Ɛsipaɲi

Ɛsipaɲi, min bɛ wele fana ko Ɛsipaɲi masaya,  ye jamana ye min bɛ jamana wɛrɛw la, Erɔpu tɔnba kɔnɔmɔgɔ don, min sigira senkan iko jamana min bɛ sariya kɔnɔ sigida ni demokarasi la ani min ka gɔfɛrɛnaman cogoya ye pariti masakɛ ye A ka mara, n’a faaba bɛ Madrid,  labɛnna ka kɛ yɛrɛmahɔrɔnya jɛkulu tan ni wolonwula ye, minnu bɛ sigi senkan u nɔ na ni mara bi duuru ye ; ani yɛrɛmahɔrɔnya dugu fila .

Espaɲi sigilen bɛ Erɔpu saheli-tlebi fɛ kosɛbɛ, ka fara a ka maraw kan Afiriki Worodugu. Erɔpu, a bɛ Iberi gun fanba minɛ, min bɛ wele ko Peninsula Spain, ani Balearic gunw (Mediterane Kɔgɔji kɔnɔ); Afiriki kɔnɔ, Ceuta ani Melilla duguw bɛ yen, Kanari gunw (Atlantik Kɔgɔji kɔnɔ) ani Mediterane nafolo caman minnu bɛ wele ko " Plazas de Soberania ". Llivia dugutigibulon, Pirinees, ye exclave ye min lamininen don pewu ni Franse jamana ye. O marabolow kulu bɛ dafa ni gunw ni gun fitininw ye minnu bɛ peninsula kɔgɔjida yɛrɛ la. A janya ye 505 ye 370 ye km ,  min b’a kɛ jamana naaninan ye farafinna kɔnɔ,  ani a janya ye  kɔgɔji sanfɛ, a ye kuluba jamana dɔ ye Erɔpu. A jamanaden hakɛ bɛ Tɛmɛ mɔgɔ 48 kan miliyɔn caman bɛ yen, hali ni jamanadenw hakɛ ka dɔgɔ n’i y’a suma ni Erɔpu jamanaw cogoya ye.   Kɛrɛnkɛrɛnnenya la, jamanaden hakɛ cayara san 2023 kalo fɔlɔ kɔnɔ ni mɔgɔ 136 ye duguden 916, o sera mɔgɔ  ma .  Peninsula mara bɛ dugukolo dancɛw tila ni Franse ani Andorra ye worodugu fɛ, ni Pɔrtigal ye tlebi fɛ ani ni Gibraltar ye saheli fɛ. A ka Farafinna maraw la, a ni Maroko bɛ dugukolo ni kɔgɔji dancɛw tila . a ni Faransi bɛ yɛrɛmahɔrɔnya tila Isla de los Faisanes kan Bidasoa ba da la ani Pirine facería duuru . Dichas facerías no son estrictamente un acuerdo de cosoberanía, ya que afectan a territorio español, sino un acuerdo de aprovechamiento compartido de los recursos.

Sariyabaju, ani a sariyasen 3.1, b’a jira ko « Kastilikan ye jamana ka Ɛsipaɲɔlikan fɔlɔ ye. Ɛsipaɲɔlikaw bɛɛ ka kan k’a dɔn ani jo b’a la ka baara kɛ n’a ye.  San 2012, a kɛra mɔgɔ 82 fasokan ye % ye Ɛsipaɲɔlikaw ye.  Ka kɛɲɛ ni sariyasen 3.2 ye, "Esipaɲɔlikan tɔw fana bɛna kɛ ofisi ye yɛrɛmahɔrɔnya jɛkulu kelen-kelen bɛɛ kɔnɔ ka kɛɲɛ n'u ka sariyaw ye".  Ɛsipaɲɔlikan walima Kastilikan, fasokan filanan min bɛ fɔ kosɛbɛ diɲɛ kɔnɔ ani Ɛsipaɲɔlikan fɔbaga miliyɔn 600 ɲɔgɔn, Instituto Cervantes. "El español. Una lengua viva. Informe 2021": 493 millones de hablantes de español con dominio nativo, y 592 millones incluyendo hablantes con competencia limitada. ye Ɛspaɲi ka laadalakow ni tariku ciyɛn nafama dɔ ye diɲɛ kɔnɔ. A ka laadalakow la, a ye Latin Erɔpu ta ye ani a ye Gɛrɛsi-Romɛkaw ka fanga caman ciyɛntabaga ye, Espaɲi fana ye UNESCO ka diɲɛ ciyɛnw lajɛlen naaninan ye diɲɛ kɔnɔ. 

Jamana yiriwalen don —a bɛ ɲɛnamaya kɛcogo naaninan na diɲɛ kɔnɔ— ani sɔrɔ caman bɛ min na, min ka PIB bɛ Ɛsipaɲi sɔrɔko bila jɔyɔrɔ tan ni naaninan na diɲɛ kɔnɔ (2021).  A ka jogo kɛrɛnkɛrɛnnenw kosɔn, Ɛsipaɲi ye turisimu fanga belebeleba ye, wa a jɔlen bɛ jamana filanan ye diɲɛ kɔnɔ min bɛ taa bɔ a ye kosɛbɛ —turisiw ka ca ni miliyɔn 83 ye san 2019 kɔnɔ — ani jamana filanan diɲɛ kɔnɔ sɔrɔko sɔrɔ la diɲɛ turisimu la.   Hadamadenw ka yiriwali hakɛ b’a la kosɛbɛ (0,904), ka kɛɲɛ ni ONU ka yiriwali porogaramu ka san 2020 jaabi ye .  Espaɲi fana bɛ ni diɲɛ kɔnɔ jateminɛ kɛrɛnkɛrɛnnen ye a ka tɔnden ye diɲɛ tɔnba caman na i n’a fɔ Duniya Kelenyatɔnba, Erɔpu tɔnba, Diɲɛ Jago Jɛkulu, Ibero-Amerika jamanaw ka tɔnba, OCDE, OTAN ani Erɔpu Kelenyatɔnba —minnu bɛ a kɔnɔ ye Schengen sigida ni Eurozone tɔnden ye —, ka fara a kan ko a ye G20 tɔnden ye de facto .

Homo suguya hominidw sɔrɔli fɔlɔ min sɛgɛsɛgɛra, o bɛ daminɛ san miliyɔn 1,2 ka kɔn a ɲɛ, i n’a fɔ a jiralen bɛ cogo min na Homo dɔ ka dawolo sɔrɔli fɛ min ma jate hali bi Atapuerca yɔrɔ la. Bermúdez de Castro, José María; Martinón Torres, María; Gómez Robles, Aída; Prado-Simón, Leyre; Martín Francés, Laura; Lapresa, María; Olejniczak, Anthony y Carbonell, Eudald (2011) «Early Pleistocene human mandible from Sima del Elefante (TE) cave site in Sierra de Atapuerca (Spain): A comparative morphological study». Journal of Human Evolution, 61 (1): 12-25 san  kɔnɔ   C., Romɛkaw ka don o gun kan, o kɛra sababu ye ka se sɔrɔ kɔfɛ, min bɛna kɛ Hispania ye kɔfɛ. Moyen Âge waatiw la, o yɔrɔ minɛna Aliman jamana danfaralenw fɛ ani silamɛw fɛ, minnu nana kɛ yen ka tɛmɛ san kɛmɛ wolonwula kan. A bɛ  kɔnɔ , ni Kastili ni Aragon ka masaya jɛkulu ye ani Segin-ka-bɔnye kuncɛlen, ka fara Navarra minɛni kɔfɛ, waati min na mɔgɔ bɛ se ka kuma "Espagne" jusigilan kan, i n'a fɔ a tun bɛ fɔ cogo min na jamana kɔkan.    Kaban Bi waati la, Ɛsipaɲi masakɛw ye fanga sɔrɔ diɲɛ jamana kɔkan mansamara fɔlɔ kan, min tun bɛ marabolow la farafinna gun duuru kɔnɔ,  ka laadalakow ni kanko ciyɛnba to diɲɛ fan bɛɛ.  daminɛ na, kɛlɛw tugu-tugulen kɔfɛ Ɛsipaɲi Ameriki, a bɔnɛna a ka mara fanba la Ameriki, o ko in cayara ni san 1998 balawu ye Nin san kɛmɛ in kɔnɔ, kɛlɛ tun bɛna kɛ fana Faransi binkannikɛla kama, jamanadenw cɛ kɛlɛw tun bɛna kɛ ɲɔgɔn kɔ, jamana waati dɔɔnin min bɛna bila a nɔ na tugun ni sariyasunba masakɛ ye ani jamana ka bi ta taabolo.  sabanan fɔlɔ la , sariyasunba dɔ laseli kɛra . Sɔrɔdasi fanga tiɲɛni min ma ɲɛ, o kɛra sababu ye ka jamanadenw cɛ kɛlɛ daminɛ, min laban ye sira di Fransisko Franco ka fanga ma, min labanna n’a ka saya ye san 1975, o waati la, jiginni daminɛna demokarasi la, min kuncɛyɔrɔ kɛra sɛbɛnni ye, ka dantigɛli kɛ jamanadenw ka lajɛba la ani ka san 1978 sariyasunba laseli .  Dɔ farala kosɛbɛ o waati la min bɛ wele ko « Ɛsipaɲi sɔrɔko kabako », jamana ka sɔrɔko ni sigida yiriwali tora senna sisan demokarasi waati bɛɛ kɔnɔ.