འབྲས་ནད་དང་དེའི་སྔོན་འགོག་

འབྲས་ནད་རིག་པ་དང་འབྲས་ནད་སྔོན་འགོག  
འབྲས་ནད་རིག་པ་ (དབྱིན་སྐད་དུ། Oncology) ནི་འབྲས་ནད་ལ་བརྟག་དཔྱད་དང་། སྨན་བཅོས། སྔོན་འགོག་བཅས་བྱེད་པའི་གསོ་རིག་གི་ཡན་ལག་ཅིག་ཡིན།  འབྲས་ནད་ (Cancer) ཅེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཕྲ་ཕུང་རྒྱུན་ལྡན་མ་ཡིན་པར་ཚད་ལས་འདས་པར་འཕེལ་རྒྱས་འགྲོ་བ་དང་། དེས་ལུས་ཀྱི་ཆ་ཤས་གཞན་ལ་གནོད་པ་དང་ཁྱབ་འཕེལ་ (Metastasis) འགྲོ་བའི་ནད་རིགས་ཤིག་ལ་གོ།  འདི་ནི་འཛམ་གླིང་ནང་འཆི་རྐྱེན་གཙོ་བོ་གཉིས་པ་དེ་ཡིན་ཞིང་། ༢༠༡༨ ལོར་མི་གྲངས་ 9.6 million ཙམ་འཆི་སྐྱོན་བྱུང་ཡོད།   

 བྱུང་རབས་འཕེལ་རིམ།  
འབྲས་ནད་ནི་དེང་རབས་ཀྱི་ནད་ཅིག་མ་ཡིན་པར་གནའ་སྔ་མོ་ནས་ཡོད་པ་ཞིག་ཡིན། ལོ་ངོ་ 70 ནས་ 80 million གོང་གི་གནའ་བོའི་སྲོག་ཆགས་ (Dinosaur) གི་རུས་པའི་ནང་འབྲས་ནད་ཡོད་པའི་དཔང་རྟགས་རྙེད་ཡོད།

 གནའ་བོའི་ཤེས་རིག་གི་བཞེད་ཚུལ།  
གནའ་བོའི་ཨེ་ཇིབ་ཀྱི་ཤོག་དྲིལ་ (Edwin Smith Papyrus, 1600 BCE ཙམ།) ནང་ནུ་མའི་འབྲས་ནད་ཀྱི་གཤགས་བཅོས་སྐོར་བྲིས་ཡོད། གནའ་བོའི་གྷི་རི་སིའི་སྨན་པ་ཧི་པོ་ཀི་རེ་ཊིས་ (460–370 BCE) འབྲས་ནད་ལ་ "karkinos" (སྡིག་སྲིན) ཞེས་མིང་བཏགས་ཡོད་དེ་ནད་སྐྲན་གྱི་དབྱིབས་སྡིག་སྲིན་གྱི་རྐང་ལག་དང་འདྲ་བས་ཡིན། བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པའི་ནང་ཡང་དུས་རབས་ ༧ པའི་ནང་ "ཟླ་བའི་རྒྱལ་པོ" དང་དུས་རབས་ ༨ པའི་ནང་ "རྒྱུད་བཞི" ནང་འབྲས་ནད་ (Bras-nad) ཀྱི་སྐོར་གསལ་བར་གསུངས་ཡོད།

 སྐྱེ་དངོས་རིག་པའི་ཁྱད་ཆོས།  
འབྲས་ནད་ནི་གཞི་རྩའི་ཆ་ནས་རིགས་རྒྱུན་རྫས་ (DNA) ལ་འགྱུར་བ་ཐེབས་པ་ལས་འབྱུང་བའི་རིགས་རྒྱུན་གྱི་ནད་ཅིག་ཡིན། འདི་ལ་གཙོ་བོ་རིགས་རྒྱུན་གྱི་རིགས་གསུམ་ཡོད།

འབྲས་ནད་སློང་བྱེད་ཀྱི་རིགས་རྒྱུན (Proto-oncogenes): འདི་དག་ལ་འགྱུར་བ་ཐེབས་ཚེ་ཕྲ་ཕུང་རྒྱུན་མཐུད་དུ་འཕེལ་བར་བྱེད།

སྐྲན་ནད་འགོག་བྱེད་ཀྱི་རིགས་རྒྱུན (Tumor Suppressor Genes): འདི་དག་གིས་ཕྲ་ཕུང་འཕེལ་རྒྱས་འགྲོ་བ་འགོག་པར་བྱེད། དཔེར་ན། p53 དང་ BRCA1 ལྟ་བུ་ཡིན།

རིགས་རྒྱུན་ཞིག་གསོ་བྱེད་པའི་རིགས་རྒྱུན (DNA Repair Genes): འདི་དག་གིས་ DNA ལ་སྐྱོན་ཞུགས་པ་རྣམས་བཅོས་སྒྲིག་བྱེད།

 འབྲས་ནད་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་གཙོ་བོ།  
{| class="wikitable" ! ཁྱད་ཆོས།!! ནད་ཐོག་གི་ནུས་པ།

|- | འཕེལ་རྒྱས་ཀྱི་རང་དབང་། | | ཕྱི་རོལ་གྱི་བརྡ་རྟགས་མེད་པར་ཕྲ་ཕུང་འཕེལ་བར་བྱེད། |- | འཆི་བ་མེད་པའི་ནུས་པ། | | ཕྲ་ཕུང་རྒས་པའི་རང་བཞིན་ལས་བརྒལ་ཏེ་རྒྱུན་མཐུད་དུ་གནས། |- | ཁྲག་རྩ་གསར་སྐྲུན (Angiogenesis) | | འབྲས་ནད་ཀྱི་ཕུང་པོར་ཟས་བཅུད་ཐོབ་ཕྱིར་ཁྲག་རྩ་གསར་པ་སྐྲུན། |- | གཞན་ལ་ཁྱབ་འཕེལ (Metastasis) | | འབྱུང་ཁུངས་ནས་ལུས་ཀྱི་ཆ་ཤས་གཞན་ལ་ཁྱབ་འཕེལ་འགྲོ་བ། |}

 ནད་ཡམས་རིག་པའི་གནས་སྟངས།  
༢༠༢༢ ལོའི་གནས་ཚུལ་ལྟར་ན། འཛམ་གླིང་ནང་ལོ་རེར་འབྲས་ནད་གསར་པ་བྱུང་བ་མི་གྲངས་ 20 million ཙམ་དང་། འཆི་སྐྱོན་བྱུང་བ་ 9.7 million ཙམ་ཡོད། གློ་བའི་འབྲས་ནད་ནི་ནད་པ་མང་ཤོས་ (12.4%) དང་འཆི་རྐྱེན་ཆེ་ཤོས་ (18.7%) དེ་ཡིན། ༢༠༥༠ ལོར་སླེབས་དུས་འབྲས་ནད་ཀྱི་གྲངས་འབོར་ 35 million ལྷག་ལ་འཕར་རྒྱུ་ཡིན་པའི་སྔོན་དཔག་བྱེད་བཞིན་ཡོད།

 བོད་ཁུལ་གྱི་ཁྱད་ཆོས།  
བོད་མིའི་ཁྲོད་དུ་ཕོ་བའི་འབྲས་ནད་ (Gastric Cancer) ཀྱི་ནད་པ་ཧ་ཅང་མང་བོ་ཡོད་པ་ཞིབ་འཇུག་ལས་གསལ། འདི་ནི་བོད་མིའི་བཟའ་བཏུང་གི་གོམས་གཤིས་ (དཔེར་ན། ཚྭ་མང་བའི་ཟས་དང་། ཤ་སྐམ། ཟས་རྙིང་བ་སོགས་བཟའ་བ) དང་། དེ་བཞིན་ཧེ་ལི་ཁོ་བྷག་ཊེར་ (Helicobacter pylori) གཉན་ཁ་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པར་བཞེད།

 འབྲས་ནད་སྔོན་འགོག  
འབྲས་ནད་ཀྱི་བརྒྱ་ཆ་ 30 ནས་ 50 ཙམ་ནི་འཚོ་བའི་གོམས་གཤིས་ལ་འགྱུར་བ་བཏང་སྟེ་སྔོན་འགོག་བྱེད་ཐུབ།    

ཐ་མག་སྤོང་བ: ཐ་མག་ནི་འབྲས་ནད་ཀྱི་འཆི་རྐྱེན་ཆེ་ཤོས་དེ་ཡིན། WHO ཡི་ MPOWER ཇུས་གཞིས་འཛམ་གླིང་ནང་ཐ་མག་གི་ཉེན་ཁ་གཅོག་ཐབས་བྱེད་བཞིན་ཡོད།
ལུས་པོའི་ལྗིད་ཚད་དང་བཟའ་བཏུང་: ཤ་རྒྱགས་དྲགས་པ་དང་། ལུས་རྩལ་མ་རྩེ་བ། དེ་བཞིན་ཤ་དམར་པོ་དང་ལས་སྣོན་བྱས་པའི་ཤ་མང་པོ་བཟའ་བ་བཅས་ནི་ཉེན་ཁ་ཆེན་པོ་ཡིན།
ཆང་རག་སྤོང་བ: ཆང་རག་ནི་འབྲས་ནད་སློང་བྱེད་ཀྱི་དངོས་པོ་རིམ་པ་དང་པོ་ (Group1carcinogen) དེ་ཡིན།
འགོག་ཁབ་རྒྱག་པ: ནད་འབུ་ཁ་ཤས་ཀྱིས་འབྲས་ནད་སློང་བར་བྱེད། HPV འགོག་ཁབ་ཀྱིས་མངལ་ཁའི་འབྲས་ནད་སྔོན་འགོག་དང་། HBV འགོག་ཁབ་ཀྱིས་མཆིན་པའི་འབྲས་ནད་སྔོན་འགོག་བྱེད།

 བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པའི་ལྟ་ཚུལ།  
བོད་ལུགས་གསོ་རིག་ནང་འབྲས་ནད་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་པ་གསུམ་ (རླུང་། མཁྲིས་པ། བད་ཀན།) མ་སྙོམས་པ་ལས་བྱུང་བར་བཞེད། ལྷག་པར་དུ་རླུང་གི་ནད་དང་ "ཁྲག་ངན" འཕེལ་བ་ལས་འབྲས་ནད་ཀྱི་སྐྲན་ཆགས་པར་བཞེད། སྔོན་འགོག་གི་ཆེད་དུ་བཟའ་བཏུང་དང་སྤྱོད་ལམ་ལ་དོ་སྣང་བྱེད་རྒྱུ་དང་། སེམས་ཁམས་བདེ་ཐང་ཡོང་བར་སྒོམ་རྒྱག་རྒྱུ་སོགས་ཀྱང་གལ་ཆེན་དུ་བརྩི།

 བརྟག་དཔྱད་སྔ་པོ་བྱེད་རྒྱུ། (Screening)  
འབྲས་ནད་སྔ་མོ་ནས་ངོས་འཛིན་ཐུབ་ཚེ་སྨན་བཅོས་བྱེད་པར་ཕན་ནུས་ཆེ་བ་ཡོད།

ནུ་མའི་འབྲས་ནད: ལོ་ 40 ནས་ 74 བར་གྱི་བུད་མེད་རྣམས་ཀྱིས་ལོ་གཉིས་རེར་བརྟག་དཔྱད་ (Mammography) བྱེད་དགོས།    

མངལ་ཁའི་འབྲས་ནད: Paptest དང་ hrHPV བརྟག་དཔྱད་ལོ་ ༣ ནས་ ༥ རེར་བྱེད་དགོས།