သဉ့်

သဉ့် (မန်း- သွပ်) () သွောတ် ယို ထွာ သင်္ကေတ Zn တွမ်ႏ အဲတ်တမ်အမုဲင် ၃၀ ကိုကအောဝ်ႏဒါႏ ဒြတ်စင်တဗာႏသှူ။ ဓာတု ဂုဏ်သတ္တိဖဲ့ꩻနောဝ်ꩻ သဉ့် တွမ်ႏ မဲဂ္ဂနီသီယမ်ယို ဗွှန်ပီဝင်ꩻ။ ထွာမုဲင်ꩻနဲးတဲင် ဝွေꩻသီးအုဲင်းယွန်း (ion - အီလဲက်ထရွန် ဆေ့ꩻအာ ကယောမ်ꩻဒါႏ အဲတ်တမ်)ဖုံႏရာ အောဝ်ႏတတွာဝင်ꩻကိုရပ်ထှူ ကဉ်းအာအာနောဝ်ꩻ မော့ꩻလꩻ +2 အောက်သုဲက် ဒြတ်ခြှောန်းကိုဖုံႏနောဝ်ꩻမꩻသှူ။ ကမ္ဘာႏဟမ်ႏလောင်းကို သဉ့်ယို ထွာ အမုဲင် ၂၄ မော့ꩻအာသွတ်ꩻ ဒြတ်စင်၊ အုဲင်သိုတုပ် (Isotopes) စှူအောဝ်ႏ ၅ စား။ သဉ့်သတ္တုထာꩻခြာဖုံႏကို မာꩻအီလꩻအာလှိုထာꩻနောဝ်ꩻ ထွာ ကထွာဒါႏ သဉ့်သာလဖုဲက် (zinc sulfide) တစား ကဟဲ့ꩻဒါႏ Sphalerite နောဝ်ꩻသှူ။ အတန်သွတ်ꩻ သဉ့်သတ္တုအုင်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻ မော့ꩻလꩻ ဩသတေးလျ၊ အေးဆျ၊ တွမ်ႏ အမေရိကန် ခမ်းခြှောန်းဗူႏဖုံႏကို။

သဉ့် တွမ်ႏ တောင်ꩻတနျာႏ ကကြူခါꩻဒါႏ တောင်ꩻတသီႏ သတ္တုကြူယို မာꩻအီစဝင်ꩻ အစောဝ်းသွတ်ꩻ ဘီသီ (B.C.) ၁၀ ရျာꩻဗူႏကိုခါ။ ထှိုင်ႏတှိုႏ ၁၃ ရျာꩻဗူႏမꩻ ကွဲးမာꩻလꩻစရီး သဉ့်ခြေင်ခြေင် အိန္ဒိယခမ်းကို။ တှိုႏ ၁၆ ရျာꩻဗူႏမꩻ ဥရောပခမ်းသား ကွဲးသေစ သဉ့် (zinc)။ အဂ္ဂိရတ်ဆရာႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ဖေႏနေးကလꩻ ဝွေꩻသီးကဟဲ့ꩻ ဝ ဗွာစင်(မန်း- ဖြူစင်သော နှင်း၊ အဉ်းဂလစ်ဆျ်- white snow) သဉ့်အောက်သုဲက် အတာႏ လဲ့ꩻခိုးဝင်ꩻ သဉ့် တလီꩻကိုသှူ။
သဉ့်ယို မာꩻအီအာ ကမာꩻပသီႏ တရော်ယိုꩻတောဝ်းဒါႏ ပသီႏမဏိကို။ လိုꩻ ခြှိင်ႏသန်ꩻအီတာႏ သဉ့်ယို ထွာ အောဝ်ႏတောဝ်ႏထွာတောဝ်း ထာꩻခြိုꩻအောဝ်ႏဟမ်ႏကိုထန်ႏ တဗာႏသှူ။ လိုꩻအဖြာꩻ ၂ သန်း ကအောဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ခမ်းထီကအောဝ်ႏပြူႏဖြိုစဖုံႏကို ကထွာဗာႏ ရေားဂါႏအဒေါဝ်ႏဒေါဝ်ႏနောဝ်ꩻ ကောပ်ပှိုး သဉ့်သတ္တုဓာတ်ဆေ့ꩻခြေား အနမ်းလောင်းဖုံႏသှူ။ မဉ်ႏလꩻလုမ်းတောဝ်း သဉ့်သတ္တုဓာတ်နောဝ်ꩻ လိုꩻပေႏ နန်ꩻတန်၊ ဟို့ꩻထိုꩻ။ ကောပ် သဉ့်ဓာတ်ကဉ်ꩻခြေားတဲင် တနေင်ႏနေင်ႏ လိုꩻပေႏဖုံႏ သီထိုꩻ အဖြာꩻ ၈ သိန်ႏကိုရပ်အောဝ်ႏ။
သဉ့်ယို လိုꩻစုမ်ႏဖြီးစုမ်ႏဖြာꩻ ဟှိုန်ဖိုဖိုဒျာႏ၊ ကွဲးတှော့ ကသေငါꩻ သဉ့် (မန်း- သွပ်) သားနောဝ်ꩻ ဆေ့ꩻလုမ်ꩻ။ သဉ့်စင်စင်ယို ထွာ အရောင်ႏဗွာသောမ်ႏသောမ်ႏ၊ အကဗေက်ꩻ တစားသှူ။ သဉ့်ယို ထွာ အခြုံးသား၊ မဉ်ႏဗျင်ႏထို့နောဝ်ꩻ လꩻ အဇျꩻပေႏ ကဗေက်ꩻဖုံႏရာ။ မဉ်ႏဒှိုႏလျားနောဝ်ꩻ အခြီ ၇၈၈ ဒီဂရီ ဖာရဉ်ဟုဲက်ကို၊ အဗို့ꩻတဗြောက်ꩻ ၁၇၀၆ ဒီဂရီ ဖာရဉ်ဟုဲက်ကို။ သယံဇာတကို ကအီးဟူႏထန်ႏ သဉ့်ခြေင်ခြေင်နောဝ်ꩻ လꩻနှောင်ꩻတောဝ်းရိုꩻလဲ့ ကထွာဒါႏ သဉ့်သတ္တုထာꩻခြာဖုံႏနုဲင်း သဉ့်ကုဲတ် တွမ်ႏ ဖရန်ကလဉ်နုဲတ်ဟဲ့ꩻ သဉ့်အောက်သုဲက်ဒ်ဖုံႏ၊ ကယ်လမုဲင်းဟဲ့ꩻ သဉ့် ကာဗွန်နိတ် တွမ်ႏယင်း သဉ့်ဗလဉ်းဟဲ့ꩻ သဉ့် သာလဖုဲက်ဒ် ဒြတ်ခြှောန်းဖုံႏရာနောဝ်ꩻ ထေဟူႏလꩻ အာအေားတန်သှူ။
ကအီးဖြေꩻစာအီတာႏ ကထေမာꩻ သဉ့်သတ္တုနယ်ꩻနောဝ်ꩻ သဉ့်ကာဗွန်နိတ် (ZnFU3)တဲ့ယောဝ်း၊ သဉ့်သာလဖုဲက်ဒ် (ZnS) တဲ့ယောဝ်း ထူႏသော့ꩻဖေႏရီးသွတ်ꩻ ဗှိုင်းကိုထှူ ငိုးလျားဗှိုက်ဖေႏဗာႏ။ အလျားသန်ကထှိုင်ႏဗာႏမွေးနောဝ်ꩻလဲင်ႏ အောဝ်ႏသဉ့်သတ္တုထာꩻခြာ အထွာထိုꩻ သဉ့် အောက်သုဲဒ်။ သဉ့် ကာဗွန်နိတ်၊ သဉ့်အောက်သုဲဒ်တွမ်ႏ ကာဗွန်ဒုဲင်အောက်သုဲဒ်ကပါဒါႏ သဉ့်အောက်သုဲဒ်အဖွန်ႏ (ZnU) ဖုံႏယို မာꩻလျားတွမ်ႏမေႏထှူ ကြူတွမ်ႏ ဘူမိမေႏသွာႏ (မန်း- ကျောက်မီးသွေး) ဖွန်ႏတှော့ꩻ သော့ꩻသှော့ဖှိုင်ꩻ ကဆေင်ႏဒါခါꩻဒါႏ ဟမ်ႏဗော့ꩻအဲန်ကို ဒှိုႏဖေႏဗာႏ။ နောဝ်ꩻလဲင်ႏခါ သဉ့်အောက်သုဲဒ်ကို ကအောဝ်ႏဒါႏ အောက်သီစဲန် တွမ်ႏ ကာဗွန် ခြှောန်းဝင်ꩻတဲင် အထွာ ကာဗွန်မိုနောက်သုဲဒ် ဒြတ်တအှိုထှူ ထန်ႏထိုꩻတှော့ꩻ အောဝ်ႏကုဲင်ဗော့ꩻ သဉ့်ဒျာႏခြေင်ခြေင်သှူ။ ကအောဝ်ႏကုဲင်ဒါႏ သဉ့်နောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အတအှိုနေးတဲင် အှောန်ႏဒှူႏထူႏဆုမ်ႏနေးဗာႏမꩻ လꩻ သဉ့်သတ္တု အခြုံးဖုံႏ။ သဉ့်အောက်သုဲဒ်၊ ကာဗွန်မိုနောက်သုဲဒ် ကထန်ႏအာဒါႏ ခမ်းထီဖုံႏရာနောဝ်ꩻ ထွာ ဇျာမနီ၊ ဩသတေးလျ၊ သာဒဉ်းနီးယား၊ ဖြှဲန့်သစ်၊ ကနေဒါ၊ ပိုလဲန့်ဒ်၊ ဘယ်လစီယမ်၊ တွမ်ႏ အမေရိကန် ခမ်းခြှောန်းဗူႏဖုံႏသှူ။ မန်းခမ်းကိုနောဝ်ꩻ ဟူႏလꩻ ဘော်ဒွဉ်း (မန်း- ဘော်တွင်း) သတ္တုအုင်ႏကိုဆေ့ꩻဆေ့ꩻ။ 
သဉ့်ယို တလီꩻကိုတဲ့ယောဝ်း၊ ထီကိုတဲ့ယောဝ်း ကောပ်အရော်ဒါႏတောဝ်းတဲင် ယမ်ဖေႏနေး ပသီႏပျာႏ ကရော်မှိုန်းတာႏ သူႏဗှို့ꩻဖေႏဗာႏတွမ်ႏ သဉ့်ထီသှူ။ သူႏနုဲင်းမုဲင်ꩻနဲးတဲင် ပသီႏပျာႏဖုံႏယို အှောန်ႏစုပ်ꩻသော့ꩻ ကဒှိုႏခြီခါꩻဒါႏ သဉ့်ထီကိုထှူ ထေထန်ႏချာ နုဲင်းနောဝ်ꩻသှူ။ တျာႏမေႏဓာတ်ဖှိုင်ꩻကိုတဲ့နောဝ်ꩻ၊ ယောင်ꩻဆျောဝ်ႏ (မန်း- ဓာတ်ပုံ) ဘလောက်(block)ခြုံးကိုဖုံႏတဲ့နောဝ်ꩻ၊ လော့သတ္တုဖုံႏကိုတဲ့နောဝ်ꩻ မာꩻအီပါလွဝင်ꩻသဉ့်သှူ။ သဉ့်တွမ်ႏ တောင်ꩻတနျာႏ ကကြူခါꩻဒါႏ တောင်ꩻတသီးသတ္တုယို ဝင်ꩻမာꩻအီ အာစှိုးတန်။ ဇျာမနီခမ်း ရှောန်ဗီႏ (ရွဉ်ဗီႏ) ယို မာꩻတုမ်ႏ တောင်ꩻတနျာႏ၊ သဉ့်၊ နီကယ် ကြူခါꩻဒါႏ သတ္တုဖုံႏ။ ကထွာဒါႏ ခမ်ꩻတုမ်ႏ ရှောန်သတ္တု ဟူႏလꩻစ ထာꩻခြာကိုယို မာꩻစင်အီကဝင်ꩻ တုမ်ႏ သဉ့်။ ကဟဲ့ꩻဒါႏ သဉ့် ကာဗွန်နိတ်၊ သဉ့် အဲတ်သီတိတ်၊ သဉ့် သတီရာရိတ်  ကစဒါႏ သဉ့်သတ္တုဓာတ်ဗှို့ꩻဖုံႏယို မာꩻအီဝင်ꩻ ဘယတသီႏဖုံႏရာ။ သဉ့်တုမ်ႏ တောင်ꩻတနျာႏ ကကြူခါꩻဒါႏ တောင်ꩻတသီး သတ္တုကြူယို မာꩻအီအာ ယမ်ꩻခြုံဖုံႏ၊ တွမ်ႏ စဲ့ꩻဖဲ့ခရာႏ ထာꩻခြိုꩻဖုံႏ။ မာꩻအီပါက သိပ္ပကိရိယာ ထာꩻခုမ်အီဖုံႏရာသှူ။ နောဝ်ꩻမꩻ စဲ့ꩻခꩻဝင်ꩻပွယ်ꩻခါ အခမ်းခမ်း အထီထီဖုံႏ နက်ဖြေꩻဗူႏဟောဝ်သေꩻခါꩻဝင်ꩻ သဉ့် (မန်း- သွပ်) နောဝ်သှူ။
အထဝခေတ်စိုးရပ်ကိုခါ အဂ္ဂိရတ်ဆရာႏ ကမဉ်ꩻဒါႏ ဇျော့စီယတ် အဂရစ်ကိုလာ တဖြာꩻ ဒှိုႏခြီသတ္တုထာꩻခြာ အှိုးမေႏပြုံႏကိုတဲင် မော့ꩻလꩻရီး သဉ့်သတ္တုသှူ။ တယ်ႏနောဝ်ꩻခါလဲင်ႏကာႏ သဉ့်ယို မာꩻအီလွဝင်ꩻ နꩻ၊ ဗင်ဖုံႏ၊ စဲ့ꩻသားတွမ်ႏ လိုꩻရုဲင်းလိုꩻထင် ကကꩻခြှိုင်းဒါႏ ခုမ်ꩻလာꩻဖုံႏသှူ။ ဆေꩻဆဲင်ႏဖုံႏကို ကအောဝ်ႏစာဒါႏ ပသီႏဗွာ (မန်း- အိမ်မိုးသွပ်) သꩻအီလမ်းတာႏယို သဉ့်စင်စင်မွေးတောဝ်း။ ပသီႏ၊ စှိုန်ꩻ၊ သဲင်ဗွာ (မန်း- စိန်ဖြူ)၊ ကာဗွန်ဖုံႏ အောဝ်ႏပါငီꩻဆေ့ꩻဆေ့ꩻ။ မဉ်ႏမဉ်လꩻ သဉ့်ခြေင်ခြေင်နောဝ်ꩻ မာꩻတွမ်ႏ တျာႏမေႏအာႏရဲင်ꩻနေး ဖꩻထန်ႏဗာႏ သဉ့်သာလဖိတ်ထီသှူ။

ထူႏတောမ်

ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ