Мова Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года

Мо́ва Стату́та Вялі́кага Кня́ства Літо́ўскага 1588 го́да — пісьмова-літаратурная і канцылярская мова, на якой быў створаны і надрукаваны Трэці Літоўскі Статут. Гэты дакумент з’яўляецца адным з найкаштоўнейшых помнікаў старабеларускай (стараўкраінскай) дзелавой пісьменнасці XVI стагоддзя. Моўная сістэма кодэкса дэманструе высокую ступень унармаванасці, выкарыстоўваючы выпрацаваныя стагоддзямі канцылярскія штампы, і разам з тым адлюстроўвае жывыя фанетычныя і марфалагічныя працэсы, уласцівыя ўсходнеславянскаму арэалу таго часу.

 Назва і тэрміналогія 
Аўтэнтычнай саманазвай мовы, на якой быў напісаны Статут, з’яўляецца тэрмін «руская мова» (руский языкъ, руская мова). У самім тэксце Статута 1588 года, як і ў яго папярэдніку 1566 года, выкарыстанне гэтай мовы ў дзяржаўным справаводстве было заканадаўча замацавана: «а писар земскиⸯ по рꙋску маєть литэрами и словы рꙋскими вси листы и позвы писати, а не инъшым ꙗзыком и словы».

У сучаснай лінгвістыцы і гістарыяграфіі існуе вялікая колькасць тэрмінаў для абазначэння гэтай мовы. У XIX — пачатку XX стагоддзя даследчыкі выкарыстоўвалі такія назвы, як літоўска-руская (П. І. Кёпен), руска-літоўская (І. М. Даніловіч), заходнеруская (І. Бяляеў, А. І. Сабалеўскі), старабеларуская (Я. Ф. Карскі), украінская (І. І. Агіенка, Р. М. Лашчанка). У сучаснай навуцы прынята адрозніваць дзве асноўныя разнавіднасці гэтай пісьменнасці: канцылярска-актавую мову (якой і напісаны Статут) і літаратурна-кніжную «простую мову», што выкарыстоўвалася пераважна ў рэлігійна-палемічнай літаратуры і мела больш прыкметны ўплыў царкоўнаславянскай мовы.

 Дыялектная аснова і ўплывы 
Пытанне аб дыялектнай аснове мовы Статута 1588 года і ўвогуле заходнерускай пісьменнасці выклікала працяглыя дыскусіі сярод навукоўцаў, у выніку якіх сфарміраваўся цэлы веер інтэрпрэтацый. Гэта абумоўлена шматграннасцю і эвалюцыяй самой пісьмовай сістэмы. Асноўнымі ў навуцы з'яўляюцца тры падыходы.

 Беларуская дыялектная аснова 
Першы падыход адстойваў пераважна беларускую аснову адміністрацыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага. Упершыню гэтую думку яшчэ ў пачатку XIX стагоддзя выказаў В. С. Сопікаў. Пазней гэтая канцэпцыя стала найбольш аргументаванай і падтрымлівалася такімі аўтарытэтнымі лінгвістамі, як А. А. Шахматаў, А. І. Сабалеўскі, А. С. Будзіловіч, Я. Ф. Карскі, С. Пташыцкі і А. І. Жураўскі. Даследчыкі нават называлі канкрэтныя дыялектныя рэгіёны, якія сталі базай для мовы канцылярыі: Хр. Станг лічыў, што гэта былі гаворкі вакол Вільні, Ю. Шавялёў пераносіў цэнтр на цэнтральныя беларускія землі, а іншыя даследчыкі бачылі аснову ў дыялектах заходняй ці паўднёвай часткі былой Полацкай зямлі.

 Украінская дыялектная аснова 
Другі падыход звязваў мову Статута з украінскай дыялектнай стыхіяй. На такіх пазіцыях стаялі пераважна гісторыкі права (Р. Лашчанка, А. Ф. Кісцякоўскі, Г. Ірэчак) і гісторыкі (А. Яфіменка), якія сцвярджалі, што кодэкс напісаны на паўднёва-заходняй рускай мове. Лінгвісты ж шукалі карані гэтай мовы ў гаворках Галічыны (Л. А. Булахоўскі), паўднёва-заходняй (Ф. Т. Жылко, А. А. Маскаленка) ці паўночнай Украіны (Ф. П. Мядзведзеў). Паводле Хр. Станга, у афіцыйнай пісьменнасці ВКЛ з сярэдзіны XIV стагоддзя да канца княжання Казіміра Ягелончыка (1492 год) пераважалі ўкраінскія (галіцкія) рысы, і толькі потым, з узвышэннем Вільні і цэнтралізацыяй улады, цэнтр канчаткова зрушыўся на беларускія дыялектныя землі.

 Беларуска-ўкраінскае койнэ 
Трэці падыход разглядаў канцылярскую мову як наддыялектнае беларуска-ўкраінскае койнэ. Тэрмін «украінска-беларускае койнэ» ўпершыню ўжыў І. Агіенка, абапіраючыся на тэорыю П. Жыцецкага. Апошні сцвярджаў, што стваральнікі гэтай мовы свядома арыентаваліся на агульныя для ўсіх мясцовых славянскіх плямён элементы, наўмысна пазбягаючы вузкарэгіянальных асаблівасцей, такіх як спецыфічна беларускае дзеканне, цеканне ці аканне. Гэтую канцэпцыю штучнага літаратурнага стандарту пазней падтрымлівалі М. І. Талстой, Л. М. Шакун і іншыя.

 Іншыя тэорыі 
Акрамя асноўных тэорый, у гістарыяграфіі існавалі і іншыя, часам  або  на аснову мовы:
 Велікаруская тэорыя: Расійскія гісторыкі імперскага кірунку (М. Устралаў, Ф. Чарнецкі, І. Спрогіс) спрабавалі даказаць, што асновай мовы была руская (велікаруская) мова, якая з цягам часу стала нібыта «сапсаванай» пад уплывам польскай і лацінскай моў.
 Царкоўнаславянская аснова: Некаторыя навукоўцы (М. Рудзіньска, А. Мартэль, І. Лапо, З. Зінкявічус) лічылі, што мова ВКЛ узнікла на аснове царкоўнаславянскай мовы, якая паступова была «разбаўлена» мясцовымі элементамі.
 Польскі і чэшскі ўплывы: На мяжы XVIII і XIX стагоддзяў польскія даследчыкі (Е. Банткэ, Т. Чацкі, С. Ліндэ) бачылі ў першадруку Статута пераважна польскую аснову з «рускімі» ўкрапваннямі. Іншыя навукоўцы (Г. Ірэчак, Ф. Палацкі, Л. Гумецкая) знаходзілі ў юрыдычнай мове моцны чэшскі ўплыў, асабліва ў тэрміналогіі і фразеалогіі, запазычанай са старачэшскіх грамат.
 Літоўскі ўплыў: Уладзімір Тапароў і Зігмас Зінкявічус звярталі ўвагу на значную літуанізацыю афіцыйнай мовы ВКЛ, звязаную з павелічэннем колькасці пісараў-літоўцаў у канцылярыі з канца XVI стагоддзя, што адбілася ў змешванні галосных и і ы, а таксама ў строгім размежаванні беларускага фрыкатыўнага г і выбухнога g (праз дыграф кг).

 Параўнанне фанетычных рыс з жывымі ўсходнеславянскімі мовамі 
Мова Статута ўяўляе сабой кампрамісны, унармаваны варыянт, які адфільтроўваў занадта выразныя мясцовыя гаворкі. Яна ўключала ў сябе як агульныя для беларусаў і ўкраінцаў рысы, так і спецыфічныя для кожнага з гэтых моўных арэалаў, што дэманструе параўнальная табліца:

 Дыялектная аснова і ўплывы 
Пытанне аб дыялектнай аснове мовы Статута 1588 года выклікала працяглыя дыскусіі сярод навукоўцаў, у выніку якіх сфарміраваліся тры асноўныя падыходы. Першы падыход адстойваў пераважна беларускую аснову адміністрацыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага. Гэтая канцэпцыя была найбольш аргументаванай і падтрымлівалася такімі аўтарытэтнымі лінгвістамі, як Я. Ф. Карскі, А. А. Шахматаў, Хр. Станг і А. І. Жураўскі. Яны адзначалі, што ў канцылярыі ВКЛ з часоў Вітаўта і асабліва ў XVI стагоддзі пераважаў беларускі дыялектны тып, які развіўся на аснове гаворак вакол Вільні і цэнтральных беларускіх зямель.

Другі падыход, характэрны для ўкраінскіх даследчыкаў (Р. Лашчанка, А. Ф. Кісцякоўскі) і некаторых гісторыкаў права, звязваў мову Статута з украінскай дыялектнай стыхіяй (паўднёва-заходняй рускай мовай). Трэці падыход, сфармуляваны П. Жыцецкім і падтрыманы М. І. Талстым і Л. М. Шакуном, разглядаў канцылярскую мову як наддыялектнае беларуска-ўкраінскае койнэ, штучны літаратурны стандарт, які наўмысна пазбягаў вузкарэгіянальных рыс, каб быць зразумелым на ўсёй тэрыторыі дзяржавы ад Полацка да Кіева.

Мова Статута ўяўляе сабой кампрамісны, унармаваны варыянт, які адфільтроўваў занадта выразныя мясцовыя гаворкі. Яна ўключала ў сябе як агульныя для беларусаў і ўкраінцаў рысы, так і спецыфічныя для кожнага з гэтых моўных арэалаў, што дэманструе параўнальная табліца:

+ Параўнанне фанетычных рыс мовы Статута 1588 года з жывымі ўсходнеславянскімі мовамі Фанетычная з'ява  Беларуская мова  Украінская мова  Мова Статута 1588 г. Аканне (пераход нескладовага о ў а)  15x15пкс Уласціва (напр., дарога)  15x15пкс Не ўласціва (напр., дорога)  15x15пкс Не ўласціва. Друкары пазбягалі акання як прастамоўнай рысы, захоўваючы этымалагічнае «о» (борода, голова, сторона). Іканне (пераход о, е ў і ў закрытых складах)  15x15пкс Не ўласціва (напр., воз, печ)  15x15пкс Уласціва (напр., віз, піч)  15x15пкс Не ўласціва. Выкарыстоўваюцца традыцыйныя галосныя (напр., повозъ, печъ), формы з «і» сустракаюцца як выключэнне. Дзеканне і цеканне (пераход мяккіх д, т ў дз, ц)  15x15пкс Уласціва (напр., хадзіці, дзеці)  15x15пкс Не ўласціва (напр., ходити, діти)  15x15пкс Не ўласціва. У тэксце паслядоўна пішацца мяккае «д» і «т» (люди, тисеча, дети). Зацвярдзенне шыпячых (ж, ш, ч, щ) і ц  15x15пкс Уласціва (напр., жыццё, рака)  15x15пкс Часткова ўласціва  15x15пкс Уласціва. Працэс дэпалаталізацыі адлюстраваны вельмі шырока (жыти, чынити, присяга, врядъ), што з'яўляецца моцнай беларуска-ўкраінскай рысай. Пераход е ў о (ё) пасля шыпячых  15x15пкс Уласціва (напр., жона)  15x15пкс Не ўласціва (напр., жінка)  15x15пкс Уласціва ў націскных складах перад цвёрдымі зычнымі (напр., жона, чоловекъ, чотыри). Паўнагалоссе (оро, оло, ере)  15x15пкс Уласціва  15x15пкс Уласціва  15x15пкс Уласціва (голова, дерево, волость). Царкоўнаславянскае непаўнагалоссе амаль адсутнічае, але ёсць польскае (владза, кгродъ). Канчатак -у/-ю ў родным склоне адз. ліку мужчынскага роду  15x15пкс Уласціва  15x15пкс Уласціва  15x15пкс Уласціва. Шырока выкарыстоўваецца для неадушаўлёных і абстрактных назоўнікаў (року, дому, суду).

Значны ўплыў на фарміраванне юрыдычнай тэрміналогіі Статута аказалі польская і лацінская мовы. Гэта выяўляецца не толькі ў лексічных запазычаннях (декретъ, конституцыя, кгвалтъ), але і ў захаванні імі некаторых польскіх фанетычных рыс, такіх як непаўнагалоссе ў тэрмінах (*кгродъ, владза). Царкоўнаславянскі ўплыў у тэксце зведзены да мінімуму, што адрознівае Статут ад рэлігійных тэкстаў таго часу.

 Графіка і арфаграфія 
Арыгінальны тэкст Статута 1588 года быў надрукаваны ў Віленскай друкарні братоў Мамонічаў спецыяльна адлітым шрыфтам — курсівам, які візуальна імітаваў заходнерускі канцылярскі скорапіс і паўустаў XVI стагоддзя.

Графічная сістэма кодэкса мае шэраг спецыфічных асаблівасцей.

 Лігатура «ук» (ꙋ) 
Літара ꙋ (ук) візуальна нагадвала лічбу 8 і ўжывалася ў Статуце як правіла ў пачатку слова ці пасля прыставак: ꙋбогиⸯ, ꙋвꙗзанье, ꙋделати, ꙋжывати, ꙋзда, ꙋкраинныⸯ. У сярэдзіне і на канцы слоў ужывалася як лігатура ꙋ, так і звычайнае «у».
 Дыграф «кг» (g): Выкарыстоўваўся выключна ў запазычаных словах (з польскай, лацінскай, нямецкай і літоўскай моў) для перадачы выбухнога гука [g], паколькі звычайная літара «г» у мове Статута абазначала фрыкатыўны гук [ɣ]. Прыклады: кгвалтъ (), кгродъ (), зекгарокъ (), Жикгимонтъ.
 Літары «е» (е вузкае) і «є» (е шырокае): «Є» (графічны эквівалент «ѥ») шырокае часцей за ўсё выкарыстоўвалася для абазначэння ётаванага гука [йэ] пасля галосных і падзяляльных знакаў (своє, здоровъє, маєтъ), хоць строгай сістэмы ў іх размеркаванні не было.

 Літары «э» (э абаротнае) і «є» (э перавернутае) 
У актавай пісьменнасці для абазначэння цвёрдасці папярэдняга гука часам выкарыстоўвалася асаблівая літара — «э» (э абаротнае), што было характэрнай рысай старабеларускага паўустава і скорапісу. Аднак у друкаваным Статуце 1588 года з’яўляецца графічная навацыя — варыянт «є» (э перавернутае). Друкары выкарыстоўвалі ў рабоце адну і тую ж літару, змяшчаючы яе пры наборы і як «э», і як «є», прычым менавіта «є» прыкметна пераважае ў тэксце (219 фіксацый супраць 18). Знакі былі ўзаемазамяняльнымі ў адных і тых жа лексемах (напрыклад: *апєлꙗцыꙗ // апэлꙗцыꙗ // апелꙗцыꙗ, єкзєкꙋторъ // экзєкꙋторъ, *тєстаментъ // тэстаментъ // тєстамєнтъ // тестаментъ // тэстамэнтъ). Такім чынам у кодэксе фіксавалася вымаўленне [э] ў запазычаннях з лацінскай, нямецкай і польскай моў (арєштовати, дєкретъ // декрєтъ , *персона // пєрсуна, *сєквестръ // сєквєстръ). У спрадвечнай славянскай лексіцы літары «э» / «є» маркіравалі выключна паказ вынікаў працэсу зацвярдзення «ц»: у каранях (*целость // цєлость, *цена // цєна), а таксама ў канчатках назоўнікаў пасля іх палаталізацыі (шлꙗхътꙗнце // шлꙗхътꙗнцє, древцє).

 Літара «ѣ» (яць) 
 Літара «ѣ» (яць): Друкары Статута ў цэлым захоўвалі этымалагічна правільнае ўжыванне гэтай літары ў 78 % выпадкаў (вѣдати, мѣти, вѣра), але сустракаецца і яе змешванне з «е», а таксама гіперкарэктнае ўжыванне ў словах накшталт зѣмля замест земля.

Гук [ě] (яць) у жывым вымаўленні быў страчаны значна раней за час выдання Статута, таму на пісьме ў граматах і актах ВКЛ ужо ў XIV—XV стагоддзях літары «ѣ» і «е» пачалі змешвацца. Згодна з назіраннямі А. І. Сабалеўскага, у заходнерускіх дакументах XVI стагоддзя і ў друкаваным Статуце 1588 года літара «ѣ» сустракаецца збольшага як выключэнне, без асаблівай паслядоўнасці. Аднак, нягледзячы на тое, што адміністрацыйная разнавіднасць пісьмовай мовы практычна пазбегла царкоўнаславянскага ўплыву, друкары Мамонічы ўсё ж звярталіся да гэтай літары каля 403 разоў.

Гэта тлумачыцца найперш прыхільнасцю да традыцыйнай арфаграфіі: у 78 % выпадкаў ужыванне «яця» ў Статуце з'яўляецца этымалагічна правільным. Этымалагічны «ѣ» ў тэксце выкарыстоўваецца:
 У каранях слоў (2,3 % выпадкаў): вѣдоми, ѡповѣдати, свѣдецтвомъ, вѣна, вѣры, вѣчне, гнѣвъ, дѣлу, дѣвкахъ, дѣти, лѣкаству, мѣра, мѣсте, мѣщане, пѣнези, повѣту, свѣта і інш.
 У фіналях прыслоўяў, утвораных ад прыметнікаў (1,8 %): безъправнѣ, вечнѣ, меновитѣ, ѡбличнѣ, слушнѣ, умыслънѣ, повторѣ.
 У аснове інфінітываў (0,9 %): мѣти, мѣлъ, имѣнье, седѣти, хотѣлъ.
 У склонавых канчатках назоўнікаў і лічэбнікаў (каля 3,7 %): у давальным склоне (слузѣ, винѣ, жонѣ, шляхтѣ), у месным склоне (врядѣ, дворѣ, правѣ, судѣ, вдовѣ, присязѣ), у творным склоне (двѣма).
 У прыслоўным суфіксе -дѣ (18 % усіх ужыванняў): гдѣ, индѣ.

Акрамя этымалагічнага, Статут фіксуе і так званы «новы яць» — з'яву, пры якой адбывалася падаўжэнне [е] перад складам з аслабленым «ь» ці «ъ» альбо перад [j] з «і». Гэтая фанетычная рыса, якая пазней замацавалася ва ўкраінскай мове, адлюстравана ў суфіксах дзеясловаў 3-й асобы (будѣть, ведѣть, зостанѣть), у суфіксах аддзеяслоўных назоўнікаў (внесѣнья, поднесѣнью, злецѣнье) і ў канчатках давальнага склону множнага ліку мяккай разнавіднасці (детѣмъ, князѣмъ, людѣмъ).

Шматлікія неэтымалагічныя ўжыванні «ѣ» ў Статуце тлумачацца рознымі аналогіямі і гіперкарэкцыяй (імкненнем друкароў пісаць больш «правільна» і «кніжна»):
 Найчасцей з неэтымалагічным «яцем» друкавалася слова земля і яго вытворныя (зѣмли, зѣмский, зѣменинъ). Гэта было настолькі распаўсюджана ў заходнерускіх тэкстах, што ў гістарычных слоўніках таго часу «зѣмля» падаецца як паўнапраўны варыянт.
 Памылковае ўжыванне па аналогіі ў займенніках: всѣмъ (пад уплывам тѣмъ), себѣ (замест вінавальнага себе пад уплывам меснага собѣ).
 У прыстаўках перѣ- і пѣредъ (пѣреводъ, перѣконаеть, наперѣдъ), што магло быць абумоўлена ўплывам царкоўнаславянскага ўзору прѣ-.
 Адзінкавыя выпадкі, дзе матывацыю выявіць цяжка: вѣзеньемъ, вѣликое, дѣвятомъ, дѣръжавцы, лѣжачое, штѣцъ, пѣреведѣньемъ, тѣпѣръ.

У цэлым, практыка пераважна правільнага выкарыстання літары «ѣ» ў тэксце Статута разам са шматлікімі лагічна апраўданымі праявамі гіперкарэкцыі сведчыць не толькі пра добрую вывучку друкароў, але і пацвярджае адносную ўстойлівасць прыёмаў традыцыйнай арфаграфіі ў канцылярскай мове Вялікага Княства Літоўскага.

 Літары «ꙗ» (ётаваны аз) і «ѧ» (юс малы) 
Літары «ꙗ» (ётаваны аз) і «ѧ» (юс малы) служылі для абазначэння гука [’а] пасля мяккіх зычных і [j]. Паводле назіранняў Я. Ф. Карскага, у тагачаснай арфаграфіі ўсталявалася правіла пісаць літару "ꙗ" ў пачатку слоў і пасля галосных, а "ѧ" — у сярэдзіне і на канцы, асабліва пасля зычных. Разам з тым, у тэксце Статута, як і ўвогуле ў старабеларускай пісьменнасці, гэтае правіла мела сваю спецыфіку. Літара "ꙗ" тут дамінавала і была больш пашыранай: яна паслядоўна ўжывалася ў пачатку слоў, а таксама пераважала ў каранях (*врꙗдъ, *шлꙗхъта) і суфіксах (*стоꙗти). Выкарыстанне ж "ѧ" (юса малога) абмяжоўвалася пераважна канчаткамі і фіналямі слоў (напрыклад, у словах котораѧ, днѧ, злодеѧ).

 Літары «ъ» (ёр) і «ь» (ер) 
Ужыванне літар «ъ» (ёр) і «ь» (ер), якія ўжо не абазначалі самастойных гукаў у жывым вымаўленні, шмат у чым склалася пад уплывам паўднёваславянскіх пісьмовых узораў. Як адзначаў Я. Ф. Карскі, у той час на Русі пашырылася маса паўднёваславянскіх спісаў, дзе назіралася змешванне гэтых літар з перавагай «ь». Калі на ўкраінскіх землях пад уплывам рэформы патрыярха Яўфімія замацавалася правіла ставіць у канцы слова «ь», а пасля прыставак і ў сярэдзіне — «ъ», то ў беларускіх помніках, наадварот, у канцы слова пасля цвёрдых зычных захоўваўся «ъ», а пасля мяккіх — «ь». Паводле У. В. Анічэнкі, па гэтай прыкмеце можна да пэўнай ступені адрозніваць беларускае пісьмо ад украінскага, для якога было характэрна ўжыванне «ь» у канцы слова незалежна ад цвёрдасці або мяккасці папярэдніх зычных.

Статут 1588 года вылучаецца вельмі строгай і сістэмнай матывацыяй выбару «ёра» і «ера». У абсалютнай большасці выпадкаў у канцы слоў правілам з'яўляецца пастаноўка "ъ" пасля цвёрдых зычных, а "ь" — пасля мяккіх. Выключэнні з гэтага правіла нешматлікія і часцей за ўсё выкліканы тэхнічнымі (тыпаграфскімі) прычынамі: напрыклад, «ь» замест «ъ» мог ставіцца пад літарамі з вынаснымі элементамі (якія «навісалі» з радка вышэй), каб пазбегнуць накладання літар і іх хвосцікаў: близкимь, волень, врядь, добрамь, духовныхь, записехь. Наадварот, «ъ» замест «ь» фіксуецца таксама як рэдкае адхіленне: будъ, бытъ, вязенъ, гатъ, денъ, доселъ, обыватель. У цэлым, як заўважаў А. М. Булыка, колькасць напісанняў са знакам «ь», іх удзельная вага і функцыянальная значнасць у пераважнай большасці пісьмовых крыніц значна меншая ў параўнанні з літарай «ъ». У Статуце «ёр» (ъ) адназначна пераважае.

 Літара «ѕ» (зяло) 
У старажытнарускіх помніках літара «ѕ» (зяло) выкарыстоўвалася толькі ў лічбавым значэнні (для абазначэння лічбы 6), у той час як у пісьменнасці паўднёвых славян яна здаўна служыла для перадачы гука [дз], а затым проста [з’]. З канца XV стагоддзя ў выніку паўднёваславянскага ўплыву літара «ѕ» трапіла ва ўсходнеславянскія паўустаў і скорапіс.

Паколькі афрыкаты [дз] у канцылярскай «рускай мове» (у адрозненне ад жывых беларускіх дыялектаў) не існавала, літара «ѕ» не атрымала тут ніякай асаблівай функцыі, адметнай ад ролі літары «з». Яна не вытрымала канкурэнцыі і выкарыстоўвалася ў пісьменнасці і друку вельмі рэдка. Паводле назіранняў У. В. Анічэнкі, у ролі «з» літара «ѕ» была больш пашырана ў некаторых украінскіх помніках XVI—XVII стст. у параўнанні з тагачаснымі беларускімі.

На старонках Статута 1588 года літара «ѕ» магла вар’іравацца не толькі формай «хвосціка», але і асноўнай часткай: магла быць прадстаўлена ў выглядзе тройкі з круглымі і вуглаватымі абрысамі, у выглядзе, блізкім да свайго прататыпа — грэчаскай «дзэты» (ζ), а таксама адкрытага ўлева злому (амаль пад прамым вуглом). Тэкст кодэкса фіксуе ўсяго восем выпадкаў звароту да гэтай літары. Усе гэтыя прыклады маюць варыянтныя формы з выкарыстаннем літары «з» (зямля), што лішні раз падкрэслівае функцыянальную ненагружанасць і нязначнасць літары «зяло» ў Статуце: ѕменский (2 разы) // земъский (761 раз), ѡкаѕе // ѡказъ, поѕовъ // позовъ, роѕделу // розделъ, приѕволеньемъ // призволенье, ѡѕнаймити // ѡзнаймити, беѕпечне // безпечный.

 Ф – Ⱚ 

 Омега (ѡ) 
 Омега (ѡ): Выкарыстоўвалася амаль выключна для абазначэння пачатковага гука [о] (ѡбраженье, ѡсоба, ѡт), у той час як звычайнае «о» пісалася ў сярэдзіне слова.

 Надрадковыя знакі 
З надрадковых знакаў у Статуце 1588 года Шырока ўжывалася «цітла» (҃) для скарачэння слоў з рэлігійнай і дзяржаўнай тэрміналогіі (гсдръ — гаспадар, млсть — міласць, пнъ — пан) і «паерык» (ⸯ), які мог замяняць прапушчаныя «ъ» ці «ь», а таксама выконваць функцыю ёта.
 Надрадковыя знакі 
У тэксце Трэцяга Літоўскага Статута прадстаўлены шэсць разнавіднасцей надрадковых знакаў: цітла, паерак, кропка, кендэма, ісо і псілія (звацельца). Усе яны служылі альбо для скарочанага абазначэння слова, літары ці гука, альбо для выдзялення ў тэксце асобных пазіцый, спрыяючы такім чынам словападзелу і ўпрыгожваючы тыпаграфскі набор.

 Цітла 
Цітла выступае ў Статуце ў дзвюх графічных формах — традыцыйнай і дугападобнай (так званае «пакрыццё»). Першы варыянт знака выкарыстоўваецца над літарамі ў лічбавым значэнні пры падачы нумарацыі артыкулаў кодэкса (напрыклад, ар҃тыкулъ а҃, ар҃тыкулъ в҃). «Пакрыццё» ж ставіцца над словамі, якія пры друку скарачаюцца або пішуцца з пропускам літар. Тыповыя выпадкі ўжывання простага цітла для абазначэння пропуска галосных або комплексаў галосных і зычных характарызуюць абмежаванае кола слоў, якія трактаваліся як найбольш значныя. Да іх адносяцца найменні тытулаў і цырыманіяльныя абароты (гс҃дръ, кня҃зь, мл҃сть, па҃нъ), агульныя назвы галоўнага суб'екта права (чл҃векъ), назвы грошай (пе҃нези), адзінкі часу (дн҃я, ме҃сяца), а таксама словы св҃тое і на҃шъ, якія скарачаліся яшчэ ў царкоўнаславянскіх рукапісах. Пры гэтым такая форма набору не з'яўлялася абавязковай: адны і тыя ж словы маглі пісацца як са скарачэннем, так і поўнасцю. Разам з тым, асноўным відам скарачэння слоў у Статуце з'яўляецца вынас літар над радком, які часцей за ўсё адбываўся без выкарыстання знака цітла.

 Паерак 
Гэты графічны сімвал адносіцца да знакаў скарачэння ў тых выпадках, калі ён замяняе літары ъ або ь (усяго 1187 прыкладаў у тэксце). Асноўная маса ўсіх фіксацый такога роду (1160 разоў) прыпадае на слова ар'тыкулъ, якое папярэднічае кожнаму артыкулу ў рэестры і асноўным тэксце. Іншыя ўжыванні скарачальнага паерка сустракаюцца вельмі рэдка і часцей за ўсё аддзяляюць прыназоўнік-праклітыку ад наступнага слова (напрыклад, в' томъ). Аднак найбольш паслядоўна паерак выкарыстоўваецца ў іншай функцыі — для абазначэння ётаванага гука [й]. У тэксце кодэкса ўжыванне гэтага надрадковага знака ў якасці графічнага сродку для абазначэння зычнага й з'яўляецца абавязковым правілам (напрыклад, кождый, вой'не, людей', даный). Звычайная ж літара «і-радковае» на месцы [j] фіксуецца ў Статуце ўсяго 15 разоў, што ўкладваецца ў статыстыку міжвольных выключэнняў.

 Кропка 
Надрадковая кропка ставілася над галоснымі а, о (ѡ), и, я (ꙗ) у абсалютным пачатку слова (напрыклад, ·одно, ·яко), а таксама служыла для выдзялення прыназоўнікаў і саюзаў, выражаных галоснымі (·и, ·о). Агулам такіх прыкладаў налічваецца каля 1620. Функцыі надрадковай кропкі не абмяжоўваюцца толькі выдзяляльнымі: у 89 прыкладах яна служыць для абазначэння ётаванага і[ji] (напрыклад, звыча·и, чи·и). Выпадкаў неабгрунтаванага ўжывання кропкі над галоснымі ў тэксце Статута няшмат (усяго 35). У цэлым зварот да гэтага знака разглядаецца як адгалосак прыхільнасці наборшчыкаў да старой пісьмовай традыцыі, якая ўжо амаль страціла сваю важнасць у тэкстах адміністрацыйнага зместу.

 Ісо 
Знак ісо служыў у кодэксе для выдзялення вялікіх літар — галосных а, о/ѡ, е, я. У паўтлустым шрыфце, які выкарыстоўваўся ў статутным друку для акцэнтавання пачатку частак тэксту і зрэдку пачатку сказаў, гэты знак складаў з адпаведнай літарай адзінае цэлае. Часцей за ўсё комплекс «пачатковая галосная з ісо» выступае ў слове, якое папярэднічае кожнаму артыкулу (А҆ртыкулъ — 1068 фіксацый). Такім жа чынам выдзяляюцца назвы раздзелаў з пачатковым ѡ҆ (напрыклад, Ѡ҆ обороне), а таксама назвы артыкулаў у рэестры з пачатковымі о҆, е҆, я҆ (напрыклад, Ѡ҆ ображенье, Е҆сли бы, Я҆ко). Агулам ісо выкарыстоўваецца ў кодэксе 1475 разоў.

 Псілія 
Да гэтага выдзяляльнага знака (звацельца) друкары Мамонічы звярталіся значна радзей. У загалоўках раздзелаў псілія не вельмі паслядоўна выдзяляе саюз и і прыназоўнік ѡ, набраныя малымі літарамі (напрыклад, и҆ ѡ҆ правахъ). Агулам зафіксавана 21 такое ўжыванне. У асноўным жа тэксце кодэкса гэты знак сустракаецца толькі аднойчы для выдзялення саюза а ў пачатку сказа. Статутны набор паказвае, што ісо і псілія ў сілу блізкасці сваіх функцый маглі змешвацца і ўзаемазамяняць адзін аднаго.

 Кендэма 
Знак кендэма ў аналізуемым тэксце выкарыстоўваўся выключна ў словах, набраных паўтлустым шрыфтам, і замяняў наступнае пасля маркіраванай галоснай «й» (і-краткае). Усе зафіксаваныя выпадкі прыпадаюць на назвы раздзелаў (26 прыкладаў, напрыклад, розделъ вторыҋ, третиҋ) і асобных артыкулаў (5 прыкладаў). Гэтая статыстыка не ўлічвае каля 267 ужыванняў кендэмы ў калантытулах кодэкса, якія пры аналізе прававога тэксту не браліся ў разлік.

 Марфалагічныя асаблівасці 
У галіне марфалогіі мова Статута дэманструе пераходны стан ад старажытнарускай сістэмы скланенняў да новай, якая грунтавалася на родавым прынцыпе. Яна характарызуецца высокай беларуска-ўкраінскай агульнасцю, са значнай уніфікацыяй граматычных формаў.

 Назоўнік 
Адной з самых характэрных асаблівасцей з’яўляецца пашырэнне канчатка -у/-ю ў родным склоне адзіночнага ліку назоўнікаў мужчынскага роду. Гэты канчатак ішоў на змену старажытнаму -а/-я і паслядоўна замацоўваўся за неадушаўлёнымі, абстрактнымі, зборнымі і рэчыўнымі назоўнікамі (року, дому, кгвалту, суду, бою, меду). Канчатак -а/-я трывала захоўваўся толькі ў адушаўлёных назоўнікаў (брата, гетьмана, вола).

У сістэме ліку назіраецца амаль поўнае адміранне двайнага ліку. Яго рэлікты сустракаюцца пераважна ў спалучэнні з лічэбнікамі два, оба, обадва (напрыклад, две копе, две особе) і пры абазначэнні парных частак цела (очима, ушу). Ва ўсіх астатніх выпадках паслядоўна выкарыстоўваецца множны лік.

У творным склоне множнага ліку назоўнікаў мужчынскага роду канкуруюць старыя канчаткі -ы/-и (вряды, суды, выроки, грошы) і новыя, запазычаныя ад жаночага роду, -ами/-ями (врядами, судами). У Статуце старыя формы часта захоўваюцца як застылыя юрыдычныя формулы (напрыклад, вечными часы, за слушными доводы).

 Дзеяслоў 
Дзеяслоўная сістэма мовы Статута значна спрасцілася ў параўнанні са старажытнымі часамі. У цяперашнім і простым будучым часе абсалютна дамінуе заканчэнне 3-й асобы на -ть (мяккае): маеть, будуть, судять. Формы без мяккага знака або з цвёрдым «т» сустракаюцца рэдка і часцей за ўсё з’яўляюцца вынікам уплыву польскай мовы (напрыклад, дзеяслоўная звязка естъ) або друкарскай памылкі з-за пераносу літары над радок.

Для выражэння мінулага часу складаныя старажытныя сістэмы (аорыст і імперфект) ужо не выкарыстоўваюцца (сустракаюцца толькі як частка ўмоўнага ладу — быхмо). Іх месца цалкам заняў перфект — канструкцыя з былога дзеепрыметніка на -л з дапаможным дзеясловам быць або без яго. У 3-й асобе дапаможны дзеяслоў, як правіла, апускаецца (взялъ, учынилъ). У 1-й асобе множнага ліку характэрнай старабеларускай формай з'яўляецца выкарыстанне звязкі есмо (учынили есмо, приложили есмо).

Складаны будучы час утвараецца аналітычна: часцей за ўсё праз спалучэнне дапаможнага дзеяслова буду і інфінітыва (будеть мети, будуть судити). Надзвычай папулярным у юрыдычным тэксце з'яўляецца выкарыстанне дзеяслова мети (маеть) з інфінітывам, што перадае адценне ўмоўнасці і абавязку: маеть платити (павінен плаціць), маеть быти каранъ.

 Значэнне 
Тэкст Статута 1588 года стаў эталонам пісьмова-кніжнай мовы канцылярскай разнавіднасці для ўсёй Усходняй Еўропы свайго часу. Прафесар І. І. Лапо адзначаў, што гэты кодэкс быў створаны для інтэлігенцыі ВКЛ, якая размаўляла і пісала на гэтай мове. З’яўляючыся юрыдычным дакументам вышэйшай сілы, Статут ускосна выконваў ролю не толькі заканадаўцы прававых нормаў, але і моўных, фіксуючы і распаўсюджваючы адзіныя правілы арфаграфіі і граматыкі на велізарнай тэрыторыі.

 Крыніцы 

 Літаратура 









Катэгорыя:Статуты Вялікага Княства Літоўскага
Катэгорыя:Старабеларуская мова
Катэгорыя:Славянскія мовы
Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы