སེམས་ཁམས་རིག་པ་

༢༠༢༦ ལོའི་སེམས་ཁམས་རིག་པ་དང་སྤྱོད་ལམ་གྱི་གནས་བབ། འཕྲུལ་རིག་དང་དབང་རྩའི་ཚན་རིག སྤྱི་ཚོགས་ཁོར་ཡུག་བཅས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་ལ་དཔྱད་པ།

༢༠༢༦ ལོའི་སེམས་ཁམས་རིག་པའི་ཚན་རིག་ནི་དབང་རྩའི་སྐྱེ་དངོས་རིག་པའི་ས་ཁྲ་ཞིབ་མོ་དང་། ཀུན་ཁྱབ་ཀྱི་བཅོས་མའི་བློ་གྲོས། དེ་བཞིན་གོ་ལ་ཡོངས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་རིག་གནས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་བཅས་ཟུང་འབྲེལ་བྱེད་པའི་གནས་བབ་ཅིག་ཏུ་གནས་ཡོད། དེང་གི་དུས་འདིར་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་སེམས་ཁམས་བཅོས་ཐབས་ལས་བརྒལ་ཏེ་འཕྲུལ་རིག་གིས་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱས་པའི་རྒྱུན་ཆད་མེད་པའི་བདེ་ཐང་གི་ལམ་ལུགས་ཤིག་ཏུ་འགྱུར་བཞིན་ཡོད། འདིས་ཨང་ཀིའི་འཇིག་རྟེན་དང་དངོས་པོའི་འཇིག་རྟེན་དབར་གྱི་ས་མཚམས་རབ་རིབ་ཏུ་བཏང་སྟེ། མིའི་ཤེས་པ་དང་སེམས་ཁམས་བདེ་ཐང་ལ་དཔྱད་ཞིབ་གསར་པ་བྱེད་དགོས་པའི་གནས་སུ་ལྷུང་ཡོད།
 སེམས་ཁམས་རིག་པའི་རྨང་གཞི། གྲུབ་ཆ་རིང་ལུགས་ནས་ཤེས་བྱ་དབང་རྩའི་ཚན་རིག་བར་གྱི་འཕེལ་རིམ། 
དེང་རབས་སེམས་ཁམས་རིག་པའི་གནས་བབ་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ལ། ཐོག་མར་དེའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འཕེལ་རིམ་ལ་བལྟ་དགོས། སེམས་ཁམས་རིག་པ་ནི་ ༡༨༧༩ ལོར་ཝིལ་ཧེལ་མུ་ཝུནྜ་ (Wilhelm Wundt) ཡིས་ཐོག་མར་ཚན་རིག་གི་ངོ་བོར་གཏན་འབེབས་བྱས 
དེ་ནས་བཟུང་སེམས་ཁམས་རིག་པའི་ལྟ་གྲུབ་གཙོ་བོ་བཞི་བྱུང་བ་ནི། སེམས་ཁམས་དཔྱད་ཞིབ་རིང་ལུགས། སྤྱོད་ལམ་རིང་ལུགས། ཤེས་བྱ་རིང་ལུགས། དབང་རྩའི་ཚན་རིག་བཅས་སོ།།
 ལྟ་གྲུབ་ཀྱི་འཕེལ་རིམ། 
དུས་རབས་ ༢༠ པའི་འགོ་སྟོད་དུ་སིག་མུན་ཌི་ཧྥུརོ་ཡེ་ཌི་ (Sigmund Freud) ཡིས་སྲོལ་བཏོད་པའི་སེམས་ཁམས་དཔྱད་ཞིབ་ཀྱི་ལྟ་བ་དར་ཁྱབ་ཆེན་པོ་བྱུང་། ཁོང་གིས་མིའི་སེམས་འདི་མཚོ་ནང་གི་དར་བྲག་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུ་ངོས་འཛིན་བྱས་ཤིང་། གསལ་བའི་ཤེས་པ་ནི་རྩེ་མོ་ཙམ་དང་། གཏིང་རིམ་གྱི་ཤེས་པ་ (Unconscious) ནི་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བར་འདོད་དོ།།
དེ་ནས་སྤྱོད་ལམ་རིང་ལུགས་དར་ཞིང་། འདིས་མིའི་ནང་སེམས་ཀྱི་བརྒྱུད་རིམ་ལས་མིག་གིས་མཐོང་ཐུབ་པའི་སྤྱོད་ལམ་དང་དེར་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་པའི་ཁོར་ཡུག་ལ་གཙོ་བོར་དཔྱད། སི་ཀི་ནར་ (B.F. Skinner) ལ་སོགས་པས་སྤྱོད་ལམ་ནི་ཁོར་ཡུག་གི་རྐྱེན་གྱིས་སྦྱངས་པ་ལས་བྱུང་བར་འདོད་དོ།།
༡༩༥༠ དང་ ༡༩༦༠ ཡི་ལོ་རབས་ནང་ "ཤེས་བྱའི་གསར་བརྗེ་" (Cognitive Revolution) བྱུང་སྟེ། མིའི་དྲན་པ་དང་། ངོས་འཛིན། སྐད་བརྡ། དཀའ་རྙོག་སེལ་བའི་ནུས་པ་བཅས་ལ་དཔྱད་ཞིབ་བྱེད་པའི་མགོ་ཚུགས།
༡༩༧༡ ལོར་ཤེས་བྱ་རིང་ལུགས་ཀྱིས་སྤྱོད་ལམ་རིང་ལུགས་ལས་ལྷག་པའི་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་མགོ་ཚུགས།

 དབང་རྩའི་ཚན་རིག་གི་ས་མཚམས་གསར་པ། ཀླད་པའི་ས་ཁྲ་ཞིབ་མོ་དང་ཀླད་འཕྲུལ་འབྲེལ་མཐུད། 
༢༠༢༤ དང་ ༢༠༢༥ ལོ་ནི་དབང་རྩའི་ཚན་རིག་གི་ལོ་རྒྱུས་ནང་གལ་འགངས་ཆེ་བའི་ལོ་ཞིག་ཡིན་ཏེ། ཀླད་པའི་ཕྲ་ཕུང་གི་འབྲེལ་ལམ་ས་ཁྲ་ (Connectomics) དང་ཀླད་འཕྲུལ་འབྲེལ་མཐུད་ (BCIs) ཀྱི་ཐད་ནས་ཡར་རྒྱས་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད།
 ཀླད་པའི་འབྲེལ་ལམ་ས་ཁྲ་ཞིབ་མོ་ 
༢༠༢༤ ལོའི་ཟླ་ ༥ པར། ཞིབ་འཇུག་པས་མིའི་ཀླད་པའི་ཕུང་གྲུབ་ཀྱི་ས་ཁྲ་ཆེས་ཞིབ་མོ་ཞིག་བཟོས་ཡོད། འདིའི་ནང་དུ་ཕྲ་ཕུང་དབར་གྱི་འབྲེལ་ལམ་ས་ཡ་ ༡༥༠ ལྷག་གསལ་སྟོན་བྱས་ཡོད།
དེ་བཞིན་༢༠༢༤ ལོའི་ཟླ་ ༡༠ པར་སྦྲང་བུ་ (Fruit fly) ཞིག་གི་ཀླད་པའི་འབྲེལ་ལམ་ས་ཁྲ་ཆ་ཚང་ཞིག་བཟོས་ཡོད་པ་དེའི་ནང་དུ་དབང་རྩའི་ཕྲ་ཕུང་ ༡༤༠,༠༠༠ དང་དེ་དག་གི་འབྲེལ་ལམ་ས་ཡ་ ༥༠ ཙམ་ཡོད།
 ཤེས་པ་སླར་གསོ་དང་དབང་རྩའི་གསང་བརྡ་བཀྲོལ་ཐབས་ 
༢༠༢༦ ལོར། ཀླད་འཕྲུལ་འབྲེལ་མཐུད་ (BCI) འཕྲུལ་ཆས་འདི་དག་དངོས་སུ་སྨན་བཅོས་ནང་བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་བཞིན་ཡོད། དཔེར་ན། དབང་པོ་སྐྱོན་ཅན་གྱི་མིའི་ "ནང་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཆ་" (Internal speech) དེ་བརྒྱ་ཆ་ ༧༩ ཡི་དག་ཚད་ཐོག་ནས་ཡིག་ཐོག་ཏུ་ཕབ་ཐུབ་ཀྱི་ཡོད། དེ་བཞིན་ ALS ནད་པ་ཞིག་གིས་སྐར་མ་གཅིག་ལ་ཚིག་ ༣༢ ཙམ་གྱི་མགྱོགས་ཚད་ཐོག་ནས་གླེང་མོལ་བྱེད་ཐུབ་པའི་གྲུབ་འབྲས་ཐོབ་ཡོད།
 རྩིས་ཐབས་ཀྱི་སེམས་ཁམས། བཅོས་མའི་བློ་གྲོས་དང་སྤྱོད་ལམ་གྱི་འགྱུར་ལྡོག 
༢༠༢༦ ལོར་བཅོས་མའི་བློ་གྲོས་ (AI) དང་མིའི་དབར་གྱི་འབྲེལ་ལམ་གྱིས་མིའི་སྤྱོད་ལམ་ལ་འགྱུར་བ་ཆེན་པོ་གཏོང་བཞིན་ཡོད། འདིར་ "AI བརྟག་དཔྱད་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་" (AI Assessment Effect) ཟེར་བའི་གནད་དོན་ཞིག་བྱུང་ཡོད།
 AI བརྟག་དཔྱད་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་ 
ཞིབ་འཇུག་ལྟར་ན། གལ་ཏེ་མི་ཞིག་གིས་རང་ཉིད་ལ་ AI ཡིས་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད་པར་ཤེས་ཚེ། ཁོ་ཚོས་རང་ཉིད་ཀྱི་སེམས་མྱོང་དང་རྣམ་དཔྱོད་ལས་ལྷག་པར། ཨང་རྩིས་དང་རྒྱུ་མཚན་རིག་པའི་ཁྱད་ཆོས་དག་གཙོ་བོར་སྟོན་ཐབས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།
འདི་ནི་ AI ཡིས་དངོས་ཡོད་གནས་ཚུལ་དང་གྲངས་ཐོ་ལས་མིའི་སེམས་མྱོང་ལ་གཙིགས་ཆེན་མི་བྱེད་པར་འདོད་པའི་ལྟ་བ་ལས་བྱུང་བ་ཞིག་རེད།
 ཤེས་པའི་ལས་འགན་འཕྲུལ་ལ་སྤྲོད་པ 
བཅོས་མའི་བློ་གྲོས་བཀོལ་སྤྱོད་མང་དྲགས་པའི་རྐྱེན་གྱིས། མིའི་རྣམ་དཔྱོད་དང་དཔྱད་ཞིབ་ཀྱི་ནུས་པ་དམའ་རུ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད། ལྷག་པར་དུ་གཞོན་སྐྱེས་དག་གིས་རྙོག་འཛིང་ཆེ་བའི་བསམ་བློའི་ལས་ཀ་དག་ AI ལ་བཅོལ་བའི་རྐྱེན་གྱིས། དྲན་པ་དང་དཔྱད་ཞིབ་ཀྱི་ནུས་པ་ཉམས་བཞིན་པ་ནི་སེམས་ཁམས་རིག་པའི་དཀའ་ངལ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད།
 ས་ཁུལ་གྱི་དཔེ་མཚོན་ཞིབ་འཇུག རྒྱ་གར་གྱི་སེམས་ཁམས་བདེ་ཐང་གི་ཉེན་ཁ་དང་བཅོས་ཐབས་ཀྱི་སྟོང་ཆ། 
༢༠༢༦ ལོར། རྒྱ་གར་ནི་འཛམ་གླིང་ནང་སེམས་ཁམས་བདེ་ཐང་གི་དཀའ་ངལ་ཆེ་ཤོས་ཀྱི་ས་ཁུལ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད།
 སྨན་བཅོས་ཀྱི་སྟོང་ཆ་ 
རྒྱ་གར་ནང་མི་ ༡༠༠ རེའི་ནང་ནས་ ༡༡ ཙམ་ལ་སེམས་ཁམས་ཀྱི་ནད་གཞི་ཡོད་ཀྱང་། ནད་པ་བརྒྱ་ཆ་ ༧༠ ནས་ ༩༢ བར་ལ་སྨན་བཅོས་འོས་འཚམ་ཐོབ་ཀྱི་མེད།
འཛམ་གླིང་འཕྲོད་བསྟེན་སྒྲིག་འཛུགས་ཀྱི་ལམ་སྟོན་ལྟར་ན། མི་འབུམ་གཅིག་ལ་སེམས་ཁམས་སྨན་པ་ ༣ དགོས་ཀྱང་། རྒྱ་གར་ནང་མི་འབུམ་གཅིག་ལ་སྨན་པ་ ༠.༧༥ ལས་མེད།