མོན་པའི་ཡུལ་སྲོལ་གོམས་གཤིས་

མོན་ཡུལ་གྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡུལ་སྲོལ་གོམས་གཤིས།  

མོན་ཡུལ་ནི་ནང་ཆོས་དར་ཁྱབ་ཆེ་ཞིང་ཞི་བདེ་ལྷིང་འཇགས་ཀྱི་ཡུལ་ལྗོངས་ཤིག་ཡིན་པས། དེར་གནས་པའི་མོན་རིགས་ཀྱི་ཡུལ་སྲོལ་གོམས་གཤིས་དང་རིག་གཞུང་ནི་ནང་ཆོས་ཀྱི་བག་ཆགས་ཟབ་མོས་ཁྱབ་པའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན། རྩོམ་འདིར་མོན་ཡུལ་གྱི་སྤྱི་ཚོགས་རིག་གཞུང་གི་ཁྱད་ཆོས་གཙོ་བོ་འགའ་ཞིག་ངོ་སྤྲོད་ཞུས་ཡོད།

 མོན་རིགས་ཀྱི་རིག་གཞུང་ངམ་རིག་གནས་ཀྱི་གོ་དོན། 
སྤྱིར་རིག་གཞུང་ཞེས་པ་ནི་མི་རིགས་ཤིག་གཞན་ལས་ལོགས་སུ་འབྱེད་བྱེད་ཀྱི་ཆོས་གཙོ་བོ་ཡིན་ལ། དེ་ནི་མི་རིགས་རང་ཉིད་ཀྱི་ཤ་ཁྲག་རུས་གསུམ་དུ་འཐིམ་པའི་ཐུན་མིན་གྱི་ལེགས་བྱང་ཞིག་ཡིན།

•རིག་གནས་ཀྱི་གོ་དོན།  
སྤྱིར་རིག་གནས་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་སྤྱོད་ཚུལ་དེ་ནི་ས་པཎ་གྱིས་གསུངས་པའི་རིག་གནས་ཆེ་བ་ལྔ་ (སྒྲ་རིག་པ། ཚད་མ་རིག་པ། བཟོ་བ་རིག་པ། གསོ་བ་རིག་པ། ནང་དོན་རིག་པ།) དང་ཆུང་བ་ལྔ་ (སྙན་ངག མངོན་བརྗོད། སྡེབ་སྦྱོར། སྐར་རྩིས། ཟློས་གར།) བཅས་རིག་གནས་བཅུ་ལ་གོ་དགོས་པ་མ་ཟད། དེང་དུས་ ཆབ་སྲིད། དཔལ་འབྱོར། རིག་གནས་གསུམ་གྱི་ནང་ཚན་དུ་འགྲོ་བ་མིའི་འཚོ་བ་ལས་བསྐྲུན་པའི་དངོས་པོ། སློབ་གསོ། རྩོམ་རིག ཚན་རིག སྒྱུ་རྩལ། བསམ་པའི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་སྤྱི་མིང་ཞིག་ལ་ཡང་གོ

 •	རིག་གཞུང་གི་གོ་དོན། 
ཕྱི་ལུགས་ལྟར་ན། རིག་གཞུང་ (Culture) ཞེས་པ་དེ་སྐད་ཡིག་ཙམ་མ་ཡིན་པར་ཆོས། ཡུལ་གོམས་གཤིས་ལུགས། སེམས་ཁམས། བཟང་སྤྱོད། སྒྱུ་རྩལ། རྩོམ་རིག་སོགས་མི་རིགས་ཤིག་གི་ཁྱད་ཆོས་མང་ཆེ་བ་འདུས་པའི་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཁྱབ་ཆེ་བའི་དོན་ལ་གོ མོན་རིགས་ཀྱི་ཡུལ་སྲོལ་གོམས་གཤིས་དག་ཀྱང་རིག་གཞུང་གི་ཁོངས་སུ་གཏོགས།

 མོན་ཡུལ་གྱི་རིག་གཞུང་གི་དབྱེ་བ། 
མོན་རིགས་ཀྱི་རིག་གཞུང་དེ་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་དབྱེ་ཆོག
 ༡.	ཐ་སྙད་རིག་གཞུང་ (Intellectual/Classical Culture) 
དེ་ནི་རང་རིགས་ཀྱི་སྐད་ཡིག་ནང་ཡོད་པའི་སྒྲ། ཚད། བཟོ། གསོ། ནང་དོན་སོགས་སློབ་གཉེར་བྱ་བའི་ཡུལ་རིག་པའི་གནས་དག་ལ་གོ་དགོས།
མོན་རིགས་ཀྱི་ཐ་སྙད་རིག་གཞུང་ནི་བོད་རིགས་དང་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་པས། བོད་ཀྱི་སྐད་ཡིག་དང་རིག་གཞུང་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པའི་འགན་ཁུར་མོན་མི་རིགས་ལ་ཡང་ཡོད།

 ༢.	སྤྱི་ཚོགས་རིག་གཞུང་ (Social/Folk Culture)། 
དེ་ནི་ངལ་རྩོལ་མི་དམངས་ཀྱི་རྣམ་དཔྱོད་ལས་ཐོན་པའི་རྒྱུན་གཏན་འཚོ་བའི་ཁྲོད་གནས་པའི་ལུགས་སྲོལ། བཟང་སྤྱོད། ཡུལ་གོམས་གཤིས་ལུགས། བཟའ་བཏུང། ཆས་གོས། ལས་རིགས་སོགས་འཚོ་ཐབས་ཕྱི་ནང་གི་ཆ་རྐྱེན་ཀུན་ལ་གོ་ཆོག
མོན་ཡུལ་དུ་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་བདུན་པ་ཙམ་ནས་ནང་ཆོས་དར་ཞིང་བག་ཆགས་ཟབ་མོ་བཞག་པས་མོན་མི་རིགས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་རིག་གཞུང་ཡོངས་ལ་ནང་ཆོས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོ་ཐེབས་ཡོད།

 མོན་ཡུལ་གྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡུལ་སྲོལ་གོམས་གཤིས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས། 
མོན་ཡུལ་གྱི་སྤྱི་ཚོགས་རིག་གཞུང་དེ་དག་ལས་ནང་ཆོས་ལ་འཛིན་པའི་དད་པ་དངོས་སུ་མཚོན་ཐུབ།

༡. བཟའ་བཏུང་གི་ཕུད་མཆོད།
•མོན་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཟའ་བཏུང་གང་སྤྱོད་ཀྱང་སྔོན་ལ་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་མཆོད་པ་འབུལ་བར་བྱེད།
ཟས་ཕུད། ཞོགས་ཟས་དང་དགུང་ཚིགས་སོགས་ཀྱི་ཟས་ཀྱི་ཕུད་རྣམས་ནང་གི་མཆོད་ཁང་ངམ་ཚོམས་སུ་མཆོད་པ་འབུལ་སྲོལ་ཡོད། དེ་ཡང་ཁ་ནས་ "དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་མཆོད་པ་འབུལ་ལོ།" ཞེས་བརྗོད་དེ་ཟས་ཕུད་ནམ་མཁར་གཏོར་ནས་ཕྱོགས་བཅུའི་སངས་རྒྱས་དང་བྱང་སེམས་ལ་འབུལ་བའི་མོས་པ་བྱེད།

•	ཐབ་ཀྱི་ཕུད། ཐབ་ཀྱི་ཟུར་གསུམ་དུ་ཡང་ཟས་ཕུད་འབུལ་སྲོལ་ཡོད་ལ། དེ་ནི་མེ་ལྷ་དག་གི་གཡང་ཆགས་པ་དང་ནང་གི་བྱ་བ་ཚགས་ཚུད་ཡོང་བའི་ཆེད་དུ་ཡིན།
•	ལམ་བར་གྱི་ཕུད། ལམ་རྒྱགས་བཟའ་སྐབས་ཀྱང་སྔོན་དུ་དཀོན་མཆོག་དང་ས་གནས་དེའི་ གཞི་བདག་ གི་ཆེད་དུ་ཟས་ཅུང་ཙམ་ནམ་མཁར་གཏོར་བ་དང་གཡས་གཡོན་དུ་འཇོག་སྲོལ་ཡོད།

•	དགོས་པ། མཆོད་པ་འབུལ་སྲོལ་འདི་ནི་ཚོགས་བསོད་ནམས་གསོག་པ་དང་རེ་དོགས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ཆོས་བརྒྱད་དང་བྲལ་བའི་དགེ་སྦྱོར་སྒྲུབ་པའི་ཐབས་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་ཡིན།

༢. ཆོས་ཀྱི་བྱ་བ།
•	མཎི་འཁོར་དང་རླུང་རྟ། ལམ་ཟུར་དང་གཡང་གཟར་པོ། འཇིགས་སུ་རུང་བའི་ས་གནས་སོགས་སུ་ལག་སྐོར་མ་ཎི་བཞེངས་པ་དང་རླུང་རྟ་དར་ལྕོག་སྒྲེངས་བཙུགས་བྱེད་སྲོལ་ཡོད། གཟུང་སྔགས། ས་གནས་དེ་དག་ཏུ་འབྱོར་ཚེ་ཚང་མས་ཆོས་ཀྱི་སྙིང་པོ་ ཡི་གེ་དྲུག་མ་ཨོཾ་མ་ཎི་པདྨེ་ཧཱུཾ་ དང་སློབ་དཔོན་པདྨ་འབྱུང་གནས་ཀྱི་གཟུང་སྔགས་ ཨོཾ་ཨ་ཧཱུཾ་བཛྲ་གུ་རུ་པདྨ་སིདྡྷི་ཧཱུཾ་ སོགས་བགྲངས་ནས་རང་གཞན་གྱི་ནད་ཡམས་དང་བར་ཆད་ཞི་བའི་སྨོན་ལམ་འདེབས་པར་བྱེད།

•	ཆུ་རྐང་དང་ཡོན་ཆབ། རྒྱུན་སྤྱོད་ཀྱི་ཆུ་མིག་ལ་ཆུ་རྐང་ཞེས་བརྗོད་ཅིང་། དེར་ཆུས་སྐོར་མ་ཎི་བཞེངས་པ་དང་དྲིལ་བུ་བཏགས་སྲོལ་ཡོད། ཞོགས་པ་སྔ་པོར་ཆུ་རྐང་ནས་ཆུ་ཕུད་འཁྱེར་ཏེ་ ཡོན་ཆབ་ འབུལ་སྲོལ་མཆིས།
•	ཆོ་གའི་གོ་རིམ། ལུང་པར་ཆོ་ག་ཞབས་རིམ་གང་སྒྲུབ་ཀྱང་ཆེས་ཐོག་མར་རྩ་བའི་བླ་མ། ཡི་དམ། བྱང་སེམས། དཔའ་བོ་མཁའ་འགྲོ། ཆོས་སྐྱོང། སྲུང་མ། ཡུལ་ལྷ། གཞི་བདག་ བཅས་ལ་མཆོད་པ་འབུལ་བའི་གོ་རིམ་གཏན་འཁེལ་ཡོད།

༣. ཡུལ་ལྷ་དང་གཞི་བདག
•	ཡུལ་ལྷ་མཆོད་པ། མོན་ཡུལ་གྱི་ལུང་པ་ཕལ་ཆེ་བ་ལ་རང་རང་གི་ཡུལ་ལྷ་བྱེ་བྲག་པ་རེ་ཡོད་ཅིང་། དེ་དག་གིས་ཡུལ་མི་རྣམས་ཀྱི་གེགས་རྐྱེན་སེལ་ཞིང་འཕྲལ་གྱི་བར་ཆད་ལས་སྲུང་བར་བྱེད། ཡུལ་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཡུལ་ལྷ་ལ་ བསང་གསོལ་ དང་མཆོད་པ་འབུལ་སྲོལ་ཡོད།

•	ཆུ་ལྷ་དང་གཞི་བདག ཆུ་མིག་ནི་ས་བབ་དམའ་སའི་གཤོངས་དང་རོང་ཁུངས་སོགས་ནས་ཐོན་སྲོལ་ཡོད་ལ། དེ་ལ་ཆུ་ལྷ་དང་གཞི་བདག་གནས་པར་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད་ཅིང་། ཁོང་ཚོས་དབྱར་དུས་སུ་བསིལ་ཆུ་དང་དགུན་དུས་སུ་ཚ་ཆུ་སྟེར་བཞིན་ཡོད་པར་ངོས་འཛིན་ཞུས།

•	མཆོད་འབུལ་གྱི་ངོས་འཛིན། མོན་མི་རིགས་ཀྱིས་ཡུལ་ལྷ་དང་གཞི་བདག་དེ་དག་ནི་གནས་སྐབས་ཀྱི་གྲོགས་དང་འཕྲིན་ལས་སྒྲུབ་མཁན་གྱི་འཇིག་རྟེན་པའི་ལྷ་ཞིག་ཏུ་ངོས་འཛིན་པ་ལས། མཐར་ཐུག་གི་སྐྱབས་གནས་སུ་ནམ་ཡང་མི་འཛིན་པ་དེས་ནང་ཆོས་ཀྱི་ལྟ་བ་གཏིང་ནས་ཟིན་པ་མཚོན།

 མདོར་བསྡུས་ན། 
མོན་ཡུལ་གྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡུལ་སྲོལ་གོམས་གཤིས་འདི་དག་ནི་ཆོས་སེམས་དང་བཟང་སྤྱོད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དུས་དང་རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་ཉམས་མེད་པར་བྱེད་པའི་བྱ་བ་གལ་ཆེན་དུ་མཐོང་ཞིང་། མོན་མི་རིགས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་རིག་གཞུང་ཡོངས་སུ་ཆོས་ཀྱི་བག་ཆགས་ཟབ་མོ་ཞིག་མཚོན་པའོ།།