တောင်ꩻတနျာႏ

တောင်ꩻတနျာႏ (အဉ်းကလစ်ဆျ်- Copper, လဲတ်တဉ်- Cuprum) ယို ထွာ အဲတ်တမ် အမုဲင် ၂၉ တွမ်ႏ သင်္ကေႏတ Cu ကအောဝ်ႏဒါႏ ဒြတ်စင်တစ်ဗာႏသွူ။ တောင်ꩻတနျာႏယို ထွာ အရောင်ႏတနျာႏ အုမ်ႏ၊ အနမ်းခြုံးအောဝ်ႏ။ တောင်ꩻတနျာႏ ဝင်ꩻကမာꩻစင်သေꩻခါꩻနောဝ်ꩻ ထွာ သတ္တုပနဲန်ႏ၊ ထွို့ꩻထွာ တဖြွီꩻတဲ့ယိုꩻ၊ အလျား တွမ်ႏ တျာႏ တွီကာႏအီတဲ့ ယမ်သွူ။ တောင်ꩻတနျာႏယို မာꩻအီဝင်ꩻ တျာႏမေႏဖြွီꩻဖုံႏ၊ ထာꩻခြိုꩻတယ်ႏမာꩻအီထာꩻဖုံႏ၊ သတ္တုခြွောန်းဖုံႏသွူ။

လိုꩻကမာꩻအီလွောန်ဒါႏ တောင်ꩻတနျာႏယို ညဆွာꩻလဲန်း အနေင်ႏပဉ်ရေင်ရေင်။ ရေားမစိုးခါ တောင်ꩻတနျာႏယို အဓိက ဟူႏလꩻဗော့ꩻ သုဲက်ပရတ်သ် ဒေသကို။ တောင်ꩻတနျာႏယို ဝွေꩻသီးဟဲ့ꩻ သတ္တု အောဝ်ႏ သုဲက်ပရတ်သ် လွောန် Cyprum ။ ဆုဲင်ꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏ Cyprum ဟဲ့ꩻထွာတေားဝင်ꩻ Cuprum နောဝ်ꩻတန်သွူ။
တောင်ꩻတနျာႏယို အရောင်ႏတနျာႏ တွမ်ႏ အရောင်ႏတသီး ခꩻ တမို့မို့တဲင် အစုပ်ꩻထူႏ ကထီႏနွောင်ꩻဒါႏ ရောင်ႏရဲန်ႏလောင်းလင်ဖုံႏ။ တောင်ꩻတနျာႏယို အပနဲန်ႏထဲင်း ပသီႏ(iron) အဆွော့ꩻထဲင်း သဉ့်ခ် (zinc) သွူ။ တောင်ꩻတနျာႏယို အလဲန်းငီꩻ ရွောန်(silver) ၊ ခမ်ꩻ(gold) အွိုး ဒြတ်စင် အထဲ့ရော့ꩻထာꩻရှောင် အဗူႏ IB ကို။ တောင်ꩻတနျာႏယို ဓာတုဗေဒ သတ္တိရွန်ꩻထာꩻ ဆေ့ꩻ၊ တလီꩻ ပအီမ်ကိုနောဝ်ꩻ အရော်တမွောတ်ဒါႏ။ နောဝ်ꩻစားနောဝ်ꩻ ပါဟဲ့ꩻ ဖြို့သဉ် ဗွို့ꩻ တောင်ꩻ (မန်း- ကြေးညှိတက်ခြင်း၊ အဉ်းဂလစ်ဆျ်- patina) နောဝ်ꩻသွူ။

မာꩻအီ
တောင်ꩻတနျာႏ (copper) ယို မာꩻအီ တျာႏမေႏခြှိုင်းဖဲ့ꩻကို ၆၀% ၊ တယ်ႏဆို့ꩻ မာꩻထာꩻဖုံႏကိုနုဲင်း သꩻအီထာꩻ ယင်း မာꩻစှိုင်ꩻအီထီပြောင်ႏဖုံႏကို ၂၀%၊ မာꩻအီသတ္တုခြောန်းကို ၅% သှူ။ အဓိကကထွာဒါႏ တောင်ꩻတနျာႏသတ္တုခြှောန်းနောဝ်ꩻ ထွာ တောင်ꩻတညိုႏ၊ တောင်ꩻတသီး (copper-zinc alloy) ဖုံႏ၊ တောင်ꩻတနျာႏ တွမ်ႏ ပသီႏဗွာ (tin ယင်း သဉ့် (မန်း-သွပ် ၊ အဉ်းဂလစ်ဆျ်- zinc) ကကြူခါꩻဒါႏ သတ္တု(copper-tin-zinc သတ္တုခြှောန်းယို မာꩻအီတနတ် တွမ်ႏ တနတ်ရာႏ)၊ တောင်ꩻတနျာႏ တွမ်ႏ နီကယ် သတ္တုခြှောန်း (Copper-nickel သတ္တုခြှောန်းယို မာꩻအီ ရှောန်(ရွဉ်)ဗီႏ တွမ်ႏ တံႏဆိတ်နျꩻ)။ တောင်ꩻတနျာႏယို တျာႏမေႏ ဝုဲင်ယာဖြွီꩻအတာႏ ထွာ အယမ်သွတ်ꩻ။ ထွာမုဲင်ꩻတဲ့ ထွာ ကောပ်အှောန်ႏသျအီ ဝုဲင်ယာမေႏဖြွီꩻဟောဝ်၊ ကောပ်ပှိုးတျာႏတွီအာႏဟောဝ် နောဝ်ꩻမꩻသှူ။
ကမော့ꩻလꩻဒါႏ သဘာဝကို
တောင်ꩻတနျာႏယို မော့ꩻစှောတ်စဲတ်ꩻလꩻ သဘာဝကို။ ပါကနုဲင်ႏကုဲင်ထိုꩻ တောင်ꩻတနျာႏကပါဒါႏ ထာꩻခြိုꩻယဖုံႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏတေင်ဗူႏ ဟမ်ႏဗော့ꩻဖုံႏကိုတဲင် မာꩻသူႏအဲ့ꩻအီဒါႏ ထီခြောင် အထျအသောင်ဖုံႏ။ မေႏခိုႏအမ်ႏထိုꩻ မေႏဆာႏထီ (မန်း- လောင်စာဆီ) တှော့ꩻ တောင်ꩻတနျာႏယို လဲန်းလွေꩻထိုꩻ တလီꩻခြာကို။ ခါးလား ခမ်းကလော့လင်ꩻခါ တောင်ꩻတနျာႏယို အောဝ်ႏညမားလꩻ တလီꩻခြာကိုသှူ။ ခမ်းကထှိုင်ႏလော့နောဝ်ꩻလဲင်ႏ အထဲ့လင်ꩻ ဟမ်ႏလောင်း။ သဲင်ꩻထှူတွမ်ႏ ဟမ်ႏကိုကအောဝ်ႏဒါႏ တောင်ꩻတနျာႏယို အာထဲင်း တောင်ꩻတနျာႏ ကအောဝ်ႏဒါႏ တလီꩻခြာကိုနောဝ်ꩻတဲရိုꩻ။ တောင်ꩻတနျာႏယို သဘာဝဒျာႏတဲ့နောဝ်ꩻ၊ ကောပ် လိုꩻသီးပယောဂတဲ့နောဝ်ꩻ မော့ꩻနှောင်ꩻ အထျꩻအသောင်ကို။ ကမ္ဘာႏဟမ်ႏလောင်းယို တနေင်ႏနေင်ႏ အောဝ်ႏထေဟူႏတောင်ꩻတနျာႏ အယာႏခေန်ႏ တန်(ton) ခြှောန်း ၁၂ သန်း။ ရ ဟူႏလꩻဒါႏ ဟမ်ႏကိုနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏ တန်ခြှောန်း ၃၀၀။ ထာꩻယိုနောဝ်ꩻ လောင်းလှိုး အီးလို့ထိုꩻဒါႏ ၂၅ နေင်ႏကို။ မာꩻအီဟောဝ်ချာ တောင်ꩻတနျာႏယဖုံႏ တနေင်ႏ ၂ သန်းရပ်။ တောင်ꩻတနျာႏ ပမာဏ ၈၀% နောဝ်ꩻ မော့ꩻ ဆီလီ၊ အဉ်ဒိုနီးဆျား၊ အမေရိကန်၊ ဩသတေးလျ၊ တွမ်ႏ ကနေဒါခမ်းကို။ ကထွာအဓိက သတ္တုထာꩻခြာနောဝ်ꩻ ထွာ ကော့ပါး အုဲင်းယွန်း သာလဖုဲက်ဒ် (chalcopyrite- CuFeS2) သှူ။

ထူႏတောမ်

ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ