   300e   1 000e   20 000e    2 000e       26e   811   809  17 916e  9 406e   1 453   761   52e   752   800e  6 156e  5 000e   463   400e   60e   676   314  7 174e  9 554e   485   300    461   500e  8 872e  6 000e   409   300e    2 811   7 200e  3 429e   416e   964   300e   252e   378   600e  9 179e  8 333e   347   500e    1 000e   1 000e  3 000e  3 000e   300e   300e   65e   45e   31 111e    140e        2e   100e   100e  10 000e  10 000e   100s   100e  Bed a-bezh 2 443 321a  2 934 918a  8 529e  8 385e  2 083 925a  2 461 159a  200 974a

 Daveoù 




 Mazza, G. 1992. Buckwheat (Fagopyrum esculentum), the crop and its importance, p. 534-539. In: R. MacRae (ed.). Encyclopedia of food science, food technology and nutrition. Academic Press Ltd., London.
 Mazza, G. 1993. Storage, Processing, and Quality Aspects of Buckwheat Seed, p. 251-255. In: J. Janick and J.E. Simon (eds.), New crops. Wiley, New York.
 Marshall, H.G. and Y. Pomeranz. 1982. Buckwheat description, breeding, production and utilization, p. 157-212 In: Y. Pomeranz (ed.). Advances in cereal science and technology. Amer. Assoc. Cereal Chem., St. Paul, MN.
 McGregor, S.E. 1976. Insect Pollination Of Cultivated Crop Plants, chap. 9 Crop Plants and Exotic Plants. U.S. Department of Agriculture. As found on the website of the Carl Hayden Bee Research Center of the USDA Agricultural Research Service.


 Descriptors for Buckwheat (Fagopyrum spp.) 

 Dave ha notennoù 

Liamm diavaez
https://web.archive.org/web/20171001101112/http://www.blenoir-bretagne.com/histoire-sarrasin-bretagne.html

Rummad:Ed
Rummad:Fagopyrum