Прымусовая дэпартацыя з Беларусі

Прымусовая дэпартацыя з Беларусі (таксама характарызуецца праваабаронцамі як прымусовая экспатрыяцыя) — практыка прымусовага вывазу грамадзян Рэспублікі Беларусь за межы краіны, якая выкарыстоўваецца ўладамі як інструмент палітычных рэпрэсій супраць апанентаў рэжыму Аляксандра Лукашэнкі.

Гэтая практыка супярэчыць артыкулу 10 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, які гарантуе, што грамадзянін не можа быць высланы за межы дзяржавы або выдадзены замежнай дзяржаве. Міжнароднае права, у прыватнасці Рымскі статут Міжнароднага крымінальнага суда, кваліфікуе дэпартацыю або гвалтоўнае перамяшчэнне насельніцтва як злачынства супраць чалавечнасці.

 Падзеі 2020 года 
Шырокае прымяненне прымусовай дэпартацыі пачалося падчас і пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года. Улады выкарыстоўвалі пагрозы і фізічны ціск для выдалення лідараў пратэсту з краіны.

 Вываз Святланы Ціханоўскай 
10 жніўня 2020 года кандыдат у прэзідэнты Святлана Ціханоўская наведала Цэнтрвыбаркам для падачы скаргі на вынікі галасавання. Там у яе адбылася размова з прадстаўнікамі сілавых структур, пасля якой яна была выведзена з будынка і прымусова дастаўлена на мяжу з Літвой. Пазней стала вядома, што аперацыя праводзілася пад кантролем спецслужбаў, а сама Ціханоўская пагадзілася на ад’езд пад ціскам пагроз у адрас яе дзяцей і паплечнікаў. Гэты выпадак стаў першым гучным прэцэдэнтам прымусовага выдварэння палітычнага лідара падчас крызісу 2020 года.

 Спроба дэпартацыі Марыі Калеснікавай 
У верасні 2020 года ўлады паспрабавалі рэалізаваць аналагічны сцэнарый у дачыненні да аднаго з лідараў апазіцыі Марыі Калеснікавай. 7 верасня яна была выкрадзена ў Мінску, а ў ноч на 8 верасня яе гвалтоўна прывезлі на беларуска-ўкраінскую мяжу разам з іншымі членамі Каардынацыйнай рады — Антонам Раднянковым і Іванам Краўцовым. Каб пазбегнуць высылкі, Калеснікава на нейтральнай паласе парвала свой пашпарт і выбралася з машыны праз акно, адмовіўшыся перасякаць мяжу. У выніку яна была затрымана беларускімі памежнікамі, а пазней асуджана на працяглы тэрмін зняволення. Гэты ўчынак стаў сімвалам супраціву прымусовай дэпартацыі.

 Сітуацыя з мітрапалітам Тадэвушам Кандрусевічам 
31 жніўня 2020 года Мітрапаліт Мінска-Магілёўскі арцыбіскуп Тадэвуш Кандрусевіч, грамадзянін Беларусі, быў спынены беларускімі памежнікамі на пункце пропуску «Кузніца—Брузгі» пры вяртанні з службовай паездкі ў Польшчу. Яму было адмоўлена ва ўездзе ў краіну без тлумачэння прычын, нягледзячы на тое, што Канстытуцыя гарантуе грамадзянам права бесперашкоднага вяртання на радзіму. Іерарх быў вымушаны вярнуцца на тэрыторыю Польшчы.

Аляксандр Лукашэнка пазней пракаментаваў гэтую сітуацыю, заявіўшы, што Кандрусевіч нібыта атрымліваў у Варшаве «пэўныя задачы» і «ўлез у палітыку». Таксама было заяўлена, што МУС прызнала пашпарт арцыбіскупа несапраўдным, што стала фармальнай падставай для адмовы ў пропуску праз мяжу. Насамрэч рэжым Лукашэнкі не дараваў мітрапаліту яго прынцыповую маральную пазіцыю падчас грамадска-палітычнага крызісу: ён адкрыта заклікаў да правядзення сумленных выбараў, асуджаў гвалт сілавікоў, называючы пралітую кроў «цяжкім грахом», і нават прыязджаў да ізалятара на Акрэсціна, каб памаліцца за пацярпелых ад катаванняў людзей.

Арцыбіскуп знаходзіўся ў выгнанні амаль чатыры месяцы, кіруючы касцёлам дыстанцыйна. Сітуацыя вырашылася толькі пасля ўмяшання Ватыкана: спецыяльны пасланнік Папы Рымскага Клаўдзіа Гуджэроці наведаў Мінск і перадаў Лукашэнку ліст ад Папы Францішка. 24 снежня 2020 года, напярэдадні каталіцкіх Каляд, Тадэвуш Кандрусевіч змог вярнуцца ў Беларусь. Неўзабаве пасля вяртання, у дзень свайго 75-годдзя, 3 студзеня 2021 года, ён падаў прашэнне аб адстаўцы, якое было прынята Папам Рымскім.

 Дэпартацыя палітвязняў (2021—2025) 
У наступныя гады практыка высылкі трансфармавалася ў механізм вызвалення палітвязняў праз памілаванне з умовай неадкладнага выезду за мяжу.

 Адзінкавыя выпадкі 
У верасні 2022 года адбыўся прэцэдэнт вызвалення журналіста «Радыё Свабода» Алега Груздзіловіча. Яго вызваленне і выезд сталі вынікам намаганняў амерыканскіх дыпламатаў. Пазней такім жа чынам былі дэпартаваны іншыя палітвязні, якія не мелі другога грамадзянства, напрыклад, журналіст Андрэй Кузнечык у лютым 2025 года. Падобныя аперацыі праходзілі па схеме: вываз з турмы — дастаўка на мяжу — перадача прадстаўнікам замежнай дзяржавы без афармлення працэдуры дэпартацыі юрыдычна.

 Масавая дэпартацыя 2025 года 
У другой палове 2025 года працэс набыў масавы характар пасля перамоў паміж Аляксандрам Лукашэнкам і адміністрацыяй прэзідэнта ЗША Дональда Трампа. Беларускія ўлады пагадзіліся вызваліць значную колькасць палітвязняў пры ўмове іх поўнага выдалення з краіны. Лукашэнка публічна пракаментаваў гэта словамі: «Забірайце да сябе, вязіце іх туды».

11 верасня і 13 снежня 2025 года адбыліся маштабныя этапы дэпартацыі, падчас якіх з турмаў былі вывезены сотні чалавек, у тым ліку вядомыя палітыкі, журналісты і актывісты. Працэс нагадваў спецаперацыю: вязняў выводзілі з камер, часта з мяшкамі на галовах і ў кайданках, і транспартавалі на мяжу з Літвой ці Украінай.

Лідар партыі «Народная Грамада» Мікалай Статкевіч, як і Марыя Калеснікава ў 2020 годзе, катэгарычна адмовіўся пакідаць краіну, заявіўшы, што «маральны лідар павінен жыць у Беларусі». Пасля адмовы ён быў вернуты рэжымам Лукашэнкі ў месцы пазбаўлення волі.

 Прававыя і сацыяльныя наступствы 
Юрысты і праваабаронцы адзначаюць, што падобныя дзеянні ўладаў з’яўляюцца не актам гуманізму, а формай рэпрэсій. Грамадзян ставяць перад выбарам: заставацца ў турме ці быць выгнанымі з радзімы без права вяртання. Многія дэпартаваныя былі пазбаўлены дакументаў (пашпарты знішчаліся або адбіраліся), што стварыла для іх прававы вакуум у краінах прыбыцця і праблемы з легалізацыяй, працаўладкаваннем і атрыманнем сацыяльнай дапамогі.

Павел Сапелка, эксперт праваабарончага цэнтра «Вясна», падкрэслівае, што прымусовая высылка з краіны парушае фундаментальныя правы чалавека, у тым ліку права на ўезд у сваю ўласную краіну, гарантаванае Міжнародным пактам аб грамадзянскіх і палітычных правах. Падобная практыка параўноўваецца з высылкай дысідэнтаў у часы СССР.

 Крыніцы 

Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі
Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі
Катэгорыя:Палітыка Беларусі
Катэгорыя:2020 год у Беларусі
Катэгорыя:2025 год у Беларусі