ཁུ་ནུའི་ལོ་རྒྱུས་

ཁུ་ནུ་རྫོང་ (, ) ནི་རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོགས་ཧི་མ་ཅལ་མངའ་སྡེའི་བྱང་ཤར་མཚམས་སུ་ཆགས་པའི་རི་མཐོའི་རྫོང་ཞིག་ཡིན། [1, 2] རྫོང་འདིའི་སྲིད་འཛིན་ལྟེ་གནས་ནི་རེ་ཀོང་པིའོ་ (Reckong Peo) ཡིན། ཁུ་ནུ་ནི་རང་བྱུང་གི་མཛེས་ལྗོངས་དང་། ཀུ་ཤུའི་ལྡུམ་རྭ། དེ་བཞིན་བོད་ཀྱི་ནང་བསྟན་དང་ཧིན་དྷུའི་ཆོས་ལུགས་ཟུང་འབྲེལ་གྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རིག་གནས་བཅས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གྲགས་པ་ཞིག་ཡིན། [3, 4]

 སྤྱི་བཤད། 
ཁུ་ནུ་རྫོང་ནི་ཧི་མ་ཅལ་མངའ་སྡེའི་རྒྱལ་ས་ཤིམ་ལ་ (Shimla) ནས་ཀི་ལོ་མི་ཊར་ ༢༣༥ ཙམ་གྱི་སར་ཆགས་ཡོད། རྫོང་འདིའི་རྒྱ་ཁྱོན་ལ་སྤྱི་ལེ་གྲུ་བཞི་མ་ ༦,༤༠༡ ཙམ་ཡོད་ཅིང་། [1] འདི་ནི་ས་བབས་ཀྱི་མཐོ་ཚད་ལྟར་ས་ཁུལ་གསུམ་དུ་བགོ་ཆོག་པ་ནི།

 ཁུ་ནུ་སྟོད།: འདིའི་ནང་པུ་ (Pooh) དང་། ཏ་པོ། (Tabo) ཀ་ནམ། (Kanam) ལྕང་གོ་ (Chango) སོགས་ཚུད་ཡོད།
 ཁུ་ནུ་བར།: འདིའི་ནང་ཀལ་པ་ (Kalpa) དང་། ར་རང་། (Rarang) རོ་གི་ (Roghi) སོགས་ཚུད་ཡོད།
 ཁུ་ནུ་སྨད།: འདིའི་ནང་སང་ལ་ (Sangla) དང་། རག་ཆམ། (Rakchham) ཅི་ཊ་ཀུལ་ (Chitkul) སོགས་ཚུད་ཡོད།

རྫོང་འདིའི་གཙོ་བོའི་ཆུ་བོ་ནི་བོད་ནས་བབས་པའི་གླང་ཆེན་ཁ་འབབ་ (Sutlej) ཡིན་ཞིང་། དེ་མིན་བས་པ་ (Baspa) དང་སྤི་ཏི་ (Spiti) ཆུ་བོ་གཉིས་ནི་དེའི་ཡན་ལག་ཆུ་བོ་ཆེ་ཤོས་གཉིས་ཡིན། རྫོང་འདིར་ཁྱོན་བསྡོམས་ཏེ་ཧ་སིལ་ (Tehsils) ལྔ་ཡོད་པ་ནི། སང་ལ། པུ། ནི་ཅར། མུ་རང་། ཀལ་པ་བཅས་ཡིན། [1, 5]

 མིང་གི་བྱུང་ཚུལ་དང་ལོ་རྒྱུས། 
ཁུ་ནུ་ཞེས་པའི་མིང་འདི་ལེགས་སྦྱར་གྱི་ཚིག་ "ཀིམ་" (Kim) ཅི་འདྲ་ཞིག་དང་། "ནར་" (Nar) མི་བཅས་ཚིག་གཉིས་འདུས་པ་ལས་བྱུང་བར་བཤད། འདིའི་དོན་ནི་ "འདི་དག་མི་ཡིན་ནམ་" (ཅི་འདྲ་བའི་མི་ཞིག་གམ་མི་འདྲ་བའི་མི་ཞིག་ཡིན་ནམ་) ཞེས་པའི་དོན་ཡིན། [3] ཡང་མཁས་པ་འགའ་རེས་འདི་ནི་ "ཧི་མ་ནར་" (Himnar) ཞེས་པ་ལས་བྱུང་བར་བཤད་ཅིང་། དོན་ནི་གངས་རིའི་མི་ཞེས་པའོ།། བོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་ནང་ས་ཁུལ་འདི་ལ་ "ཁུ་ནུ་" ཞེས་འབོད་པ་དང་། ལ་དྭགས་པ་ཚོས་འདི་ལ་ "མོ་ནེ་" (Mone) ཞེས་འབོད།

ཁུ་ནུ་ནི་དུས་རབས་ ༡༠ པ་ནས་ ༡༡ པའི་བར་བོད་ཀྱི་མངའ་རིས་གུ་གེ་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཤིག་ཡིན། [1, 6] ཕྱིས་སུ་བུ་ཤ་ཧར་ (Bushahr) རྒྱལ་ཕྲན་གྱི་མངའ་ཁོངས་སུ་གྱུར་ཅིང་། བཤད་རྒྱུན་དུ་རྒྱལ་ཕྲན་འདི་ཐོག་མར་ཤྲི་ཀྲི་ཤན་གྱི་ (Shri Krishna) སྲས་པྲ་དྷྱུམ་ན་ (Pradyumna) ཡིས་བཙུགས་པར་གྲགས། [4] རྒྱལ་ཕྲན་འདིའི་རྒྱལ་ས་ཐོག་མ་ནི་ཀམ་རུ་ (Kamru) ཡིན། ༡༩༦༠ ལོའི་ཟླ་ ༥ ཚེས་ ༡ ཉིན་ཁུ་ནུ་ནི་ཧི་མ་ཅལ་མངའ་སྡེའི་རྫོང་དྲུག་པ་དེ་ཆགས་པ་ཡིན།

 རིག་གནས་དང་ཡུལ་སྲོལ། 
ཁུ་ནུའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རིག་གནས་རྒྱུན་འཛིན་བྱེད་པར་ས་གནས་ཀྱི་ལྷ་ (Devta/Shu) རྣམས་ཀྱིས་ནུས་པ་གལ་ཆེན་བཏོན་ཡོད་པར་བཤད། གལ་ཏེ་ལྷ་འདི་དག་གིས་བཅས་པའི་ཁྲིམས་སྲོལ་དང་སྒྲིག་གཞི་རྣམས་མེད་ཚེ། ཁུ་ནུའི་རིག་གནས་འདི་དག་སྔ་མོ་ནས་ཉམས་ཟིན་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད། [7, 8] ཁུ་ནུའི་རིག་གནས་ལ་བོད་ཀྱི་ཤེས་རིག་དང་རྒྱ་གར་གྱི་ཤེས་རིག་གཉིས་ཀའི་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་ཡོད་པས། དུས་ཆེན་འགའ་རེ་བོད་དང་འདྲ་བ་དང་། འགའ་རེ་རྒྱ་གར་གྱི་ལུགས་སྲོལ་དང་མཐུན་པ་ཡོད། [4, 7]

 ཆས་གོས།: ཁུ་ནུའི་ཡུལ་མིའི་ངོ་རྟགས་མཚོན་བྱེད་གལ་ཆེན་ཞིག་ནི་ཁུ་ནུའི་ཞྭ་མོ་ "ཐེ་པང་" (Thepang) ཞེས་པ་དེ་ཡིན། བུད་མེད་རྣམས་ཀྱིས་དོ་རུ་ (Dohru) དང་། ཆ་ལི། (Choli) གཱ་ཆང་སོགས་གྱོན་པ་དང་། སྐྱེས་པ་ཚོས་ཆུ་པ་ (Chuba) དང་སུ་ཐན་ (Sutan) གྱོན་སྲོལ་ཡོད། [9, 10]
 ཟས་རིགས།: ཁུ་ནུའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཟས་རིགས་ཀྱི་གཙོ་བོ་ནི་ཅིལ་ཊ་ (Chilta) དང་། ལའོ་རེ། (Laure) དུག་ཏི། (Dukti) དྷུ་ (Dhu) སོགས་ཡིན། ཁུ་ནུའི་ཟས་གོས་དང་ཡུལ་སྲོལ་རྣམས་གཞན་དང་མི་འདྲ་བར་དམིགས་བསལ་བ་ཞིག་ཡོད་པས། ཡུལ་སྐོར་སྤྲོ་འཆམ་པ་མང་པོ་ས་གནས་འདིའི་ཆོས་ལུགས་དང་རིག་གནས་ལ་རྒྱུས་ལོན་བྱེད་པར་ཡོང་གི་ཡོད། [2, 11]
 འཐག་ལས་དང་ལག་ཤེས།: ཁུ་ནུ་ནི་འཐག་ལས་ལ་ཧ་ཅང་མཁས་པ་ཞིག་ཡིན་ཞིང་། ཁུ་ནུའི་སྣམ་བུ་ (Kinnauri Shawl) དང་། ས་གདན། ཕྱིང་པ། ཞྭ་མོ་བཅས་ནི་རྒྱ་གར་ཡོངས་སུ་སྙན་གྲགས་ཆེ་བའི་ཐོན་རྫས་ཡིན།

 དུས་ཆེན་གཙོ་བོ་ཁག 
ཁུ་ནུ་རྫོང་ནི་དུས་ཆེན་དང་ཡུལ་སྲོལ་གྱིས་ཕྱུག་པའི་ཡུལ་ཞིག་ཡིན་ཞིང་། དུས་ཆེན་འདི་དག་གིས་ས་གནས་ཀྱི་རིག་གནས་རྒྱུན་འཛིན་ལ་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། ཁུ་ནུ་སྟོད་དང་ཁུ་ནུ་སྨད་ཀྱི་ས་ཁུལ་ཁག་ཏུ་དུས་ཆེན་སྲུང་བརྩི་བྱེད་སྟངས་མི་འདྲ་བ་ཡོད་པ་དང་། དུས་ཆེན་ཡོངས་ཀྱི་ནང་གཞས་དང་ཞབས་བྲོ། རོལ་དབྱངས་བཅས་ཀྱིས་ཁེངས་ཏེ་སྤྲོ་སེམས་འཁོལ་བའི་ངང་སྲུང་བརྩི་བྱེད།

 ཕུ་ལེཆ། (Phulaich): འདི་ནི་ཁུ་ནུའི་མེ་ཏོག་གི་དུས་ཆེན་ཞིག་ཡིན། དུས་ཆེན་འདི་ནི་ལོ་ལྟར་ཕྱི་ཟླ་ ༩ པའམ་ ༡༠ པའི་ནང་རི་མགོའི་མེ་ཏོག་རྣམས་བཞད་པའི་སྐབས་སུ་སྲུང་བརྩི་བྱེད། ཡུལ་མི་རྣམས་རི་མགོར་ཕྱིན་ཏེ་མེ་ཏོག་བཏོག་ནས་ས་གནས་ཀྱི་ལྷ་ཁང་དུ་འབུལ་གྱི་ཡོད། འདི་ནི་ལྷ་དང་རང་བྱུང་ཁམས་མཉམ་འཛོམས་ཀྱི་མཚོན་རྟགས་ཤིག་ཏུ་ངོས་འཛིན་བྱེད། [12, 13]
 ལོ་གསར། (Losar): འདི་ནི་བོད་ཀྱི་ལུགས་སྲོལ་ལྟར་གྱི་ལོ་གསར་ཡིན་ཞིང་། ཁུ་ནུ་སྟོད་ཀྱི་ས་ཁུལ་ཁག་ཏུ་དགའ་གུས་ཆེན་པོས་སྲུང་བརྩི་བྱེད། [2, 5] ལོ་གསར་གྱི་སྔོན་དུ་ཡུལ་མི་རྣམས་ཀྱིས་རང་ཁྱིམ་གཙང་བཟོ་བྱེད་པ་དང་། ལོ་གསར་གྱི་ཉིན་མོར་ཆས་གོས་གསར་པ་གྱོན་ནས་ཕན་ཚུན་ལ་འཚམས་འདྲི་དང་དགའ་སྟོན་བྱེད། [14, 5]
 ས་ཛོ། (Sazo): ཕྱི་ཟླ་དང་པོའི་ནང་སྲུང་བརྩི་བྱེད་པའི་དུས་ཆེན་འདིའི་སྐབས། ཡུལ་མི་རྣམས་ཀྱིས་ལྷ་རྣམས་དགུན་ཁའི་རིང་ལྷ་ཡུལ་དུ་གཤེགས་པའི་སྐྱེལ་མ་བྱེད། [8, 15] འདིའི་སྐབས་སུ་ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོ་ག་དང་། རོལ་དབྱངས། དམིགས་བསལ་གྱི་བཟའ་བཏུང་བཅས་བཤམས་ཏེ་ལྷ་རྣམས་ལ་ཞལ་གྱེས་ཞུ་བའི་རྟེན་འབྲེལ་བྱེད། [8, 5]

ཁུ་ནུའི་དུས་ཆེན་ཡོངས་ཀྱི་ནང་ནཱ་ཊི་ (Nati) ཞེས་པའི་གཞས་ཤགས་དང་ཀྱང་ (Kayang) ཞེས་པའི་ཞབས་བྲོ་འཁྲབ་རྒྱུ་ནི་ཁུ་ནུའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཁྱད་ཆོས་ཤིག་ཡིན། [1, 8]

 མི་སྣ་གྲགས་ཅན། 

 ཁུ་ནུ་བླ་མ་བསྟན་འཛིན་རྒྱལ་མཚན། (༡༨༩༤-༡༩༧༧): ཁོང་ནི་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་མཁས་པ་ཆེན་པོ་ཞིག་དང་། ༸གོང་ས་༸སྐྱབས་མགོན་ཆེན་པོ་མཆོག་གི་བྱང་ཆུབ་སེམས་བསྐྱེད་ཀྱི་བླ་མ་ཡིན། [2]
 ཤྱམས་ས་རན་ནེ་གི། (Shyam Saran Negi): ཁོང་ནི་རང་བཙན་ཐོབ་པའི་རྒྱ་གར་ནང་འོས་ཤོག་དང་པོ་འཕེན་མཁན་དེ་ཡིན། [2]
 ཐ་ཀུར་སེན་ནེ་གི། (Thakur Sen Negi): ཁུ་ནུའི་ཆབ་སྲིད་མི་སྣ་གྲགས་ཅན་ཞིག་ཡིན། [2]

 དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ། 

 ཕྱི་ཕྱོགས་དྲ་ལིང༌། 

 ཁུ་ནུ་རྫོང་སྲིད་གཞུང་གི་དྲ་ཚིག