གཞན་སེལ་

རྒྱ་བོད་ཚད་མ་རིག་པའི་ནང་གི་གཞན་སེལ་གྱི་རྣམ་གཞག་ལ་དཔྱད་པ། 

ནང་བསྟན་ཚད་མ་རིག་པའི་ནང་དུ་སྐད་བརྡའི་བརྗོད་དོན་དང་རྟོག་པའི་འཆར་སྒོ་གསལ་བཤད་བྱེད་པའི་ལྟ་གྲུབ་གལ་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ནི་ གཞན་སེལ་ (Skt. Anyapoha) གྱི་རྣམ་གཞག་འདི་ཡིན།  འདི་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་ཚད་མ་རིག་པའི་སྲོལ་འབྱེད་སློབ་དཔོན་ཕྱོགས་གླང་དང་ཆོས་ཀྱི་གྲགས་པ་རྣམ་གཉིས་ཀྱིས་གསར་དུ་བཏོད་ཅིང་གཏན་ལ་ཕབ་པའི་དགོངས་པ་ཞིག་ཡིན།  གཞན་སེལ་གྱི་ལྟ་བས་དངོས་པོ་རྣམས་ཀྱི་ངོ་བོར་རྟག་བརྟན་གྱི་"སྤྱི་" (Universal) གྲུབ་པ་ཁས་མི་ལེན་པར། སྐད་བརྡ་དང་རྟོག་པས་དངོས་པོ་ཞིག་གི་དོན་གོ་བར་བྱེད་སྐབས། དེ་དང་མི་མཐུན་པའི་"གཞན་"རྣམས་བསལ་བའམ་རྣམ་པར་བཅད་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པར་འདོད། བོད་ཀྱི་ས་སྐྱ་དང་། དགེ་ལུགས། རྙིང་མ། བཀའ་བརྒྱུད་བཅས་གྲུབ་མཐའ་ཁག་གི་བཤད་གྲྭའི་སློབ་ཚན་ནང་དུའང་ཚད་མའི་གཞུང་འདི་ཉིད་མེད་དུ་མི་རུང་བ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད།    

 ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བྱུང་ཁུངས་དང་ཚད་མ་རིག་པའི་རྨང་གཞི། 

གཞན་སེལ་གྱི་ལྟ་བ་འདི་ནི་སློབ་དཔོན་ཕྱོགས་གླང་ (Dignāga, c. 480–540 CE) གིས་སྲོལ་བཏོད།  ཁོང་ནི་རྒྱ་གར་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཀཱཉྩིའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བྲམ་ཟེའི་རིགས་སུ་འཁྲུངས། ཁོང་གིས་མཛད་པའི་《ཚད་མ་ཀུན་བཏུས་》 (Pramāṇasamuccaya) ལེའུ་ལྔ་པའི་ནང་དུ་སྐད་བརྡའི་འཇུག་ཚུལ་འདི་ཉིད་རྗེས་དཔག་གི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པར་གསུངས།   

ནང་བའི་ཚད་མ་རིག་པའི་ལུགས་ལ་གཞལ་བྱའི་ཡུལ་གཉིས་ཡོད་དེ།    

རང་མཚན། (Svalakṣaṇa) མངོན་སུམ་གྱི་གཞལ་བྱ། དོན་བྱེད་ནུས་ཤིང་སྐད་ཅིག་མ་ཡིན་པ། བརྗོད་དུ་མེད་པའི་དངོས་པོ།    

སྤྱི་མཚན། (Sāmānyalakṣaṇa) རྗེས་དཔག་གི་གཞལ་བྱ། རྟོག་པས་བཏགས་པ་དང་བརྗོད་དུ་ཡོད་པའི་ཆོས།

སློབ་དཔོན་ཕྱོགས་གླང་གིས་སྐད་བརྡས་དངོས་པོ་རང་མཚན་པ་དེ་ཐད་ཀར་བརྗོད་མི་ཐུབ་པར་འདོད། དཔེར་ན། "བ་ལང་"ཞེས་བརྗོད་སྐབས་བ་ལང་གི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ཞིག་བསྟན་པ་མིན་པར། བ་ལང་མ་ཡིན་པའི་རྟ་དང་ཤིང་སོགས་བསལ་བའི་སྒོ་ནས་བ་ལང་གི་དོན་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ཡིན།

 སྐད་བརྡའི་འཇུག་ཚུལ་རྗེས་དཔག་ཏུ་སྒབ་པ། 

སློབ་དཔོན་ཕྱོགས་གླང་གི་བཞེད་པ་ལྟར་ན། མིང་དང་ཚིག་ནི་རྟགས་ (Sign/Linga) དང་འདྲ་བར་རྗེས་དཔག་གི་བྱེད་ལས་བྱེད།  དཔེར་ན། དུ་བ་མཐོང་བ་ན་མེ་ཡོད་པར་རྟོགས་པ་ལྟར། "བ་ལང་"ཞེས་པའི་སྒྲ་ཐོས་པ་ན་བ་ལང་མ་ཡིན་པ་ལས་ལོག་པའི་དོན་ཞིག་ཡིད་ལ་འཆར་བར་བྱེད།  དངོས་པོ་རྣམས་སྐད་ཅིག་རེ་རེ་བཞིན་འགྱུར་བ་དང་འཇིག་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས། རྟག་པའི་"སྤྱི་"ཞིག་དངོས་པོའི་སྟེང་དུ་ཡོད་པ་ནི་མི་སྲིད་པར་འདོད།   

 སློབ་དཔོན་ཆོས་གྲགས་ཀྱིས་ལེགས་བཅོས་མཛད་པ། 

སློབ་དཔོན་ཆོས་ཀྱི་གྲགས་པ་ (Dharmakīrti, c. 7th century) ཡིས་མཛད་པའི་《ཚད་མ་རྣམ་འགྲེལ་》 (Pramāṇavārttika) ནང་གཞན་སེལ་གྱི་ལྟ་བ་འདི་ཉིད་སྔར་ལས་ཟབ་ཅིང་རྒྱ་ཆེ་བར་མཛད།  ཁོང་གིས་དོན་བྱེད་ནུས་པ་ (Arthakriyā) ལ་གཞི་བཅོལ་ནས་གཞན་སེལ་གྱི་དགོས་པ་བསྟན།  དངོས་པོ་རྣམས་ཕན་ཚུན་ཐ་དད་པ་ཡིན་ཡང་། འབྲས་བུ་འདྲ་བ་ཞིག་སྟེར་ནུས་པའི་ཆ་ནས་རྟོག་པས་དེ་དག་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་འཛིན་པ་ཡིན།   

 དགག་པའི་དབྱེ་བ། མེད་དགག་དང་མ་ཡིན་དགག 

བོད་ཀྱི་ཚད་མ་རིག་པའི་ནང་དུ་དགག་པ་ (Negation) ལ་རིགས་གཉིས་སུ་དབྱེ་བ་འདི་ཤིན་ཏུ་གལ་ཆེ།

མེད་དགག (Non-implicative negation) དགག་བྱ་བཀག་ཙམ་ལས་ཆོས་གཞན་མི་འཕེན་པ། དཔེར་ན། བུམ་པ་མེད་པ་ལྟ་བུ།
མ་ཡིན་དགག (Implicative negation) དགག་བྱ་བཀག་པའི་ཤུལ་དུ་ཆོས་གཞན་ཞིག་འཕེན་པའམ་སྟོན་པ། དཔེར་ན། "འདི་བ་ལང་མ་ཡིན་"ཞེས་པས་བ་ལང་མ་ཡིན་པ་བཀག་ནས་ཆོས་གཞན་ཞིག་སྟོན་པ་ལྟ་བུའོ།

 སེལ་བའི་དབྱེ་བ། དོན་གཞན་སེལ་དང་བློ་གཞན་སེལ། 

བོད་ཀྱི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གཞན་སེལ་ལ་དབྱེ་བ་གཉིས་སུ་མཛད།

དོན་གཞན་སེལ། (Object-exclusion) དངོས་པོ་རང་མཚན་གྱི་སྟེང་དུ་ཡོད་པའི་གཞན་ལས་ལོག་པའི་ཆ།    

བློ་གཞན་སེལ། (Mental-exclusion) རྟོག་པའི་ནང་དུ་འཆར་བའི་དོན་སྤྱི་དང་སྒྲ་སྤྱི།

 ཕྱི་རོལ་བའི་རྒོལ་བ་དང་ལན་འདེབས། 

རྒྱ་གར་གྱི་གྲུབ་མཐའ་སྨྲ་བ་དཔེར་ན། བྱེ་བྲག་པ་ (Nyāya) དང་དཔྱོད་པ་པ་ (Mīmāṃsā) རྣམས་ཀྱིས་གཞན་སེལ་ལ་དགག་པ་དྲག་པོ་མཛད། ཁོང་ཚོས་"སྤྱི་" (Universal) ནི་དངོས་པོའི་སྟེང་དུ་རྟག་པ་དང་རང་དབང་དུ་གྲུབ་ཡོད་པར་འདོད།  གཞན་སེལ་གྱི་ལྟ་བ་ནི་ཕན་ཚུན་བརྟེན་པའི་སྐྱོན་ (Circularity) ཡོད་པར་འདོད། འདི་ལ་ས་སྐྱ་པཎྜི་ཏས་ལན་འདེབས་སྐབས། X དང་ non-X གཉིས་ཀ་རྟོག་པས་དུས་མཉམ་དུ་རྟོགས་པར་འདོད་པའི་སྒོ་ནས་སྐྱོན་དེ་ལས་ཐར་བར་མཛད།    

 བོད་ཀྱི་གྲུབ་མཐའ་སོ་སོའི་བཞེད་ཚུལ། 

 ས་སྐྱའི་ལུགས།  ས་སྐྱ་པཎྜི་ཏ་ཀུན་དགའ་རྒྱལ་མཚན་ (1182–1251) གྱིས་མཛད་པའི་《ཚད་མ་རིགས་གཏེར་》ནང་དུ་གཞན་སེལ་གྱི་ལྟ་བ་བེད་སྤྱོད་བཏང་ནས་"སྤྱི་" དངོས་པོར་འཛིན་པའི་རིགས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་བཅད།    

 དགེ་ལུགས་པའི་ལུགས།  རྗེ་ཙོང་ཁ་པ་ (1357–1419) ཡི་རྗེས་འབྲང་རྣམས་ཀྱིས་གཞན་སེལ་གྱི་རྣམ་གཞག་འདི་སྟོང་ཉིད་སྒོམ་པའི་ལག་ཆ་ལྟ་བུར་བེད་སྤྱོད་མཛད།  ཁྱད་པར་དུ་སྟོང་ཉིད་ནི་མེད་དགག་ (Non-implicative negation) ཡིན་པར་བཞེད་པ་འདི་དགེ་ལུགས་པའི་ཁྱད་ཆོས་ཤིག་ཡིན།   

 རྙིང་མའི་ལུགས།  ཀུན་མཁྱེན་མི་ཕམ་རིན་པོ་ཆེས་ (1846–1912) མཛད་པའི་《མཁས་འཇུག་》ལས་གཞན་སེལ་གྱི་སྐོར་གསལ་བར་གསུངས།  རྙིང་མའི་ལུགས་ལ་ཚད་མ་རིག་པ་ནི་ལྟ་བ་མངོན་སུམ་དུ་རྟོགས་པའི་"གྲོགས་"ལྟ་བུ་ཡིན་པར་འདོད།   

 སྐད་བརྡ་རིག་པའི་མཚུངས་ཆོས། 

གཞན་སེལ་དང་ Anaphora གཉིས་ཀ་སྐད་བརྡའི་འཇུག་ཚུལ་ལ་དཔྱད་པ་བྱེད་པའི་རིགས་པ་ཡིན་ཞིང་།  འདི་གཉིས་ཀས་མིང་དང་ཚིག་གིས་དོན་ལ་སྦྱོར་ཚུལ་དང་། དེ་སྔོན་གྱི་གནས་ཚུལ་ལ་བརྟེན་ནས་དོན་རྟོགས་པར་བྱེད་ཚུལ་ལ་དཔྱད་པ་གཏོང་བ་ཡིན།    

 མཇུག་བསྡོམས། 

གཞན་སེལ་གྱི་རྣམ་གཞག་ནི་འཛམ་གླིང་གི་ལྟ་གྲུབ་ནང་དུ་སྐད་བརྡ་དང་རྟོག་པའི་བྱེད་ལས་གསལ་བཤད་བྱེད་པའི་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་རིགས་པ་ཞིག་ཡིན།  འདིས་མིའི་བསམ་བློའི་ནང་གི་སྒྲོ་འདོགས་བཤིག་ནས། དངོས་པོའི་གནས་ལུགས་ཇི་བཞིན་པར་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་མོ་ལྟ་བུ་ཡིན།