Спаская царква (Вільня)

Спа́ская царква́ (царква́ Свято́га Спа́са; ) — страчаны праваслаўны (пазней уніяцкі) храм у Вільні, які існаваў у Рускім горадзе (Civitas Rutenica). З’яўлялася адным з важных элементаў усходнехрысціянскай тапаграфіі старажытнай Вільні.

 Лакалізацыя 
злева|міні|Спаская брама (A) і Спаская царква (C) на плане Мітрапаліцкай юрыдыкі ў 1679 годзе
Царква Святога Спаса размяшчалася ў цэнтры Вільні, у так званым Рускім горадзе, які ахопліваў усходнюю частку сучаснага Старога горада. Яна стаяла на левым беразе ракі Вільні, непадалёк ад Прачысценскага сабора (цяпер — вуліца Майроніса) і Зарэчнага моста. 

Ад царквы атрымала сваю назву суседняя Спаская брама гарадскога мура, якая таксама згадваецца ў дакументах як брама «каля святога Спаса» (подле святого Спаса). Побач з храмам праходзіла вуліца, якая пазней атрымала назву Спаская (гістарычна — «ад Савіч да Спаскіх варот»). Таксама да царкоўных уладанняў і пагоста шчыльна прымыкаў Спаскі шпіталь і дамы, якія належалі мітрапаліту.

 Гісторыя 
Дакладны час пабудовы Спаскай царквы невядомы. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што ў XIV—XV стагоддзях у квартале Civitas Rutenica існавала ўжо каля 12 праваслаўных цэркваў, многія з якіх першапачаткова будаваліся з дрэва на невялікіх узвышшах. 

Упершыню ў пісьмовых крыніцах храм згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага Аляксандра ад верасня 1503 года ў сувязі з будаўніцтвам гарадскога мура і брамы. Царква ўваходзіла ў юрысдыкцыю кіеўскага праваслаўнага мітрапаліта. У рэестры васкавой даніны 1580 года храм згадваецца сярод іншых віленскіх цэркваў: на яго патрэбы выдзялялася «свечка да святога Спаса з двух камянёў і чатырох васкоў».

У 1609 годзе, пасля прыняцця Берасцейскай уніі, Спаская царква сярод іншых віленскіх храмаў была перададзена каралём уніяцкаму мітрапаліту Іпацію Пацею. 

Храм моцна пацярпеў падчас катастрафічнага пажару 1610 года, які знішчыў значную частку Вільні. Паводле актаў агляду віленскіх цэркваў 1619 года, царкоўныя грунты засталіся «ў пустэчы» (грунты церковные впустѣ зостали). З-за таго, што храм не аднаўляўся, архімандрыт Траецкага манастыра (і будучы мітрапаліт) Іосіф Руцкі дазволіў у 1612 годзе віленскаму мешчаніну Валянціну Урбановічу пабудаваць на царкоўнай зямлі прыватны дом з умовай аплаты чыншу на карысць мітраполіі.
злева|міні|Панарама Вільні са Спаскай брамай. Мастацкая рэканструкцыя  Юозаса Камараўскаса, 1892 год
У пазнейшых дакументах XVII стагоддзя (напрыклад, у 1671 годзе) царква ўжо не згадваецца як дзеючая, а тэрыторыя былога царкоўнага пагоста (могілак) паступова забудоўвалася прыватнымі дамамі і перайшла да іншых уласнікаў. Да нашага часу ні саміх будынкаў, ні дакладных выяў Спаскай царквы не захавалася.

 Крыніцы 

 Літаратура 




Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Вільні
Катэгорыя:Рускі горад (Вільня)
Катэгорыя:Зніклі ў 1610-я гады