ཨུཏྟར་པྲ་དེ་ཤི

Category:རྒྱ་གར་གྱི་མངའ་སྡེ། Category:ཨུཏྟར་པྲ་དེ་ཤ།

ཨུཏྟར་པྲ་དེ་ཤ་ (ལེགས་སྦྱར་སྐད།: उत्तर प्रदेश, དབྱིན་ཇིའི་སྐད།: Uttar Pradesh) ནི་རྒྱ་གར་གྱི་བྱང་ཕྱོགས་སུ་ཆགས་པའི་མངའ་སྡེ་ཞིག་ཡིན་ལ། འདི་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་ཤེས་རིག་དར་བའི་ལྟེ་བ་གཙོ་བོ་ཞིག་ཡིན། འདི་ནི་བེད་ཀྱི་དུས་རབས་ (Vedic period) ཀྱི་ལམ་སྲོལ་དར་ས་དང་། དགེ་སྦྱོང་གི་གསུང་རབ་དར་སྤེལ་གཏོང་བའི་གནས་གཞི་གཙོ་བོ་ཞིག་ཀྱང་ཡིན།    

 མིང་གི་འབྱུང་ཁུངས་དང་སྲིད་འཛིན་མིང་གི་འགྱུར་ལྡོག  "ཨུཏྟར་པྲ་དེ་ཤ་" ཞེས་པའི་མིང་འདི་ནི་ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་ལས་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན་ཏེ། "ཨུཏྟར་" (Uttar) ནི་ "བྱང་" དང་ "པྲ་དེ་ཤ་" (Pradesh) ནི་ "མངའ་སྡེ་" འམ་ "ས་ཁུལ་" ལ་གོ་བ་ཡིན།  མིང་འདི་ནི་ ༡༩༥༠ ལོའི་ཟླ་ ༡ ཚེས་ ༢༤ ཉིན་སྤྱི་མཐུན་རྒྱ་གར་གྱི་སྲིད་འཛིན་གྱིས་ "མངའ་སྡེ་གཅིག་སྒྲིལ།" (United Provinces) ཞེས་པའི་ཚབ་ཏུ་གཏན་འབེབས་བྱས་པ་ཞིག་ཡིན།   

ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ས་ཁུལ་འདིར་མིང་འདྲ་མིན་བཏགས་ཡོད་དེ། བེད་ཀྱི་དུས་རབས་མཇུག་ཏུ་ "བྲམ་ཟེའི་དྲང་སྲོང་གི་ཡུལ།" (Brahmarshi Desha) འམ་ "དབུས་ཀྱི་ཡུལ།" (Madhya Desha) ཞེས་འབོད།  རྒྱ་གར་རང་བཙན་ཐོབ་རྗེས་ ༡༩༤༩ ལོར་མངའ་སྡེའི་མིང་ལ་ "ཨཱརྱཱ་ཝརྟ།" (Aryavarta) ཞེས་འདོགས་དགོས་པའི་གྲོས་གཞི་ཤུགས་ཆེན་བྱུང་ནའང་། མཐར་ "ཨུཏྟར་པྲ་དེ་ཤ་" ཞེས་པའི་མིང་འདི་ལ་མོས་མཐུན་བྱུང་བ་ཡིན།    

== སྲིད་འཛིན་མིང་གི་ལོ་རྒྱུས་འགྱུར་རིམ། === {| class"wikitable" ! དུས་རབས།!! ལས་ཁུངས་ཀྱི་མིང་།!! གལ་ཆེའི་དོན་སྙིང་དང་བྱུང་ཁུངས།

|- | བེད་ཀྱི་དུས་རབས་མཇུག་མ། | | བྲམ་ཟེའི་དྲང་སྲོང་གི་ཡུལ། / དབུས་ཀྱི་ཡུལ། | | ཆོས་ལུགས་དང་རིག་གནས་ཀྱི་ལྟེ་བ།  |- | ༡༨༣༤–༡༨༣༦ | | ཨ་གྷ་རཱ་སྲིད་འཛིན་ས་ཁུལ། | | དབྱིན་ཇིའི་དབང་སྒྱུར་འོག་གི་སྲིད་འཛིན་ལྟེ་བ།  |- | ༡༨༣༦–༡༨༧༧ | | ནུབ་བྱང་མངའ་སྡེ། (North-Western Provinces) | | ཨ་གྷ་རཱ་ནས་འཛིན་སྐྱོང་བྱས་པའི་ས་ཁུལ།  |- | ༡༩༠༢–༡༩༣༧ | | ཨ་གྷ་རཱ་དང་ཨའོ་དྷི་གཅིག་སྒྲིལ་མངའ་སྡེ། | | ས་ཁུལ་གཉིས་གཅིག་ཏུ་བསྒྲིལ་བའི་མིང་། |- | ༡༩༣༧–༡༩༥༠ | | མངའ་སྡེ་གཅིག་སྒྲིལ། (United Provinces) | | མིང་བསྡུས་ཏེ་བཟོས་པ།  |- | ༡༩༥༠ ནས་ད་ལྟའི་བར། | | ཨུཏྟར་པྲ་དེ་ཤ། (Uttar Pradesh) | | རྒྱ་གར་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་མངའ་སྡེ་དངོས།  |}   

 གནའ་བོའི་དུས་རབས་དང་ཆོས་ལུགས།  སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་ ༦ པའི་ནང་། རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོགས་སུ་རྒྱལ་ཁབ་ཆེན་པོ་བཅུ་དྲུག་ (Mahajanapadas) བྱུང་བའི་ཁྲོད་ནས། ཀོ་ས་ལཱ་ (Kosala) དང་། ཀཱ་ཤི་ (Kashi)། བཏྶ་ (Vatsa) སོགས་མང་པོ་ཞིག་ད་ལྟའི་ཨུཏྟར་པྲ་དེ་ཤའི་ས་ཁུལ་དུ་ཆགས་ཡོད།    

 སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས།  ཨུཏྟར་པྲ་དེ་ཤ་ནི་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་གནས་མཆོག་གལ་ཆེན་མང་པོ་ཞིག་གི་འབྱུང་གནས་ཡིན།

ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི། (Varanasi): འདི་ནི་འཛམ་གླིང་གི་གྲོང་ཁྱེར་རྙིང་ཤོས་ཤིག་ཡིན་ལ། དེའི་ཉེ་འགྲམ་གྱི་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ། (Sarnath) ནི་སྟོན་པ་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཆོས་འཁོར་དང་པོ་བསྐོར་བའི་གནས་ཁྱད་པར་ཅན་དེ་ཡིན།

རྩྭ་མཆོག་གྲོང་། (Kushinagar): འདི་ནི་སྟོན་པ་སངས་རྒྱས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་གནས་མཆོག་ཡིན།

མཉན་ཡོད། (Sravasti): སྟོན་པ་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་དབྱར་གནས་མང་ཤོས་མཛད་སའི་གནས་ཡིན།

 གཅེར་བུ་བའི་ཆོས་ལུགས།  ཨའོ་དྷ་ཡཱ་ (Ayodhya) ནི་གཅེར་བུ་བའི་སྟོན་པ་ (Tirthankaras) ལྔ་ཡི་འཁྲུངས་གཞིས་ཡིན་པར་བརྩི་ལ། མ་ཐུ་རཱ་ (Mathura) ནི་གཅེར་བུ་བའི་སྒྱུ་རྩལ་དང་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལྟེ་བ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན།

 རྒྱལ་བརྒྱུད་ཆེན་པོ་དག་གི་དུས་རབས།  ས་ཁུལ་འདི་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་རྒྱལ་བརྒྱུད་ཆེན་པོ་དག་གི་དབང་སྒྱུར་འོག་གནས་ཡོད།

མོརྱའི་རྒྱལ་བརྒྱུད། (Maurya Empire): སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་ ༤ ནས་ ༢ བར། མྱ་ངན་མེད་ཀྱིས་དྲང་སྲོང་ལྷུང་བ་སོགས་སུ་རྡོ་རིང་བཙུགས་པ་དེ་དག་དེང་སང་རྒྱ་གར་གྱི་རྒྱལ་རྟགས་སུ་གྱུར་ཡོད།
ཀུ་ཥཱ་ཎའི་རྒྱལ་བརྒྱུད། (Kushan Empire): མ་ཐུ་རཱ་ནི་ཁོང་ཚོའི་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་རྒྱལ་ས་དང་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ལྟེ་བ་ཡིན། འདི་ནི་མ་ཐུ་རཱའི་སྒྱུ་རྩལ་ (Mathura School of Art) དར་བའི་དུས་རབས་ཡིན།
གུཔྟའི་རྒྱལ་བརྒྱུད། (Gupta Empire): འདི་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་ "གསེར་གྱི་དུས་རབས་" སུ་བརྩི་ཞིང་། པྲ་ཡཱ་གྷ་ (Prayagraj) ནི་ཁོང་ཚོའི་སྟོབས་ཤུགས་ཀྱི་ལྟེ་བ་ཡིན།
མོགྷལ་རྒྱལ་བརྒྱུད། (Mughal Empire): ཨ་གྷ་རཱ་ (Agra) ནི་མོགྷལ་གོང་མ་རིམ་བྱོན་གྱི་རྒྱལ་ས་ཡིན་པ་དང་། འཛམ་གླིང་གི་ངོ་མཚར་ཆེ་བའི་ཏཱ་ཇི་མ་ཧལ། (Taj Mahal) ཡང་འདི་རུ་ཡོད།

 རང་བཙན་འཐབ་རྩོད་དང་དེང་རབས་ལོ་རྒྱུས།  ༡༨༥༧ ལོའི་རྒྱ་གར་གྱི་རང་བཙན་འཐབ་རྩོད་ཐོག་མ་དེ་ཨུཏྟར་པྲ་དེ་ཤའི་མི་རུཏ་ (Meerut) ནས་འགོ་བཙུགས་པ་ཡིན།  ཇཱན་སིའི་རྒྱལ་མོ་ལཀྵ་མཱི་བཱ་ཡི། (Rani Lakshmibai) དང་བེ་གམ་ཧ་ཛ་རཏ་མ་ཧལ། (Begum Hazrat Mahal) སོགས་ནི་ས་ཁུལ་འདིའི་དཔའ་མོ་གཙོ་བོ་དག་ཡིན།   

༢༠༠༠ ལོའི་ཟླ་ ༡༡ ཚེས་ ༩ ཉིན་ཨུཏྟར་པྲ་དེ་ཤའི་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་རི་རྒྱུད་ས་ཁུལ་རྣམས་ལོགས་སུ་བཀར་ནས་ཨུཏྟར་ཁཱནྜ་ (Uttarakhand) མངའ་སྡེ་གསར་འཛུགས་བྱས།  ད་ལྟའི་ཆར་ཨུཏྟར་པྲ་དེ་ཤ་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་མི་འབོར་མང་ཤོས་ཀྱི་མངའ་སྡེ་དང་སྲིད་དོན་གྱི་ནུས་པ་ཆེ་ཤོས་དེ་ཡིན།    

 དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ།