བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་སྤྱི་བཤད་ཙམ་བརྗོད་པ་

བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་ལོ་རྒྱུས་ལ་དཔྱད་པ་རྒྱས་པ། བཙན་པོའི་ཡིག་ཚགས་ནས་དེང་རབས་རང་མོས་སྙན་ངག་བར་དུ། 
བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གི་བྱུང་རིམ་ནི་ཨེ་ཤེ་ཡའི་ནང་གི་རིག་གཞུང་གཏིང་ཟབ་ཤོས་དང་ཡུན་རིང་ཤོས་ཤིག་ཡིན་ལ། དེ་ནི་གདོད་མའི་ངག་རྒྱུན་དང་། རྒྱ་གར་གྱི་སྙན་ངག་གི་རིགས་ལམ་གཏིང་ཟབ་པོ། དེ་བཞིན་དུས་རབས་ཉི་ཤུ་པའི་མཇུག་གི་དེང་རབས་རྩོམ་རིག་གི་འགྱུར་བ་བཅས་ལས་གྲུབ་པ་ཞིག་ཡིན།1 ལོ་ངོ་སྟོང་ཕྲག་ལྷག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡོད་པའི་བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གི་ཁྲོད་དུ། བཙན་པོའི་དུས་ཀྱི་དམག་དོན་ཡིག་ཚགས་དང་། ནང་ཆོས་ཀྱི་གཞུང་ལུགས། དེ་བཞིན་གསར་བརྗེའི་རང་བཞིན་ལྡན་པའི་རང་མོས་སྙན་ངག་དང་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་སྒྲུང་གཏམ་སོགས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཡོད།1 བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གི་འཕེལ་རིམ་ལ་གོ་བ་ལེགས་པོ་ལོན་པ་ལ། "རྩོམ་རིག་"ཅེས་པའི་ངོས་འཛིན་དང་། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དུས་རབས་སོ་སོའི་ཁྱད་ཆོས། དེ་བཞིན་རྩོམ་རིག་གི་ཁ་ཕྱོགས་བསྒྱུར་མཁན་གྱི་མི་སྣ་གཙོ་བོ་དག་ལ་དཔྱད་པ་བྱེད་དགོས།3

 བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གི་གཞུང་ལུགས་དང་ངོས་འཛིན་གྱི་རྨང་གཞི། 
བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གམ་"རྩོམ་རིག་"ཅེས་པའི་གོ་དོན་ནི་འགྱུར་བ་མེད་པ་ཞིག་མ་ཡིན་པར། དེ་ནི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་རྩོམ་སྲོལ་དང་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་གཉིས་ལ་བརྟེན་ནས་འཕེལ་རྒྱས་སུ་སོང་བ་ཞིག་ཡིན། སྔར་དུས་སུ་རྩོམ་རིག་ནི་"ངག་གི་སྦྱོར་བ་"ཙམ་ལ་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་ཀྱང་། དེང་རབས་ཀྱི་མཁས་པ་དག་གིས་དེར་སེམས་ཁམས་དང་། སྤྱི་ཚོགས། ཁོར་ཡུག་གི་ཆ་རྐྱེན་སོགས་མང་པོ་ཞིག་བསྣན་ཡོད།2

 སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཞེད་པ། ས་སྐྱ་པཎྜི་ཏའི་སྤྱི་ཚོགས་འདུ་ཤེས། 
ས་སྐྱ་པཎྜི་ཏ་ཀུན་དགའ་རྒྱལ་མཚན་ (1182–1251) ནི་བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གི་གཞུང་ལུགས་འཛུགས་མཁན་གྱི་མཁས་པ་གཙོ་བོ་ཞིག་ཡིན།5 ཁོང་གིས་རྩོམ་རིག་ནི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་འཛིན་སྟངས་ཤིག་དང་རྩོམ་མཁན་གྱི་བསམ་བློའི་ངལ་རྩོལ་ལས་བྱུང་བའི་ "འཐོན་རྫས་" ཤིག་ཡིན་པར་གསུངས།3 ས་པཎ་གྱི་བཞེད་པ་ལྟར་ན། རྩོམ་རིག་ནི་རིག་པའི་གཞུང་ལུགས་དང་སྐད་ཡིག་གི་སྦྱོར་བ་ལ་མཁས་པའི་ཐོག་ནས་གསར་གཏོད་བྱེད་དགོས་པ་ཞིག་ཡིན་པས། འདིས་བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་དེ་ནང་ཆོས་ཀྱི་ལྟ་གྲུབ་དང་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་བཟང་སྤྱོད་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པའི་ལག་ཆ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་བསྒྱུར།3

 དེང་རབས་ཀྱི་བཞེད་པ། བེ་རི་འཇིགས་མེད་དབང་རྒྱལ་གྱི་ཚོར་བའི་རླབས་རིས། 
དེང་རབས་ཀྱི་མཁས་པ་བེ་རི་འཇིགས་མེད་དབང་རྒྱལ་ལྟ་བུ་དག་གིས་རྩོམ་རིག་གི་གོ་དོན་དེ་རྒྱ་ཆེ་རུ་བཏང་སྟེ། མི་སྒེར་དང་ཁོར་ཡུག་བར་གྱི་འབྲེལ་བ་ལ་དོ་སྣང་བྱས། ཁོང་གིས་རྩོམ་རིག་ནི་མིའི་རིགས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་ཁོར་ཡུག་དང་ "ཚོར་བའི་རླབས་རིས་" ལ་ལྟོས་གྲུབ་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ཆེས་ཆེར་ལྡན་པའི་ "ངག་གི་འདུ་བྱེད་" ཅིག་ལ་ངོས་འཛིན་གནང་།2 འདི་ནི་སྔར་གྱི་རྩོམ་སྲོལ་རྩལ་འདོན་བྱེད་པའི་ལྟ་བ་ནས་མིའི་འཚོ་བའི་མྱོང་བ་དང་ནང་སེམས་ཀྱི་ཚོར་བ་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་རྣམ་པ་ཞིག་ལ་འགྱུར་བ་ཐེབས་པ་མཚོན།2

 བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གི་ལྟ་གྲུབ་སྒྲོམ་གཞི། 
ལྟ་བ།མཁས་པ།སྙིང་པོ།གཙོ་བོར་བརྗོད་བྱ།ངོ་བོའི་ཆ་ནས།ས་སྐྱ་པཎྜི་ཏ།སྤྱི་ཚོགས་འདུ་ཤེས་ཀྱི་འཐོན་རྫས།རིག་པའི་གཞུང་ལུགས་དང་གསར་གཏོད་ཀྱི་ངལ་རྩོལ། 3ཁོར་ཡུག་གི་ཆ་ནས།བེ་རི་འཇིགས་མེད་དབང་རྒྱལ།ཚོར་བའི་འབྲེལ་བ་ལྡན་པའི་ངག་གི་འདུ་བྱེད།མི་སྒེར་དང་ཁོར་ཡུག་བར་གྱི་འབྲེལ་བ། 2སྐད་ཡིག་གི་ཆ་ནས།སྲོལ་རྒྱུན་དགོན་སྡེའི་མཁས་པ།ངག་གི་སྦྱོར་བ་ཚད་ལྡན།བརྡ་སྤྲོད་དང་སྡེབ་སྦྱོར་གྱི་ལུགས་དང་མཐུན་པ། 1དེང་རབས་པ།དོན་གྲུབ་རྒྱལ།ངོ་བོ་དང་འཕེལ་རྒྱས་ཀྱི་མཚོན་རྟགས།རྣམ་པ་གསར་གཏོད་དང་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་རིན་ཐང་། 4

 བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གི་འབྱུང་ཁུངས། གདོད་མ་དང་བཙན་པོའི་དུས་རབས། 
བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གི་ལོ་རྒྱུས་དེ་སྤྱིར་བཏང་དུས་རབས་གསུམ་དུ་དབྱེ་ཆོག་སྟེ། གདོད་མའི་རྩོམ་རིག་དང་། རྒྱ་གར་གྱི་སྙན་ངག་གི་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་པའི་སྲོལ་རྒྱུན་རྩོམ་རིག དེ་བཞིན་དུས་རབས་གསར་པའི་རྩོམ་རིག་བཅས་ཡིན།

 གདོད་མའི་རྩོམ་རིག་དང་ངག་ཐོག་གི་སྒྱུ་རྩལ། 
དུས་རབས་བདུན་པའི་ནང་བོད་ཡིག་མ་བརྩམས་པའི་སྔོན་ལ། བོད་དུ་ངག་ཐོག་གི་རྩོམ་རིག་དར་རྒྱས་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད། "གདོད་མའི་རྩོམ་རིག་" ནི་བོད་ཀྱི་རང་བྱུང་ཁམས་དང་འཇིག་རྟེན་ཆགས་ཚུལ་གྱི་ལྟ་བ་ལ་གཞི་བཅོལ་བ་ཞིག་ཡིན།1 དེའི་ནང་དུ་ལྷ་སྒྲུང་དང་། གཏམ་རྒྱུད། དེ་བཞིན་ "སྲིད་པ་ཆགས་གླུ་" ལྟ་བུའི་འཇིག་རྟེན་དང་མིའི་རིགས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་བརྗོད་པའི་གླུ་གཞས་མང་པོ་ཡོད།1འདི་དག་ནི་བོད་མི་རྣམས་ཀྱིས་རང་བྱུང་ཁམས་དང་འཚོ་བའི་ཁྲོད་ནས་ཐོབ་པའི་ཤེས་རབ་དང་མྱོང་བ་མཚོན་བྱེད་ཅིག་ཡིན།9

 བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་དང་ཡིག་ཐོག་རྩོམ་རིག་གི་འགོ་འཛུགས། 
དུས་རབས་བདུན་པའི་ནང་བཙན་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྐབས། བློན་པོ་ཐོན་མི་སམ་བྷོ་ཊས་བོད་ཡིག་གསར་བཟོ་གནང་བ་དེས་བོད་ཀྱི་ཤེས་རིག་གི་ལོ་རྒྱུས་ལ་འགྱུར་བ་ཆེན་པོ་བཏང་།1 འདིས་བོད་དེ་ངག་ཐོག་ནས་ཡིག་ཐོག་གི་དུས་རབས་ལ་བརྒལ་བཅུག་པ་དང་། བཙན་པོའི་བཀའ་ཤོག་དང་། དམག་དོན་གནས་ཚུལ། ཁྲིམས་ཡིག་སོགས་ཡིག་ཐོག་ཏུ་འགོད་པའི་འགོ་བཙུགས།11 བཙན་པོའི་དུས་ཀྱི་རྡོ་རིང་ཡིག་ཆ་དག་ལས་སྐབས་དེའི་ཆབ་སྲིད་དང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གནས་བབ་གསལ་པོར་མཐོང་ཐུབ།1

 ཏུང་ཧྭང་ཡིག་ཆ། བོད་ཀྱི་སྔ་དར་རྩོམ་རིག་གི་གཏེར་མཛོད། 
དུས་རབས་ཉི་ཤུ་པའི་འགོ་ལ་ཏུང་ཧྭང་གི་ "བྲག་ཕུག་མཛོད་ཁང་" (Cave 17) ནས་བོད་ཀྱི་གནའ་བོའི་ཡིག་ཆ་མང་པོ་ཐོན་པ་དེས། བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གི་འབྱུང་ཁུངས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པར་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད།11

 ཏུང་ཧྭང་ཡིག་ཆའི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས། 
ཏུང་ཧྭང་ནས་ཐོན་པའི་ཡིག་ཆ་དག་གིས་བོད་ཀྱི་བཙན་པོའི་དུས་ཀྱི་རྩོམ་རིག་ནི་ཆོས་ལུགས་གཅིག་པུ་མ་ཡིན་པར་ཧ་ཅང་སྣ་མང་ཡིན་པ་བསྟན་ཡོད།11 དེའི་ནང་དུ་གཤམ་གསལ་ཁག་ཡོད་དེ།

 བོད་ཀྱི་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ལོ་རྒྱུས་ (Old Tibetan Annals): འདིའི་ནང་ལོ་རེའི་བཙན་པོའི་མཛད་སྒོ་དང་། རྔོན་རྒྱག དམག་དོན་སོགས་དངོས་ཡོད་གནས་ཚུལ་བཀོད་ཡོད།10
 འཇིག་རྟེན་པའི་ཡིག་ཆ། ས་ཞིང་གི་གན་རྒྱ་དང་། ཁྲལ་རིགས་ཀྱི་ཐོ་གཞུང་། ཁྲིམས་གཞི་སོགས་ཀྱིས་སྐབས་དེའི་སྤྱི་ཚོགས་འཛིན་སྐྱོང་ལ་གོ་བ་སྤྲོད།11
 དམངས་ཁྲོད་རྩོམ་རིག་དང་ཆོ་ག། གླུ་གཞས་དང་། ལྡེའུ། བོད་ཀྱི་གདོད་མའི་ཆོ་ག་སོགས་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་འཚོ་བ་མཚོན།11
 ནང་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་བཅོས། མདོ་དང་རྒྱུད་ཀྱི་བསྒྱུར་ཡིག་མང་པོ་ཡོད་པ་དེས་བོད་དུ་ནང་ཆོས་དར་འགོ་ཚུགས་པའི་གནས་ཚུལ་མཚོན།11

 སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་དུས་རབས། རྒྱ་གར་གྱི་སྙན་ངག་མེ་ལོང་མའི་ཤུགས་རྐྱེན། 
བོད་ཀྱི་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་སིལ་བུར་སོང་བའི་རྗེས་སུ། བོད་དུ་རྒྱ་གར་གྱི་རྩོམ་རིག་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ལམ་སྲོལ་དར་རྒྱས་བྱུང་། དུས་རབས་འདིའི་ཁྱད་ཆོས་གཙོ་བོ་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་མཁས་པ་དཎྜིས་མཛད་པའི་ "སྙན་ངག་མེ་ལོང་" (Kāvyādarśa) ལ་གཞི་བཅོལ་བའི་རྩོམ་སྲོལ་དེ་ཡིན།6

 ས་སྐྱ་པཎྜི་ཏས་སྙན་ངག་གི་སྲོལ་བཏོད་པ། 
ས་སྐྱ་པཎྜི་ཏས་རྒྱ་གར་གྱི་སྙན་ངག་གི་གཞུང་ལུགས་བོད་དུ་ངོ་སྤྲོད་དང་དར་སྤེལ་གནང་བར་མཛད་རྗེས་ཆེན་པོ་ཡོད།6 ཁོང་གིས་མཛད་པའི་ "མཁས་པ་འཇུག་པའི་སྒོ་" ཡིས་བོད་ཀྱི་རྩོམ་པ་པོ་རྣམས་ལ་ཚད་ལྡན་གྱི་རྩོམ་འབྲིའི་རྨང་གཞི་བཏིང་ཡོད།3 ཕྱིས་སུ་ཤོང་སྟོང་རྡོ་རྗེ་རྒྱལ་མཚན་སོགས་ཀྱིས་ "སྙན་ངག་མེ་ལོང་" ཆ་ཚང་བོད་ཡིག་ལ་བསྒྱུར་བས། དེས་བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་དེ་ "དོན་རྒྱན་" དང་ "སྒྲ་རྒྱན་" གྱིས་བརྒྱན་པའི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་རིམ་པ་མཐོ་པོ་ཞིག་ཏུ་བསྒྱུར།6

 སྙན་ངག་གི་འགྲེལ་བ་དང་དགོན་སྡེའི་མཁས་པ། 
ལོ་ངོ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོའི་རིང་ལ། བོད་ཀྱི་མཁས་པ་མང་པོས་ "སྙན་ངག་མེ་ལོང་" ལ་འགྲེལ་བ་མང་པོ་བརྩམས། དཔེར་ན།

 དབྱངས་ཅན་དགྱེས་གླུ། རྒྱལ་དབང་ལྔ་པས་མཛད་པའི་འགྲེལ་བ་འདིས་སྙན་ངག་གི་གནད་རྣམས་གསལ་པོར་བཀྲལ།15
 ངག་གི་རོལ་མཚོ། ཁམས་སྤྲུལ་བསྟན་འཛིན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མས་མཛད་པའི་འགྲེལ་བ་འདི་ནི་བོད་དུ་ཧ་ཅང་གྲགས་ཆེ་བའི་སྙན་འགྲེལ་ཞིག་ཡིན།17
 དཎྜའི་དགོངས་རྒྱན། བོད་མཁས་པས་མཛད་པའི་འགྲེལ་བ་འདི་དགོན་སྡེ་ཁག་གི་སློབ་དེབ་ལྟ་བུ་ཡིན།19

 དེང་རབས་ཀྱི་འགྱུར་བ། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་དུས་རབས་ཉི་ཤུ་པ། 
དུས་རབས་ཉི་ཤུ་པའི་འགོ་ལ་བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་ལ་འགྱུར་བའི་འགོ་ཚུགས། དེའི་ཁྲོད་དུ་མཁས་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ (1903–1951) ནི་མི་སྣ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན།21 ཁོང་གིས་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ལྟ་གྲུབ་ལ་དཔྱད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་པའི་ཤེས་བྱ་དང་དངོས་ཡོད་གནས་ཚུལ་ལ་གཞི་བཅོལ་བའི་རྩོམ་ཡིག་མང་པོ་བརྩམས།4 ཁོང་གིས་མཛད་པའི་ "གཏམ་རྒྱུད་གསེར་གྱི་ཐང་མ་" དང་ "རྒྱལ་རབས་དེབ་ཐེར་དཀར་པོ་" སོགས་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་དེ་ཆོས་ལུགས་གཅིག་པུ་ནས་སྤྱི་ཚོགས་དང་ལོ་རྒྱུས་དངོས་གཙོ་སྨྲ་བའི་ལམ་དུ་ཁྲིད་ཡོད།21

 ༡༩༨༠ ལོའི་གསར་བརྗེ། བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གསར་པ་དང་དོན་གྲུབ་རྒྱལ། 
༡༩༨༠ ལོའི་ནང་བོད་དུ་ "བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གསར་པ་" ཞེས་པའི་ལས་འགུལ་འགོ་ཚུགས། འདིའི་རྩ་བའི་ཁྱད་ཆོས་ནི་རང་མོས་སྙན་ངག་དང་། དེང་རབས་ཀྱི་བརྗོད་བྱ། སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་དངོས་ཡོད་གནས་བབ་མཚོན་པ་དེ་ཡིན།4

 དོན་གྲུབ་རྒྱལ། འགྱུར་བའི་སྣེ་ཁྲིད་པ། 
དོན་གྲུབ་རྒྱལ་ (1953–1985) ནི་བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གསར་པའི་སྲོལ་འབྱེད་པ་ལྟ་བུ་ཡིན།4 ༡༩༨༣ ལོར་ཁོང་གིས་ "ལང་ཚོའི་རྦ་ཆུ་" ཞེས་པའི་རང་མོས་སྙན་ངག་བརྩམས་པ་དེས་བོད་ཀྱི་སྙན་ངག་གི་ལོ་རྒྱུས་ལ་འགྱུར་བ་ཆེན་པོ་བཏང་།22 སྙན་ངག་འདི་ནི་སྔར་གྱི་སྙན་ངག་གི་སྡེབ་སྦྱོར་དང་རྩོམ་ལུགས་ལས་བརྒལ་ཏེ། རང་དབང་དང་། གསོན་ཤུགས། དེང་རབས་ཀྱི་བསམ་བློ་མཚོན་པར་བྱས་ཡོད།8

 "ལང་ཚོའི་རྦ་ཆུ་" ལ་དཔྱད་པ། 
སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ཁྱད་ཆོས།སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་གོ་དོན་།དོན་གྲུབ་རྒྱལ་གྱིས་བཀོལ་སྤྱོད་བྱས་ཚུལ།རྦ་ཆུའི་དཔེ་དོན།མི་རྟག་པའི་མཚོན་རྟགས།སྤྱི་ཚོགས་ཡར་རྒྱས་དང་གཞོན་ནུའི་ནུས་པའི་མཚོན་རྟགས། 8ཚིག་གི་སྦྱོར་བ།ཚིག་རྐང་གྲངས་མཚུངས་དང་སྡེབ་སྦྱོར།རང་མོས་ཚིག་སྦྱོར་དང་མཚོན་རྟགས་གསར་པ། 22བརྗོད་བྱ།ལྷ་དང་བླ་མའི་བསྟོད་པ།མ་འོངས་པ་དང་ཚན་རིག་ཤེས་བྱའི་གལ་གནད། 8

 འཛམ་གླིང་གི་ཤུགས་རྐྱེན། ཝཱཊ་ཝཱཊ་མན་དང་རང་མོས་སྙན་ངག 
བོད་དུ་རང་མོས་སྙན་ངག་དར་བ་དེ་ནི་འཛམ་གླིང་གི་དེང་རབས་རྩོམ་རིག་གི་ཤུགས་རྐྱེན་འོག་ནས་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན། ལྷག་པར་དུ་ཨ་རིའི་སྙན་ངག་པ་ཝཱཊ་ཝཱཊ་མན་ (Walt Whitman) གྱི་རྩོམ་སྲོལ་གྱིས་བོད་ཀྱི་རྩོམ་པ་པོ་དག་ལ་སྐུལ་ལྕག་ཆེན་པོ་ཐེབས་ཡོད།24 ཝཱཊ་ཝཱཊ་མན་གྱི་ "རྩྭ་ལོ་" (Leaves of Grass) ནང་གི་རང་དབང་དང་། མི་སྒེར་གྱི་ནུས་པ། དམངས་གཙོའི་ལྟ་བ་སོགས་བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གསར་པའི་ནང་དུ་ཡང་མངོན་གྱི་ཡོད།8

 སྤྱི་ཚོགས་དང་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་མཚོན་དོན། 
དེང་རབས་བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་ནི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་དངོས་ཡོད་གནས་བབ་དང་། མི་རིགས་ཀྱི་ངོ་བོ་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པའི་ལག་ཆ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད། དཔེར་ན། དོན་གྲུབ་རྒྱལ་གྱིས་རྦ་ཆུ་དེ་ "ཆུ་ཕྲན་ ༡༠༨" འདུས་པ་ལས་གྲུབ་པར་བཤད་པ་དེས། བོད་ཀྱི་མི་རིགས་མཐུན་སྒྲིལ་གྱི་གལ་ཆེན་རང་བཞིན་མཚོན་པར་བྱས་ཡོད།8

 བུད་མེད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་དང་མཐའ་དག་པའི་བསམ་བློ། 
བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་ལོ་རྒྱུས་ནང་བུད་མེད་ཀྱི་ནུས་པ་ཡང་གལ་ཆེན་ཡིན། སེ་ར་མཁའ་འགྲོ་ (1892–1940) ལྟ་བུའི་བུད་མེད་རྩོམ་པ་པོ་དག་གིས་བོད་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་དང་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་འཚོ་བའི་ཁྲོད་བུད་མེད་ཀྱི་མྱོང་བ་དང་བསམ་བློ་མཚོན་པའི་བརྩམས་ཆོས་མང་པོ་སྤེལ་ཡོད།

 མཇུག་བསྡོམས། མ་འོངས་པའི་ཁ་ཕྱོགས། 
བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་ནི་སྔར་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་བཟང་པོ་རྣམས་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པ་དང་ཆབས་ཅིག དེང་རབས་ཀྱི་འགྱུར་བ་དང་འཚམ་པའི་སྒོ་ནས་འཕེལ་རྒྱས་འགྲོ་བཞིན་ཡོད། གདོད་མའི་ངག་རྒྱུན་ནས་དེང་རབས་ཀྱི་རང་མོས་སྙན་ངག་བར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་འདིས། བོད་མི་རིགས་ཀྱི་ཤེས་རབ་དང་། སྙིང་སྟོབས། རིག་གཞུང་གི་གསོན་ཤུགས་བཅས་མཚོན་ཡོད།1