གཉིད་

གཉིད་ཀྱི་ལུས་ཁམས་དང་རིག་པའི་བྱེད་ལས། ལུས་སྟོབས་གསོ་ཐབས་དང་འཕྲོད་བསྟེན་གལ་གནད་ལ་དཔྱད་པ།
གཉིད་ནི་སྐྱེ་དངོས་རིག་པའི་གནས་བབ་ཅིག་ཡིན་ལ། དེ་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཁོར་ཡུག་དང་འབྲེལ་བ་ཆད་དེ་རིག་པ་མི་གསལ་བའི་རང་བཞིན་ཅིག་ཡིན། དེའི་སྐབས་སུ་འགུལ་སྐྱོད་ཉུང་དུ་འགྲོ་ཞིང་ལུས་ཀྱི་ནུས་པ་འཇུ་ལེན་གྱི་རིམ་པ་དལ་དུ་འགྲོ་བ་ཡིན།  གཉིད་ནི་ཀླད་པ་སོགས་ལུས་ཁམས་ཀྱི་བྱེད་ལས་མཚམས་ཆད་པ་ཞིག་མ་ཡིན་པར། དེ་ནི་ལུས་ཀྱི་ནུས་པ་མཉམ་གནས་(Homeostasis)ཡོང་བ་དང་། དྲན་པ་བརྟན་པོར་གཏོང་བ། ལུས་ཀྱི་འཕྲོད་བསྟེན་སྒྲིག་པ་བཅས་ལ་མེད་དུ་མི་རུང་བའི་བྱ་རིམ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན། དེང་རབས་ཀྱི་དབང་རྩའི་ཚན་རིག་ནང་གཉིད་ནི་འབུ་སྲིན་ནས་བཟུང་སྤྲེའུ་དང་མིའི་བར་གྱི་སྐྱེ་དངོས་ཡོངས་ལ་མཁོ་བའི་ལུས་ཁམས་ཀྱི་དགོས་མཁོ་ཞིག་ཏུ་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།    

བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པའི་ལྟ་ཚུལ།
བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པའི་ནང་དུ་གཉིད་ནི་ལུས་སྟོབས་གསོ་བ་དང་། བདེ་ཐང་དང་ཚེ་རིང་བའི་རྒྱུ་རྐྱེན་གཙོ་བོ་ཞིག་ཏུ་འདོད། གསོ་རིག་ལྟར་ན་ལུས་ཀྱི་འབྱུང་བ་ལྔ་ (ས་ཆུ་མེ་རླུང་ནམ་མཁའ་) དང་ཉེས་པ་གསུམ་ (རླུང་། མཁྲིས་པ། བད་ཀན་) གྱི་དོ་མཉམ་སྒྲིག་པ་ལ་གཉིད་ནི་མེད་དུ་མི་རུང་བ་ཞིག་ཡིན། གལ་ཏེ་གཉིད་མ་ཁུག་པ་འམ་གཉིད་ཀྱི་སྤུས་ཚད་ཞན་ན་ལུས་ཀྱི་ "རླུང་" འཁྲུགས་པ་དང་། སེམས་འཁྱོམས་པ། ལུས་སྟོབས་ཉམས་པ་སོགས་ཀྱི་ནད་གཞི་ཡོང་གི་ཡོད།

གཉིད་ཀྱི་འཁོར་སྐྱོད་སྒྲིག་གཞི།
གཉིད་ནི་ལུས་ཀྱི་མ་ལག་གཙོ་བོ་གཉིས་ཀྱིས་སྟངས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། དེ་ནི་གཉིད་ཀྱི་གནོན་ཤུགས་ (Process S) དང་ཉིན་མཚན་གྱི་འཁོར་མཚམས་ (Process C) གཉིས་ཡིན།  གཉིད་ཀྱི་གནོན་ཤུགས་ནི་ང་ཚོ་སད་ནས་བསྡད་པའི་རིང་ལ་ཀླད་པའི་ནང་ adenosine ཞེས་པའི་རྫས་ཤིག་གསོག་འཇོག་བྱེད་པ་ལས་བྱུང་བ་དང་། དེས་གཉིད་ཁུག་པའི་འདོད་པ་སྐུལ་གྱི་ཡོད།  ཉིན་མཚན་གྱི་འཁོར་མཚམས་ནི་ཀླད་པའི་ནང་གི་ "ཆུ་ཚོད་" ལྟ་བུ་ཞིག་ཡིན་ལ། དེས་ཉིན་མོར་སད་པ་དང་མཚན་མོར་གཉིད་པའི་རིམ་པ་སྒྲིག་གི་ཡོད།    

གཉིད་ཀྱི་དུས་རིམ་དང་ཁྱད་ཆོས།
མིའི་གཉིད་ནི་དུས་རིམ་ཆེན་པོ་གཉིས་སུ་དབྱེ་ཆོག དེ་ནི་མིག་འགུལ་མྱུར་བ་མིན་པའི་གཉིད་ (NREM) དང་མིག་འགུལ་མྱུར་བའི་གཉིད་ (REM) གཉིས་ཡིན།    

༡། མིག་འགུལ་མྱུར་བ་མིན་པའི་གཉིད། (NREM Sleep)
འདི་ལ་ནང་གསེས་རིམ་པ་གསུམ་ཡོད།

རིམ་པ་དང་པོ། (N1): གཉིད་ཡང་མོ། འདི་ནི་སད་པ་དང་གཉིད་པའི་བར་གྱི་མཚམས་ཡིན།    

རིམ་པ་གཉིས་པ། (N2): གཉིད་ཅུང་ཟབ་པ། འདི་ནི་གཉིད་ཐེངས་གཅིག་གི་ཕྱེད་ཀ་ཙམ་ཟིན་གྱི་ཡོད།

རིམ་པ་གསུམ་པ། (N3): གཉིད་ཟབ་མོ། འདི་ནི་ལུས་སྟོབས་གསོ་བ་དང་ཀླད་པའི་སྙིགས་མ་ཕྱིར་འདོན་བྱེད་པའི་དུས་རིམ་གལ་ཆེན་དེ་ཡིན།    

༢། མིག་འགུལ་མྱུར་བའི་གཉིད། (REM Sleep)
འདིའི་སྐབས་སུ་ཀླད་པའི་བྱེད་ལས་ནི་སད་པའི་སྐབས་དང་འདྲ་བར་གསལ་པོ་ཡོད་ཀྱང་། ལུས་ཀྱི་ཤ་གནད་རྣམས་ལྷོད་དེ་འགུལ་སྐྱོད་མི་ཐུབ་པའི་གནས་སྟངས་ཤིག་ཡིན། འདིའི་སྐབས་སུ་རྨི་ལམ་མང་པོ་གཏོང་བ་དང་། དེས་ཚོར་བ་དང་དྲན་པ་བརྟན་པོར་གཏོང་བར་ཕན་གྱི་ཡོད།    

ཀླད་པའི་གད་བདར་མ་ལག (The Glymphatic System)
ཉེ་ཆར་ཚན་རིག་པས་ "ཀླད་པའི་གད་བདར་མ་ལག་" ཅིག་གསར་དུ་རྙེད་ཡོད། མ་ལག་འདི་ནི་གཉིད་ཟབ་མོ་ (N3) ཁུག་པའི་སྐབས་སུ་ལས་ཀ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།  དེས་ཀླད་པའི་ནང་གི་དུག་ཤེད་ཅན་གྱི་སྙིགས་མ་ β-amyloid ལྟ་བུ་ཕྱིར་འདོན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། གལ་ཏེ་གཉིད་མ་ཁུག་ན་སྙིགས་མ་འདི་དག་ཀླད་པའི་ནང་གསོག་ཐེབས་ནས་བརྗེད་ངལ་གྱི་ནད་ (Alzheimer's) སོགས་ཡོང་བའི་ཉེན་ཁ་ཆེན་པོ་ཡོད།    

དྲན་པ་དང་བསམ་བློའི་འཕྲོད་བསྟེན།
གཉིད་ནི་དྲན་པ་དང་སློབ་སྦྱོང་ལ་མེད་དུ་མི་རུང་བ་ཞིག་ཡིན། "འདུས་བྱེད་མཉམ་གནས་ཀྱི་ལྟ་བ" (Synaptic Homeostasis Hypothesis) ལྟར་ན། ཉིན་མོར་ང་ཚོས་གསར་དུ་བསླབས་པའི་གནས་ཚུལ་རྣམས་གཉིད་ཀྱི་སྐབས་སུ་ཀླད་པས་གོ་རིམ་སྒྲིག་པ་དང་བརྟན་པོར་གཏོང་གི་ཡོད།    

གཉིད་ཟབ་མོས། དངོས་པོ་དང་ལོ་རྒྱུས་སོགས་ཀྱི་དྲན་པ་བརྟན་པོར་གཏོང་བར་ཕན་ལ།    

མིག་འགུལ་མྱུར་བའི་གཉིད་ཀྱིས། ལག་རྩལ་དང་གསར་གཏོད་ཀྱི་བསམ་བློ་སྒྲིག་པར་ཕན་གྱི་ཡོད།    

ཚོར་བ་དང་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་འབྲེལ་བ།
གཉིད་མ་ཁུག་པའི་མི་ནི་ཁྲོ་སེམས་སྐྱེ་སླ་བ་དང་། གཞན་ལ་གདུང་སེམས་མེད་པ། སེམས་ཁྲལ་ཆེ་བ་བཅས་ཡོང་གི་ཡོད།  དེ་ནི་ཀླད་པའི་ཚོར་བའི་ལྟེ་བ་ (Amygdala) དེ་ཚད་ལས་བརྒལ་བའི་ལས་ཀ་བྱེད་པ་དང་། བསམ་བློ་གཏོང་བའི་ལྟེ་བ་ (mPFC) ཡིས་དེར་སྟངས་འཛིན་བྱེད་མ་ཐུབ་པས་ཡིན།  གཉིད་ཡག་པོ་ཁུག་ན་མིའི་སེམས་ཁམས་སྐྱིད་པ་དང་སྤྱི་ཚོགས་ནང་གཞན་དང་འབྲེལ་བ་ཡག་པོ་ཡོང་བར་ཕན་ནོ།།    

ལུས་ཀྱི་ནུས་པ་དང་འཕྲོད་བསྟེན།
གཉིད་ཀྱིས་ལུས་ཀྱི་ནང་འགྱུར་རྫས་ (Hormones) རྣམས་དོ་མཉམ་དུ་འཇོག་གི་ཡོད།    

ལུས་ཀྱི་ལྗིད་ཚད། གཉིད་མ་ཁུག་ན་བཀྲེས་སྣང་སྐུལ་བའི་རྫས་ (Ghrelin) མང་དུ་འགྲོ་བ་དང་། འགྲངས་སྣང་སྐུལ་བའི་རྫས་ (Leptin) ཉུང་དུ་འགྲོ་བས་ལུས་པོ་རྒྱགས་པ་ཆགས་པའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར།    

སྙིང་གི་འཕྲོད་བསྟེན། 
གཉིད་པའི་སྐབས་སུ་ཁྲག་ཤེད་དང་སྙིང་གི་འཕར་ལྡིང་དམའ་རུ་འགྲོ་བས་སྙིང་ལ་ངལ་གསོ་ཐོབ་ཀྱི་ཡོད། གཉིད་ཡག་པོ་མ་ཁུག་ན་ཁྲག་ཤེད་མཐོ་བའི་ནད་གཞི་ཡོང་བའི་ཉེན་ཁ་ %༢༠-%༣༢ བར་འཕེལ་གྱི་ཡོད།    

སྐྱེ་འཕེལ་རྫས། གཉིད་ཟབ་མོའི་སྐབས་སུ་ལུས་ཀྱི་སྐྱེ་འཕེལ་རྫས་ (GH) ཕྱིར་འདོན་བྱེད་པ་དང་། དེས་ལུས་ཀྱི་ཕྲ་ཕུང་བསྐྱར་གསོ་བྱེད་པར་ཕན་ནོ།།    

ཚེ་རིང་བ་དང་ཕྲ་ཕུང་བསྐྱར་གསོ།
༢༠༢༤ དང་ ༢༠༢༥ ལོའི་ཞིབ་འཇུག་གསར་པའི་ནང་། གཉིད་ནི་མིའི་ཚེ་ཚད་ཐག་གཅོད་བྱེད་མཁན་གཙོ་བོ་ཞིག་ཡིན་པར་བསྟན་ཡོད།  གཉིད་ཀྱིས་ལུས་ཀྱི་ཕྲ་ཕུང་ནང་གི་ DNA ཉམས་གསོ་བྱེད་པ་དང་། ལུས་ཀྱི་སྙིགས་མ་ཕྱིར་འདོན་བྱེད་པའི་ (Autophagy) བྱ་རིམ་ལ་རོགས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།    

སྲོག་ཆགས་ཀྱི་གཉིད་དང་འཕེལ་འགྱུར།
སྲོག་ཆགས་ཀྱི་གཉིད་པའི་སྟངས་འཛིན་ནི་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་དང་བསྟུན་ནས་འཕེལ་འགྱུར་བྱུང་ཡོད།  དཔེར་ན། ཆུ་ནང་གི་གཅན་གཟན་ལྟ་བུའི་དོལ་ཕིན་ (Dolphin) དང་བྱ་རིགས་འགའ་ཞིག་གིས་ཀླད་པ་ཕྱེད་ཀ་གཉིད་པ་དང་ཕྱེད་ཀ་སད་ནས་སྡོད་པའི་ "ཕྱེད་ཀའི་གཉིད" (Unihemispheric Sleep) བཀོལ་ནས་ཆུ་ནང་དུ་དབུགས་གཏོང་བ་དང་དགྲ་ལ་གཟབ་ཐུབ་ཀྱི་ཡོད།    

མཇུག་བསྡུའི་རེ་འདུན།
གཉིད་ནི་དུས་ཚོད་འཕྲོ་བརླག་ཅིག་མ་ཡིན་པར། དེ་ནི་ང་ཚོའི་ལུས་སེམས་བདེ་ཐང་དང་ཚེ་རིང་བའི་རྨང་གཞི་བརྟན་པོ་ཞིག་ཡིན། དེར་བརྟེན་ཉིན་ལྟར་ཆུ་ཚོད་ ༧ ནས་ ༩ བར་གཉིད་ཡག་པོ་ཁུག་པ་ལ་འབད་བརྩོན་བྱེད་དགོས།