ལུས་ཟུངས་ཉམས་པའི་སྲིན་བུ་དང་དེའི་ནད་རྟགས HIV. AIDS

མིའི་ལུས་ཟུངས་ཉམས་པའི་སྲིན་བུ་ (HIV) དང་རྗེས་ཐོབ་ལུས་ཟུངས་ཉམས་པའི་ནད་རྟགས། (AIDS)

མིའི་ལུས་ཟུངས་ཉམས་པའི་སྲིན་བུ་ (HIV) ནི་མིའི་ལུས་ཀྱི་ནད་འགོག་མ་ལག་ལ་རྒོལ་རྡུང་གཏོང་མཁན་གྱི་ནད་དུག་ཅིག་ཡིན། ནད་དུག་འདིས་ལུས་པོའི་ནད་འགོག་ཕྲ་ཕུང་དཀར་པོ་ (CD4 cells) རྣམས་གཏོར་བཤིག་བཏང་སྟེ། མིའི་ལུས་པོ་ནད་རིགས་གཞན་དང་འབུ་ཕྲ་འགོག་པའི་ནུས་པ་མེད་པ་བཟོ་གི་ཡོད། གལ་ཏེ་སྨན་བཅོས་མ་བྱས་ཚེ། ནད་འདི་རིམ་བཞིན་འགྲོས་ཏེ་རྗེས་ཐོབ་ལུས་ཟུངས་ཉམས་པའི་ནད་རྟགས་ (AIDS) ཞེས་པའི་དུས་མཚམས་སུ་སླེབས་ཀྱི་ཡོད། དེང་སང་ནད་དུག་འགོག་པའི་སྨན་བཅོས་ (ART) ཡར་རྒྱས་ཕྱིན་པ་ལ་བརྟེན་ནས། ནད་འདི་ཚེ་གང་གི་གཅོང་ནད་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད་ཅིང་། ནད་པ་རྣམས་ཚེ་ཐག་རིང་པོ་དང་བདེ་ཐང་ངང་གནས་ཐུབ་ཀྱི་ཡོད།

ནད་གཞིའི་དབྱེ་བ།

མིའི་ལུས་ཟུངས་ཉམས་པའི་སྲིན་བུ་ (HIV) ལ་དབྱེ་བ་གཉིས་ཡོད་དེ། HIV-1 དང་ HIV-2 གཉིས་ཡིན།

HIV-1: འདི་ནི་འཛམ་གླིང་ཡོངས་ལ་ཁྱབ་ཆེ་ཤོས་ཀྱི་ནད་དུག་ཡིན་པ་དང་། ནད་ཡམས་ཀྱི་རྒྱུ་རྐྱེན་གཙོ་བོ་དེ་ཡིན།
HIV-2: འདི་ནི་ནད་དུག་གི་ནུས་པ་ཅུང་ཞན་པ་དང་། གཙོ་བོ་ཨ་ཕི་རི་ཁའི་ནུབ་ཕྱོགས་ཁུལ་དུ་མཐོང་རྒྱུ་ཡོད།

ནད་རྟགས་དང་མངོན་ཚུལ།

ནད་གཞི་འདིའི་གནས་སྟངས་ནི་དུས་རིམ་གསུམ་ལ་དབྱེ་ཆོག

༡། ཛ་དྲག་གི་དུས་རིམ། (Acute HIV Infection)

ནད་དུག་འགོས་ནས་བདུན་ཕྲག་  ནས་  ནང་ཚུན་དུ་ནད་པ་ཁ་ཤས་ལ་ཆམ་པ་ཕོག་པ་ལྟ་བུའི་ནད་རྟགས་ཐོན་གྱི་ཡོད། ནད་རྟགས་དེ་དག་ནི་ཚད་པ་རྒྱག་པ། མགོ་ན་བ། ལུས་པོར་འབྲུམ་ཐོར་དོན་པ། མགྲིན་པ་ན་བ་བཅས་ཡིན། དུས་རིམ་འདིའི་ནང་ཁྲག་ནང་ནད་དུག་གི་གྲངས་འབོར་ཤིན་ཏུ་མཐོ་བས། གཞན་ལ་འགོས་ཁྱབ་འགྲོ་བའི་ཉེན་ཁ་ཆེན་པོ་ཡོད།

༢། གབ་པའི་དུས་རིམ། (Chronic HIV Infection)

དུས་རིམ་འདིའི་ནང་ནད་དུག་ལུས་པོའི་ནང་མུ་མཐུད་དུ་ཡོད་ཀྱང་། ནད་པ་མང་ཆེ་བར་ནད་རྟགས་གང་ཡང་མངོན་རྒྱུ་མེད། སྨན་བཅོས་མ་བྱས་ཚེ། གནས་སྟངས་འདི་ལོ་  ཡན་གནས་ཐུབ་ཀྱང་། མཐའ་མར་ AIDS ཀྱི་དུས་སུ་སླེབས་ཀྱི་ཡོད།

 ༣། ཨེཌསིའི་དུས་རིམ། (AIDS)

འདི་ནི་ HIV ནད་གཞིའི་དུས་མཚམས་ཐ་མ་དང་ཛ་དྲག་ཤོས་དེ་ཡིན། ནད་པའི་ཁྲག་ནང་གི་ CD4 ཕྲ་ཕུང་གི་གྲངས་འབོར་  ལས་དམའ་བར་ཆགས་སྐབས་ AIDS ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད། དུས་འདིར་ལུས་པོའི་ནད་འགོག་ནུས་པ་ཤིན་ཏུ་ཞན་པས། གློ་ཚད་ (PCP) དང་གློ་ནད་ (TB) སོགས་གོ་སྐབས་ནད་འགོས་ (Opportunistic infections) ཀྱིས་ཚེ་སྲོག་ལ་ཉེན་ཁ་བཟོ་གི་ཡོད།

ནད་ཀྱི་རྒྱུ་རྐྱེན་དང་འགོས་ལམ།

HIV ནི་ལུས་པོའི་ཁྲག་དང་། མ་ནུ་ (Semen)། མོ་མཚན་གྱི་གཤེར་ཁུ། ནུ་ཞོ་བཅས་ལས་འགོས་ཁྱབ་འགྲོ་གི་ཡོད། འགོས་ལམ་གཙོ་བོ་ཁག་ནི།

 འཁྲིག་སྤྱོད་ཀྱི་ལམ་ནས་འགོས་པ།
 ཁྲག་དང་ཁབ་མཉམ་སྤྱོད་བྱས་པ་ལས་འགོས་པ།
 མངལ་ཆགས་པ་དང་། བཙའ་བ། ནུ་ཞོ་སྣུན་པ་བཅས་ཀྱི་ལམ་ནས་ཨ་མ་ནས་བུ་གུར་འགོས་པ།གལ་ཆེའི་གསལ་བཤད། ནད་འདི་ནི་ལག་པ་གཏོང་བ། འཁྱུད་པ། ཁ་ལག་མཉམ་ཟ་བྱེད་པ། གསང་སྤྱོད་མཉམ་སྤྱོད་བྱེད་པ་སོགས་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ཙམ་གྱིས་འགོས་ཀྱི་མེད།

བརྟག་དཔྱད།

HIV ཡོད་མེད་ནི་ཁྲག་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་པ་ལས་ཤེས་ཐུབ།

Antigen/Antibody Tests: འདི་ནི་ནད་དུག་འགོས་ནས་བདུན་ཕྲག་ཁ་ཤས་ནང་ནད་དུག་གི་ངོ་བོ་དང་ལུས་ཟུངས་འགོག་རྫས་གཉིས་ཀ་བརྟག་ཐུབ་པའི་དེང་རབས་ཀྱི་བརྟག་ཐབས་ཤིག་ཡིན།
Rapid Tests: དུས་ཡུན་ཐུང་ངུའི་ནང་གྲུབ་འབྲས་སྟོན་ཐུབ་པའི་མགྱོགས་བརྟག་ཡིན།
 འཛམ་གླིང་འཕྲོད་བསྟེན་སྒྲིག་འཛུགས་ཀྱིས་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་སྐབས་གསང་རྒྱ་ (Confidentiality) དང་། རང་མོས་ (Consent) སོགས་རྩ་དོན་ལྔ་ (5Cs) སྲུང་དགོས་པའི་ལམ་སྟོན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།

སྔོན་འགོག

HIV སྔོན་འགོག་བྱེད་པའི་ཐབས་ལམ་གཙོ་བོ་ཁག་ནི།

 PrEP (སྔོན་འགོག་སྨན་རྫས): ནད་འདི་མེད་མཁན་གྱི་མི་ཚོས་ཉིན་ལྟར་སྨན་འདི་བསྟེན་ན། འཁྲིག་སྤྱོད་ལས་འགོས་པའི་ཉེན་ཁ་ ༩༩% བར་གཅོག་ཐུབ། ༢༠༢༥ ལོར་ Lenacapavir ཞེས་པའི་ཟླ་བ་  རེར་ཁབ་རྒྱག་དགོས་པའི་སྔོན་འགོག་གི་ཐབས་ལམ་གསར་པ་ཞིག་ཀྱང་ཐོན་ཡོད།
 PEP: ནད་དུག་ཡོད་པའི་ཉེན་ཁ་བྱུང་བའི་རྗེས་ཀྱི་ཆུ་ཚོད་  ནང་ཚུན་དུ་ཛ་དྲག་གི་སྨན་འདི་བསྟེན་དགོས།
 U=U (བརྟག་དཔྱད་ནང་མི་ཐོན་པ་ = གཞན་ལ་མི་འགོས་པ): གལ་ཏེ་ནད་པས་སྨན་བསྟེན་ཏེ་ཁྲག་ནང་གི་ནད་དུག་གི་གྲངས་འབོར་ཤིན་ཏུ་དམའ་བར་གྱུར་ན། འཁྲིག་སྤྱོད་ཀྱི་ལམ་ནས་གཞན་ལ་འགོས་པའི་ཉེན་ཁ་རྩ་བ་ནས་མེད།
 འགྱིག་ཤུབས་ (Condom) བེད་སྤྱོད་གཏོང་བ་དང་། ཁབ་གཙང་མ་བེད་སྤྱོད་བྱེད་པ་བཅས་ཡིན།

སྨན་བཅོས།

HIV ལ་ད་ལྟའི་ཆར་རྩ་མེད་བཟོ་བའི་སྨན་མེད་ཀྱང་། ནད་དུག་འགོག་པའི་སྨན་བཅོས་ (ART) ཀྱིས་ནད་དུག་འཕེལ་རྒྱས་འགྲོ་རྒྱུ་མཚམས་འཇོག་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། སྨན་བཅོས་འདི་ནི་སྨན་རིགས་མི་འདྲ་བ་ཁ་ཤས་མཉམ་དུ་བསྟེན་དགོས་པའི་ཐབས་ལམ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། སྨན་དུས་ཐོག་ཏུ་བསྟེན་རྒྱུ་ནི་གལ་ཆེ་ཤོས་དེ་ཡིན།

ནད་ཡམས་ཁྱབ་ཚད།

༢༠༢༤ ལོའི་ཚོད་རྩིས་ལྟར་ན། འཛམ་གླིང་ཡོངས་ལ་ HIV ཡོད་པའི་མི་གྲངས་ས་ཡ་  ཙམ་ཡོད་པ་དང་། ལོ་དེའི་ནང་མི་གསར་པ་ས་ཡ་  ལ་ནད་འདི་འགོས་ཡོད། ཨེ་ཤི་ཡ་དང་ཞི་བདེ་རྒྱ་མཚོའི་ཁུལ་དུ་ནད་པ་ས་ཡ་  ཙམ་ཡོད།

བྱུང་རབས།

ཚན་རིག་པས་ཚོད་རྩིས་བྱས་ན་ HIV ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༢༠ ཡི་ནང་ཨ་ཕི་རི་ཁའི་སྤྲེའུ་ལས་མི་ལ་འགོས་པར་འདོད་ཅིང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༨༡ ལོར་ཨ་རིའི་ནང་ཐོག་མར་ནད་འདི་ངོས་འཛིན་བྱུང་། ༡༩༨༣ ལོར་ནད་དུག་འདི་ཐོག་མར་གསར་རྙེད་བྱུང་བ་ཡིན།

སྤྱི་ཚོགས་དང་རིག་གཞུང་།

HIV ནད་པ་ཚོར་སྤྱི་ཚོགས་ནང་དབྱེ་འབྱེད་དང་བརྙས་བཅོས་བྱེད་པའི་དཀའ་ངལ་སྔར་བཞིན་གནས་ཡོད། འོན་ཀྱང་ཤེས་ཡོན་དང་གོ་རྟོགས་སྤེལ་བ་བརྒྱུད་དཀའ་ངལ་འདི་དག་སེལ་ཐུབ།

བཙན་བྱོལ་བོད་པའི་སྤྱི་ཚོགས་ནང་དུའང་། བོད་མིའི་སྒྲིག་འཛུགས་ཀྱི་འཕྲོད་བསྟེན་ལས་ཁུངས་ཀྱིས་ནད་འགོག་གོ་རྟོགས་དང་། ནད་པ་ཚོར་སྨན་བཅོས་རིན་མེད་དུ་མཁོ་འདོན་གནང་བཞིན་ཡོད། དམིགས་བསལ་དུ་ TeachAIDS དང་མཉམ་འབྲེལ་གྱིས་བོད་སྐད་ཐོག་གློག་བརྙན་སོགས་བཟོས་ཏེ། བོད་མི་རྣམས་ལ་ནད་འདིའི་སྐོར་གྱི་ཤེས་བྱ་ཁྱབ་སྤེལ་གནང་གི་ཡོད།