Помнік Адаму Міцкевічу (Вільня, 1924)

По́мнік Ада́му Міцке́вічу (, ) — неіснуючы помнік Адаму Міцкевічу ў Вільні, створаны ў 1924 годзе па праекце польскага мастака і скульптара Збігнева Пранашкі. Помнік быў выкананы ў стылі авангарднага кубізму (фармізму) і ўзведзены ў выглядзе макета ў натуральную велічыню на правым беразе ракі Віліі. Ад пачатку помнік выклікаў супярэчлівыя ацэнкі грамадскасці і праіснаваў да 1939 года.

 Гісторыя стварэння 
Камітэт па будаўніцтве помніка Адаму Міцкевічу перад гарадской ратушай у Вільні быў створаны ў 1921 годзе пад старшынствам генерала Люцыяна Жалігоўскага. Аднак у выніку эканамічных цяжкасцей і хуткага ад’езду генерала з горада камітэт прыпыніў сваю дзейнасць. Збігнеў Пранашка падрыхтаваў уласны праект манумента яшчэ ў 1922 годзе ў Кракаве. У наступным годзе, стаўшы кіраўніком майстэрні дэкаратыўнага жывапісу на факультэце прыгожых мастацтваў Універсітэта Стэфана Баторыя, аўтар прадставіў ужо гатовы праект камітэту. Акрамя таго, Пранашка падтрымліваў сувязі з віленскім авангардыстам Вітаўтасам Кайрукшцісам, чыя студыя знаходзілася на вуліцы Ясінскага, і абодва мастакі падзялялі дыстанцыяванне ад мясцовай неакласічнай традыцыі.

Прадстаўленая ў 1923 годзе візуалізацыя помніка выклікала шматлікія спрэчкі сярод членаў камітэта і гарадскіх улад. У выніку гарадская рада заблакіравала яго рэалізацыю і адмовіла ў фінансаванні, нягледзячы нават на гатоўнасць мастака пакрыць выдаткі на падрыхтоўчыя працы і стварэнне макета ў маштабе 1:1 з уласных сродкаў. Большасць віленскіх публіцыстаў таксама палічыла твор няўдалым; асабліва жорстка яго крытыкаваў кансерватыўны дзеяч і праціўнік мастацкага авангарду Станіслаў «Кат» Мацкевіч. Уплыў прэсы перадаўся і жыхарам горада: віленчукі палічылі, што помнік спраектаваны ў «бальшавіцкім духу», бо яго вуглаватыя формы асацыяваліся з рэвалюцыйным мастацтвам Савецкай Расіі, і далі яму здзеклівую мянушку «Кікімара». Тым не менш некаторыя мастакі і гісторыкі мастацтва, такія як Фердынанд Рушчыц і прафесар архітэктуры Юліуш Клос, ацанілі праект станоўча.

Нягледзячы на непрыняцце з боку цывільнай адміністрацыі, праектам зацікавіліся вайскоўцы. З ведама і згоды Юзафа Пілсудскага быў створаны альтэрнатыўны вайсковы камітэт па ўзвядзенні помніка на чале з генералам Леанам Бярбецкім. Паколькі гарадская рада працягвала падтрымліваць уласны (цывільны) камітэт і адмовілася даць дазвол на размяшчэнне авангарднай скульптуры ў цэнтры Вільні, вайскоўцы вырашылі дзейнічаць самастойна. З нагоды набліжэння сотых угодкаў працэсу над філаматамі і філарэтамі, якія прыпадалі на 1924 год, ваеннае камандаванне пастанавіла ўсталяваць поўнапамерны макет манумента на тэрыторыі ўласных казармаў 1-га пяхотнага палка легіёнаў. Месца знаходзілася на правым беразе Віліі, дзякуючы чаму вялізны помнік быў добра бачны з супрацьлеглага берага, у тым ліку з-пад Замкавай гары і кафедральнага сабора.

Урачыстае адкрыццё макета адбылося  года. Цырымонію ўзначаліў асабіста Юзаф Пілсудскі, які ў той час знаходзіўся з візітам у Вільні. У мерапрыемстве ўзялі ўдзел ганаровыя роты Войска Польскага і паліцыі, школьныя сцяганосцы, студэнцкія карпарацыі і ветэраны паўстання 1863—1864 гадоў.

 Апісанне 
Збігнеў Пранашка надаў манументу кубістычную, строга сінтэтычную форму. Фігура паэта вышынёй 12,5 метра была створана з выкарыстаннем моцна спрошчаных прызматычных аб’ёмаў, мела вострыя рысы твару, сціснутыя кулакі і характэрны доўгі крой «пілігрымскага» адзення, што зусім не адпавядала класічнаму рамантычнаму вобразу паэта. Скульптар свядома адмовіўся ад выкарыстання класічнага пастамента, каб стварыць уражанне, што Адам Міцкевіч нібыта вырастае прама з зямлі і велічна крочыць сярод дрэў. Натхненнем для такога рашэння стаў радок з паэмы «Бянёўскі» Юліуша Славацкага: «Ты як бог літоўскі з цёмнага сосен ўстаў урочышча» (). Даследчыкі адзначаюць пэўнае падабенства манумента да помніка Бальзаку ў Парыжы аўтарства Агюста Радэна.

Усталяваны макет быў выкананы з сасновых дошак, якія для абароны ад вільгаці пакрылі карабельнай смалой, а затым атынкавалі цэментам. Першапачатковая задума прадугледжвала, што фінальны помнік будзе сабраны з бронзавых пліт або цалкам адліты з бетону.

 Лёс помніка і памяць 
Нягледзячы на пратэкцыю вайскоўцаў, сапраўдны бетонны або бронзавы помнік так і не быў пабудаваны. Збудаваны драўляны макет прастаяў каля паўтара дзесяцігоддзя, перыядычна пакутуючы ад прыродных з’яў. Моцныя паводкі на рацэ Віліі паступова разбуралі канструкцыю. У 1931 годзе вада падтапіла аснову і зрушыла манумент. Сярод даследчыкаў няма адзінага меркавання наконт дакладнай прычыны і часу яго канчатковага знішчэння: паводле адных звестак, ён быў змыты чарговай паводкай у 1938 годзе, паводле іншых — згарэў ад удару маланкі ў ліпені 1939 года. Разам з тым існуе інфармацыя, што рашэнне аб яго канчатковым дэмантажы было афіцыйна прынята вайсковымі ўладамі  года.

Будаўніцтва макета Пранашкі падштурхнула цывільны гарадскі камітэт да актывізацыі дзеянняў. У 1925 годзе быў абвешчаны новы конкурс на праект помніка, у якім перамог Станіслаў Шукальскі, аднак і яго праект не быў рэалізаваны з-за жорсткай крытыкі (яго называлі «японскім драконам»). Наступны конкурс у 1931 годзе выйграў Генрык Куна, але да пачатку Другой сусветнай вайны паспелі зрабіць толькі асобныя барэльефы. Пісьменнік Чэслаў Мілаш у сваіх успамінах пра Вільню згадваў працу Пранашкі як «кубістычную бочку» і адзначаў, што гарадскія ўлады і грамадства не ўспрынялі такі грубы авангард у цэнтры горада, што і стала прычынай яго пераносу на супрацьлеглы бераг ракі. Сучасны помнік Адаму Міцкевічу ў Вільні быў адкрыты толькі ў 1984 годзе.

З цягам часу, асабліва пасля распаду групоўкі фармістаў, манумент пачаў успрымацца мастацтвазнаўцамі як адзін з найвыдатнейшых і самых яскравых твораў гэтага кірунку. У 2019 годзе польскі гісторык Аляксандр Срэбракоўскі ўзначаліў грамадскі камітэт, мэтай якога стала ўзвядзенне помніка па арыгінальным праекце Збігнева Пранашкі ва Уроцлаве. Ініцыятыву падтрымалі шэраг вядомых навукоўцаў і Ніжнесілезская палата архітэктараў, прапанаваўшы ў якасці магчымай лакацыі тэрыторыю каля Залы Стагоддзя.

У 2021 годзе паменшаная копія макета (6 метраў вышынёй) часова экспанавалася на прыступках Віленскай ратушы ў рамках выставы «Нерэалізаваныя праекты Вільні XX стагоддзя». У 2022 годзе ў скверы Канстанцінаса Сірвідаса ў Вільни была ўстаноўлена пастаянная паменшаная копія скульптуры Пранашкі. Праект рэалізаваны па ініцыятыве Інстытута Польскага ў Вільні і Музея Вільні (архітэктар Томас Валянцінайціс, скульптары Веяс Алюкас і Матас Янушоніс).

 Крыніцы 

 Літаратура 



Катэгорыя:Помнікі Адаму Міцкевічу
Катэгорыя:Зніклі ў 1939 годзе
Катэгорыя:Помнікі Вільні
Катэгорыя:1924 год у Вільні
Катэгорыя:З’явіліся ў 1924 годзе
Катэгорыя:Фармізм