ཝཱ་ར་ཎ་སིའི་མཆོད་རྟེན་

གནས་མཆོག་ཝཱ་ར་ཎ་སིའི་བཀའ་དང་པོ་བདེན་བཞི་བསྐོར་བའི་མཆོད་རྟེན།
དྷཱ་མེཀ་མཆོད་རྟེན། (Dhamek Stupa) ནི་རྒྱ་གར་ཨུཏྟར་པྲ་དེ་ཤི་མངའ་སྡེའི་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི་གྲོང་ཁྱེར་ནས་བྱང་ཤར་དུ་སྤྱི་ལེ་ ༡༣ ཙམ་གྱི་སར་ཆགས་པའི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་རི་དྭགས་ཀྱི་ཚལ་ (Sarnath) དུ་བཞུགས་པའི་ནང་པའི་མཆོད་རྟེན་བྱིན་བརླབས་ཅན་ཞིག་ཡིན།  མཆོད་རྟེན་འདི་ནི་སྟོན་པ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་མངོན་དུ་མཛད་རྗེས། འཁོར་ལྔ་སྡེ་བཟང་པོ་ལ་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ཐོག་མར་བསྐོར་བའི་གནས་ཁྱད་པར་ཅན་དེ་ཡིན། 

 མིང་གི་འབྱུང་ཁུངས།  
"དྷཱ་མེཀ་" (Dhamek) ཅེས་པའི་མིང་འདི་ནི་ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་ "Dharmeksha" སྟེ་ "ཆོས་ལ་བརྟག་པའམ་བསམ་བློ་གཏོང་བ་" ཞེས་པ་ནས་ཟུར་ཆག་པར་འདོད་པ་དང་། , ཡང་ན་ "Dharma Chakra" སྟེ་ "ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་" ཞེས་པ་ནས་བྱུང་བར་བཤད།  གནས་འདིའི་མིང་གཞན་ལ་ "རི་དྭགས་ཀྱི་ཚལ་" (Mrigadava) ཞེས་ཀྱང་འབོད་དེ། དེ་ནི་སྔོན་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོར་གྱུར་སྐབས་རི་དྭགས་གཞན་གྱི་སྲོག་སྐྱོབ་ཆེད་རང་གི་ལུས་སྦྱིན་པར་བཏང་བས་ཡུལ་དེའི་རྒྱལ་པོ་སེམས་འགུལ་ཐེབས་ཏེ་རི་དྭགས་རྣམས་ལ་གནོད་པ་མི་བྱེད་པའི་སྐྱབས་གནས་སུ་བཟོས་པ་ནས་བྱུང་བར་གྲགས།    

 ལོ་རྒྱུས།  
མཆོད་རྟེན་འདི་ཉིད་ཐོག་མར་ཕྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་ལོ་ ༢༤༩ ཙམ་ལ་ཆོས་རྒྱལ་མྱ་ངན་མེད་ (Emperor Ashoka) ཀྱིས་བཞེངས།  འོན་ཀྱང་ད་ལྟ་མཇལ་རྒྱུ་ཡོད་པའི་མཆོད་རྟེན་གྱི་བཟོ་དབྱིབས་འདི་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༥༠༠ ཙམ་སྟེ་གུཔྟའི་རྒྱལ་རབས་ (Gupta Empire) སྐབས་སུ་བསྐྱར་བཞེངས་དང་རྒྱ་བསྐྱེད་མཛད་པ་དེ་ཡིན།  མཆོད་རྟེན་འདིའི་ནང་དུ་སྟོན་པ་སངས་རྒྱས་དང་ཁོང་གི་ཉེ་གནས་རྣམས་ཀྱི་རིང་བསྲེལ་བཞུགས་ཡོད་པར་བཤད།    

རྒྱ་ནག་གི་བོད་སྐོར་བ་ཐང་ཟང་ (Xuanzang) ཕྱི་ལོ་ ༦༤༠ ལོར་ས་གནས་འདིར་ཕེབས་སྐབས། མཆོད་རྟེན་གྱི་མཐོ་ཚད་ལ་མི་ཊར་ ༩༡ ཙམ་ཡོད་པ་དང་། དགེ་འདུན་པ་ ༡༥༠༠ ཙམ་བཞུགས་ཡོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་བཀོད་ཡོད།    

 བཟོ་བཀོད་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས།  
དྷཱ་མེཀ་མཆོད་རྟེན་ནི་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་ས་ཁུལ་གྱི་སོ་ཕག་དམར་པོ་དང་རྡོ་ལས་གྲུབ་པའི་ཟླུམ་གཟུགས་ཀྱི་མཆོད་རྟེན་ཞིག་ཡིན།  འདིའི་བཟོ་བཀོད་ཀྱི་གནས་ཚུལ་གཤམ་གསལ།   

མཐོ་ཚད་: མི་ཊར་ ༤༣.༦ (ཕིཊ་ ༡༤༣ ཙམ)།    

ཞེང་ཚད་: རྨང་གཞིའི་རྒྱ་ཚད་ལ་མི་ཊར་ ༢༨ (ཕིཊ་ ༩༢ ཙམ)།    

བརྐོས་རིས: མཆོད་རྟེན་གྱི་རྨང་གཞིའི་མཚམས་སུ་གུཔྟའི་དུས་རབས་ཀྱི་སྒྱུ་རྩལ་ལས་གྲུབ་པའི་མེ་ཏོག་དང་། གཅན་གཟན་བྱ་རིགས། དེ་བཞིན་བྲམ་ཟེའི་ཡི་གེ་ (Brahmi script) སོགས་ཀྱི་བརྐོས་རིས་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པོ་ཡོད།    

ལྷ་ཞལ་: མཆོད་རྟེན་གྱི་ཕྱི་ངོས་སུ་ཕྱོགས་བརྒྱད་ལ་ལྷ་ཞལ་བརྒྱད་ཡོད་པ་དེ་དག་གི་ནང་དུ་སྔོན་མ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྐུ་བརྙན་བཞུགས་ཡོད་པར་འདོད།    

 གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ།  
ཕྱི་ལོ་ ༡༨༣༤ ནས་ ༡༨༣༦ བར་དབྱིན་ཇིའི་གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ་པ་ཨེ་ལེག་ཟེན་ཌར་ ཁྭ་ནིང་ཧམ་ (Alexander Cunningham) གྱིས་ས་གནས་འདིར་རྟོག་ཞིབ་བྱས།  ཁོང་གིས་མཆོད་རྟེན་གྱི་དཀྱིལ་ནས་མར་བརྐོས་ཏེ་མི་ཊར་ ༣.༢ ཀྱི་མཚམས་སུ་རྡོ་ལེབ་ཅིག་རྙེད་པ་དང་། དེའི་སྟེང་དུ་ཕྱི་ལོ་དུས་རབས་ ༦ པ་ནས་ ༧ པའི་མཚམས་ཀྱི་བྲམ་ཟེའི་ཡི་གེའི་ཐོག་ "Ye Dharma Hetu Prabhava" ཞེས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་བཅད་བཀོད་ཡོད་པ་གསར་རྙེད་བྱུང་།    

 ཡུནེས་ཀོ་འཛམ་གླིང་ཤུལ་བཞག་གནས་ཀྱི་འོས་མི།  
དྷཱ་མེཀ་མཆོད་རྟེན་གྱིས་གཙོས་པའི་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གནས་མཆོག་འདི་ཉིད། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༨ ནས་བཟུང་ཡུནེས་ཀོ་ (UNESCO) འཛམ་གླིང་ཤུལ་བཞག་གནས་ཀྱི་ "རེ་ཞིག་གི་ཐོ་གཞུང་" (Tentative List) ནང་བཅུག་ཡོད།  ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༥ ལོར་རྒྱ་གར་གཞུང་གིས་གནས་འདི་ཉིད་ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༥-༢༦ ལོའི་འཛམ་གླིང་ཤུལ་བཞག་གནས་ཀྱི་ཐོ་གཞུང་དངོས་ཀྱི་ནང་འཇུག་རྒྱུའི་འོས་མིར་འདེམས་སྒྲུག་བྱས་ཡོད།    

 འབྲེལ་ཡོད་གནས་གཞན་རྣམས། 

འཁོར་ལྔ་སྡེ་བཟང་པོ་: ཀུན་ཤེས་ཀཽ་ཎྜི་ནྱ་ (Kaundinya)། བཟང་ལྡན་ (Bhadrika)། རླངས་པ་ (Vashpa)། མིང་ཆེན་ (Mahanaman)། རྟ་ཐུལ་ (Ashvajit) བཅས་སོ།། [   

མྱ་ངན་མེད་ཀྱི་རྡོ་རིང་: 
མཆོད་རྟེན་འདི་དང་ཉེ་བའི་སར་ཆོས་རྒྱལ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱིས་བཞེངས་པའི་རྡོ་རིང་ཡོད་པ་དང་། དེའི་རྩེ་མོའི་སེང་གེ་བཞི་སྦྲེལ་གྱི་སྐུ་བརྙན་དེ་ད་ལྟ་རྒྱ་གར་གྱི་རྒྱལ་རྟགས་སུ་སྤྱོད་བཞིན་ཡོད། [],   

 ཕྱིའི་མཐུད་སྦྲེལ།  

ཡུནེས་ཀོ་འཛམ་གླིང་ཤུལ་བཞག་གནས་ཀྱི་དྲ་བ།