ဂေဟဗေဒ

255 px

125px
125px

150px
100px

 ဂေဟဗေဒနောဝ်ꩻ သိပ္ပံနယ်ꩻအလꩻ ထောင်ထွားလို့လို့ စွုံႏစွုံႏလင်ႏလင်ႏ သက်သား(သက်ရှိ)ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ တယ်ႏစွဉ်ႏ သေ့ꩻဘက်တီးရီးယား (Bacteria ပေႏကဒိစ်ꩻ၊ တထီႏနွောင်ꩻတောဝ်း တောမ်ႏမဲ့ရိုꩻရိုꩻ)ဖုံႏတွော့ꩻ ဗꩻထမ်စွဉ်ႏ ဟမ်ႏ ခမ်ႏဖာႏတဗာႏလွုမ်းလွုမ်းအလောင်း ကအောဝ်ႏထွာလွဉ်ဒါႏ ၊ ကအောဝ်ႏကုဲင်ထိုꩻချာဒါႏ အကျောင်ꩻခရာႏဖုံႏ လို့လို့စင်စင် (လေ့လာ)ထောင်ထွားလွေꩻနောဝ်ꩻသွူ။


ဂေဟဗေဒ () (ဂရိဘာႏသာႏ : oîkos - "လမ်းပါႏဂေဟာ" တောမ်ႏ -λογία, -logia - လွူꩻထောင်ထွား, ဘာႏသာႏဗေဒ)၊ ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ခွိုင်ႏကားတဲင် အသက်ကအောဝ်ႏသား(သက်ရှိ) အုံအောဝ်ႏဖြယ်ပွုံႏ(ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံ)၊ သက်သားပေါင်ꩻဆေ့ꩻအာ (ဦးရေ) ၊  သက်ကအောဝ်ႏသား အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် (Organism)ဖုံႏတောမ်ႏ သဘာဝအသောင်အရင်ꩻ အုံဒေါင်ချာငါလို့ဝင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ မာꩻအကျိုꩻထွာအီလို့ဝင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ ဖုံႏယို  ကွပ်ပွိုးထာꩻမုဲင်ꩻအကျောင်ꩻ ကထောင်ထွားလွေꩻဒါႏ သိပ္ပံပညာႏယို ဟဲ့ꩻ ဂေဟဗေဒနောဝ်ꩻသွူ။ သက်သား အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် အသောင်အရင်ꩻယိုနောဝ်ꩻ ရုပ်သတ္တိဖုံႏ အောဝ်ႏပါသော့ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ သꩻသက်ကအောဝ်ႏသားဖုံႏယို အဇီဝ ကရိုꩻဒါႏ သက်တမွန်အီနွောင်ꩻတောဝ်းအခေႏအနေႏ မွူးရောင်ႏ၊ ရာႏသီႏဥတု၊ ဘူမိဟမ်ႏအခေႏနေႏ တောမ်ႏ သက်သားအလင် ကအုံအောဝ်ႏညီꩻ သက်သားအစားနောဝ်ꩻ ဖုံႏယို အောဝ်ႏနွို့ပါသော့ꩻလို့လို့ နောဝ်ꩻသွူ။

ဂေဟဗေဒ ပညာႏသျှင်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ခွိုꩻနွယ်ꩻအစွိုꩻအဗူႏ တစွိုꩻ တောမ်ႏ တစွိုꩻ၊ တမျိုꩻတောမ်ႏတမျိုꩻ အခါႏ ကအောဝ်ႏသျှုတ်သျှက်နေးစွဉ်ႏ အမျိုꩻမျိုꩻ အစားစား တဗွိုန်တောဝ်းလို့ဝါင်ꩻ ကနုဲင်းဒါႏ ကဆောမ်ꩻထာꩻသား၊ ကောဝ်ႏဖုံႏကကူꩻသော့ꩻဒါႏဝိဆန်ႏ (ဝတ်မှုန်ကူးခြင်း) စတဲင် ဖုံႏယို ထောင်ထွားလွေꩻ အောဝ်ႏပွိုင်းဝွို့လူႏလုဲင်ႏလို့ဝါင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။

အသꩻသက်ကအောဝ်ႏသားအမျိုꩻမျိုꩻဖုံႏ တဗွိုန်တောဝ်းလို့ဝါင်ꩻယို ကအုံလွူꩻ ကအုံအောဝ်ႏရာꩻအရပ်၊ ကထုမ်ႏအံႏအဆာႏအရပ် ဒေႏသအလꩻ ထောင်ထွား အွဉ်ႏခွဲꩻဖြယ်နေးနောဝ်ꩻသွူ။ ဂေဟဗေဒစနစ်ယို တယ်ႏစွဉ်ႏ ကအောဝ်ႏဒါႏဟမ်ႏလောင်း ဗထမ် ဂေဟဗေဒစနစ် ကအောဝ်ႏဒါႏထီကို ဖုံႏယို အောဝ်ႏအမျိုꩻမျိုꩻ အစွိုးစွိုးတဲင် တဗွိုန်နုဲင်းတောဝ်းလို့ဝါင်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။

"Ecology" ကရိုꩻဒါႏ ဝေါဟာရယို ဒေါ့ꩻငေါဝ်းအနေႏသွုံꩻဒျာႏ social ecology ၊ deep ecology စတဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏတဲင် သဘာဝအသောင်အရင်ꩻ (မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း) သဘာဝအသောင်အရင်ꩻထိန်ꩻသိမ်ꩻရေꩻဝါႏဒ  ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းငွာဖုံႏယိုလဲ့ အဓိပ္ပါယ်ႏဗွိုန် ဝေါဟာရအနေႏသွုံꩻအီနေနေနောဝ်ꩻသွူ။

Ecology မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း oekologie ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းငွာ ဝေါဟာရယို ဂျာမန် ဇီဝဗေဒပညာႏသျှင်ႏ အန်းသ်ထက်ခွော်လ် (Ernst Haeckel) တီႏထွင်ႏသေꩻခါꩻ ၁၈၆၆ နေင်ႏတဲင် " အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် တောမ်ႏ အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် အသောင်အရင်ꩻအခါႏ ထောင်ထွား(လေ့လာ) အောဝ်ႏဝွို့သွုပ်သွယ်ႏ သိပ္ပံပညာႏရပ်" အဓိပ္ပါယ်ႏ ဗွောင်ဖွင်ꩻသတ်မတ်သေꩻခါꩻ နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ ဟက်ခွော်လ် (Haeckel) တဗွောင်ဖွင်ꩻသေꩻခါꩻတောဝ်း သဖော်ꩻတရာꩻအလုဲင်းတဲင် တဲမ်းထန်ႏတိတိကျကျ ထဲင်းနေးတောဝ်းသွူ။ အရီးစသွတ်ꩻ ကသွုံꩻသွဉ်အီလိတ ်အုပ် (ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်, ကသွဉ်အီတက္ကသိုလ်ႏကို အရီးစသွတ်ꩻသွဉ်တန်ꩻ)နောဝ်ꩻ ဒိန်းမတ် ရုက္ခဗေဒပညာႏသျှင်ႏ ယူစီးနီးယပ်စ်ဝိုးမဲင် Eugenius Warming တဲမ်းသေꩻခါꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်လိတ်အုပ်ယိုတွော့ꩻ   လိုꩻခေတ်လဲင်ႏခါဖုံႏ တောင်ꩻမှတ်သေꩻခါꩻ ဝိုးမဲင် Warming နောဝ်ꩻ တယ်ႏထောင်ႏ ဂေဟဗေဒပညာႏရပ် Ecology သားအနေႏ နောဝ်ꩻသွူ။Goodland, R.J. (1975) The tropical origin of ecology: Eugen Warming’s jubilee. Oikos 26, 240-245.

အာႏကွိုꩻ

Category:ဂေဟဗေဒ