འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ནང་གི་དོ་མའི་རིག་གཞུང

འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ནང་གི་དོ་མའི་སྤྱི་ཚོགས་རིག་གཞུང་དང་སྐྱེ་དངོས་དཔལ་འབྱོར་གྱི་གནས་སྟངས། ཕྱོགས་བསྡུས་དཔྱད་ཞིབ། 
འབྲུག་ཡུལ་ནང་དུ་གོ་ལ་དང་པ་ནི་ཟ་བའི་ལམ་སྲོལ། ཡོངས་གྲགས་སུ་དོ་མ་པ་ནི་ཞེས་འབོད་པ་འདི་ནི། འབྲུག་གི་སྤྱི་ཚོགས་ནང་གི་"སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་གལ་ཆེན་"ཞིག་མཚོན་གྱི་ཡོད། འདི་ནི་བཟའ་བཏུང་གི་གོམས་གཤིས་ཙམ་མ་ཡིན་པར། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ལྷ་སྒྲུང་དང་། ཆོས་ལུགས། དེ་བཞིན་རྒྱལ་སྤྱིའི་འབྲེལ་ལམ་གྱི་ལམ་སྲོལ་ནང་དུ་ཡང་ཟུག་ཡོད། འབྲུག་པ་ཚོའི་ངོས་ནས་དོ་མ་ཟ་བའི་བྱ་བ་འདི་ནི། མི་དང་མིའི་བར་གྱི་མཐུན་ལམ་དང་། གཤིས་བཟང་སྣེ་ལེན། དེ་བཞིན་བླ་ན་མེད་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་རྟེན་འབྲེལ་ཞིག་ལ་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། འོན་ཀྱང་། དེང་སང་དོ་མ་ཟ་བའི་ལམ་སྲོལ་འདི་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་ཉེན་ཁ་དང་དཔལ་འབྱོར་གྱི་དགོས་མཁོ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་དཀའ་ངལ་གྱི་གནས་སུ་གྱར་ཡོད། སྙན་ཐོ་འདི་ནང་འབྲུག་གི་སྤྱི་ཚོགས་ནང་དོ་མའི་གནས་བབ་དང་། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས། སྒྲིག་ལམ་རྣམ་གཞག་ནང་གི་གོ་གནས། དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཐོན་སྐྱེད། དེ་བཞིན་མི་མང་འཕྲོད་བསྟེན་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཇི་ལྟར་ཐེབས་ཀྱི་ཡོད་མེད་སྐོར་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱས་ཡོད།

 ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་དང་ལྷ་སྒྲུང་གི་བརྗེ་སྒྱུར། 
འབྲུག་ཡུལ་དུ་དོ་མའི་བྱུང་རབས་ནི། དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་ནང་གུ་རུ་རིན་པོ་ཆེ་འབྲུག་ཡུལ་དུ་ཞབས་བསྐྱོད་གནང་བ་དང་འབྲེལ་བ་དམ་པོ་ཡོད། ངག་རྒྱུན་དང་སློབ་དཔོན་པདྨ་ཚེ་དབང་གིས་མཛད་པའི་*འབྲུག་གི་རྒྱལ་རབས་*ལྟར་ན། སྔོན་དུས་འབྲུག་ཡུལ་གྱི་གདོད་མའི་མི་རྣམས་ནི། མིའི་ཤ་ཟ་བ་དང་། ཁྲག་འཐུང་བ། རུས་པ་ཟ་བའི་གདུག་རྩུབ་ཅན་གྱི་ལམ་སྲོལ་ཡོད་པ་བཤད་ཡོད། 2https://www.raonline.ch/pages/bt/visin2/bt_doma01.html

གུ་རུ་རིན་པོ་ཆེས་མི་རྣམས་གདུག་རྩུབ་ཀྱི་ལམ་ནས་ཆོས་ཀྱི་ལམ་ལ་བཀྲི་བའི་ཆེད་དུ། མིའི་ཤ་ཁྲག་རུས་གསུམ་གྱི་ཚབ་ཏུ་དོ་མ་པ་ནིའི་རྫས་རྣམས་བསྒྱུར་བཀོད་གནང་བ་ཡིན། 3https://bhutan.virginia.edu/places/427/text-node/40706/nojs

 རེའུ་མིག ༡། དོ་མའི་གྲུབ་ཆ་དང་ལུས་པོའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་མཚོན་དོན། 
གྲུབ་ཆ།སྐྱེ་དངོས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས།མཚོན་དོན།གྲུབ་འབྲས།དོ་མ། (Areca Nut)Areca catechuམིའི་སྙིང་དང་རུས་པ།མཁྲེགས་པོའི་རྫས་སུ་མཚོན། 4པ་ནི། (Betel Leaf)Piper betleམིའི་པགས་པ།ཕྱི་ནས་སྒྲིལ་བྱེད། 2ཚུནི། (Slaked Lime)Calcium Carbonateམིའི་ཀླད་པ།རྫས་འགྱུར་སྦྱོར་སྡེབ་བྱེད། 4རུ་ཤིང་། (Rushing Bark)Poikilospermumམིའི་ཤ།ཚོས་མདོག་དམར་པོ་བཟོ་བྱེད། 3མཆིལ་མ་དམར་པོ།རྫས་འགྱུར་གྱི་གྲུབ་འབྲས།མིའི་ཁྲགསྔོན་གྱི་ལམ་སྲོལ་གྱི་མཚོན་རྟགས། 2
ལྷ་སྒྲུང་འདིས་འབྲུག་པའི་རིག་གཞུང་ནང་དོ་མ་འདི་སྤྱིར་བཏང་གི་ཟ་མ་ཙམ་མ་ཡིན་པར། ནང་ཆོས་ཀྱི་དགོངས་དོན་དང་འབྲེལ་བའི་རྟེན་འབྲེལ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད། 6https://bhutan.virginia.edu/places/427/text-node/40706/nojs

 བཞུགས་གྲལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྒྲིག་ལམ་ནང་གི་དོ་མ། 
དོ་མ་ནི་འབྲུག་གི་ཆེས་མཐོའི་སྒྲིག་ལམ་*བཞུགས་གྲལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་*ཆ་ཤས་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན། 1 ལམ་སྲོལ་འདི་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༦༣༧ ལོར་ཞབས་དྲུང་ངག་དབང་རྣམ་རྒྱལ་མཆོག་གིས་སྤུངས་ཐང་བདེ་བ་ཆེན་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་འགོ་བཙུགས་གནང་བ་ཡིན། 4https://www.raonline.ch/pages/bt/visin2/bt_doma01.html

*སྒྲིག་ལམ་རྣམ་གཞག་*ལྟར་ན། དོ་མ་འདི་གསོལ་ཇ་དང་། འབྲས་སིལ། ཤིང་ཏོག་སྣ་ཚོགས་དྲངས་པའི་རྗེས་སུ་མཐའ་མར་འདྲེན་དགོས་ཀྱི་ཡོད། 1 འདིས་བྱ་བ་གང་ཞིག་ལེགས་གྲུབ་བྱུང་བའི་རྟེན་འབྲེལ་དང་། མ་འོངས་པར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྨོན་ལམ་མཚོན་གྱི་ཡོད། 1https://www.raonline.ch/pages/bt/visin2/bt_doma01.html

 སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་མཐུན་ལམ་དང་"གྲོགས་བཤེར་"། 
ཉིན་རེའི་འཚོ་བའི་ནང་དུ་དོ་མ་ལ་"གྲོགས་བཤེར་" (trozey) ཞེས་འབོད་ཅིང་། འདིའི་དོན་ནི་"གཏམ་གྱི་འགོ་འཛུགས་བྱེད་"ཅེས་པའི་དོན་ཡིན། 4 མི་དང་མིའི་བར་གྱི་འབྲེལ་བ་བཟང་དུ་གཏོང་བ་དང་། མགྲོན་པོ་ལ་སྣེ་ལེན་བྱེད་སྐབས་དོ་མ་ནི་ཆེས་གལ་ཆེ་བའི་ཅ་ལག་ཅིག་ཡིན། 3

སྔོན་དུས་སུ་དོ་མ་ནི་སྐུ་དྲག་དང་མི་དྲག་རྣམས་ཀྱིས་མ་གཏོགས་ཟ་མི་ཐུབ་པའི་རྫས་ཤིག་ཡིན། གང་ལགས་ཤེ་ན། འབྲུག་གི་མཐོ་སྒང་དུ་དོ་མ་མི་སྐྱེ་བས་རྒྱ་གར་ནས་ནང་འདྲེན་བྱེད་དགོས་ཀྱི་ཡོད། 3

 ལག་བཟོའི་ཅ་ལག་དང་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་སྣོད་ཆས། 
དོ་མ་ཟ་མཁན་ཚོར་ཆེད་དུ་བཟོས་པའི་སྣོད་ཆས་ཡོད་པ་ལྟར། དེ་དག་གིས་མི་དེའི་གོ་གནས་ཀྱང་མཚོན་གྱི་ཡོད། 6https://bhutan.virginia.edu/places/427/text-node/40706/nojs

 ལྕགས་སྒྲོམ། (Chaka): དོ་མ་དང་པ་ནི་བླུགས་སྣོད་གྲུ་བཞི་ཅན་ཞིག་ཡིན། སྔོན་དུས་སུ་དངུལ་དང་གསེར་གྱི་ཤོག་བུ་སྦྱར་བའི་སྒྲོམ་ཡོད་པ་ཡིན། 3
 ཁྲི་མི། (Trimi): ཚུནི་བླུགས་སྣོད་སྒོར་སྒོར་ཞིག་ཡིན། 3
 འདྲེས་ཆ། (Drecha): སོ་མེད་པའི་རྒན་འཁོགས་རྣམས་ཀྱིས་དོ་མ་བརྡུང་བྱེད་ཀྱི་ལག་ཆ་ཞིག་ཡིན། 3

 དོ་མའི་སྐྱེ་དངོས་དང་རྫས་འགྱུར་གྱི་གྲུབ་ཆ། 
དོ་མའི་ནང་དུ་ཡོད་པའི་རྫས་གཙོ་བོ་ནི་ arecoline ($C_8H_{13}NO_2$) ཞེས་པ་འདི་ཡིན། འདིས་མིའི་དབང་རྩའི་མ་ལག་ལ་ཕོག་ཐུག་བཏང་སྟེ་སེམས་འཁྲུག་པ་དང་ལུས་པོ་དྲོད་འབར་བ་བཟོ་གྱི་ཡོད། 11 ཚུནི་ཡིས་དོ་མའི་ནང་གི་རྫས་རྣམས་ཁྲག་གི་ནང་དུ་འཐིམ་པར་རོགས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། 6https://en.wikipedia.org/wiki/Areca_nut

 སོ་ནམ་དཔལ་འབྱོར་དང་ཐོན་སྐྱེད། 
ཕྱི་ལོ་ ༡༩༦༠ རྗེས་སུ་འབྲུག་གི་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་དོ་མའི་སྡོང་པོ་འདེབས་འཛུགས་ཤུགས་ཆེ་བྱས་ཡོད། Integrated Agriculture and Livestock Census 2025 ལྟར་ན། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༤ ལོར་དོ་མའི་ཐོན་སྐྱེད་ཏོན་ (Metric Tons) ༡༤,༤༠༥.༠༤ བྱུང་ཡོད། 12

 རེའུ་མིག ༣། རྫོང་ཁག་སོ་སོའི་དོ་མའི་ཐོན་སྐྱེད། (༢༠༢༤) 
རྫོང་ཁགཐོན་སྐྱེད་ (MT)གསར་སྤང་། (Sarpang)༥,༧༣༣.༦༡བསམ་རྩེ། (Samtse)༤,༧༦༨.༦༡དར་དཀར་ན། (Dagana)༢,༢༤༤.༣༡བསམ་གྲུབ་ལྗོངས་མཁར། (S. Jongkhar)༨༩༤.༡༢ཆུ་ཁ། (Chhukha)༥༣༥.༡༡རྒྱལ་ཡོངས་ཁྱོན་བསྡོམས།༡༤,༤༠༥.༠༤

 འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་ཉེན་ཁ་དང་ནད་ཡམས། 
འབྲུག་ཡུལ་དུ་ཁ་དང་། མིད་པ། ཕོ་བའི་སྐྲན་ནད་ (Cancer) མང་བའི་རྒྱུ་རྐྱེན་གཙོ་བོ་ནི་དོ་མ་ཟ་བ་འདི་ཡིན། 1 དམིགས་བསལ་དུ་འབྲུག་པའི་ལམ་སྲོལ་ནང་དོ་མའི་མཆིལ་མ་ཕྱིར་མི་འཕེན་པར་མིད་པའི་གོམས་གཤིས་ཡོད་པས། དེས་ལུས་པོའི་ནང་གི་དབང་པོ་རྣམས་ལ་སྐྱོན་ཆེན་པོ་གཏོང་གྱི་ཡོད། 1https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11076091/

 ཁྲིམས་ལུགས་དང་འཕྲོད་བསྟེན་སྲིད་བྱུས། 
འབྲུག་གཞུང་གིས་ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༥ ལོ་ནས་བཟུང་། དོ་མ་དང་། ཐ་མ་ཁ། ཆང་རག་བཅས་ཀྱི་ཁྲལ་འཕར་བསྣོན་བྱས་ཏེ། མི་མང་གི་འཕྲོད་བསྟེན་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། 14 དེ་བཞིན་"དོ་མ་མ་ཟ་" (Say no to doma) ཞེས་པའི་དྲིལ་བསྒྲགས་ཀྱང་བྱེད་བཞིན་ཡོད། 1

 ཕྱོགས་བསྡུས་སྙིང་དོན། 
དོ་མ་ནི་འབྲུག་གི་རིག་གཞུང་གི་སྙིང་པོ་ལྟ་བུ་ཞིག་ཡིན་ནའང་། ད་ལྟའི་དུས་སུ་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་དཀའ་ངལ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད། འབྲུག་གི་རྒྱལ་ཡོངས་དགའ་སྐྱིད་དཔལ་འཛོམས་ (GNH) ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་ལྟར་ན། རིག་གཞུང་སྲུང་སྐྱོབ་དང་མི་མང་གི་འཕྲོད་བསྟེན་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་དོ་མཉམ་པ་ཞིག་དགོས་པ་གལ་ཆེན་ཡིན།