མོན་པའི་རྔ་མ་ཞོམ་དང་གཡག་འཆམ་སྐོར།

མོན་པའི་རྔ་མ་ཞོམ་དང་གཡག་འཆམ་སྐོར་ངོ་སྤྲོད་མདོར་སྡུད།

རྒྱ་གར་ཨ་རུ་ན་ཅལ་མངའ་སྡེའི་རྟ་དབང་ (Tawang) དང་ནུབ་ཁམེང་ (West Kameng) ས་ཁུལ་དུ་གནས་སྡོད་བྱེད་པའི་མོན་པའི་མི་རིགས་ཀྱི་ངོ་བོ་ནི་གཡག་དང་འབྲེལ་བ་ཟབ་མོ་ཡོད། ཁོ་ཚོའི་ཐུན་མོ་མ་ཡིན་པའི་གཡག་གི་རྔ་མ་དང་བལ་ལས་བཟོས་པའི་ཞྭ་མོ་ 'རྔ་མ་ཞོམ་' (མོན་པའི་རྔ་མ་ཞོམ) དང་། དེ་བཞིན་གཡག་གི་འཚོ་བ་དང་འབྲེལ་བའི་འཆམ་སྒྱུ་རྩལ་ 'གཡག་འཆམ་' བཅས་ཡིན།  རིག་གནས་ཀྱི་རྟེན་རྫས་འདི་དག་ནི་མཛེས་ཆོས་ཙམ་མ་ཡིན་པར་མོན་པའི་མི་རིགས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་དང་། ཆོས་ལུགས། ཁོར་ཡུག་བཅས་ཀྱི་གནས་བབས་མཚོན་བྱེད་གལ་ཆེན་ཞིག་ཆགས་ཡོད།    

 མི་རིགས་ཀྱི་བྱུང་རབས་དང་ས་ཁམས་ཀྱི་གནས་བབས། 
མོན་པའི་མི་རིགས་ནི་ཨིན་ཌོ་-མོང་གོ་ལོའི་ (Indo-Mongoloid) རིགས་རྒྱུད་ཡིན་ཞིང་། ཧི་མ་ལ་ཡའི་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་ས་མཐོའི་ཁུལ་དུ་གནས་ཡོད།  'མོན་པ་' ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་ནི་བོད་སྐད་ལས་བྱུང་བ་ཞིག་སྟེ། 'མོན་' ནི་ལྷོ་ཕྱོགས་སམ་ས་མཐོ་བའི་ཡུལ་ལ་གོ་ཞིང་། 'པ་' ནི་དེར་གནས་པའི་མི་ལ་གོ་བ་ཡིན།  ལོ་རྒྱུས་ཐོག་མོན་པ་ཞེས་པའི་མིང་འདི་བོད་ཀྱི་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་གནས་པའི་འབྲུག་ཤར་ཕྱོགས་དང་། ཨ་རུ་ན་ཅལ་གྱི་ནུབ་ཕྱོགས་ས་ཁུལ་གྱི་མོན་པའི་མི་རིགས་སོགས་ལ་གོ་དགོན།  ཡིན་ནའང་དེང་སང་མོན་ཟེར་བ་ནི་མོན་རྟ་ཝང་སོགས་ལ་གོ་གི་ཡོད།   

མོན་པའི་མི་རིགས་འདི་ས་ཁམས་ཀྱི་གནས་བབས་ལ་བརྟེན་ནས་སྡེ་ཚན་གསུམ་དུ་དབྱེ་ཡོད་དེ། རྟ་དབང་གི་མོན་དང་། སྡི་རང་ (Dirang) གི་དབུས་མོན། ཀ་ལག་ཐང་ (Kalaktang) གི་ལྷོ་མོན་བཅས་ཡིན།  ཁོ་ཚོའི་ཆོས་ལུགས་ནི་ནང་པ་སངས་རྒྱས་པའི་ཐེག་པ་ཆེན་པོའི་རྗེས་འབྲང་ཡིན།   

 རྔ་མ་ཞོམ། བཟོ་རྩལ་དང་དགོས་མཁོ། 
རྔ་མ་ཞོམ་ (མོན་པའི་རྔ་མ་ཞོམ) ནི་མོན་པའི་མི་རིགས་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱོན་ཆས་ཀྱི་ནང་ནས་ངོ་བོ་མཚོན་བྱེད་གལ་ཆེ་ཤོས་དེ་ཡིན། ཞྭ་མོ་འདི་ནི་གཡག་གི་བལ་དང་རྔ་མ་ལས་བཟོས་པ་ཞིག་ཡིན་ཞིང་། ས་མཐོའི་གྲང་ངར་དང་ཆར་ཞོལ་འགོག་བྱེད་དུ་ཤིན་ཏུ་འཚམས་པོ་ཡོད།    

 བཟོ་སྐྲུན་བྱེད་སྟངས། 
རྔ་མ་ཞོམ་བཟོ་བའི་ལག་རྩལ་ནི་མི་རབས་ནས་མི་རབས་བརྒྱུད་དེ་འོང་བ་ཞིག་ཡིན། བཟོ་རྩལ་གྱི་བརྒྱུད་རིམ་གཙོ་བོ་ནི།    

 རྒྱུ་ཆ་གྲ་སྒྲིག: གཡག་གི་བལ་དང་རྔ་མ་དྲོད་ཆུ་དང་ཀུ་ཤུ་སྐྱུར་མོའི་ (Crepe Apple) ཁུ་བའི་ནང་དུ་སྦང་དགོས། ཀུ་ཤུའི་ཁུ་བས་བལ་འབྱར་བྱེད་ཀྱི་ནུས་པ་ཐོན་གྱི་ཡོད།
 མཉེ་བཤེད: བལ་དེ་དག་ཆུ་ཚོད་གཅིག་ཙམ་གྱི་རིང་ལ་ལག་པས་ཤུགས་ཀྱིས་མཉེ་དགོས།
 བཟོ་དབྱིབས: བལ་དེ་དབྱིབས་ཟླུམ་པོ་ཐོད་པའི་དབྱིབས་སུ་བཟོ་དགོས། ཞྭ་མོ་འདི་ལ་མཐའ་ལྕགས་མེད་པས་མགོ་ལ་དམ་པོར་འབྱར་ནས་དྲོད་ཉར་ཐུབ་ཀྱི་ཡོད།
 རྩེ་རྣོ་བོ་ལྔ: ཞྭ་མོའི་སྟེང་དུ་རྩེ་རྣོ་བོ་ལྔ་ཙམ་བཟོ་དགོས་པ་དང་། འདི་དག་གིས་ཆར་པ་དང་གངས་ཆུ་རྣམས་གདོང་ལ་མ་འབབ་པར་ཕྱིར་འཛགས་ཐུབ་པའི་བྱེད་ལས་སྒྲུབ་ཀྱི་ཡོད།    

 གཡག་འཆམ་དང་ཐོའུ་པ་ག་ལིའི་རྣམ་ཐར། 
གཡག་འཆམ་ནི་མོན་པའི་དམངས་ཁྲོད་ཀྱི་འཆམ་སྒྱུ་རྩལ་གྲགས་ཆེན་ཞིག་ཡིན། འཆམ་འདི་ནི་དགོན་པའི་འཆམ་དང་མི་འདྲ་བར་དམངས་ཁྲོད་ཀྱི་རྣམ་པ་ལྡན་པ་དང་། གཡག་ལ་བཀའ་དྲིན་རྗེས་དྲན་བྱེད་པའི་ཆེད་དུ་འཁྲབ་ཀྱི་ཡོད།    

 ཐེའུ་པ་ག་ལིའི་བྱུང་རབས། 
བྲོག་པའི་སྲོལ་རྒྱུན་ལྟར་ན། གཡག་གི་བྱུང་བ་ནི་ 'ཐོའུ་པ་ག་ལིའི་རྣམ་ཐར་' (Theopa Gali Namthar) ནང་དུ་གསལ་ཡོད།  ལོ་རྒྱུས་ལྟར་ན། བོད་ཀྱི་ས་ཆ་ཞིག་ཏུ་མི་ཞིག་ལ་བུ་གསུམ་ཡོད་པ་ལས་བུ་འབྲིང་བ་ཐེའུ་པ་ག་ལི་ལ་ཕ་མས་ནོར་སྐལ་དུ་ཞྭ་མོ་རྙིང་པ་ཞིག་དང་། གོས་ཧྲུལ་པོ་ཞིག་བཅས་ལས་ཅི་ཡང་མ་སྤྲད། ཁོས་དེ་དག་ཁྱེར་ནས་འགྲོ་སྐབས་ 'པདྨ་པེ་ཐང་' ཞེས་པའི་མཚོ་ཞིག་གི་འགྲམ་དུ་ཁྲུང་ཁྲུང་དཀར་མོ་ཞིག་གིས་བཞག་པའི་སྒོ་ང་གསུམ་རྙེད།    

སྒོ་ང་དཀར་པོ་ལས་གཡག་དཀར་པོ་ཞིག་བྱུང་ཡང་ལྷ་ཡུལ་དུ་ཤོར། སྒོ་ང་ཁྲ་བོ་ལས་གཡག་ཁྲ་བོ་ཞིག་བྱུང་ཡང་བར་བཙན་གྱིས་ཁྱེར། མཐའ་མར་སྒོ་ང་ནག་པོ་དེ་ལྷ་ཚོགས་ཀྱིས་མི་ཁྱེར་བའི་ཆེད་དུ། ཐོའུ་པ་ག་ལིས་རང་གི་ཞྭ་མོ་བཙོག་པ་དང་གོས་ཧྲུལ་པོས་སྒོ་ང་དེ་བཙོག་པ་བཟོས། དེ་ལས་གཡག་མོ་ནག་པོ་ཞིག་བྱུང་བ་དང་། དེ་ནི་མི་གཙང་བས་ལྷ་ཚོགས་ཀྱིས་མ་བཞེས་པར་མི་ཡུལ་དུ་ལུས་ཏེ་མོན་པའི་ཕྱྭ་གཡང་དང་ནོར་སྐལ་དུ་གྱུར་པ་ཡིན་པར་བཤད།    

 འཆམ་གྱི་འཁྲབ་སྟོན། 
གཡག་འཆམ་འཁྲབ་སྐབས་སྨྱུག་མ་དང་རས་ནག་པོས་བཟོས་པའི་གཡག་གི་གཟུགས་བརྙན་ཞིག་བེད་སྤྱོད་བྱེད་པ་དང་། དེའི་ནང་དུ་མི་གཉིས་འཛུལ་ནས་གཡག་གི་སྟངས་སྟབས་ལད་མོ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། གཡག་གི་རྒྱབ་ཏུ་ 'སྲུང་མ་' ཞིག་གི་སྐུ་བརྙན་བཞག་ཡོད།  འཆམ་འདི་ནི་ལོ་གསར་དང་རྟ་དབང་དུས་སྟོན་ (Tawang Festival) སྐབས་སུ་འཁྲབ་སྟོན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།    

 འཆམ་གྱི་རིགས་གཞན་དང་རིག་གནས་སྒྱུ་རྩལ། 
མོན་པའི་ས་ཁུལ་དུ་དམངས་ཁྲོད་ཀྱི་འཆམ་ལས་གཞན། དགོན་པའི་ནང་དུ་འཁྲབ་པའི་ 'གཏོར་རྒྱག་འཆམ་' (Torgya Cham) སོགས་གསང་སྔགས་ཀྱི་ཆོ་ག་དང་འབྲེལ་བའི་འཆམ་མང་པོ་ཡོད། དཔེར་ན། ཕག་འཆམ། ཞྭ་ནག་འཆམ། མགོན་གཉེན་འཆམ་སོགས་ཡིན།    

བཟོ་རྩལ་གྱི་ཐད་ནས་མོན་པའི་འབག་བཟོ་བའི་ལག་རྩལ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པོ་ཡོད། འབག་གི་ཚོན་མདངས་ལའང་མཚོན་དོན་རེ་ཡོད་དེ།    

 སེར་པོ: ཤེས་རབ་དང་ཡོན་ཏན།
 དམར་པོ: དཔའ་ངར་དང་སྟོབས་ཤུགས།
 ལྗང་ཁུ: ཕྲིན་ལས་དང་དགེ་བ།
 དཀར་པོ: ཞི་བདེ་དང་དག་པ།

 རིག་གནས་སྲུང་སྐྱོབ། 
དེང་སང་གི་དུས་སུ་འཚོ་བའི་གོམས་གཤིས་འགྱུར་བ་དང་། གནམ་གཤིས་ཀྱི་དཀའ་ངལ་སོགས་ལ་བརྟེན་ནས་བྲོག་པའི་འཚོ་བ་དང་གཡག་གི་གྲངས་འབོར་ཉུང་དུ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད།  འོན་ཀྱང་མངའ་སྡེ་གཞུང་དང་རིག་གནས་ཚོགས་པ་ཁག་གིས་མོན་པའི་ཐགས་རས་དང་། ལག་བཟོས་ཤོག་བུ་སོགས་ལ་ས་ཁམས་མཚོན་རྟགས་ (GI Tag) ལེན་རྒྱུའི་འབད་བརྩོན་བྱེད་བཞིན་ཡོད།  འདིས་མོན་པའི་སྲོལ་རྒྱུན་རིག་གནས་འདི་ཉམས་པ་སླར་གསོ་དང་མི་ཉམས་གོང་འཕེལ་གཏོང་བར་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་འབྱུང་བཞིན་ཡོད།