Ɲinini

Tɔgɔw ni tɔgɔlakaw faranfasili sariya ɲεtigεli: daɲε minnu dafalen laban nunnafɔlen don

Bamanankan daɲε fεn o fεn bε yen ko tɔgɔ don wali tɔgɔlaka (wale tɔgɔyalen) kanhakε dɔ bε yen min bε Kε olu kan. Ni tɔgɔ / tɔgɔlaka in faranfasilen don, kanhakε in bε K’a kan,  nka n’a faranfasilen tε kanhakε in bε Bɔ a kan. Kanhakε in bε Kε  tɔntɔnni bisigi de ye daɲε in kanɲε laban kan a faranfasilen. Hali ni sεbεncogo b’o tɔntɔnni in na n ma D’a la n’o bε Se ka Kε nin nɔgɔya kɔnɔ tan. Nka daɲε kulu hakεlama bε yen, fεεrε bε minnu ta sεbεnni na. Daɲε minnu bε yen n’u dafalen laban nunnafɔlen don ( suman, tin, kunkun…), tɔntɔnni de b’a To olu kanɲε laban in de fana bε Fɔ ka Sama (sumaan, tiin, kunkuun…), nka ni tɔntɔnni t’u kan blen (u blalen faranfasibali la) samani in bε Ban a yεrε ma (suman, tin, kunkun…). 

O bε mun Jira? 

O b’a Jira ko o samani in bε Se ka dεmε Kε ka danfara Don tɔgɔ/tɔgɔlaka faranfasilen n’a faranfasibali cε walasa kalanni gεlεyaba in ka Nɔgɔya, bari tɔgɔ blalen faranfasilen na a n’a blalen faranfasibali la olu fɔcogo tε kelen ye. U dun sεbεncogo ye kelen ye hali i kalannikεtɔ t’u danfara Ye. Bεn bε Se ka K’a kan an k’u samanimayɔrɔ in Sεbεn k’o Sama n’u bε faranfasilen na ka samani fana bɔ o la n’u faranfasilen tε[tin = (tiin faranfasilen, tin faranfasibali)]. N’a fεn o fεn faranfasilen don, samani bε bεn o kanɲε laban ma k’a sababu Kε nunnafɔlan “n” in ye a  daɲε laban na.

N’a Bɔra o daɲε suguw la, daɲε tɔw ta sεbεnni ka gεlεn, bari samani yɔrɔkoya tε Dɔn olu faranfasili sen fε (da fl - da fb, juga fl – juga fb…). Fɔ n’an ye fεεrε wεrε ɲini olu ta la n’o tε o fεεrε kɔni tε Se ka Kε samani ye bawo u tε Fɔ ka Sama.

A daɲε ninnu faranfasilen n’u faranfasibali danfarali bε Kε sababu ɲuman ye bari u fana ta ka jugu kalanni gεlεya la ka sagon tɔ ninnu kan. U bε Fɔ ka Sama de u dun tε Sεbεn ka Sama ka faramfasili kanhakε t’ u kan. O flanflanko bε Nɔgɔya. A tɔ bε To samabali ninnu ta ye sεbεncogo tε min na fɔlɔ. 

A daɲεw sεrε bamanankan na 

D	Faranfasibali	Faranfasilen	Kɔlɔsili
	bagan	Bagaan	
	bagan	Bagaan	
	Balan	Balaan	
	baman	Bamaan	
	bamanan	Bamanaan	
	Ban   	Baan	
	Ban   	Baan	
	Bɔlɔn	Bɔlɔɔn	
	Bɔn	Bɔɔn 	
	Bɔn	Bɔɔn	
	Bin 	Biin	
	Bin  	Biin	
	blen	Bleen	
	Blen   M	Bleen	
	Blenman	Blenmaan	
	bon	Boon 	
	bon	Boon 	
	Bεn   	Bεεn	
	cin	Ciin 	
	Cun  w 	Cuun	
	Cεn	Cεεn	
	Cεn	Cεεn	
	Cεn  w	Cεεn	
	Cεncεn	Cεncεεn	
	dan	Daan	
	Dan  w 	Daan	
	danan	Danaan	
	Dɔn	Dɔɔn	
	Dɔn  w	Dɔɔn	
	Degun	deguun	
	Den 	Deen	
	digon	Digoon	
	Don 	Doon 	
	Don  w	Doon	
	Dun 	Duun	
	Dun 	Duun	
	Dun 	Duun 	
	dunan	Dunaan	
	dunun	Dunuun	
	dunun	Dunuun	
	dusukun	Dusukuun	
	Dεn	Dεεn	
	Dεn  w	Dεεn	
	Dεnεn	Dεnεεn	
	ʃan	ʃaan	
	ʃyan	ʃyaan	
	falan	Falaan	
	Falon w	faloon	
	Fan	Faan	
	fan	Faan 	
	fan	Faan 	
	fanan	Fanaan	
	fin	Fiin 	
	finsan	Finsaan	
	folon	Foloon	
	Fon 	Foon	
	Fεn	Fεεn 	
	gan	Gaan	
	gan	Gaan	
	Gan  w	Gaan	
	Gɔn	Gɔɔn	
	Gen	Geen 	
	Gen  w 	Geen 	
	Gingin 	Gingiin 	
	gon	Goon 	
	gun	Guun	
	Gun  w	Guun 	
	Gεn	Gεεn	
	Gεn  w	Gεεn	
	Gεn  w	Gεεn	
	Hɔrɔn	Hɔrɔɔn	
	jaman	Jamaan	
	jan	Jaan	
	jan	Jaan	
	Jɔnjɔn	JɔnJɔɔn	
	Jin 	Jiin	
	jon	Joon 	
	Jun 	Juun 	
	Jyεn	Jyεεn	
	Jεn	Jεεn 	
	kabalan	Kabalaan	
	kalan	Kalaan	
	kamalen	Kamaleen	
	kan	kaan	
	kan	Kaan 	
	Kan  w	Kaan	
	kankan	Kankaan	
	Kɔlɔn	Kɔlɔɔn	
	Kɔn	Kɔɔn	
	kenken	Kenkeen	
	kin	Kiin 	
	Kin   w	Kiin	
	Kin  w	Kiin	
	kirin	Kiriin	
	kolon	Koloon	
	kolonkalan	Kolonkalaan	
	kon	Koon	
	konkoron	Konkoroon	
	Kun 	Kuun	
	kun	Kuun	
	Kun  w	Kuun	
	kunkun	Kunkuun	
	kunkurun	kunkuruun	
	kurun	Kuruun	
	Kεn	Kεεn	
	Kεnkεn	Kεnkεεn	
	lankolon	Lankoloon	
	Lεn	Lεεn	
	Mabεn	Mabεεn	
	magwan	Magwaan	
	Mankan	Mankaan	
	Mankan  M	Mankaan	
	Mɔn   w	Mɔɔn	
	min	Miin 	
	Minkɔn	Minkɔɔn	
	Minεn	Minεεn	
	mun	Muun	
	Mεn  w	Mεεn	
	Mεn  w	Mεεn 	
	Mεnεn	Mεnεεn	
	ɲagalan	Ɲagalaan	
	ɲangatan	Ɲangataan	
	Ncɔgɔn	Ncɔgɔɔn	
	Ncɔn	Ncɔɔn	
	ɲɔn	ɲɔɔn	
	ɲɔgɔn	ɲɔgɔɔn	
	ncinin	Nciniin	
	Nɔn	Nɔɔn	
	Nɔnkɔn	Nɔnkɔɔn	
	Ncεn	Ncεεn	
	nkalon	Nkaloon	
	Nkɔn	Nkɔɔn	
	Nkɔnin	Nkɔniin	
	Nkɔsɔn	Nkɔsɔɔn	
	nkisin	Nksiin	
	nkoban	Nkobaan	
	nkuman	Nkumaan	
	nkunan	Nkunaan	
	Nkεlεn	Nkεlεεn	
	Nkεεrεn	Nkεεrεεn	
	Npalan	Npalaan	
	npan	Npaan	
	Npɔlɔn	Npɔlɔɔn	
	npon	Npoon	
	nson	Nsoon	
	ntalen	Ntaleen	
	ntalen	Ntaleen	
	ntaman	Ntamaan	
	ntamannin	Ntamanniin	
	ntan	Ntaan	
	-ntan	-ntaan	
	ntanan	Ntanaan	
	Ntɔn	Ntɔɔn	
	nten	Nteen	
	ntigin	Ntigiin	
	nton	Ntoon	
	ntugun	Ntuguun	
	Ntεbεn	Ntεbεεn	
	Ntεgεn	Ntεgεεn	
	ɲugun	Ɲuguun	
	nun	Nuun	
	Nεgεn	Nεgεεn	
	ɲεgεn	ɲεgεεn	
	ɲεgεn	ɲεgεεn	
	Nεn	Nεεn 	
	palan	Palaan	
	san	Saan 	
	San 	Saan	
	san	Saan	
	San  w	saan	
	Sɔn	Sɔɔn	
	Sɔn	Sɔɔn	
	ʃɔn	ʃɔɔn	
	Sɔn  w	Sɔɔn	
	sen	Seen 	
	sen	Seen	
	Sen  w	Seen	
	sin	Siin	
	Sin  w	Siin	
	sankaran	sankaraan	
	sinankun	Sinankuun	
	sinsin	Sinsiin	
	Siran 	Siraan	
	Son	Soon	
	Sonsan 	Sonsaan 	
	sonkalan	Sonkalaan	
	suman	Sumaan	
	sun	Suun	
	Sun  	Suun	
	sungurun	Sunguruun	
	sunsun	Sunsuun	
	sununkun	Sununkuun	
	Surun  M	 Suruun	
	ʃyεn	ʃyεεn	
	ʃyεn	ʃyεεn	
	Sεbεn	Sεbεεn	
	Sεgεlεn	Sεgεlεεn	
	taman	Tamaan	
	tan	Taan	
	Tan  w	Taan	
	Tankɔn	Tankɔɔn	
	Tɔn	Tɔɔn	
	Tɔn	Tɔɔn	
	Tɔn	Tɔɔn	
	Tɔn  w	Tɔɔn	
	ten	Teen	
	Tin 	Tiin	
	ton	Toon	
	ton	Toon	
	tunkurun	Tunkuruun	
	Tεn	Tεεn	
	walan	Walaan	
	Welen	Weleen	
	wolonkoton	wolonkotoon	
	Wεlεn	Wεlεεn	
	yonkon	Yonkoon	
	Koron  w	Koroon	
	gingin	gingiin	
	Gɔngɔn	Gɔngɔɔn	

Nin daɲε fεn o fεn, n’u bε daɲε dorokolen laban na, u bε Sama fɔli la n’u faranfasilen don. An fana b’o samani taamaʃyεn ni nunnadafalen sεbεnni ye ʃyεn fla.

Misali: jun  (jan  o jan ) = juun (min kodɔnnen don)
2- Minnu b’a la n’u sɔrɔla wale tɔgɔyalen fε, olu blalen tε Ye u kelen na kumasen kɔnɔ. U bε Nɔrɔ daɲε wεrε la. N’u Nɔrɔla daɲε kɔ fε n’o daɲε  Ye tɔgɔ ye sariya in bε Boli olu kan.
Misali: ka ji Bɔn  = jibɔn (faranfasibali) jibɔɔn (faranfasilen)

Tɔgɔ gεrεgεrε minnu b’a la olu bε Se ka Bla u kelen na i komin u fana bε Se ka Nɔrɔ daɲε laban na dorokoli dɔ sen fε cogo min na.

Misali: nkusun/jelinkusun (faranfasibaliw) nkusuun/jelinkusuun (faranfasilenw).
3- Nin ye fεεrε ɲεnama ye ka belebele Bɔ bamanankan sεbεnnen kalanni flanflan la.
Misali: karisa bε foro kun na (a bε ka foro kɔlɔsi fεn dɔ la) ani karisa bε foro kuun na (a bε foro labanyɔrɔ la) olu tε kelen ye kɔrɔko fan fε wa u yεrε kalancogo tε kelen ye, nka u tun bε Sεbεn cogo kelen na ( kun – faranfasilen faral’a faranfasibali kan) min bε gεlεyaba Don kalanni na.

-	daɲε sεbεncogo kelen, kalancogo fla dun b’a la; a kalancogo fla ʃi kɔrɔ dun tε kelen ye fana. Furakεcogo dun b’a la, munna an t’a Furakε n’o ye?
4- tungurunni banbali bε Nɔgɔya kalanni sen fε ni nin sariya kura in ye.
Misali: Ntεnεndon ne bε Taa Bɔ so ka Na ani Ntεnεndon ne bɔra so; o ntεnεndon fla ʃi fɔcogo tε kelen ye, u dun Sεbεnna cogo kelen. Danfara min b’u fɔcogo cε n’o fana bε danfara Don u ni ɲɔgɔn cε kɔrɔko fan fε, munna an fana tε danfara Don u sεbεncogow cε waasa kalanni tungurun-tungurun ka Ban ani flanflan kana Don u kɔrɔw la.

 5- kuma kɔrɔ jɔnjɔn bε Dɔn. An bε kumasen dama-dama Di minnu faamuya man di ni danfara ma Don u ni ɲɔgɔn cε sεbεnni na.

Sεbεncogo kura daliluma	Sεbεncogo kɔrɔ flanflanma
Karisa seen ma Jɔ an ka kɔɲɔyɔrɔ la yεrε  	karisa sen ma Jɔ an ka kɔɲɔyɔrɔ la yεrε (sen/seen)

Saan dɔ Kεra, a Nana ni moto kura ye	San dɔ Kεra, a Nana ni moto kura ye (san/saan)
A ye doni Bl’a Kuun kan	A ye doni Bl’a kun kan

A ma npalaan Ta	A ma npalan ta

I ka fini bε teen kan	I ka fini bε ten kan

Kana tloon Kε	Kana tlon Kε

Tɔɔn tε kami in na	Tɔn tε kami in na

Nin doon an ye jaaka Dɔn	Nin don 

Suun ma Digi mɔgɔ la bi	Sun ma Digi mɔgɔ la bi

Jεmaan ko don, finmaan ko tε	Jεman ko don, finman ko tε

Kana Ɲinε fɔleen kɔ	Kana Ɲinε fɔlen kɔ

A ye koon kelen Bɔ (kon ka ca, a ye kelen de Bɔ)

A ye kon kelen bɔ	A ye kon kelen Bɔ

Danfara bε minnu kɔrɔ ni ɲɔgɔn cε

Sεbεncogo kɔrɔ

A ye kon kelen Bɔ = ( kon ka ca, a ye kelen Bɔ)

A ye kon kelen Bɔ = ( A ma kon fla Bɔ fɔlɔ, nk’a ye kelen Bɔ)

Kalanni gεlεya: sεbεncogo kelen, kalancogo fla, kɔrɔ fla

Nin don, ne ma fεn Kε, cε kan Bε ten. (don kodɔnnen de ko don)

Nin don, ne ma fεn Kε nin kɔ, cε kan Bε ten. (kunnafoninan DON de ko don)

O don dεrε 

O don dεrε

Sεgεlεn tε, bana wεrε don (faranfasilen)

Sεgεlεn tε, bana wεrε don (faranfasibali)

A ko nten  t’a bolo (nten ɲinita)

A ko nten  t’a bolo ( nten fan si)

Kɔlɔn kelen ji man di u la

Kɔlɔn kelen ji man di u la

  Mɔgɔ jugu bε Se ko la (kojugukεla bε ko bεε Kε)

  Mɔgɔ jugu bε Se i la (i jugu bε dankari i la)

Sεbεncogo kura 

A ye koon kelen Bɔ

A ye kon kelen bɔ

Daɲε minnu bε Kε tɔgɔ ni wale ye 

A’ kana Sεgεn baara la

A’ kana sεgεn Jate

 I ka Kalan, o de ɲɔgɔn tε

 I ka kalan de ɲɔgɔn tε 

A ma den Sɔrɔ

A ma Den  kɔni

Bεn Kεra o kan

Bεn Kεra o kan

Nin tε hɔrɔn si danbe ye

Nin tε hɔrɔn si danbe ye

K’a Dlon so ci la

K’a dlon so Ci po

A ye sojɔ kalan Kε wa?

A ye sojɔ kalan Kε wa?

Sali den tε, Setu den don

Sali den tε, Setu den don

A ma ɲεgεn Kε a la

A ma ɲεgεn Kε a la

A taara kungo jan kɔnɔ

A Taara kungo jan kɔnɔ

Bin tε Falen sumaya kɔ

Bin tε falen yan

Sunsun ma den ɲina

Sunsun ma den ɲina

Sεnεfεn caman bε Mali la

Sεnεfεn caman bε Mali la

Sεbεncogo kɔrɔ b’a To flanflan bε Don nin kumasen ninnu kalanni na. N’i y’a kanhakε Bon ka Sɔrɔ kalanko fɔlɔ la, a Fɔra a Banna, nka n’i y’a Bon k’a Jε, i bε Tla ka Segin a kalanni kan tuun n’o tε i bε fεn Kalan min tε hakilina sεbεnnen ye. U n’u sεbεncogo kura bε ɲɔgɔn da fε k’a Jira o b’a flanflan Furakε cogoya min na. Kalanni flanflanmayɔrɔw ɲε finnen don k’u sεbεnni Jεngε. Kumasenw Tɔmɔna ka Bɔ Dramann TARAWELE ka gafe kɔnɔ ko ‘Bamanankan sεbεnni sariyaw’

1-	“ O tuma, kalanfaw ni kalanden  jolenw, nin gafe in Bɔra aw de ye” ɲ.2  
1-	“ O tuma, kalafaw ni kaladeen  jolenw, nin gafe in Bɔra aw de ye” ɲ.2
2-	“O tuma, i bε Se ka dɔnniya ɲini masalabolo ninnu kɔnɔ, i dan ye k’a bεrε Bεn”
2-	“O tuma, i bε Se ka dɔnniya ɲini masalabolo ninnu kɔnɔ, i daan ye k’a bεrε Bεn” 
3-	“Ciden saba taara waribon na n’u ka dugu cikan ye” ɲ.11
3-	“Ciden saba taara wariboon na n’u ka dugu cikaan ye” ɲ.11
4-	“Zan ta don ma diya a da la” ɲ.14
4-	“Zan ta doon ma diya a da la” ɲ.14
5-	“San dɔ kεra Sungalo sen ma ye dugu kɔmɔn labεnw na” ɲ.21
5-	“Saan dɔ kεra Sungalo sen ma ye dugu kɔmɔn labεnw na” ɲ.21
6-	“A bɔtɔ ye kon galon ka bin saga kun kan” ɲ.26
6-	“ A bɔtɔ ye koon galon ka bin saga kuun kan” ɲ.26

Gafew bε flanflan don kalanni na cogo min na
D	Gafe ɲε n’a sira	kumasen	Kumasen flanflanntan
1	Ŋ.T ɲ.222 s.14	“Marifa ko gadawu! Kunkan bɔra yɔrɔ min, Buwɔ kɔrɔba nana so nun don bulon fɔlɔ kɔnɔ”.	“Marifa ko gadawu! Kunkaan bɔra yɔrɔ min, Buwɔ kɔrɔba nana so nuun don buloon  fɔlɔ kɔnɔ”.

2	Ŋ.T ɲ.255 s.18	“Jelikε ni nkɔni ye nbawudi da a disi rɔ, a bε k’a yaara, a bε ka kɔlɔn fan sεgεrε”	“Jelikε ni nkɔni ye nbawudi da a disi rɔ, a bε k’a yaara, a bε ka kɔlɔɔn faan sεgεrε”


Tɔgɔ minnu laban tε nunnafɔ 
  Mɔgɔ jugu bε Se ko la (kojugukεla bε ko bεε Kε)
  Mɔgɔ jugu bε Se i la (i jugu bε dankari i la)
Fεεrε wεrε bε Лini o daɲε suguw ta la, bari u laban tε nunnafɔ. U faranfasilen n’u faranfasibali tε kelen ye bari kanhakε bε K’u kan n’u fana Fɔra ka Faranfasi. An bε Se ka Bεn a ka k’olu ta taamaʃyεn Kε tulu kεli ye a daɲε laban na n’a Faranfasira.
Misali : saga (faranfasibali), saga’ (faranfasilen)
Masalabolo dɔ labεnnen ni taamaʃyεn kuraw ye

1.	Sεbεncogo kɔrɔ: maanabɔla y’a Fɔ cogo min na sεbεnni ye flanflan Don o la
« Ni San Fɔr’i ye, Segu dugukolo dɔ don; segujamana don. O don bamanan lakika daan bε Wendogo. O don, “an ka dlɔ Min ka mugu Ci”, o de tun Bε dugukolo san fε. Ka dlɔ Min ka mugu Ci, ka maa Faa. Foy tε Kε dugukolo san fε o don – sojε dafla, ca t’u la dugumakolo san fε ni marifa tε. Ca ʃi t’u la dugumakolo san fε ni marifa tε. Wendogo Sεriba! Bamanankε sigilen don marifa ba mugan ni tan kun na. Marifa ba mugan ni tan bε [Konkaankokasi] Wendogo. Sεriba Danbεlε, Wendogo bamananw. Nεgεdunun mankan bε Bɔ Wendogo. Bamaandugu falen don. Bamanantle b’a hakε la. O don Musa Kulubali, bamanantle b’a hakε la. Boli cε juguw bε bamanan fε. Nin bε Fɔ Segu jeliw fε. 
Seeba Laminn Sisɔkɔ, « Wendogo bamanan”

2.	Sεbεncogo kura: maanabɔla  y’a Fɔ nin cogo la sεbεnni ma flanflan Don min na
“Ni San Fɔr’i ye, Segu dugukolo’ dɔ don; Segujamana’ don. O doon bamanaan lakika daan bε Wendogo. O doon, an ka dlɔ’ Min ka mugu’ Ci, o de tun Bε dugukolo’ saan fε. Ka dlɔ’ Min ka mugu’ Ci, ka maa’ Faa. Foy tε Kε dugukolo’ san fε o doon – sojε’ dafla, ca t’u la dugumakolo’ saan fε ni marifa’ tε. Ca ʃi t’u la dugumakolo’ saan fε ni marifa’ tε. Wendogo Sεriba! Bamanankε’ sigilen don marifa’ ba mugan ni tan kun na. Marifa’ ba mugan ni tan bε [Konkaankokasi] Wendogo. Sεriba Danbεlε, Wendogo bamananw’. Nεgεdunuun mankaan bε Bɔ Wendogo. Bamaandugu falen don. Bamanantle’ b’a hakε’ la. O don Musa Kulubali, bamanantle’ b’a hakε’ la. Boli’ cε juguw bε bamanaan fε. Nin bε Fɔ Segu jeliw fε. 
Seeba Laminn Sisɔkɔ, « Wendogo bamanaan”

Isiyaka Baalo