Простая мова

Простая мова (просты язык, простая мова/простая мова; mowa prosta; język prosty (пол.))Danylenko, Andrii. On the name(s) of the "prostaja mova" in the Polish-Lithuanian Commonwealth // Studia Slavica Academiae Scientiarum Hungaricae, 2006, 51, p. 1-2, 97-121 — размоўная (або ўмоўная) назва для абазначэння дыялектаў паўночна-заходніх дыялектных абласцей беларускай мовы з балта — славянскага (польска — літоўска — латышска — беларускага) памежжа са шматлікімі паланізмамі, русізмамі і літуанізмамі. Гэтыя дыялекты выкарыстоўваюцца пераважна беларусамі і палякамі Гродзенскай вобласці, Сакольскага рэгіёна (і палякамі ў Беларусі)Halina Karaś, Uwagi o polszczyźnie jako języku religijnym na Wschodzie (ze szczególnym uwzględnieniem Litwy), „Studia Elbląskie” (20), 2019, s. 147–159, ISSN 1507-9058 [dostęp 2025-05-29] (pol.). і Віленскім краіJankowiak: „Mowa prosta” jest dla mnie synonimem gwary białoruskiej [online], zw.lt, 26 sierpnia 2015 [dostęp 2025-05-29]., а таксама ў ЛатгалііMałgorzata Ostrówka, Próba ustalenia miejsca „mowy prostej” w systemie komunikacji językowej łotewskich Polaków. Materiały z badań w Latgalii, „Acta Baltico Slavica” (29), 2005, s. 195–211, ISSN 2392-2389 [dostęp 2025-05-29] (pol.).. Простай мовай таксама называюць гутаркавую мову Паўднёвага Падляшша і Заходняга Палесся, якая мае шмат рысаў украінскіх дыялектаў, і якую яе носьбіты адрозніваюць ад мовы паўночных суседзяў, якая бліжэй да латаратурнай беларускайMichał Sajewicz. „Nasza mowa prosta”, czyli o białorusko-ukraińskiej granicy językowej na Białostocczyźnie // Nad Buhom i Narwoju”. Nr 3/1992, s. 15-19/. 

Простая мова выкарыстоўваецца ў паўсядзённых вусных зносінах у сельскай мясцовасці (як хатняя мова і ў размовах з суседзямі); яна не выкарыстоўваецца ва ўрачыстых выпадках, афіцыйных публікацыях або літаратуры — за досыць рэдкімі выключэннямі. Часам яна можа ўключацца дзеля ілюстратыўнасці або пераканаўчасці ў тэксты больш высокага статусу, напрыклад у рэлігійныяJoanna Getka. Prosta mowa w tekstach o charakterze religijnym XVIII wieku (Czyn jerejskogo nastawljenija, Poczajów 1776) // Rozprawy Komisji Językowej, 64, 2017.. Гэта мова паўсядзённага жыцця і простага народа, у адрозненне ад літаратурных моў (напрыклад, беларускай, рускай і польскай). Яна характарызуецца даволі моцнымі ўплывамі польскай і рускай моў, што дазваляе мець зносіны паміж прадстаўнікамі розных народаў. Простая мова амаль ідэнтычная паводле марфалогіі, лексікі і граматыкі літаратурнай беларускай мове, хоць яе носьбіты часта або не ведаюць пра «афіцыйную» моўную прыналежнасць свайго дыялекту або неахвотна асацыююць яго з беларускай мовай, у першую чаргу дзеля сваёй польскай нацыянальнай ідэнтыфікацыі (а ў больш шырокім сэнсе — праз нежаданне асацыявацца з беларускім нацыянальна-культурным праектам). У цяперашні час яна выкарыстоўваецца ў асноўным старэйшым пакаленнем і імкліва замяняецца сярод моладзі рускай (у Беларусі і Літве) і польскай (у Польшчы і Літве) мовамі. Пасля Другой сусветнай вайны простая мова часта дыскрымінавалася ўладамі як вясковая мова з нізкім сацыяльным прэстыжам, што прывяло да нежадання значнай часткі насельніцтва, якое размаўляе на гэтых дыялектах, выкарыстоўваць іх публічна і распаўсюджанага пераканання ў іх непаўнавартаснасці ў параўнанні з літаратурнай польскайElżbieta Sękowska, CO MÓWIĄ O JĘZYKU OJCZYSTYM I TOŻSAMOŚCI NARODOWEJ PRACE POLONISTÓW WILEŃSKICH, „Poradnik Językowy” (02), 2009, s. 5–15, ISSN 0551-5343 [dostęp 2025-05-29] (pol.). (у Літве — таксама з літоўскай).

Паводле этнолага Юрыя Унуковіча, выкарыстанне тэрміна «простая мова» сведчыць пра вясковую, дамадэрную ідэнтычнасць яе носьбіта, а не пра канкрэтную нацыянальную прыналежнасць у мадэрным сэнсе. У той час як стандартныя мовы служаць маркерамі этнічнай ідэнтычнасці (напрыклад, літоўская для літоўцаў, польская для палякаў), простая мова ўяўляе сабой «лінгвістычную анамалію» або «лімінальную катэгорыю»Внуковіч, Ю. (2023). Маркеры этнічнай ідэнтычнасці жыхароў Віленшчыны (па матэрыялах палявых этнаграфічных экспедыцый пачатку ХХІ ст.) [Markers of the Ethnic Identity of the Inhabitants of Vilnius Region (on the Material of Ethnographic Field Expeditions of the Beginning of the 21st Century)]. Studia Białorutenistyczne 17: 65–87. doi:10.17951/sb.2023.17.65-87.

Перыядычна асобныя энтузіасты ці невялікія групы робяць спробы частковай кадыфікацыі той ці іншай версіі «простай мовы» (напрыклад, «гальшанская мова» ў Літве ў 1990-х), або, прынамсі, публікацыі асобных тэкстаў на ёй, але ім не ўдаецца пакуль набыць устойлівасці. Існуе, напрыклад, гурток энтузіастаў адраджэння "простай мовы" на Сакольшчыне на чале з Уршуляй Шубздай, які стараюцца пераконваць носьбітаў мовы часцей ужываць яе публічна, публікуюць матэрыялы на ёй і пра яе ў мясцовых СМІЯн Максімюк. Уршуля Шубзда і «простая мова» // Радыё Свабода, 4 сакавіка 2015..

У гістарычнай рэтраспектыве "простую мову" можна разглядаць як своеасаблівае кайнэ, гутаркавую мову міжэтнічных зносін на шырокай тэрыторыі Літвы і Беларусі, якая склалася стыхійна. Ёй маглі паразумецца беларусы, літоўцы, палякі, габрэі, татары. Літаратурная беларуская мова на рубяжы XIX — XX стагоддзяў распрацоўвалася на яе аснове. Агітуючы за актыўнае і свядомае выкарыстанне беларускай мовы, Янка Купала пісаў у 1914 годзе ў "Нашай Ніве":

Нам кажуць, і мы самі часта гэтаму патураем, што мова беларуская простая. А па мойму: ну і дзякаваць Богу: абы не крываяЯнка Купала. Ці маем мы права выракацца роднай мовы? // Наша Ніва, № 15, 17 красавіка 1914.. 

Аднак значная частка натуральных носьбітаў "простай мовы" (у асноўным каталіцкае насельніцтва гэтак званай Усходняй Літвы) не захацела прыняць беларускі нацыянальны праект (і ў тым ліку вызначэнне гэтай мовы як беларускай), таму што ўспрымала яго як варыянт рускага імперскага праекта (асабліва пад уплывам польскай нацыянальнай прапаганды. але ў пэўнай ступені і праз нізавую "літвінскую" гістарычную памяць). Большасць даследаванняў "простай мовы" як самастойнага феномена адносяцца да XXI стагоддзя, таму што раней афіцыйная навука неахвотна прызнавала саму магчымасць існавання дыялектаў, гутарак, якія не "прывязаныя" жорстка да той ці іншай літаратурнай мовы -— гэтаксама як кожны чалавек, паводле нацыяналістычных дактрынаў XIX стагоддзя, быў абавязаны быць жорстка прыпісаны да той ці іншай нацыянальнасці.

 Прыклады выкарыстання 
Простая гаворка Беларуская мова (тарашкевіца) Польская Maci lubiła hladzieć na maki. Jany raśli bieraham żyta. Lubiła hladzieć na pryrodu, kali prysiadała adpaczyć na łaǔcy pad waknom. Jana zachaplałasa naszym krajawidam. Pad samym waknom było świsłaczanskaja pole (daǔno jaho nima i ni budzia; i naszaho taho wakna nima i ni budzia) i byli tyja maki. Maci piarażyła dźwie wajny i kroǔ baczyła, swaju i czużuju. Ali maki heta maki. Krasata. Mój spicz ja zaczała ad makaǔ, bo czamu nie.Маці любіла глядзець на макі. Яны расьлі берагам жыта. Любіла глядзець на прыроду, калі прысядала адпачыць на лаўцы пад вакном. Яна захаплялася нашым краявідам. Пад самым вакном было сьвіслачанскае поле (даўно яго няма і не будзе; і нашага таго вакна няма і не будзе), і там былі тыя макі. Маці перажыла дзьве вайны і кроў бачыла, сваю і чужую. Але макі гэта макі. Прыгожасьць. Мой спіч я зачала з макaў, бо чаму не.Mama kochała patrzeć na maki. Rosły one nad brzegiem żyta. Kochała patrzeć na przyrodę, kiedy siadała odpocząć na ławce pod oknem. Zachwycała się naszym krajobrazem. Pod samym oknem było świsłoczańskie pole (dawno go nie ma i nie będzie; i tego naszego okna nie ma i nie będzie) i były te maki. Mama przeżyła dwie wojny i widziała krew, swoją i cudzą. Ale maki to maki. Coś pięknego. Swoje przemówienie zaczęłam od maków, bo czemu nie?
(паводле Sens życia - Czasopis [online], czasopis.pl, 29 сакавіка 2021)

Народны анекдот з Сакольшчыны, які ілюструе розніцу паміж польскай і "простай" мовамі:

- Kiedyści czaławiek ad nas pajechał da Puszczy Auhustouskaj pa drewo. Jedzia, a napreciu jaho jedzia Mazur, czyli zza reki. I haworyć da jaho: „Panie, cy Pan nie znalaz worek, worecek w nim chleba glomecek i poswistacem psewiązane”.

„Nie” - haworyć nasz. „Ja znajszoł miaszok, miaszoczak u jom chleba kusoczak i puhaju zawiazany”. „A nie, nie to nie maje” – odkazał MazurHalina Raducha. „Teraz astatni momant, kab naszu mowu pirachawaci patomnym” [PA PROSTU] //  isokolka.eu/ 25/01/2019.

 Гл. таксама 
 Трасянка
 Суржык

 Зноскі 

Катэгорыя:Беларуская мова
Катэгорыя:Віленшчына
Катэгорыя:Мовы Беларусі
Катэгорыя:Мовы Літвы
Катэгорыя:Мовы Польшчы
Катэгорыя:Змяшаныя мовы