Аб літоўскіх асабовых імёнах

«Аб літо́ўскіх асабо́вых імё́нах» () — фундаментальная навуковая праца літоўскага мовазнаўца Казімераса Бугі, выдадзеная ў 1911 годзе ў Вільні. Даследаванне заклала асновы сучаснай літоўскай анамастыкі і гістарычнай лінгвістыкі, упершыню навукова абгрунтаваўшы аўтэнтычныя літоўскія формы імёнаў вялікіх князёў і баяраў Вялікага Княства Літоўскага, якія ў гістарычных крыніцах фіксаваліся ў славянізаванай, латынізаванай або германізаванай формах.

 Гісторыя і праблематыка 
На пачатку XX стагоддзя ў літоўскім мовазнаўстве і гістарыяграфіі стаяла сур’ёзная праблема ідэнтыфікацыі і слушнага напісання гістарычных уласных імён. Імёны ўладароў і вяльмож у летапісах і дакументах фіксаваліся на розных мовах, такіх як старабеларуская, лацінская, нямецкая або польская, і таму мелі мноства адрозных варыянтаў. Напрыклад, імя вялікага князя Ягайлы перадавалася ў літоўскай гістарыяграфіі як Jogaila, Jogailis, Jagėla, Jėgaila, Jogėlis, а імя вялікага князя Альгерда — як Algirdas, Algerdas, Algertas, Algirtas, Algirtis. За адсутнасцю адзінай метадалогіі даследчыкі часта карысталіся гэтымі формамі хаатычна, абапіраючыся на інтуіцыю або традыцыю пэўнай замежнай мовы.

Акрамя таго, сярод некаторых літоўскіх дзеячаў, такіх як Ёнас Спудуліс і М. Вянсловас, панавала памылковае меркаванне, што двухкампанентныя імёны гэта запазычанні або славянізаваныя формы з прычыны іх канчаткаў -as або -a. Яны прапаноўвалі штучна «выпраўляць» такія імёны на формы з канчаткам -is, утвараючы формы накшталт Norvydis або Gedvilis. Казімірас Буга рашуча выступіў супраць гэтай тэорыі, ён даследаваў вялікі масіў агульнай лексікі літоўскай мовы і давёў, што складаныя словы з канчаткамі -as і -a цалкам уласцівыя літоўскай граматыцы. Як доказ ён прывёў шэраг спрадвечных слоў, такіх як arklãganas, ausìkaras, dvìbradas, pelėkautai, якія пераканаўча сведчылі, што асабовыя імёны на -as гэта арганічная часткай літоўскай мовы і не патрабуюць штучнай змены канчаткаў.

 Метадалогія рэканструкцыі 
Каб аднавіць аўтэнтычнае гучанне імён, Казімірас Буга глыбока прааналізаваў фанетычныя заканамернасці, паводле якіх літоўскія словы маглі перадаваць пісцы ва ўсходнеславянскіх летапісах і граматах XIII—XV стагоддзяў. Лінгвіст вывеў пэўны шэраг правіл субстытуцыі гукаў, які дазволіў расшыфраваць скажоныя запісы. Напрыклад, ён высветліў, што літоўскі доўгі гук «a» перадаваўся ў пісьмовых помніках праз рускае «o», што бачна на прыкладзе назвы Trakai, якая ператварылася ў Троки. Кароткі літоўскі «e» заставаўся нязменным і фіксаваўся як «e», тым часам як гукі «i» і «y» перадаваліся праз літары «я» або «и» ці «ы», як у выпадку з імем Girdivydas, якое запісвалася як Кгирдивидъ.

Далейшы аналіз паказаў, што літоўскія галосныя «u» і «ū» адпавядалі кірылічнаму «у» або «оу». Складаныя літоўскія дыфтонгі таксама падлягалі строгім правілам перадачы: дыфтонгі «jau» і «iau» фіксаваліся праз «еу» або «еоу», дыфтонг «ie» заканамерна замяняўся на «ѣ» або «е», а «uo» часцей за ўсё перадаваўся праз «o» ці «у». Што тычыцца імянных канчаткаў, то мужчынскі канчатак «-as» пасля цвёрдых зычных перадаваўся праз цвёрды зычны з даданнем «-ъ», тым часам як мяккія канчаткі «-is» і «-ys» трансфармаваліся ў «-ии», «-и» або «-ь». Грунтуючыся на гэтых строгіх фанетычных законах і глыбокіх ведах літоўскіх словаўтваральных асноў, Казімірас Буга здолеў навукова абгрунтаваць і рэканструяваць першапачатковыя формы імён гістарычных асоб.

 Рэканструкцыя гістарычных імён паводле Казіміраса Бугі 

Выкарыстоўваючы распрацаваную метадалогію, К. Буга правёў сістэматычную рэканструкцыю імён найбольш значных гістарычных постацей. Вынікі яго працы сталі эталоннымі для ўсёй наступнай літоўскай гістарыяграфіі. Ніжэй пададзены спіс асноўных імён-рэканструктаў, якія К. Буга дэталёва разгледзеў і абгрунтаваў у сваёй працы.

+ Рэканструкцыя імён літоўскіх князёў і баяр (паводле выдання 1911 года) Асоба Форма ў гістарычных крыніцах Аргументацыя К. Бугі (этымалогія і асновы) Рэканструяваная форма Зноска Міндоўг Миньдовгъ (Ип. лѣт., 858 г.), Миндовгъ (Ип. лѣт., 819 г.), Mindawgis (Инвентари имѣній XVI-го столѣтія 111, 1566 г.) Складаецца з асноў Min- і -daugas. Наяўнасць першай асновы пацвярджаецца ў імёнах і тапонімах: Minakalnis, Minaičiai, Mineikis. Другая аснова сустракаецца ў імёнах: Jodaugas, Rindaugas, Sirdaugas.
| Mindaugas (дыял. Mindaũgis)
| 
|-
| Войшалк
| Воишелкъ (Ип. лѣт., 858 г.), Воишеволкъ (Ип. лѣт., 863 г.), Воишвилк- (П. с. р. лѣт. XVII, 250), Voysz-vilk-| Складаецца з асноў Vaiš- і -vilkas. Першая аснова бачная ў: Vaišviltas, Vaišnoras, Vaištaras. Другая аснова паходзіць ад «воўк»: Eržvilkas, Beržvilkas. Таксама Буга дапускае паралельны варыянт Vaišalgas (ад Воишелгъ).
| Vaišvilkas (або Vaišalgas)
| 
|-
| Транята
| Тренята (Ип. лѣт., 860 г.), Тронята (П. с. р. лѣт. XVII, 248), Traniat (Livländische Reimchronik, 6783), Trinota (Scr. r. Pr. I, 125)
| Утворана ад дзеяслоўнага кораня tren- (ад trinù, trinti — церабіць, церці) і суфікса -iota. Усходнебалтыйскія дыялекты ператваралі гук «e» пасля «r» у «a», адсюль форма «Traniata» / «Тронята».
| Treniota
| 
|-
| Трайдзень
| Троидени (Ип. лѣт., 871 г.), Троидень (П. с. р. лѣт. XVII, 237)
| Складаецца з кораня Traid- і суфікса -ėnis. Корань відавочны ў тапонімах: Traidžiai, Traidžiūnai. Суфікс характэрны для іншых імёнаў: Baltėnis, Bartenis. Traidėnis  Віцень Витень (П. с. р. лѣт. XVII, 205), Vithene, Vithenum (Scr. r. Pr. I, 155), Wytan (Scr. r. Pr. II, 454) Складаецца з кораня Vyt- і суфікса -ėnis. Корань пацвярджаецца ў назвах: Vyčiai, Vydūnai, Vyčius, Vytogala. Vytenis  Ягайла Якгаило (П. с. р. лѣт. XVII, 155), Jagallo (Br., 125) Складаецца з асноў Jo- і -gaila. Першая аснова: Jobutas, Jodaugas, Jogėlas. Другая аснова: Bargaila, Bygaila, Norgaila.
| Jogaila
| 
|-
| Jagel (Scr. r. Pr. II, 604), Якгeлойтисъ (Инвентари имѣній XVI-го столѣтія 244, 1581 г.)
| Варыянт імя Ягайла. Гук «ai» перайшоў у «ė» (як у šird-gėla). Складаецца з Jo- і -gėlas.
| Jogėlas (або Jogėla)
| 
|-
| Jagil (Scr. r. Pr. III), Ягилишки (, 348)
| Яшчэ адзін дыялектны варыянт імя Ягайла, дзе другая частка кораня мадыфікавалася ў -gilas.
| Jógilas
| 
|-
| Лугвен
| Лыгвени ( № 47, 1389 г.), Лонъкгвени (Ип. лѣт., 798 г.), Lingwenis (Cod. Vit. 17)
| Складаецца з кораня Leng- (ад прыметніка lengvas — лёгкі) і суфікса -venis. Форма «Лыгвени» — вынік дысіміляцыі ад «Лынгвени».
| Lengvenis (дыял. Lengvinas)
| 
|-
| Вітаўт
| Витовт (Arc I № 20, 1396 г.), Vytolth (Arc I № 6, 1386 г.), Wiethawd (Cod. Vit. 187, 1409 г.)
| Складаецца з асноў Vy- і -tautas. Першая аснова: Vygantas, Vygėlis. Другая: Baratautas, Býtautas. Русінскае «Витолтъ» — вынік гіпернармалізму пісцоў.
| Vytautas
| 
|-
| Свідрыгайла
| Швитрикгаило ( № 20, 1424 г.), Швитрыгаило ( № 44, 1430 г.), Switrigal ( IV, 217)
| Складаецца з асноў Švitri- і -gaila. Першая аснова паходзіць ад švitrùs (хуткі), švitėti (зіхацець): Švitrigaila.
| Švitrigaila
| 
|-
| Кейстут
| Кестюта (Сафійскі летапіс), Кестутеи (Ніканаўскі летапіс)
| Русінскія формы сабраныя з дапамогай суфікса «-юта» або скажоныя, сапраўдная балцкая форма мае суфікс «-utis».
| Kęstutis
| 
|-
| Даўмонт
| Домантъи (Ніканаўскі летапіс), Довмонтъ, Довмантъ (ibidem)
| Складаецца з асноў Dau- (ад daug — шмат) і -mantas (ад manta — маёмасць).
| Daumantas
| 
|-
| Карыбут
| Корибут ( № 5, 1388 г.)
| Русінскае «o» перадае кароткі літоўскі гук «a». Аснова Kari- ідзе ад karyti (ваяваць), а -butas ад būti.
| Kaributas
| 
|-
| Кезгайла
| Кезгайлович (Dn. I № 77), Kinzgalo ( IV, 163), Kezigal (Br., 158)
| Складаецца з асноў Kęs- і -gaila. У нямецкіх і лацінскіх крыніцах насавы «ę» часта перадаваўся праз «in».
| Kęsgaila
| 
|-
| Ямант
| Ямонтъ (Dn. I № 41, 1496 г.), Jamundt (Cod. Vit. 54, 1398 г.)
| Складаецца з асноў Jo- і -mantas. Першая аснова: Jobutas, Jodaugas. Другая: Manvydas.
| Jomantas
| 
|-
| Гаштольд
| Кгастовтъ (Arc I, № 134, 1445 г.), Gastold (Cod. Vit. 73, 1401 г.), Gastolth (Br. 151, 1432 г.)
| Складаецца з асноў Goš- і -tautas. У русінскай мове балцкае «o» перадавалася як «a».
| Goštautas
| 
|-
| Гедыгольд
| Кгедикгольдъ, Кгедигольдовичь (, 327), Giedigold (Br., 134)
| Складаецца з асноў Gedi- і -gaudas. Форма Кгедикгольдъ — гіперкарэкцыя ад вуснай формы Gedigoŭd.
| Gedigaudas
| 
|-
| Карыят
| Корьіата ( № 46, 1350 г.)
| Складаецца з асноў Kari- і -jotas. Русінскае «o» перадае балцкае кароткае «a».
| Karjotas
| 
|-
| Даўгірд
| Долкгирдъ (П. с. р. лѣт. XVII, 101), Долъкгирдъ (ibidem, 84)
| Складаецца з асноў Dau- і -girdas. Пісцы ўспрынялі «ў» як «л», што прывяло да формы Долкгирдъ.
| Daugirdas
| 
|-
| Даўгвіл
| Довгвилъ ( VI, 179), Dowgwit ( 122 B)
| Складаецца з асноў Daug- і -vilas.
| Daugvilas
| 
|-
| Бутаўт
| Бутовт ( 33), Butaut (Scr. r. Pr. II, 551), Bwtold (Cod. Vit. 73, 1401 г.)
| Складаецца з асноў Bu- і -tautas. Форма «Bwtold» паказвае гіпернармальную замену «u» на нямецка-лацінскае «old».
| Butautas
| 
|-
| Мажэйка
| Mažeikio (згадваецца ў кантэксце тапонімаў)
| Утворана ад асновы Maž- (малы) і суфікса -eikis / -eika. Буга даказвае, што формы на -eikis і -eika цалкам узаемазаменныя ў літоўскай мове.
| Mažeikis / Mažeika
| 
|-
| Вайдыла
| Воидило (П. с. р. лѣт. XVII, 73), Waidela| Утворана ад асновы Vaid- і суфікса -ilas. Буга абвяргае думку, што суфікс -ilas з’яўляецца славянскім, даказваючы яго балцкае паходжанне.
| Vaidilas
| 
|-
| Юндзіл
| Юндилъ (Il. 835, 1256 г.), Jundił ( 201 B)
| Утворана ад асновы Jund- і суфікса -ilas.
| Jundilas
| 
|-
| Гінтыл
| Gintil (Scr. r. Pr. II, 667, 1388 г.), Gintiłło ( 382 A)
| Утворана ад асновы Gint- (ад ginti — абараняць) і суфікса -ilas.
| Gintilas
| 
|-
| Доўбар
| Daubarai (назва вёскі)
| Складаецца з асноў Dau- і -baras. Буга даказвае, што такія імёны — спрадвечныя, а не славянскія формы.
| Daubaras
| 
|-
| Буйвід
| Buivydai (назва вёскі)
| Складаецца з асноў Bui- і -vydas. Даказваецца арганічнасць канчатка -as''. Buivydas 

 Значэнне 
Праца Казіміраса Бугі мела велізарнае значэнне для развіцця літоўскага мовазнаўства. Яго рэканструкцыі гістарычных імён былі ўсеагульна прынятыя ў навуковай супольнасці Літвы і сталі нарматыўнымі для сучаснай літоўскай мовы. Імёны, якія ён аднавіў, трывала ўкараніліся ў гістарыяграфіі, мастацкай літаратуры і штодзённым ужытку, стаўшы важным элементам нацыянальнай свядомасці. Гэтае даследаванне таксама заклала метадалагічны падмурак для стварэння фундаментальнага «Слоўніка літоўскай мовы», ініцыятарам і першым рэдактарам якога пазней стаў сам Казімірас Буга.

 Крыніцы 

 Літаратура 


 Спасылкі 
 Kazimieras Būga — ką mums papasakotų apie Dusetas, štetlą ir save

Катэгорыя:Анамастыка
Катэгорыя:Кнігі па лінгвістыцы
Катэгорыя:Кнігі 1911 года
Катэгорыя:Літоўская мова