Літоўскі ідыш

Літоўскі дыялект ідышу — адзін з дыялектаў ідыша, які гістарычна склаўся на тэрыторыі сучаснай Літвы, Латвіі, Беларусі, а таксама невялікія раёны Польшчы і Украіны.

 Абшар 
Літоўскі дыялект быў распаўсюджаны на тэрыторыі Літвы, у класічных межах пражывання літоўскіх яўрэяў — літвакоў, што ўключае сучасную Літву, Латвію, Беларусь, а таксама невялікія раёны Польшчы і Украіны. Аднак лінгвістычныя межы ахопліваюць таксама вузкую частку сучаснай Усходняй Украіны на поўдні да берагоў Чорнага мора і, акрамя таго, Эстонію на поўначы.

На падставе гукавых і граматычных адрозненняў, а таксама лексічных асаблівасцей, (былую) тэрыторыю літоўскага ідыша можна далей падзяліць на (суб)дыялекты: жамойцкі ідыш на поўначы, уласна літоўскі ў цэнтры і на ўсходзе, сувалкскі ідыш на захадзе і русінскі (рэйсіш) ідыш на поўдні. Асобнай галіной жамойцкага ідыша з’яўляецца дыялект Курляндыі. Акрамя таго, на мяжы з паўднёва-ўсходнім ідышам на поўначы Украіны існуюць пэўныя гаворкі, якія нясуць прыкметы абедзвюх дыялектных груп. Гэта:
 чарнобыльскі ідыш;
 варыяцыя валынскага ідыша ў раёне Кіева.

 Фанетыка і фаналогія 

 Сістэма зычных і асаблівасці вымаўлення ў літоўскім ідышы 
Сістэма зычных фанем у літоўскім ідышы амаль ідэнтычная іншым усходне-ідышскім дыялектам, хоць канкрэтная рэалізацыя асобных гукаў адрозніваецца як пазіцыйна, так і незалежна ад месца ў слове ці фразе.

Самае яркае адрозненне ад іншых дыялектаў — гэта так званы «сабэсдыкер лосн» (літаральна «суботняе маўленне»), што азначае супадзенне (нейтралізацыю) сібілянтных фанем:

/s/ (ס) і /ʃ/ (ש) — [с] і [ш]

/z/ (ז) і /ʒ/ (זш) — [з] і [ж]

/t͡s/ (צ) і /t͡ʃ/ (טש) — [ц] і [ч]

/d͡z/ (דз) і /d͡ʒ/ (דזш) — [дз] і [дж]

У дыялекце гэтыя пары гукаў не размяжоўваліся: абодва маглі вымаўляцца як [s], [ʃ] ці як прамежкавы гук. На працягу XX стагоддзя адрозненне паміж імі пачало аднаўляцца: раней за ўсё ў Курляндыі (пад уплывам нямецкай мовы), а пазней і ў іншых рэгіёнах пад уздзеяннем літаратурнай нормы (клал-ідыш). Гэтая блытаніна даўжэй за ўсё захоўвалася ў словах семіцкага (лошн-койдэш) і славянскага паходжання. Да сённяшніга дня на «літоўскіх» тэрыторыях сустракаюцца гіперкарэкцыі, напрыклад: бейс-мэдрэш вымаўляецца як [beʃmedrəs], а а сах (шмат) — як [aʃax].

 Асіміляцыя і звонкасць зычных 
Як і ва ўсіх усходніх дыялектах ідыша, у літоўскім ідышы дзейнічае прынцып рэгрэсіўнай асіміляцыі шумных зычных па звонкасці: зычны прыпадобніцца да наступнага гука (набывае звонкасць перад звонкім або губляе яе перад глухім). У гэтым дыялекце прынцып праяўляецца найбольш паслядоўна:

Глухі фрыкатыўны  (כֿ) перад звонкімі зычнымі рэалізуецца як звонкі : напрыклад, спалучэнне бух-гешэфт (, кніжная крама) вымаўляецца як .

У адрозненне ад паўднёвых дыялектаў, асіміляцыя адбываецца не толькі ўнутры кораня, але і на стыку марфем (прэфікса і кораня), а таксама паміж асобнымі словамі ў маўленчай плыні.

 Адсутнасць аглушэння ў канцы слова 
Для літоўскага дыялекту (як і для валынскага) характэрна адсутнасць аглушэння звонкіх зычных у абсалютным канцы слова. Звонкасць фінальнага зычнага гістарычна захавалася або аднавілася па аналогіі з формамі ўскосных склонаў ці множнага ліку:

 (вайб, жонка) вымаўляецца са звонкім  па аналогіі з формай множнага ліку  (вайбер, жанчыны);

 (бгэд, адзенне) вымаўляецца са звонкім  па аналогіі з  (бгадым).

Пры гэтым словы, якія этымалагічна мелі глухі фінальны зычны ў германскіх праформах, застаюцца глухімі: цванцык (, дваццаць), оп- (, прыстаўка ад-), гант (, рука).

Існуюць рэдкія выключэнні, калі аглушэнне адбываецца насуперак парадыгматычнай аналогіі: напрыклад,  (ганаф, злодзей) вымаўляецца з  на канцы, нягледзячы на звонкі  у форме множнага ліку  (гнавім). Гэта ж тычыцца слова  (ёнтаф, свята), дзе на канцы гучыць , хоць у множным ліку —  (ём-тойвім).

 Вакалізм (сістэма галосных) 
Для большай часткі літоўскага ідыша характэрна страта апазіцыі паміж кароткімі і доўгімі галоснымі: гістарычна доўгія галосныя сталі кароткімі. Сістэма галосных, якая апісвае вымаўленне ў Віленскім рэгіёне (прынятая за аснову літаратурнай нормы), уключае наступныя манафтонгі:

 Пярэдні рад Задні рад Высокі пад’ём  (і)   (у) Сярэдні пад’ём  (э)   (о) Нізкі пад’ём  (а)

 Лексічныя і спецыфічныя фанетычныя адрозненні 
Шэраг слоў у паўночна-ўсходнім (літоўскім) ідышы маюць формы, якія адрозніваюцца ад паўднёвых дыялектаў і часам выходзяць за межы агульных правілаў міждыялектных гукавых адпаведнасцей:

 (zaynen, з’яўляюцца) — у паўднёвых дыялектах  (zenen);

 (nit, не) — у паўднёвых дыялектах  (nisht);

 (geborn, народжаны) — у паўднёвых дыялектах  (geboyrn).

Пэўная група слоў падпарадкоўваецца лакальным правілам: напрыклад, ва ўсіх выпадках гістарычны націскны гук  перад спалучэннямі зычных -nk і -ng паслядоўна рэалізуецца як дыфтанг :

 (beynken, сумаваць);

 (sheynk, шынок/прылавак);

 (eyng, вузкі).

 Граматыка 

 Род назоўнікаў 
У адрозненне ад усіх астатніх дыялектаў ідыша (а таксама нямецкай мовы), у літоўскім ідышы знік нейтральны (ніякі) род (). Гэта прывяло да стварэння складанай сістэмы, якая не з’яўляецца проста бінарнай (мужчынскі/жаночы), а ўключае новыя граматычныя катэгорыі. Акрамя ўласна мужчынскага і жаночага родаў, вылучаюцца:

Змешаны род: назоўнікі, якія ў назоўным склоне маюць артыкль жаночага роду (напр.,  — ды коп, галава), але пасля прыназоўнікаў у даальным склоне прымаюць форму мужчынскага роду (напр.,  — ойфн коп, на галаве).

Масавыя назоўнікі: катэгорыя слоў, якія абазначаюць рэчывы або незлічоныя паняцці. Яны часта паводзяць сябе як назоўнікі ў множным ліку (напр.,  — майне гелт, мае грошы), хоць могуць выкарыстоўваць артыкль жаночага роду ( — ды гелт).

Граматычны род у літоўскім ідышы вызначаецца семантычна і марфалагічна па наступных правілах:

 Семантычныя правілы 

Асобы: Назвы асоб жаночага полу заўсёды адносяцца да жаночага роду ( — ды вайб, жонка;  — ды мэйдл, дзяўчына), а мужчынскага полу — да мужчынскага ( — дэр татэ, бацька;  — дэр інгл, хлопчык). Выключэннем часта з’яўляецца слова  (ды кінд, дзіця) у назоўным склоне.
Рэчывы і матэрыялы: Назвы рэчываў, матэрыялаў і абстрактныя паняцці звычайна належаць да жаночага роду ( — ды васэр, вада;  — ды мэл, мука).
Адзінкі рэчываў: Калі назва рэчыва выкарыстоўваецца для абазначэння канкрэтнага прадмета або тыпу з серыі, яна набывае мужчынскі род (напр.,  — а гройсэр айзн, вялікі жалезны прадмет/прас).
Аддзеяслоўныя назоўнікі: Словы, утвораныя ад дзеясловаў, паслядоўна належаць да мужчынскага роду ( — дэр эсн, ежа;  — дэр лэбн, жыццё;  — дэр шпрунг, скачок).

 Марфалагічныя правілы (па суфіксах) 
Калі семантычнае значэнне не вызначае род, у сілу ўступаюць канчаткі слоў:

Жаночы род: назоўнікі з суфіксамі  (-е),  (-ніш/нес),  (-кайт),  (-шафт),  (-унг),  (-рай). Прыклады:  (падзея),  (вайна).

Мужчынскі род: назоўнікі з суфіксамі  (-эр),  (-нік). Прыклады:  (мур),  (нуднік).

Усе астатнія словы, якія не маюць выразных прыкмет, адносяцца альбо да мужчынскага, альбо да змешанага роду. Род такіх «голых» назоўнікаў часта нестабільны і можа адрознівацца ў залежнасці ад рэгіёна ці нават маўлення канкрэтнага чалавека.

 Склонавая сістэма 
Склонавая сістэма літоўскага ідыша дэманструе шэраг спрашчэнняў у параўнанні з літаратурнай нормай (клал-ідыш).

 Займеннікі 
Займеннікі маюць толькі дзве формы: назоўны склон (:  — зі,  — эр,  — мір і г. д.) і ускосны склон (аб’ектыўны). У большасці рэгіёнаў ускосны склон грунтуецца на гістарычным давальным склоне ( — ір,  — ім [вымаўляецца як «эм»],  — ундз).

Ускосны склон выкарыстоўваецца як пасля прыназоўнікаў, так і для абазначэння прамых аб’ектаў (замяняючы вінавальны склон):

 (іх зэ дыр — «я бачу цябе», літаральна «я бачу табе»);

 (іх гэй міт дыр — «я іду з табой»).

 Назоўнікі 
У назоўнікаў склонавая сістэма менш паслядоўная і мае выразныя геаграфічныя варыяцыі. На поўначы (літоўскі арэал) сістэма больш стабільная і менш разнастайная, чым у іншых дыялектах.

Агульная мадэль для паўночных тэрыторый выглядае наступным чынам:

Назоўны склон: выкарыстоўваецца для дзейніка.

Ускосны склон: ахоплівае функцыі вінавальнага і давальнага склонаў. У многіх выпадках склонавыя адрозненні паміж назоўнікамі мужчынскага і жаночага роду нівеліруюцца, асабліва пры выкарыстанні артыкляў.

 Лексіка 
Існуе вялікая колькасць слоў, якія маюць адрозныя формы ў розных дыялектах ідыша або з’яўляюцца ўнікальнымі лакалізмамі. На гэты працэс уплываюць два асноўныя фактары: унутраныя моўныя працэсы і ўздзеянне моў навакольных народаў.

У выпадку літоўскага ідыша вызначальным быў уплыў дзвюх моў:

Літоўскай;

Беларускай.

Менавіта ўзаемадзеянне з гэтымі мовамі абумовіла з’яўленне ў лексіконе літвакоў шматлікіх запазычанняў, а таксама асаблівых сінтаксічных канструкцый, якія не сустракаюцца ў паўднёвых дыялектах (польскім ці ўкраінскім).

 Узаемасувязь з літаратурнай нормай (клал-ідыш) 
Сучасную літаратурную норму ідыша (клал-ідыш) можна апісаць як сінтэз літоўскай фанетыкі і паўднёвай (польска-ўкраінскай) граматыкі.

 Фанетыка 
Сістэма галосных у літаратурным ідышы амаль цалкам ідэнтычная віленскаму вымаўленню, за выключэннем шэрага слоў (напр., тойра — тора, мойрэ — страх, ойг — вока, бойм — дрэва). У віленскім рэгіёне ў гэтых словах выкарыстоўваецца дыфтанг , аднак стандартная мова прыняла паўднёвы варыянт вымаўлення — . Сучасная арфаграфія ідыша, асновы якой закладаліся ў XIX стагоддзі, супадае менавіта з гэтай сістэмай галосных.

Іншая характэрная рыса літвакоў — «сабэсдыкер лосн» (змешванне свісцячых і шыпячых) — не ўвайшла ў літаратурную норму. Тым не менш, як рэха гэтай з’явы, некаторыя аўтары-літвакі доўгі час настойвалі на напісанні суфікса  як  (-ніс) або  (-нес).

 Граматыка 
З пункту гледжання граматыкі літаратурная мова бліжэйшая да паўднёвых дыялектаў, аднак і яна пераняла шэраг паўночных рыс:

Род назоўнікаў: У адрозненне ад літоўскага ідыша, літаратурная норма захавала тры роды (як у польскім і валынскім дыялектах). Аднак у некаторых выпадках род канкрэтных слоў вызначаецца менавіта паводле паўночнага ўзору (напр.,  — дэр голес, выгнанне — мужчынскі род).

Варыятыўнасць: Дапускаецца існаванне дзвюх формаў роду, адна з якіх паходзіць з поўначы, а другая — з поўдня (напр.,  — дэр/дос сэйфер, кніга;  — ды/дос вайб, жонка).

Нямецкі ўплыў: Некаторыя формы роду ўвайшлі ў норму пад уплывам сучаснай нямецкай мовы праз яўрэйскі друк. Напрыклад, ранейшае літоўскае  (муж. род) і польскае  (ніякі род) былі выцеснены формай жаночага роду —  (ды гофэнунг, надзея).

 Лексіка 
Літаратурная мова дапускае выкарыстанне лексічных дублетаў з розных дыялектаў, што стварае багатыя магчымасці для стылізацыі:

 (зэнэн) і  (зайнэн) — «ёсць» (мн. л.);

 (нішт) і  (ніт) — «не»;

 (цвонцык) і  (цванцык) — «дваццаць».

 Сучасны стан і захаванне дыялекту 
Літва (гістарычны арэал рассялення літвакоў) стала рэгіёнам з найвялікшай колькасцю ахвяр у гады Халакосту, што прывяло да рэзкага скарачэння колькасці носьбітаў літоўскага ідыша.

На сённяшні дзень групы, якія працягваюць карыстацца гэтым дыялектам, нешматлікія. Сярод іх:

Невялікія суполкі тых, хто выжыў у Халакосце (шаарыт а-пліта);

Нашчадкі «іерусалімскіх перушым» (паслядоўнікаў Віленскага гаона), якія выехалі ў Палесціну яшчэ да пачатку Халакосту;

Прадстаўнікі рэлігійнай плыні Хабад. Хабаднік — самая шматлікая група сучасных носьбітаў, большасць з якіх размаўляе на беларускім субдыялекце ідыша.

 Працэсы асіміляцыі і знікнення 
Знікненне лакальных літоўскіх гаворак пачалося яшчэ ў XIX — першай палове XX стагоддзя. Дыялекты паступова выцясняліся рэгіянальнымі стандартамі і літаратурнай нормай (клал-ідыш), якая актыўна ўкаранялася праз сістэму яўрэйскіх школ. У выніку пачалі знікаць такія самабытныя рысы, як «сабэсдыкер лосн» і спецыфічныя дыфтонгі, характэрныя для Поўначы.

У ЗША назіралася тэндэнцыя да спрашчэння сістэмы граматычных родаў і страта рэдкіх дыялектных паняццяў, якія замяняліся словамі з літаратурнага ідыша або англіцызмамі.

Значная частка пасляваенных пакаленняў поўнасцю перайшла на іншыя мовы: рускую, англійскую, нямецкую і іншыя.

 Крыніцы 

Катэгорыя:Ідыш
Катэгорыя:Мовы Беларусі
Катэгорыя:Мовы Латвіі
Катэгорыя:Мовы Літвы