འཕྲོད་བསྟེན་

འཕྲོད་བསྟེན།

འཕྲོད་བསྟེན། (Health) ནི་ནད་མེད་པ་དང་ལུས་ཟུངས་ཞན་པ་ཙམ་མ་ཡིན་པར། ལུས་པོ་དང་། སེམས་ཁམས། སྤྱི་ཚོགས་བཅས་ཀྱི་གནས་བབ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་བདེ་ཐང་དུ་གནས་པ་ལ་ཟེར། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༨ ལོར་འཛམ་གླིང་འཕྲོད་བསྟེན་སྒྲིག་འཛུགས་ (WHO) ཀྱིས་གོ་དོན་འདི་གཏན་འབེབས་བྱས་པ་ནས་བཟུང་། འཕྲོད་བསྟེན་ནི་མི་ཚེའི་དམིགས་ཡུལ་ཙམ་མ་ཡིན་པར། ཉིན་རེའི་འཚོ་བའི་ཁྲོད་དུ་དགོས་མཁོ་སྐོང་བ་དང་འགྱུར་ལྡོག་ལ་གདོང་ལེན་བྱེད་པའི་ནུས་པ་ཞིག་ལ་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།

 ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འཕེལ་རིམ། 
འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་ལྟ་བ་ནི་དུས་རབས་སོ་སོའི་ཚན་རིག་གི་ཤེས་བྱ་དང་རིག་གཞུང་གི་དད་མོས་ལ་བརྟེན་ནས་འགྱུར་བ་བྱུང་ཡོད། 

 གནའ་བོའི་གསོ་རིག 
གནའ་བོའི་ཨི་ཇིབ་ (Egypt) དང་གྷི་རི་སིའི་ (Greece) ནང་དུ་ནད་གཞི་ནི་ལྷ་ཡི་བཀའ་ཆད་དམ་གདོན་བགེགས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་ལ་བརྩི་བ་དང་། ལྷ་ཁང་དུ་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་དང་གཏོ་བཅོས་བྱེད་པའི་ལམ་ནས་གསོ་ཐབས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།  འོན་ཀྱང་ཕྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་ ༥ པའི་ནང་། གསོ་རིག་གི་ཕ་ལྟ་བུར་བརྩི་བའི་ཧི་པོ་ཁི་ར་ཊིས་ (Hippocrates) ནད་གཞི་ནི་རང་བྱུང་གི་རྒྱུ་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བར་བཤད། ཁོང་གིས་ལུས་ཀྱི་ཁམས་བཞི་ (Humors) ཆ་མ་སྙོམས་པ་ལས་ནད་འབྱུང་བར་འདོད་ཅིང་། འདི་ནི་དེང་རབས་གསོ་རིག་གི་རྨང་གཞིར་གྱུར།

 ཚན་རིག་གསར་བརྗེ། 
དུས་རབས་ ༡༧ ནས་ ༡༩ བར་སྨན་བཅོས་ལག་རྩལ་ལ་ཡར་རྒྱས་ཆེན་པོ་བྱུང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༥༩༠ ལོར་ཕྲ་མཐོང་ཆེ་ཤེལ་ (Microscope) གསར་གཏོད་བྱས་པ་དང་།  ཕྱིས་སུ་ལུ་ཡི་པ་སི་ཊུར་ (Louis Pasteur) སོགས་ཀྱིས་ནད་འབུ་ཕྲ་མོའི་རྣམ་གཞག་ (Germ theory) གསར་དུ་བཏོད་པ་ལས་འགོས་ནད་སྔོན་འགོག་གི་ལམ་ཁ་ཕྱེས། 

 འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་ཐག་གཅོད་རྐྱེན་རྩ། 
འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་ཐག་གཅོད་རྐྱེན་རྩ་ (Determinants of Health) ནི་མི་རྣམས་ཀྱི་བདེ་ཐང་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་པའི་རྐྱེན་རྩ་དག་ལ་ཟེར། 

 སྤྱི་ཚོགས་དང་དཔལ་འབྱོར།: ཡོང་འབབ་དང་། ཤེས་ཡོན། ལས་ཀའི་གནས་བབ། སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་བཅས།
 ཁོར་ཡུག: གནས་སའི་ཁང་པ་དང་། ཆུ་དང་རླུང་གི་གཙང་སྦྲ། སྐྱེལ་འདྲེན་གྱི་མཐུན་རྐྱེན་བཅས།
 སྐྱེ་དངོས་དང་རིགས་རྫས།: ལོ་ཚད་དང་། ཕོ་མོའི་དབྱེ་བ། ཕ་མ་ལས་བརྒྱུད་པའི་རིགས་རྫས་ (Genetics) བཅས།
 རྗེས་གྲུབ་རིགས་རྫས་རིག་པ། (Epigenetics): ཟས་སྤྱོད་དང་། སེམས་ངལ། ཁོར་ཡུག་གི་དུག་རྫས་སོགས་ཀྱིས་རིགས་རྫས་ཀྱི་ལས་ཀ་བྱེད་སྟངས་ལ་འགྱུར་བ་གཏོང་བའི་ཚན་རིག་ཅིག་ཡིན།

 བདེ་ཐང་གི་ཆ་ལག་བརྒྱད། 
དེང་རབས་འཕྲོད་བསྟེན་རིག་པའི་ནང་བདེ་ཐང་ནི་ཆ་ལག་བརྒྱད་ཀྱི་སྒོ་ནས་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། 

 ཆ་ལག དམིགས་ཡུལ། གཙོ་བོའི་བྱེད་ལས་དང་གོམས་གཤིས། ལུས་ཁམས་བདེ་ཐང་། | ཟས་བཅུད་དང་། ལུས་རྩལ། ཆུ་ཚོད་ ༧-༩ རིང་གི་གཉིད་བཅས། སེམས་ཀྱི་ནུས་པ། | སེམས་ངལ་སྟངས་འཛིན་དང་། རང་ཉིད་ལ་ལྟ་སྟངས་བཟང་པོ་འཛིན་པ། ཀླད་པའི་བདེ་ཐང་། | མུ་མཐུད་སློབ་སྦྱོང་དང་། གསར་གཏོད་ཀྱི་ནུས་པ་སྤེལ་བ། མི་དང་འབྲེལ་བ། | ཕན་ཚུན་ཡིད་ཆེས་དང་རྒྱབ་སྐྱོར་ཡོད་པའི་འབྲེལ་བ་བསྐྲུན་པ། མི་ཚེའི་སྙིང་པོ། | སྒོམ་རྒྱག་པ་དང་། རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་དང་འབྲེལ་བ་བཟང་པོ་འཛིན་པ། ལས་ཀའི་འདོད་པ། | རང་གི་ལས་ཀའི་ནང་དམིགས་ཡུལ་དང་སྙིང་པོ་འཚོལ་བ། རང་བྱུང་སྲུང་སྐྱོབ། | གད་སྙིགས་དབྱེ་འབྱེད་དང་། ཁོར་ཡུག་གཙང་བཟོ། དཔལ་འབྱོར་བརྟན་ལྷིང་། | ཡོང་འབབ་དང་འགྲོ་གྲོན་སྟངས་འཛིན་བྱེད་པ།

 བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པ། 
བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པ་ (Sowa Rigpa) ནི་ལོ་ངོ་ ༢༥༠༠ ལྷག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡོད་པའི་བོད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་སྨན་བཅོས་ལམ་ལུགས་ཤིག་ཡིན། འདིའི་ནང་དུ་བདེ་ཐང་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་པ་གསུམ་ (རླུང་། མཁྲིས་པ། བད་ཀན།) ཆ་སྙོམས་པའི་གནས་བབ་ཅིག་ལ་ངོས་འཛིན་བྱེད།

 རླུང་།: ལུས་ཀྱི་འགུལ་སྐྱོད་དང་། ཁྲག་འཁོར་རྒྱུག རྩ་དཀར་བཅས་ཀྱི་བྱེད་ལས་ལ་འབྲེལ།
 མཁྲིས་པ།: ལུས་ཀྱི་དྲོད་དང་། འཇུ་བྱེད། ལུས་ཀྱི་བཀྲག་མདངས་བཅས་ལ་འབྲེལ།
 བད་ཀན།: ལུས་ཀྱི་བརྟན་ཆ་དང་། ཚིགས་མིག་གི་བཤེར་ཁུ་བཅས་ལ་འབྲེལ།

 ༢༠༢༦ ལོའི་གོ་ལ་ཡོངས་ཀྱི་འཕྲོད་བསྟེན་གནས་སྟངས། 
ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༦ ལོར་འཛམ་གླིང་གི་འཕྲོད་བསྟེན་ལམ་ལུགས་ནང་འགྱུར་བ་ཆེན་པོ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད། 

 མི་ཐབས་རིག་ནུས། (AI): AI ནི་ནད་གཞི་བརྟག་དཔྱད་དང་། སྨན་བཅོས་ཀྱི་ལམ་སྟོན་ནང་ཚད་གཞི་གསར་པར་གྱུར་ཡོད། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༦ ལོར་འཛམ་གླིང་གི་འཕྲོད་བསྟེན་ལམ་ལུགས་ ༣༠% ནང་ AI ལག་རྩལ་བེད་སྤྱོད་གཏོང་བཞིན་ཡོད། 

 འཕྲོད་བསྟེན་གཅིག་གྱུར། (One Health): མི་དང་། སེམས་ཅན། རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་བཅས་ཀྱི་བདེ་ཐང་ནི་གཅིག་ལ་གཅིག་བརྟེན་ཡིན་པའི་ལྟ་བ་འདི་ཤུགས་ཆེ་རུ་ཕྱིན་ཡོད། 

 འགོས་ནད་མ་ཡིན་པའི་ནད།: དེང་སང་གི་དུས་སུ་གོ་ལ་ཡོངས་སུ་འགོས་ནད་མ་ཡིན་པའི་ནད་ (Non-communicable diseases) དཔེར་ན། སྙིང་ནད་དང་། མངར་ནད། སྐྲན་ནད་བཅས་ཀྱིས་མི་མང་པོའི་སྲོག་ལ་གནོད་བཞིན་ཡོད།

 སྔོན་འགོག་གི་ལམ་སྟོན། 
ནད་མ་བྱུང་གོང་ནས་སྔོན་འགོག་བྱེད་པ་ནི་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་སྙིང་པོ་ཡིན།

 ལུས་རྩལ།: མི་དར་མ་ཞིག་གིས་བདུན་ཕྲག་གཅིག་ལ་ཉུང་མཐར་སྐར་མ་ ༡༥༠ རིང་ལུས་རྩལ་རྩེད་དགོས།
 གཉིད་ཀྱི་དུས་ཚོད།: མི་དར་མ་ལ་ཆུ་ཚོད་ ༧-༩ བར་དང་། བྱིས་པ་ལོ་ ༦-༡༢ བར་ལ་ཆུ་ཚོད་ ༩-༡༢ བར་གྱི་གཉིད་དགོས།
 བརྟག་དཔྱད།: ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༦ ལོའི་ལམ་སྟོན་ལྟར་ན། སྐེ་སྐྲན་ (Cervical Cancer) བརྟག་དཔྱད་ལོ་ ༥ རེར་ཐེངས་རེ་དང་། གློ་བའི་སྐྲན་ནད་ (Lung Cancer) བརྟག་དཔྱད་ལོ་ལྟར་བྱེད་དགོས། 

 དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ། 

 ཕྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་དྲ་ཐག