ནང་པའི་བསྟན་བཅོས་རྣམ་དག་གི་མཚན་ཉིད་ བཀའ་གསུངས་པ་པོ་དང བསྟན་བཅོས་རྩོམ་པ་པོའི་དོན་

བོད་ཀྱི་བཀའ་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་བྱུང་རིམ་དང་ནང་དོན་དབྱེ་བསྡུའི་རྣམ་གཞག།
བོད་ཀྱི་ནང་བསྟན་བཀའ་བསྟན་བཅོས་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་སངས་རྒྱས་པའི་གསུང་རབ་དང་བསྟན་བཅོས་རྣམས་བོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་བའི་པོད་ཚོགས་ཆེན་མོ་ཞིག་ཡིན། འདི་ལ་ནང་གསེས་སུ་བཀའ་འགྱུར་དང་བསྟན་འགྱུར་གཉིས་སུ་དབྱེ་ཞིང་། ཁྱོན་བསྡོམས་པོད་ ༣༢༤ ནས་ ༣༣༦ ཙམ་དང་། ཆོས་ཚན་ ༤,༥༠༠ ལྷག་བཞུགས།  འདི་ནི་འཛམ་གླིང་གི་ནང་བསྟན་གསུང་རབ་ཁག་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་ཆེས་ཆ་ཚང་ཤོས་སུ་བརྩི་བ་དང་། ལྷག་པར་དུ་རྒྱ་གར་དུ་བརླག་ཟིན་པའི་ཐེག་ཆེན་དང་གསང་སྔགས་ཀྱི་གཞུང་མང་པོ་བོད་འགྱུར་དུ་བཞུགས་ཡོད།    

བཀའ་དང་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་གོ་དོན་དང་མཚན་ཉིད།
༡. བཀའི་མཚན་ཉིད་དང་གསུངས་པ་པོ།

བཀའ་ ནི་རང་གི་བདག་རྐྱེན་སངས་རྒྱས་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བའི་གསུང་རབ་ལ་ཟེར། འདིའི་མཚན་ཉིད་ནི་ "སྤོབས་པ་བཞི་" དང་ལྡན་པ་ཞིག་དགོས་ཏེ། དེ་དག་ནི་བརྗོད་བྱ་དོན་དང་ལྡན་པ། རྗོད་བྱེད་ཚིག་དྲི་མ་མེད་པ། བྱེད་ལས་ཁམས་གསུམ་གྱི་ཉོན་མོངས་སྤོང་བ། འབྲས་བུ་ཞི་བའི་ཕན་ཡོན་སྟོན་པ་བཅས་ཡིན། བཀའ་གསུངས་པ་པོ་ ནི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་ཡིན་ལ། དེ་ལ་བདག་རྐྱེན་གྱི་སྒོ་ནས་ཞལ་ནས་གསུངས་པ། བྱིན་གྱིས་བརླབས་པ། རྗེས་སུ་གནང་བའི་བཀའ་བཅས་གསུམ་དུ་དབྱེའོ།།

༢. ནང་པ་སངས་རྒྱས་པའི་བསྟན་བཅོས་རྣམ་དག་གི་མཚན་ཉིད།

བསྟན་བཅོས་ཀྱི་སྐད་དོད་ལ་ "ཤཱསྟྲ་" (Shastra) ཟེར་ཞིང་། དེའི་དོན་ནི་ "འཆོས་པ་" དང་ "སྐྱོབ་པ་" གཉིས་ལ་འཇུག

འཆོས་པ་: གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ཀྱི་འདོད་ཆགས་སོགས་ཉོན་མོངས་པའི་དགྲ་རྣམས་འཆོས་པར་བྱེད་པའམ་འདུལ་བར་བྱེད་པ།

སྐྱོབ་པ་: ངན་འགྲོ་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པ། ཇི་སྐད་དུ་ "ཉོན་མོངས་དགྲ་རྣམས་མ་ལུས་འཆོས་པ་དང༌། །ངན་འགྲོའི་སྲིད་ལས་སྐྱོབ་བྱེད་གང་ཡིན་པ། །འཆོས་སྐྱོབ་ཡོན་ཏན་ཕྱིར་ན་བསྟན་བཅོས་ཏེ། །" ཞེས་པ་ལྟར་རོ།། བསྟན་བཅོས་རྣམ་དག་ཅིག་ཡིན་ན་བཀའི་དོན་འགྲེལ་ཞིང་ཐར་པའི་ལམ་དང་མཐུན་པ་ཞིག་དགོས།

༣. བསྟན་བཅོས་རྩོམ་པ་པོའི་དོན་དང་ཡོན་ཏན།

བསྟན་བཅོས་རྩོམ་པ་པོ་ ནི་སངས་རྒྱས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འོག་ཏུ། རྒྱ་གར་གྱི་པཎ་གྲུབ་དང་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་སོགས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དགོངས་པ་འགྲེལ་བར་བྱེད་མཁན་རྣམས་ཡིན། བསྟན་བཅོས་རྩོམ་པ་པོ་ལ་ཡོན་ཏན་མི་འདྲ་བ་གསུམ་ཚང་དགོས་ཏེ། ༡. རབ་དེ་ཁོ་ན་ཉིད་རྟོགས་པ: ཆོས་ཀྱི་གནས་ལུགས་སྟོང་པ་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་རྟོགས་པ། ༢. འབྲིང་ཡི་དམ་གྱི་ཞལ་གཟིགས་པ: ལྷག་པའི་ལྷས་བྱིན་གྱིས་བརླབས་ཤིང་དངོས་སུ་མཇལ་བ། ༣. ཐ་མ་རིག་གནས་ལྔ་ལ་མཁས་པ: སྒྲ་དང་། ཚད་མ། བཟོ་རིག་པ། གསོ་བ་རིག་པ། ནང་དོན་རིག་པ་བཅས་ལ་བྱང་ཆུབ་པ།

སྡེ་ཚན།	བོད་སྐད་ཀྱི་མཚན།	བསྒྱུར་བའི་དོན་དག།	པོད་གྲངས།	ཆོས་ཚན་གྲངས།
བཀའ་འགྱུར།	bKa' 'gyur	བཀའ་བསྒྱུར་བ།	༡༠༠–༡༠༨	༩༠༠–༡,༡༦༩
བསྟན་འགྱུར།	bsTan 'gyur	བསྟན་བཅོས་བསྒྱུར་བ།	༢༢༤–༢༢༨	༣,༣༨༧–༤,༠༩༣
བཀའ་བསྟན་བཅོས་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་བསྡུ་ཚུལ།
སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་དང་བསྟན་བཅོས་རྣམས་ནི་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གཉེན་པོའི་སྒོ་ནས་སྤང་བར་བྱེད་པའི་ཐབས་མཆོག་ཡིན། ༡. ལུང་དང་རྟོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་འབྲེལ་བ: བཀའ་བསྟན་བཅོས་རྣམས་ནི་ལུང་གི་ཆོས་ཡིན། དེ་དག་ཐོས་བསམ་སྒོམ་གསུམ་གྱི་རིམ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རང་རྒྱུད་ཀྱི་རྟོགས་པའི་ཆོས་སུ་བསྡུ་དགོས། ༢. ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་: གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གི་གཉེན་པོར། ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གསུངས་ཤིང་། དེ་དག་སྡེ་སྣོད་གསུམ་དང་བསླབ་པ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་རྒྱུད་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད།

བྱུང་རིམ་ལོ་རྒྱུས།
བསྟན་པ་སྔ་དར་དང་སྐད་གསར་བཅད།

བོད་དུ་དམ་པའི་ཆོས་སྒྱུར་བའི་ལས་གཞི་ནི་བཙན་པོའི་དུས་སུ་འགོ་བཙུགས། སྤྱི་ལོ་ ༨༡༤ ལོར་ "སྒྲ་སྦྱོར་བམ་པོ་གཉིས་པ་" སོགས་བརྩམས་ཏེ་སྐད་གསར་བཅད་མཛད་ནས་ལོ་ཙཱའི་བརྡ་ཆད་གཅིག་གྱུར་བཟོས།  སྤྱི་ལོ་ ༨༡༢ ལོར་ "ལྡན་དཀར་མ་" སོགས་ཀྱི་དཀར་ཆག་བརྩམས་ཏེ་ཆོས་ཚན་རྣམས་སྡེ་ཚན་དུ་དབྱེ་བའི་སྲོལ་བྱུང་།    

བསྟན་པ་ཕྱི་དར་དང་བུ་སྟོན་རིན་ཆེན་གྲུབ།

ཕྱི་དར་གྱི་སྐབས་སུ་ལོ་ཆེན་རིན་ཆེན་བཟང་པོ་ (༩༥༨–༡༠༥༥) སོགས་ཀྱིས་གསུང་རབ་མང་པོ་གསར་དུ་བསྒྱུར།  དུས་རབས་ ༡༤ པའི་ནང་ཞྭ་ལུ་མཁས་པ་བུ་སྟོན་རིན་ཆེན་གྲུབ་ཀྱིས་འགྱུར་རྙིང་དང་གསར་པ་རྣམས་ཕྱོགས་བསྡུས་དང་དག་ཐེར་མཛད་དེ་བཀའ་འགྱུར་དང་བསྟན་འགྱུར་གྱི་སྒྲོམ་གཞི་ད་ལྟ་བཞུགས་པ་འདི་བཟོས།    

བཀའ་འགྱུར་དང་བསྟན་འགྱུར་གྱི་ནང་དོན་སྒྲོམ་གཞི།
བཀའ་འགྱུར་གྱི་སྡེ་ཚན།

༡. འདུལ་བ: དགེ་འདུན་པའི་བསླབ་ཁྲིམས་སྐོར། ༢. ཤེར་ཕྱིན: སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་སྟོན་པའི་ཡུམ་རྒྱས་འབྲིང་བསྡུས་གསུམ། ༣. ཕལ་ཆེན: སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྣམ་ཐར་དང་ཞིང་ཁམས་བཀོད་པ་སྟོན་པའི་མདོ། ༤. དཀོན་བརྩེགས: ཐེག་ཆེན་གྱི་མདོ་སྡེ་ཁག་ཅིག་ཕྱོགས་བསྡུས། ༥. མདོ་སྡེ: ཐེག་པ་ཆེ་ཆུང་གི་མདོ་སྡེ་སྣ་ཚོགས་བཞུགས་པའི་སྡེ་ཚན་ཆེན་པོ། ༦. རྒྱུད་སྡེ: གསང་སྔགས་ཀྱི་རྒྱུད་སྡེ་བཞི་དང་འབྲེལ་བའི་གསུང་རབ།

བསྟན་འགྱུར་གྱི་སྡེ་ཚན།

སྡེ་ཚན།	བརྗོད་བྱ་དང་གལ་གནད་།
བསྟོད་ཚོགས།	སངས་རྒྱས་དང་བྱང་སེམས་ལ་བསྟོད་པའི་སྐོར།
རྒྱུད་འགྲེལ།	གསང་སྔགས་ཀྱི་རྒྱུད་སྡེ་ཁག་གི་འགྲེལ་པ་དང་སྒྲུབ་ཐབས།
དབུ་མ།	ཀླུ་སྒྲུབ་སོགས་ཀྱིས་མཛད་པའི་དབུ་མའི་བསྟན་བཅོས།
སེམས་ཙམ།	ཐོགས་མེད་སྐུ་མཆེད་སོགས་ཀྱིས་མཛད་པའི་སེམས་ཙམ་པའི་གཞུང་།
མངོན་པ།	ཆོས་མངོན་པ་མཛོད་དང་ཀུན་བཏུས་སོགས་མངོན་པའི་གཞུང་།
ཚད་མ།	ཕྱོགས་གླང་དང་ཆོས་གྲགས་ཀྱིས་མཛད་པའི་ཚད་མ་རིག་པའི་གཞུང་།
རིག་གནས་སྣ་ཚོགས།	སྒྲ་རིག་པ། གསོ་བ་རིག་པ། བཟོ་རིག་པ་སོགས་འཇིག་རྟེན་རིག་གནས།
པར་གཞི་དང་དེང་རབས་ཀྱི་ཉར་ཚགས།

བོད་དུ་ཤིང་པར་གྱི་ལག་རྩལ་དར་བ་དང་བསྟུན་ནས་ སྡེ་དགེ་པར་ཁང་ (༡༧༢༩) དང་། སྣར་ཐང་པར་ཁང་ (༡༧༣༠) སོགས་བྱུང་།  དེང་རབས་སུ་ BDRC དང་ ༨༤༠༠༠ རྣམ་གྲངས་ སོགས་ཀྱིས་བཀའ་བསྟན་བཅོས་རྣམས་གློག་རྡུལ་གྱི་ལམ་ནས་ཉར་ཚགས་དང་དབྱིན་སྐད་སོགས་སུ་བསྒྱུར་བའི་ལས་གཞི་ཆེན་པོ་སྤེལ་བཞིན་ཡོད།