Felibrige

Ar Felibrige (reolad modern) pe Felibritge (reizhskrivadur klasel) a zo ur gevredigezhAr statudoù, savet e 1876, a voe kaset da brefed ar Bouches-du-Rhône ha darbennet d'ar 4re a viz Mae 1877. D'an 20vet a viz Mezheven e voe diskleriet un doare nevez, hervez lezenn 1añ a viz Gouere 1901, da brefed ar Vaucluse. Journal officiel, 27 a viz Mezheven 1905. hag ur skol lennegel krouet evit adsav lennegel an okitaneg, savet e Castèunòu de Gadanha (Provañs) gant Frederic Mistral, Teodòr Aubanèu (Teoudor Aubanèu), Josèp Romanilha (Jousep Roumanilho’'), Jean Brunet (1823-1894), Paul Giera (1816-1861), Anselme Mathieu (1828-1895) ha Alphonse Tavan (1833-1905). Ur seurt kenvreuriezh hag ur c'hevarzhe ouiziek ez eo, gant lidoù ha traezennoù arouezel, heñvelek a-walc'h da re Goursez Breizh, eus un tu, hag ul labour gouiziegezh, eus un tu all, pa talc'h da aozañ ostilhoù yezh evel en ur adnevezañ geriadur bras an okitanek, « Lou Tresor dóu Felibrige » e anv. Ur c'hevread evit bodañ kevarzheoù felibr, anvet escolo felibrenco, hag a zo liammet d'ar Felibrige kreiz eo ivez.  
 Gerdarzh 
An anv « felibres » a c'hell dont ag ur fazi poblek. Ar c'hantik a oa anavezet a ganour da selaouer hag an dud o deus komprenet enta : « Li Sèt Felibres de la Lèi » (ar Seizh Felibr ag al Lezenn), pa oa ret kompren « Li Sefers, libres de la Lèi » (ar Seferieu, levrioù al Lezenn).
N’eo ket kalz anavezet « sefer », rak ur ger hebraek eo, p'eo ur sefer ur rolled, evel e oa al levrioù en araok hag e weler e dalc'h ar Brofeded àr an ikonoù.
Koulskoude n'eo ket sklaer awalc'h an displegadennoù kinniget gant Mistral e-unan en e emvuhezskrid. Hervezañ e c'helfe bezañ ar ger okitanek liammet gant fellebris, latin evit magadell. Hag Alain Rey a skrivas e wele ar c'hoari gerioù « sefers, libres » evel ur fentigell.

 Diaraogerien ar Felibrige 
Dont a reont war-lerc'h diaraogerion evel an aotrou Millot (saver an Histoire littéraire des troubadours, 1794), Fabre d’Olivet ha Raynouard (Choix de poésies originales des troubadours, 1816-1821). Ar re-se a felle dezhe derc'hel un hengoun barzhek, a za ag ar «chansos» ag an droubadoured, hag evezhiañ purded ar yezh. Bez e oa ur strollad okitanek arall e amzer pa oa yaouank Frederic Mistral, « Li troubaires » (An Droubadoured), e Marselha, met e izili a oa troet ouzh ar gêr-se hepken. 

Istor
Àr-dro 1850, ar varzhed okitanek a sante an ezhomm d'en em zastum, hag en em gempenn, evit reiñ un alan nevez d’al lennegezh hag ar yezh okitanek. D'an 21 a viz Eost 1853 e voe aozet Gouel an Droubadoured (Roumavagi dei Troubaires) e Ais de Provença hag e voe kouviet da vont di Aogust Brizeug gant Josèp Romanilha ha Jean-Baptiste Gaut, met ar barzh brudet evit bezañ bet loreet gant an Akademiezh gall ne c'hellas ket dont, ken gwanaet e voe gant an droug-skevent.
Savet e voe ar Felibrige e kastell Fòntsegunha (e Castèunòu de Gadanha, e Provañs], d’an 21 a viz Mae 1854 gant seizh barzh yaouank: Teodòr Aubanèu, Joan Brunet, Pau Gièra, Ansèume Matièu, Frederic Mistral, Josèp Romanilha hag Anfòs Tavan. Fellout a rae dezho sevel krog an okitaneg hag unvaniñ e zoare-skrivañ. Mistral a ginnig dezhe an anv «felibres», deuet ag ur ganaouenn gozh relijiel (e-menn ar Werc'hez Maria a zispleg hi he deus kavet he mab e-barzh an templ « e-mesk seizh felibre al lezenn »). Ar c'hentañ izili ag ar Felibrige a zo enta «Doctored al lezenn». An hani koshañ zo Romanilha, obérour Li Pascareleto (Bleuñv-Pask), e 1847 ha Li Pantaiaire (An hunvreourion), e 1851. Skrivet en deus ivez an oberoù boutinoc'h evel Li Prouvençalo (ar Vrovañsalezed / geotennoù ar Werc'hez) 1852. 

An emsav a gemer e lañs, hag int a renk gober ur framm d’ar bagad. E 1876, ar Felibrige a ziazezas pemp « mantenencios » (Lengadok-Arvern-Limouzin ; Gwaskogn-Bearn ; Gwienna-Perigòrd ; Velai; Rousilhon ; Provañs) ; pep unan a zo melestret get un « sendic ». Hiriv an deiz ez eus seizh "mantenéncio". E-pad gouelioù Santo-Estello e vez dibabet ar « h/capoulier », ha majouraùs nevez a vez emzilet pa ‘z eus lehieu. E 1884, Roumanilha a yeas « capoulier » goude Frederic Mistral. An hani a zo bet fur pa ne fellas ket dezhañ chom « majourau » razh e vuhez. An emsav na vehe ket padet goude e varv moarvat.

 Reizskrivadur Mistral ha brud nevez degaset gantañ d'al lennegezh okitanek 
Mistral a skrivas holl e oberoù e okitaneg hag en doe savet ur reizhskrivadur a yeas da vezañ ar reolad mistralad pe ar reolad modern. Reiñ ul lufr hag ur welusted d'ar yezh a oa bet implijet e lezioù roueel ha priñsel er Grennamzer a voe pal uhel ar Felibrige. Gounit a reas e bariadenn Mistral pa teuas ar vrud broadel hag etrebroadel gant e varzhoneg hir, Mireio e 1859. Skrivañ a reas ivez, Calendau ha Lo Poema dau Ròse, (Barzhoniezh ar Roen). Ispisialourion lennegezh a laka hemañ diwezhañ ar-lein e obéreu arall.

 Breizh hag ar Felibrige  
Krouidigezh ar Felibrige a zo bet broudet gant adsavidigezh al lennegezh poblel brezhoneg (Barzaz Breiz, 1839 ha 1845) ha stil nevez ar varzhoniezh vroadel dispaket gant Aogust Brizeug ha ne voe ket ar gejadenn graet a-bell. Respont a reas Brizeux gant ul lizher berr hag  ur varzhoneg hir a-walc'h, «Aux poètes provençaux», pa voe kouviet da gejañ ganto e 1853.N'o deus ket ankounac'het oberenn ha ton Brizeug, pa voe sevenet lid-kañv ar barzh brezhonek e Montpelhier, e-lech ma varvas e miz Mae 1858, ken e teuas ur bagad felibred d'e ambroug d'ar veredJoseph Rio, Auguste Brizeux,… inventeur de la Bretagne ?, PUR, 2021, p. 73.. 
 Ha mouget eo kan an eostig/ Nann, kas a ri buhez en-dro d'az yezh hevouezh war zigresk, Provañs kaer… Yezh ar vro a zo ar chadenn beurbadus a laka pep da vezañ dalc'het asambles,/Ganti e vez desket traou ar vuhez,/Ganti e vezont miret en soñj.(Tennet diouzh "Aux poètes provençaux, à leur réunion du 21 août 1853).Poz 6 - «… Meurt-il le chant du rossignol ?» Poz 7 - «Non, tu ranimeras l'idiome sonore,/Belle Provence, à son déclin.» Poz 9 - La langue du pays, c'est la chaîne éternelle, /Par qui sans effort tout se tient ;/ Les chose de la vie, on les apprend par elle/ Par elle encore on s'en souvient.» Adembannet e-barzh Joseph Rio, Auguste Brizeux,… inventeur de la Bretagne ?, PUR, 2021, p. 164..

 Oberiantizoù 
Ne ra ar Felibred nemet labourat evit ar yezh okitanek. Pep unan n’eo ket barzh, met pep unan a laboura eviti. Ar simpl « felibres mantenèires » (felibroù dalhourion) a skriv kontadennoù ha fentigelloù, a sav pezhioù-c'hoari, a gan e okitanek. Ar « mèstres d’òbra » (mistri-labour) a skriv pennadoù diàr an Istor, an Douaroniezh pe o tennañ d'al Lennegezh okitanek. Sevel a reont kazetennoù, arvestoù ha darvoudoù a bep sort. Ar « mestres en Gai Saber » (mistri e Gouzout Laouen)« Gouzout Laouen » e oa anv ar skrivañ er Grennamzer).
Un pal a-bouez eo ledanañ an deskadurezh okitanek eus ar skol-vamm d'ar skol-veur ha e klask e kas pelloc'h pep a skol felibr lec'hel diorroadur ar c’halandretoù (skolioù kentañ derez), ar skolajoù hag al liseoù okitanek, kenurzhiet an ober gant ar "meñtenansoù" (mantenéncio) el live rannvroel. Kouviet e vez ar Felibrige evit reiñ e ali diwar-benn programoù an Deskadurezh-stad.
Kemer perzh e ra ar Felibrige e-barzh an obererezhioù a denn da zifenn ha diorroadur an okitaneg, da skouer evit ma vo sinet gant gouarnamant Bro-C'hall Karta ar yezhoù nebeut implijet.

 Gouel Santo-Estello ha C'hoarioù meur ar Boked 
Daou zegouezh a vez aozet ingal gant ar Felibrige e kêrioù an okitanekva tro-ha-tro, Gouel Santo-Estello ha C'hoarioù Meur ar Boked.
 Santo-Estello 
Lidet e vez gouel Santo-Estello (Santa-Estèla, er reizhskrivadur klasel) pep bloaz gant degouezhioù sevenadurel hag arzel asambles gant emvod-meur ar gevredigezh.
 C'hoarioù Meur ar Boked 
Adalek ar Grennammzer e vez dalc’het goulioù ar Boked e pep korn an okitnanegva hag ar c’hatalanegva evit brudañ ar c’hrouidigezh er yezhoù okianek ha katalanek. O heuliañ an hengoun-se e vez aozet gant ar ‘’Felibrige ur c’hentstrivadeg dindan anv Gouelioù Meur ar Boket pep seiz bloaz adalek 1878. Meur a gennad lennegel pe sevenadurel a c’hell bezañ pleustret : barzhoniezh, kan, komz plaen, c’hoariva, studiadennoù, pedagogiezh ha kelennouriezh,, klipoù, filmoù, diaporamaoù. Renket e vez ar loeet etre loreidi ha loreidi veur.
Embann a ra juri ar gouelioù piv e vez dibabet evel Loread Meur Gouelioù ar Boked hag eo dezhañ da choaz Rouanez ar ‘’Felibrige a vo enoret er seiz bloaz a zeu.

 Mont en-dro 
Anvet e vez ar strolladoù lec'hel skolioù felibr (escolo felibrenco) renet gant ur c'habiskou (cabiscou) ha bodet e vezont e-barzh armeñtenansoù (mantenéncio).
Renet e vez ar Felibrige gant ur c'h-capoulier (distaget evel kapoulie), evel prezidant, ha 29 majouraù, a zibab anezhañ, bodet er c'hoñsistor. Burev ar Felibrige a zo tri den ennañ : ar c’hapoulie, ar baile (beli) hag ar c’h-clavairis.
Peurvuiañ an hanter-hant « majouraus » (49 mui ar c'h/capoulier) a dlee bezañ bet « mèstres en Gai Saber » en a-raok, ha pe n’eo ket mui rekis. 
Provañs eo ar rannvro e-menn ar felibred a zo niverusañ. An eil rannvro zo Arvern. Ar Felibrige a zo ar gevredigezh unan a zo e pep rannvro ar Vro Ok.

 Capoulieoù 
 (1876-1888) Frédéric Mistral
 (1888-1891) Joseph Roumanille
 (1891-1901) Félix Gras
 (1901-1909) Pierre Devoluy
 (1909-1919) Valère Bernard
 (1919-1922) Joseph Fallen
 (1922-1941) Marius Jouveau
 (1941-1956) Frédéric Mistral, niz
 (1956-1962) Charles Rostaing
 (1962-1971) Elie Bachas
 (1971-1982) René Jouveau
 (1982-1989) Paul Roux
 (1989-1992) Paul Pons
 (1992-2006) Pierre Fabre
 (2006-2022) Jacques Mouttet 
 (2022-...) Paulin Reynardhttp://www.felibrige.org/2022/06/13/santo-estello-eleicioun-e-prouclamacioun/

 Felibrige hag okitanouriezh 

 Pennadoù liammet 
 Frederic Mistral
 Institut d'Estudis Occitans
 Lo Congres
 Okitaneg
 Reoladoù an okitaneg

 Levrlennadurezh 
 Émile Ripert, Le Félibrige, Paris, Armand Colin, 1924 ; réédition Éditions Jeanne Laffitte, 2001 ISBN 2-86276-363-2
 René Jouveau, Histoire du Félibrige’’, 4 levrenn, Nîmes, Imprimerie Bené, 1970-1984
 André Tartanson, ‘’Histori Nostro,  Avignon, Emembann.
 Pierre Miremont, Jean Monestier, Le Félibrige et la Langue d’Oc, Périgueux, Lo Bornat, 1985
 Joan-Pèire Baldit, ‘’Occitània, troidigzh de Jordi Bolòs i Maria Dolors Duran, Edicions La Magrana, Col·lecció Alliberament, 14, Barcelona, 1982.
 Pèire Bec, La llengua occitana’’, Edicions 62, Col·lecció a l'Abast, 133, Barcelona.
 Robèrt Lafont, La révolution régionaliste,  1968.
 Robèrt Lafont, ‘’Pour une théorie de la nation, 1969.

Liammoù diavaez
 Site óuficiau dóu Felibrige - Site Officiel du Félibrige   
 Histoire du Félibrige & des 7 félibres - NotreProvence.fr 
 Le Félibrige, un incertain nationalisme linguistique, Philippe Martel, in Mots, les langages du politique (2004) 

 Notennoù ha daveennoù 

Rummad:Lennegezh okitanek
Rummad:Skrivagnerien Okitania