ཁོང་ཁྲོ་དང་དེའི་གནོད་སྐྱོན་

ཁོང་ཁྲོ་དང་དེའི་གནོད་སྐྱོན།
ཁོང་ཁྲོ་ནི་འགྲོ་བ་མིའི་སེམས་ཁམས་ཀྱི་གཞི་རྩའི་ཚོར་བ་ཞིག་ཡིན་ལ། དེས་རང་ཉིད་ཀྱི་ཐོབ་ཐང་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པ་དང་སྤྱི་ཚོགས་ནང་གི་གནས་བབ་ལ་བརྩི་འཇོག་ཡོང་བར་བྱེད་པའི་ནུས་པ་ལྡན་ཡོད། འོན་ཀྱང་། ཁོང་ཁྲོ་ནི་ནང་པ་སངས་རྒྱས་པའི་ཆོས་ལུགས་སུ་དུག་གསུམ་གྱི་ཡ་གྱལ་ཞིག་དང་། བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པའི་ནང་མཁྲིས་པའི་ནད་ཀྱི་རྩ་བའི་རྒྱུ་རུ་འདོད་ཀྱི་ཡོད། གཤམ་དུ་ཁོང་ཁྲོའི་བྱུང་རིམ་དང་། དབང་རྩའི་ཚན་རིག་གི་འགྲེལ་བཤད། དེ་བཞིན་ལུས་སེམས་གཉིས་ལ་ཕོག་པའི་ངན་འབྲས་བཅས་ཀྱི་སྐོར་ལ་དཔྱད་ཞིབ་བྱས་ཡོད།

ཁོང་ཁྲོའི་གཞི་རྩའི་རིགས་པ།

སེམས་ཁམས་རིག་པའི་ནང་ཁོང་ཁྲོ་ནི་ "རྗེས་འབྱུང་གི་ཚོར་བའམ་" (Secondary emotion) ཞིག་ཏུ་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། དོན་དུ་ཁོང་ཁྲོ་ནི་སེམས་སྡུག་པ་དང་། འཇིགས་སྣང་། ངོ་ཚ་བ། ཕམ་ཁ་སོགས་ཀྱི་ཚོར་བ་གཏིང་ཟབ་མོ་དག་སྒྲིབ་བྱེད་ཅིག་ཡིན་ལ། དེས་མིའི་སེམས་ནང་རེ་ཞིག་རང་ཉིད་ལ་ནུས་པ་ཡོད་པའི་སྣང་བ་སྟེར་གྱི་ཡོད། 

བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པའི་ནང་། མ་རིག་པ་ལས་འདོད་ཆགས་དང་། ཞེ་སྡང་། གཏི་མུག་བཅས་དུག་གསུམ་བྱུང་བར་འདོད་ཅིང་། དེའི་ནང་ནས་ཞེ་སྡང་ནི་ཉེས་པ་མཁྲིས་པའི་ (Bile) རྩ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་བཤད། ཞེ་སྡང་དྲག་པོས་ལུས་ཀྱི་མཁྲིས་པ་འཁྲུག་པར་བྱེད་ཅིང་། དེས་ཚ་བའི་ནད་རིགས་མང་པོ་བསྐྱེད་པར་བྱེད།

ཀླད་པའི་དབང་རྩའི་བྱེད་ལས།

ཁོང་ཁྲོ་ལངས་པའི་སྐབས་སུ། ཀླད་པའི་ནང་གི་ "ཨ་མིག་དཱ་ལཱ་" (Amygdala) ཞེས་པའི་ཚོར་བའི་ལྟེ་གནས་དེ་ཧ་ཅང་གསོན་པོར་ཆགས་ཏེ། ལུས་ལ་ཉེན་བརྡ་གཏོང་གི་ཡོད།  དེ་དང་མཉམ་དུ་མིའི་རྣམ་དཔྱོད་དང་བསམ་གཞིགས་བྱེད་མཁན་གྱི་ "མདུན་ཕྱོགས་ཀླད་པའི་པགས་ཤུན་" (Prefrontal Cortex) གྱི་ནུས་པ་དམའ་རུ་འགྲོ་བས། མི་དེས་ལས་ཀ་གང་བྱེད་ལ་བསམ་བློ་ཡག་པོ་གཏོང་མི་ཐུབ་པར་ཆགས་ཀྱི་ཡོད།  འདི་ལ་སེམས་ཁམས་རིག་པའི་ནང་ "ཨ་མིག་དཱ་ལཱའི་བཙན་འཕྲོག་" (Amygdala Hijack) ཅེས་ཟེར། 

ལུས་ཀྱི་འཕྲོད་བསྟེན་ལ་ཕོག་པའི་ངན་འབྲས།

ཡུན་རིང་བའི་ཁོང་ཁྲོ་དང་ཞེ་སྡང་གིས་ལུས་ཀྱི་མ་ལག་སོ་སོར་གནོད་པ་ཆེན་པོ་བཟོ་གི་ཡོད།

| ལུས་ཀྱི་མ་ལག  ངན་འབྲས་སམ་ཞོར་སྐྱོན། |

| **སྙིང་དང་ཁྲག་རྩ།** | ཁྲག་ཤེད་མཐོ་རུ་འགྲོ་བ་དང་། སྙིང་གཟེར་རྒྱག་པ། ཀླད་རྩ་འགག་ནད་ (Stroke) ཕོག་པའི་ཉེན་ཁ་ཆེ། 


| **ནད་འགོག་མ་ལག** | ཁོང་ཁྲོ་ལངས་སྐབས་ལུས་ནས་ "ཀོར་ཊི་སོལ་" (Cortisol) ཟེར་བའི་གཤེར་རྩི་མང་པོ་བཏོན་པས། ནད་འགོག་ནུས་པ་དམའ་རུ་གཏོང་གི་ཡོད། 


| **འཇུ་བྱེད་མ་ལག** | ཕོ་བའི་གཅོང་ནད་དང་། ཕོ་བའི་སྐྱུར་ཆུ་མཐོ་བ། རྒྱུ་མའི་ནད་ (IBS) སོགས་བསྐྱེད་པར་བྱེད། 


| **ཤ་གནད་དང་རུས་པ།** | མགོ་གཟེར་རྒྱག་པ་དང་། ཕྲག་པ་དང་རྒྱབ་ཚིགས་གཟེར་བ། 



སེམས་ཁམས་དང་རིག་པའི་ནུས་པར་ཕོག་པའི་གནོད།

ཁོང་ཁྲོ་དང་སེམས་ཞུམ་ (Depression) གཉིས་འབྲེལ་བ་དམ་པོ་ཡོད་ལ། ལྷག་པར་དུ་སྐྱེས་པ་ཚོའི་ནང་སེམས་ཞུམ་གྱི་རྟགས་ནི་ཁོང་ཁྲོ་ཟ་བ་དང་སུན་སྣང་སྐྱེ་བ་དེ་ཡིན།  དེ་བཞིན་ཡུན་རིང་ཁོང་ཁྲོ་ཟ་མཁན་གྱི་བུད་མེད་ཚོའི་ནང་ "དྲན་པ་ཉམས་པའི་" (Episodic memory) དཀའ་ངལ་ཡོང་གི་ཡོད་པ་ཞིབ་འཇུག་གིས་གསལ་བཤད་བྱས་ཡོད། 

ལུས་ཀྱི་རྒས་རིམ་མགྱོགས་སུ་གཏོང་བ།

ཚན་རིག་པས་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པ་ལྟར་ན། ཡུན་རིང་བའི་སེམས་ངལ་དང་ཁོང་ཁྲོས་མིའི་ཕྲ་ཕུང་ནང་གི་ "ཏེ་ལོ་མིར་" (Telomeres) ཞེས་པའི་རིགས་རྫས་ཀྱི་སྣེ་མོ་དེ་ཐུང་དུ་གཏོང་གི་ཡོད། དེས་མིའི་ལུས་ཕུང་དེ་དུས་ཚོད་མ་རན་གོང་ནས་རྒས་པར་བྱེད་པ་དང་། ལོ་དྲུག་ཙམ་གྱི་སྔ་སྣུར་གྱིས་རྒས་འགྲོ་བའི་ཉེན་ཁ་ཡོད། 

ཁོང་ཁྲོ་འགོག་ཐབས་དང་བཅོས་ཐབས།

ཁོང་ཁྲོ་འགོག་པར་སེམས་ཁམས་རིག་པའི་ནང་ "ངོས་འཛིན་དང་སྤྱོད་ལམ་བཅོས་ཐབས་" (Cognitive Behavioral Therapy - CBT) ནི་ནུས་པ་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ཏུ་བརྩི་གི་ཡོད།  དེ་བཞིན་ནང་པ་སངས་རྒྱས་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒོམ་དང་ "དྲན་པ་" (Mindfulness) ཉམས་ལེན་བྱེད་པ་དེས་ཀྱང་ཁོང་ཁྲོ་ཞི་བར་བྱེད་པ་དང་། ཀླད་པའི་ནུས་པ་ཡར་རྒྱས་གཏོང་བར་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་ཡོད་པ་དེང་དུས་ཀྱི་ཚན་རིག་པས་ཀྱང་ཁས་ལེན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།

མདོར་ན། ཁོང་ཁྲོ་ནི་ལུས་སེམས་གཉིས་ཀར་གནོད་ཚབས་ཆེ་བའི་ནད་གཞི་ཞིག་དང་འདྲ་བས། དེ་ལ་བཅོས་ཐབས་དང་དྲན་པའི་སྒོམ་སོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྟངས་འཛིན་བྱེད་རྒྱུ་ནི་གལ་འགངས་ཧ་ཅང་ཆེའོ།།

འདི་ནི་ཁོང་ཁྲོའི་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་ས་བོན་ཙམ་ཡིན་པས། ཁྱེད་ཀྱིས་དགོས་མཁོ་ལྟར་ཁ་སྣོན་དང་བཟོ་བཅོས་གནང་ཆོག