ပသီႏ

ပသီႏ (အဉ်းဂလစ်ဆျ်-  Iron) ယို ထွာ ရွောန်ရောင်ႏက ကဒါႏ (Lustrous silver gray) သတ္တုတစားသွူ။ ကွဲးတွော့ꩻ မဉ်ႏအောဝ်ႏ တလီꩻပအီမ်ကိုခြာနောဝ်ꩻ ကောပ်ပွိုး အောက်သီစဲန်တဲင် ဓာတ်တွူႏငါ (oxidation)တွော့ꩻ အကြုဲင်းထွာထိုꩻ ပသီႏရောင်ႏဖြေင်း (Iron II oxide or Ferrous oxide (FeO)။ ဒြတ်စင် အထဲ့ရော့ꩻ ထာꩻရွောင်ကိုနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏသော့ꩻ အဗူႏ ၈ (group viii) ကို။ ပသီႏယို ထွို့ꩻထွာ ထာꩻဖြွီꩻဒါႏ (ductile)၊ တွယ်ႏပျာႏ လဲင်းအီထာꩻဒါႏ (malleable) ဂုဏ်သတ္တိအောဝ်ႏ။ ပသီႏယို အောဝ်ႏနွောင်ꩻဒါႏ အခြုံးအဖဲန် လစ်ꩻစားကို၊ အစိုႏ အခြီသော့ꩻဒါႏယိုꩻယိုꩻ အဲက်သစ်အာႏပနဲန်ႏ (dilute acid) ကို။ ထွာ chemically active ၊ ဒြတ်ခြွောန်းကဟဲ့ꩻ Bivalent iron (II) (Ferrous) တွမ်ႏယင်း trivalent iron (III) (ferric) အောဝ်ႏနောဝ်ꩻနီစား။ Ferrous ဒြတ်ခြွောန်းကရိုꩻနောဝ်ꩻ ထွာ ဒြတ်ခြွောန်း ပသီႏခြွောန်းဗူႏအာႏ ကအောဝ်ႏဒါႏ ၂ (valency နီဗာႏ) သွူ။ ဥပမာႏ- FeO. ။ Ferricဒြတ်ခြွောန်းနောဝ်ꩻ ထွာ ခြွောင်းဗူႏအာႏ ၃ သွူ။ ဥပမာႏ- Fe2O3. ။

မာꩻအီ
သတ္တုကားကအောဝ်ႏအကို ဝင်ꩻခုမ်အာလွို ပသီႏသွူ။ မဉ်ႏခေးတွမ်ႏ သတ္တုလောင်းလင်နောဝ်ꩻ အငိုꩻတဲ့ လို့ဆေ့ꩻ၊ မာꩻအီထာꩻခြွိုင်းတဲ့ ဒါႏအာစွိုးတဲင် ထွာ ဝွေꩻပါတောဝ်းထွူတောဝ်း။ တယ်ႏထာꩻဗုက်ꩻ သော့ꩻအီဖိုးနဲန်ႏထီဗဲ့ꩻ (မန်း- နို့ဆီဗူးခွံ) ဗꩻ ကား၊ ထာꩻကွင်ႏ(သင်္ဘောꩻကျောင်ႏ)၊ သင်္ဘောꩻဖုံႏယို မာꩻအီဝင်ꩻ တွမ်ႏ ပသီႏဖုံႏ။ ပသီႏမဏိယို ထွာ ဝင်ꩻသေအာလွိုသွတ်ꩻ ပသီႏသတ္တုကြူ။ ပသီႏဒြတ်စင် ကပါဒါႏ သတ္တုကြူ (မန်း- သတ္တုစပ်) ဖုံႏနောဝ်ꩻ ထွာ Pig iron, Cast iron, Carbon steel, Wrought iron ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ Pig iron ယို ထွာ ကာဗွန်အောဝ်ႏပါ ၃.၅%-၄.၅% အွိုး ပသီႏသတ္တုကြူကို။ Cast iron ယို ထွာ ကာဗွန် ၂.၅% တွမ်ႏ ထာꩻအီႏအျꩻလောင်းလင် ကအောဝ်ႏပါသော့ꩻဒါႏ ပသီႏသတ္တုကြူ။ Wrought iron နောဝ်ꩻ ထွာ ကာဗွန်ပါဆေ့ꩻ၊ မာꩻကြောင်းထွူခါꩻလဲန်းဒါႏ ပသီႏယာႏဟောဝ် pure iron နောဝ်ꩻသွူ။

ကမော့ꩻလꩻဒါႏ ကအောဝ်ႏ သဘာဝကို
စကျဝဠာကို ပသီႏယို ထွာ ဒဿမ အအာသွတ်ꩻ ဒြတ်စင်သွူ။ နုဲင်းဒြတ်ဖဲန်နေးနောဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏလောင်းကို အောဝ်ႏ ၃၄.၆%၊ ထွာ အလွိုင်ႏအာသွတ်ꩻ ဒြတ်စင်။ ပသီႏကဉ်းအာအာယို မော့ꩻ ဝင်ꩻကဟဲ့ꩻ hematite (iron (III) oxide Fe2O3) , magnetite (ferrimagnetic Fe3O4) ပသီႏအောင်ကိုဖုံႏ၊ ပသီႏကပါ ၂၅% တွမ်ႏ ၃၀% ခါႏ ဝင်ꩻကရိုꩻဒါႏ taconite လုံးပသီႏခြောင်ႏကိုဖုံႏ။ ကမ္ဘာႏဟမ်ႏကဲန် ဗဟို ကောင်းကိုနောဝ်ꩻ ပသီႏတွမ်ႏ နီကယ်သတ္တုကြူ အောဝ်ႏပါငီꩻ အာအေားတန်သွူ။ ပသီႏဓာတ်ယို တဲႏထာꩻသားပေးဖြီဖြစ် ဗꩻလွေꩻ လိုꩻသီးနမ်းကို အောဝ်ႏပါသော့ꩻခါꩻ၊ အောဝ်ႏဗာႏမꩻထွာသွူ။ ဟမ်ႏတဗီႏလို့ကို တနေင်ႏတနေင်ႏ ထေမာꩻလꩻပသီႏ အယာႏခေန်ႏ တန်ခြှောန်း ၅၀၀ သန်းကိုရပ်။ ဒွိုႏဟောဝ်ချာ ပသီႏယ ဝင်ꩻကမာꩻအီထွူလဲန်းနောဝ်ꩻ တနေင်ႏတနေင်ႏ အောဝ်ႏ သန်း ၃၀၀ တန်ကိုရပ်။ ပသီႏအဓိက ကထန်ႏဒါႏ ခမ်းထီဖုံႏရာနောဝ်ꩻ ထွာ ခယ်ႏ၊ ဘရာသီးလ်၊ ဩသတေးလျ၊ ရတ်ဆျား တွမ်ႏယင်း ယူကရိန်းဖုံႏ။ ခမ်းလင် ကဟူႏလော်နေက ပသီႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ထွာ အမေရိကန်၊ ကနေဒါ၊ ဘဉ်နီသွဲးလား၊ သွီဒဉ် တွမ်ႏ အိန္ဒိယခမ်းဖုံႏသွူ။

ထူႏတောမ်
ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ

ကဏ္ဍ:သတ္တုဖုံႏ