Кулак (селянін)

Кула́к (множны лік — кулакі́, зборнае — кула́цтва; множны лік — , зборнае — ; ) — абазначэнне ў Расіійскай імперыі і ў СССР заможных сялян, якія выкарыстоўвалі працу наёмных рабочых і займаліся сельскім ліхвярствам. Мае адмоўнае значэнне. У Савецкім Саюзе вызначэнне кулака звычайна залежала ад палітычнай кан’юнктуры і магло абазначаць як заможнага селяніна, так і ўвогуле праціўніка бальшавіцкай улады або калектывізацыі. У канцы 1920-х — 1930-я гады ў межах калектывізацыі ў СССР было праведзена раскулачванне: прымусовае адбіранне ўласнасці ў заможных сялян, якое часта суправаджалася рэпрэсіямі — ад расстрэлу да ссылкі ў аддаленыя раёны дзяржавы. Рэпрэсіі супраць кулакоў на далучаных землях Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны, а таксама на тэрыторыі акупаваных краін Балтыі адбываліся таксама ў канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў.

 Паходжанне слова 
У беларускую мову слова трапіла з рускай мовы за часамі Расійскай імперыі, дзе яно выкарыстоўвалася як тэрмін для абазначэння адпаведных асоб.

Расійскае слова «кулатчики» згадваецца ў XVII стагоддзі ў грамаце маскоўскага цара Аляксея Міхайлавіча. У расійскіх слоўніках XIX стагоддзя слова «кулак» («кулачество») мела выключна негатыўны сэнс.

 Стаўленне да кулакоў у дарэвалюцыйны перыяд 
Дарэвалюцыйныя расійскія аўтары розных поглядаў (як апазіцыянеры, так і вышэйшыя царскія чыноўнікі) ставіліся да кулакоў негатыўна, разглядаючы іх як сельскіх ліхвяроў, якія нажыліся на аднавяскоўцах пасля скасавання прыгоннага права.

Вядомы дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, суддзя Анатоль Коні ставіў кулакоў у адзін шэраг з эксплуататарамі, барышнікамі, скупшчыкамі, якія не прывязаны да зямлі-карміцелькі працай або асабістымі ўспамінамі, а толькі як драпежнікі цягнуць нажыву, высякаючы лясы, знясільваючы землі, абіраючы людзей. Падобнае меркаванне выказвае магілёўскі шляхціц Іван (Мечаслаў) Кашко, які праслужыў больш за 9 гадоў земскім начальнікам у Наўгародскай губерні. У 1899 годзе ён канстатаваў, што сялянская рэформа прывяла да дамінавання ў вёсцы кулака, які захапіў у свае рукі ўсю сялянскую гаспадарку, пасунуўшы ўсякую маральКошко И. Ф. Мелкий народный кредит как могучее средство борьбы с обеднением нашего крестьянина // Кошко И. Ф. Воспоминания губернатора. Пермь (1911—1914) / Сост. Н. Г. Павловский. — Екатеринбург: Демидовский институт, 2007. — С. 317—318..

Кашко адзначаў, што «працвітанне кулацтва і пастаяннае збядненне сялян — з’ява ў Расіі паўсюдная»Кошко И. Ф. Мелкий народный кредит как могучее средство борьбы с обеднением нашего крестьянина // Кошко И. Ф. Воспоминания губернатора. Пермь (1911—1914) / Сост. Н. Г. Павловский. — Екатеринбург: Демидовский институт, 2007. — С. 321.. Кашко адзначаў, што сялянская рэформа прывяла да фактычнага спынення дзейнасці дзяржаўных сялянскіх банкаў, якія крэдытавалі дзяржаўных і удзельных сялянКошко И. Ф. Мелкий народный кредит как могучее средство борьбы с обеднением нашего крестьянина // Кошко И. Ф. Воспоминания губернатора. Пермь (1911—1914) / Сост. Н. Г. Павловский. — Екатеринбург: Демидовский институт, 2007. — С. 323—324.. Паводле слоў Кашко, да 1870-х гадоў «сялянскія ашчаджэнні або былі пражыты, або жа абарачаліся ў кулацкіх прадпрыемствах»Кошко И. Ф. Мелкий народный кредит как могучее средство борьбы с обеднением нашего крестьянина // Кошко И. Ф. Воспоминания губернатора. Пермь (1911—1914) / Сост. Н. Г. Павловский. — Екатеринбург: Демидовский институт, 2007. — С. 326..

Кашко адзначаў «казачны рост багаццяў вясковых кулакоў, усе аперацыі якіх заснаваны на адкрыцці крэдыту найбяднейшым сябрам сельскіх грамад»Кошко И. Ф. Мелкий народный кредит как могучее средство борьбы с обеднением нашего крестьянина // Кошко И. Ф. Воспоминания губернатора. Пермь (1911—1914) / Сост. Н. Г. Павловский. — Екатеринбург: Демидовский институт, 2007. — С. 325.. Кашко таксама пісаў, што кулак можа разарыцца толькі ў двух выпадках: калі пачне займацца сваёй дзейнасцю ў гарадах і ў выпадку стыхійных бедстваў. Паводле ацэнкі Кашко, кулакі эксплуатавалі каля паловы 90-мільённага сялянскага насельніцтва Расійскай імперыі, атрымліваючы ад сялян штогод каля 500 мільёнаў рублёўКошко И. Ф. Мелкий народный кредит как могучее средство борьбы с обеднением нашего крестьянина // Кошко И. Ф. Воспоминания губернатора. Пермь (1911—1914) / Сост. Н. Г. Павловский. — Екатеринбург: Демидовский институт, 2007. — С. 322..

Народнік Аляксандр Энгельгардт у 1870-х гадах даваў ацэнку кулакам як вельмі прагным персонамЭнгельгардт А. М. Письма из деревни. 1872—1887 гг.  — , 1987. — С. 521—522..

Буйны эканаміст-статыстык канца XIX — пачатку XX стагоддзяў Уладзімір Постнікаў падзяляў кулацтва і заможнае сялянства, у прыватнасці, заяўляючы ў сваіх працах пра тое, што хоць заможны селянін «карыстаецца ў значнай ступені наёмнымі работнікамі» і ў яго дзейнасці існуе шэраг «элементаў эксплуатацыі», «ніякіх кулацкіх рыс у ім няма». У сваёй кнізе 1891 года ён таксама выкарыстоўвае слова «багатыр» (богатырь) у якасці сіноніма «кулака»Постников В. Е. Южно-русское крестьянство. 1891..

Раман Гвоздзеў (Цымерман) у сваёй манаграфіі «Кулацтва-ліхвярства і яго грамадска-эканамічнае значэнне» («Кулачество-ростовщичество и его общественно-экономическое значение») яшчэ ў 1899 годзе піша пра блізкасць паняццяў добрага ўласніка і спраўнага гаспадара і селяніна-кулака, заяўляючы пра тое, што «вельмі цяжка размежаваць сферу кулацка-ліхвярскіх аперацый ад прадпрыемстваў чыста гаспадарчага характару», «кулак — законнае дзіця працэсу першапачатковага накаплення»Гвоздев Р. Кулачество — ростовщичество и его общественно-экономическое значение. — , 1899..

Негатыўнае стаўленне да кулацтва выказвалі таксама расійскія вышэйшыя чыноўнікі.

Аляксей Сяргеевіч Ярмолаў, які быў у 1883—1892 гадах дырэктарам неакладных збораў Міністэрства фінансаў, а ў 1892 годзе прызначаны таварышам міністра фінансаў, пісаў у сваёй кнізе 1892 года (прысвечанай голаду 1891—1892 гадоў) пра страшную язву айчыннага сельскага жыцця, якая разбэшчвае яго і забірае народны дабрабыт, — кулацтва і ліхвярстваЕрмолов А. С. Неурожай и народное бедствие . — : Тип. В. Киршбаума, 1892. — 270 с..

Пётр Сталыпін у сваёй справаздачы за 1904 год паведамляў пра негатыўную ролю кулакоў у сялянскай абшчынеП. А. Столыпин. Всеподданнейший отчёт саратовского губернатора за 1904 год .:

Натуральнай процівагай абшчыннаму пачатку ёсць аднаасобная ўласнасць. Яна ж служыць залогам парадку, бо дробны ўласнік ёсць той ячэйкай, на якой грунтуецца ўстойлівы парадак у дзяржаве. У цяперашні час больш моцны селянін ператвараецца звычайна ў кулака, эксплуататара сваіх супольнікаў, паводле вобразнага выразу — міраеда. Вось адзінае амаль выйсце селяніну з беднасці і цемры, добрая, паводле вясковых поглядаў, мужыцкая кар’ера. Калі б даць іншае выйсце энергіі, ініцыятыве лепшых сіл вёскі, калі б даць магчымасць працавітаму земляробу атрымаць спачатку часова, у выглядзе выпрабавання, а потым замацаваць за ім асобны зямельны ўчастак, выразаны з дзяржаўных земляў, або з зямельнага фонду Сялянскага банка, прычым забяспечана была б вада і іншыя надзённыя ўмовы культурнага землекарыстання, то побач з абшчынай, дзе яна жыццяздольная, з’явіўся б самастойны заможны пасяленец, устойлівы прадстаўнік зямлі…

 Кулацтва ў савецкай тэрміналогіі 1920—1930-х гадоў 
міні|Бальшавіцкі прапагандысцкі плакат аб падтрымцы Калчака праваслаўным духавенствам і кулакамі. Віктар Дэні, 1919 год
У афіцыйных і публіцыстычных савецкіх тэкстах сялянскае насельніцтва СССР падзялялася на тры асноўныя катэгорыі:

 кулакі — заможныя сяляне, якія выкарыстоўваюць наёмную працу, сельская буржуазія, спекулянты. Савецкія даследчыкі адносяць да прыкмет кулацтва «эксплуатацыю наёмнай працы, утрыманне гандлёва-прамысловых устаноў, ліхвярства»Великая Октябрьская социалистическая революция: Энциклопедия. — 3-е изд., доп. — , 1987. — С. 262; Краткий политический словарь. 2-е изд., доп. — , 1980. — С. 207; Трапезников С. П. Ленинизм и аграрно-крестьянский вопрос: В 2 т. — , 1967. — Т. 2: Исторический опыт КПСС в осуществлении ленинского кооперативного плана. — С. 174.. У той жа час ёсць сцвярджэнне, што «яснага разумення таго, што хаваецца за гэтым папулярным выразам „кулацтва“, няма зусім»Смирнов А. П. Наши основные задачи по поднятию и организации крестьянского хозяйства. — , 1925. — С. 22; Першин А. Два основных источника расслоения крестьянства // Жизнь Сибири. — 1925. — № 3(31). — С. 3.;

 вясковая бедната, найперш наёмныя работнікі (батракі);

 сераднякі — сяляне, якія займалі сярэдняе эканамічнае становішча паміж беднатой і кулацтвам.

У той жа час існуе мноства супярэчнасцей і неадназначнасцей у размяжоўванні тэрмінаў «серадняк» і «кулак», якія сустракаюцца ў працах Леніна, што вызначылі ідэалогію савецкай улады на многія гады, сам ход палітыкі раскулачвання. Ленін указваў на пэўную прыкмету кулацтва — эксплуатацыю працы, размяжоўваючы яго з серадняком: серадняк ні ў якой меры не эксплуатуе чужую працу, а працуе сам, пры гэтым і сам не падвяргаецца эксплуатацыіЛенин В. И. Полн. собр. соч. — Т. 38..

У перыяд НЭПа Сталін і яго праціўнікі па-рознаму ставіліся да ролі кулакоў у сельскай гаспадарцы. У 1923—1928 гадах савецкая ўлада, паводле слоў Льва Троцкага, праводзіла «курс на кулака»Валентинов Н. В. Наследники Ленина  / Ред.-сост. Ю. Г. Фельштинский. — : Терра, 1991. — 240 с.Троцкий Л. Д. «Материалы о революции. Преданная революция. Что такое СССР и куда он идёт»..

Народны камісар земляробства РСФСР Аляксандр Смірноў у 1925 годзе ў артыкуле ў «Праўдзе» адрозніваў два тыпы гаспадаркі: чыста ліхвярскі і моцную працоўную гаспадарку ў вытворчым значэнніПрудникова Е. Кулачество как класс ..

Аляксей Рыкаў — кіраўнік урада, пазней названы «схаваным агентам Троцкага» і абаронцам-хадайнікам кулацтва — на XIV канферэнцыі адзначаў, што развіццё індывідуальных гаспадарак сялянства ёсць найважнейшай задачай партыі, у кулацкіх гаспадарках павялічваецца тэмп накаплення, хутчэй расце агульнанацыянальны даход, павялічваюцца магчымасці падтрымкі маламаёмасных бядняцкіх гаспадарак, памяншэння залішняга насельніцтва, якое не знаходзіць сабе працы. Ён лічыў небяспечным развіццё буржуазных адносін у вёсцы пры ўмелым выкарыстанні сродкаў, што адкладаюцца ў пласце новай буржуазіі, што павялічваеццаГазета «Правда» от 30 апреля 1925 г., 3 мая 1925 г..

17 красавіка 1925 года на губернскай канферэнцыі пра неабходнасць падтрымкі заможнага сялянства і кулацтва заявіў Мікалай Бухарын, бо дробная буржуазія можа быць пастаўлена ў межы сумеснай працы ў сацыялістычным будаўніцтве. Пры гэтым варта зняць абмежаванні, якія тармозяць рост заможнай (кулацкай) гаспадаркі:

Сялянам, усім сялянам, трэба сказаць: абагачайцеся, развівайце сваю гаспадарку і не турбуйцеся, што вас прыціснуць.

Міхаіл Калінін у сваім артыкуле ў газеце «Известия» ад 22 сакавіка 1925 года расцэньваў кулацтва як групу, што знікае, як прывід дарэвалюцыйнай Расіі, не тып нават, а «адзінкі, якія ўжо выміраюць».

Леў Троцкі звязваў слова «кулак» з адносінамі ранейшага напаўпрыгонніцкага ладу, пры тым што ў вёсцы пачалося фарміраванне ўласніка новага тыпу, якога «значна больш правільна назваць фермерам капіталістычнага тыпуТроцкий Л. О наших задачах. Доклад на общегородском собрании парторганизации в г. Запорожье. 1 сентября 1925 г. — —, 1926. — С. 4.». Мікалай Бухарын, у сваю чаргу, нават лічыў гэты тэрмін састарэлым, з’явай часоў камбедаў: «Тэрмін кулак нагадвае ў вёсцы часы раскулачкі, часы камбедаў; тармозіць рост багацця, заможнасці сялянства»Анцелович Н. Рабоче-крестьянский союз и батрачество (к постановке вопроса) // На аграрном фронте. — 1925. — № 5—6. — С. 84..

Пры гэтым бальшавіцкай уладай кулак быў абкладзены павышаным падаткам, патрабаваннем продажу збожжа дзяржаве паводле цвёрдых цэн, абмежаваны ў землекарыстанні, у памеры гаспадаркі, але палітыка ліквідацыі кулацтва яшчэ не пачаласяКраткий курс истории ВКП(б) (1938 год) // Репринтное воспроизведение стабильного издания 30—40-х годов. — : Писатель, 1997.. Аднак ужо ў 1928 годзе курс на падтрымку заможнага селяніна быў згорнуты, саступіўшы дарогу курсу на ліквідацыю кулацтва як класа.

Расійская сацыялістычная эміграцыя пісала пра НЭП як пра перыяд падтрымкі ўладамі кулакоў — новай сельскай буржуазіі. Берлінскае выданне расійскіх меншавікоў «Социалистический вестник» пісала, што тэорыя класавай барацьбы замяняецца тэорыяй гармоніі інтарэсаў моцнай гаспадаркі і вясковай беднаты, што перыяд ваеннага камунізму аказаўся пераходным не ад капіталізму да камунізму, а ад старой памешчыцка-капіталістычнай да новай сялянска-капіталістычнай гаспадаркі. Рост капіталістычных адносін у сялянскай гаспадарцы, працэс палітычнага афармлення буржуазных элементаў, іх класавай свядомасці вядзе да росту класавай варожасці з пралетарыятам.

 Раскулачванне 
міні|Адбіранне збожжа ў «кулакоў» за часамі прымусовай калектывізацыі. Цімашоўскі раён, Кубань, 1933 год
Дэкрэтам ад 11 чэрвеня 1918 года ў бальшавіцкай Расіі былі створаны камітэты беднаты (камбеды), якія адыгралі вялікую ролю ў барацьбе з кулацтвам, кіравалі працэсам пераразмеркавання канфіскаваных земляў на месцах і размеркаваннем канфіскаванага інвентару, харчовых «лішкаў», адабраных у кулакоў. Было адабрана 50 мільёнаў гектараў кулацкай зямлі, якая перайшла беднаце і сераднякам, канфіскавана ў кулацтва значная частка сродкаў вытворчасці на карысць беднаты. У савецкай прапагандзе перыяду Грамадзянскай вайны кулакі (нароўні з праваслаўным духавенствам і буржуазіяй) паказваліся як апора белага руху.

У ходзе калектывізацыі сельскай гаспадаркі, праведзенай у СССР у 1928—1932 гадах, адным з кірункаў дзяржаўнай палітыкі стала раскулачванне.

У красавіку 1929 года Іосіф Сталін заявіў на пленуме ЦК і ЦКК ВКП(б), што кулакі ўзмацніліся і пасля 1927 года перасталі даваць хлеб «у парадку самацёку», пасля шэрагу ўраджайных гадоў паспелі аббудавацца гаспадарча і атрымалі магчымасць манеўраваць на рынку, магчымасць адкласці хлеб, замяніць яго на рынку мясам, аўсом, ячменем і іншымі другараднымі культурамі.

Смешна было б цяпер спадзявацца, што можна ўзяць хлеб у кулака добраахвотна.

21 траўня 1929 года СНК СССР выдаў пастанову «Аб прыкметах кулацкіх гаспадарак, у якіх павінен прымяняцца Кодэкс Законаў аб працы», дзе ўпершыню заканадаўча вызначаны некаторыя крытэрыі вызначэння тэрміна «кулак» у кантэксце прыкмет кулацкай гаспадаркіКарлин К. Г. Организация раскулачивания на Северном Сахалине .Солонов А. Кого считали кулаком в 1924—25 годах // Трудные вопросы истории: Поиск. Размышления. Новый взгляд на события и факты. — , 1991. — С. 99.:

сістэматычна прымяняецца наёмная праца для сельскагаспадарчых работ або ў саматужных промыслах і прадпрыемствах;
наяўнасць млына, маслабойні, крупадзёркі, прасушкі … або іншага прамысловага прадпрыемства — пры ўмове прымянення ў гэтых прадпрыемствах механічнага рухавіка, а таксама калі ў гаспадарцы ёсць вадзяны або ветраны млын з двума ці больш паставамі;
сістэматычная здача ў наём складаных сельскагаспадарчых машын з механічнымі рухавікамі;
пастаянная або на сезон здача ў наём асобных абсталяваных памяшканняў пад жыллё або прадпрыемства;
занятак гандлем, ліхвярствам, пасярэдніцтвам, наяўнасць непрацоўных даходаў (у тым і ліку служыцелі культу).

Пастанова ЦВК і Саўнаркама СССР ад 13 кастрычніка 1930 года, якая апублікавана пасля артыкула Іосіфа Сталіна «Галавакружэнне ад поспехаў», змяніла крытэрыі аднясення сялянскіх гаспадарак да кулацкіх, у прыватнасці, гаспадаркі служыцеляў культу больш кулацкімі не лічылісяБатченко В. С. Крестьянское сопротивление государственной антирелигиозной политике в 1929—1931 гг. (на материалах Западной области) . Диссертация на соискание учёной степени кандидата исторических наук. — Смоленск, 2015. — С. 98..
міні|злева|«Адбіранне ў кулакоў». Камсамольцы выцягваюць зерне, схаванае сялянамі на могілках. Фота Макса Альперта, Савецкая Украіна, 1930 год
30 студзеня 1930 года Палітбюро ЦК ВКП(б) прыняло Пастанову «Аб мерапрыемствах па ліквідацыі кулацкіх гаспадарак у раёнах суцэльнай калектывізацыі». Згодна з гэтай пастановай, кулакі былі падзелены на тры катэгорыі:

 першая катэгорыя — контррэвалюцыйны актыў, арганізатары тэрарыстычных актаў і паўстанняў,

 другая катэгорыя — астатняя частка контррэвалюцыйнага актыву з найбольш багатых кулакоў і напаўпамешчыкаў,

 трэцяя катэгорыя — астатнія кулакі.

Главы кулацкіх сем’яў 1-й катэгорыі арыштоўваліся, і справы аб іх дзеяннях перадаваліся на разгляд спецтроек у складзе прадстаўнікоў АДПУ, абкамаў (крайкамаў) ВКП(б) і пракуратуры. Члены сем’яў кулакоў 1-й катэгорыі і кулакі 2-й катэгорыі падлягалі высяленню ў аддаленыя мясцовасці СССР або аддаленыя раёны гэтай вобласці (краю, рэспублікі) на спецпасяленне. Кулакі, аднесеныя да 3-й катэгорыі, рассяляліся ў межах раёна на новых землях, якія спецыяльна адводзіліся для іх за межамі калгасных масіваў.

Контррэвалюцыйны кулацкі актыў было вырашана «ліквідаваць шляхам зняволення ў канцлагеры, не спыняючыся ў дачыненні да арганізатараў тэрарыстычных актаў, контррэвалюцыйных выступленняў і паўстанцкіх арганізацый перад прымяненнем вышэйшай меры рэпрэсіі» (арт. 3, п. а).

У спецыяльнай зводцы АДПУ ад 15 лютага 1930 года была такая справаздача аб правядзенні аперацыіИвницкий Н. А., д. ист. наук. Коллективизация и раскулачивание. — , 1994. — С. 32—49. — С. 106.Стефан Куртуэ, Николя Верт, Жан-Луи Панне. Чёрная книга коммунизма: Преступления, террор, репрессии. — Раздел «Насильственная коллективизация и раскулачивание».:

Пры ліквідацыі кулакоў як класа «выключана» (изъято) у масавых аперацыях і пры індывідуальных чыстках , з іх у ходзе падрыхтоўчых аперацый (1 катэгорыі) , а ў ходзе масавых аперацый — .

Сумеснай Пастановай ЦВК СССР і Саўнаркама СССР ад 7 жніўня 1932 года «Аб ахове маёмасці дзяржаўных прадпрыемстваў, калгасаў і кааперацыі і ўмацаванні грамадскай (сацыялістычнай) уласнасці» («закон ад сёмага-восьмага», «закон аб каласках») прадугледжваюцца жорсткія крымінальныя меры (якія прымяняюцца ў судовым парадку) за крадзеж калгаснай і кааператыўнай маёмасці — расстрэл з канфіскацыяй маёмасці, як «мера судовай рэпрэсіі ў справах аб ахове калгасаў і калгаснікаў ад гвалту і пагроз з боку кулацкіх элементаў» прадугледжвалася пазбаўленне волі на тэрмін ад 5 да 10 гадоў са зняволеннем у лагеры без права на амністыю.

24 траўня 1934 года ЦВК СССР прыняў пастанову «Аб парадку аднаўлення ў грамадзянскіх правах былых кулакоў», у адпаведнасці з якой кулакі-спецпасяленцы, раней пазбаўленыя шэрагу грамадзянскіх правоў, у індывідуальным парадку аднаўляліся. Канчатковая адмова ад палітыкі раскулачвання фіксуецца пастановай Савета Міністраў СССР ад 13 жніўня 1954 года № 1738—789сс «Аб зняцці абмежаванняў па спецпасяленні з былых кулакоў», дзякуючы якой кулакі, што заставаліся на спецпасяленні, атрымалі свабоду.

Рэабілітацыя асоб, якія падвергліся раскулачванню, і членаў іх сем’яў праводзіцца ў Расіі ў агульным парадку згодна з Законам Расійскай Федэрацыі «Аб рэабілітацыі ахвяр палітычных рэпрэсій» ад 18 кастрычніка 1991 года № 1761-1.

 Крыніцы 

 Спасылкі 

Катэгорыя:Сялянства
Катэгорыя:Сталінізм