Літуанізм

Літуанізм (фр. lituanisme) - слова ці выраз, запазычаныя пэўнай мовай з літоўскай мовы (або, ў выпадку беларускай мовы, часам і рэлікт літоўскай мовы, які захаваўся ў гутарцы пэўнай мясцовасці пры пераходзе балцкага насельніцтва на славянскія мовы). З самых даўніх часоў, на пачатковым этапе свайго фармавання, будучая беларуская мова (а таксама гутаркавая простая мова) актыўна засвойвала літоўскую лексіку, а таксама некаторыя фразеалагізмы і граматычныя канструкцыі - хаця гэты працэс быў узаемным. Па гэтым паказчыку беларуская мова далёка апераджае ўсе іншыя славянскія мовы (і, мабыць, усе іншыя мовы таксама). Асабліва шмат літуанізмаў ў гаворках паўночна-заходняй часткі Беларусі, на тэрыторыі колішняй Усходняй Літвы. Тут яны фактычна з'яўляюцца не столькі запазычаннямі з літоўскай, колькі яе рэліктамі. Частка літуанізмаў (дзёгаць, янтар) у беларускай мове агульныя з рускай і украінскай мовамі, і паходзяць з часоў Кіеўскай Русі, калі запазычанні з літоўскай рабіліся здабыткам усёй усходнеславянскай культурнай прасторы.

Большасць літуанізмаў у беларускай мове датычаць гаспадарчай сферы і прыроднага свету. У XIX стагоддзі, асабліва ў перыяд паміж паўстаннем 1830-1831 гадоў і паўстаннем 1863-1864 гадоў, патрыятычна настроеныя творцы-літвіны актыўна замацоўвалі некаторыя літуанізмы ў мясцовым варыянце польскай мовы, у якасці гіістарычных сімвалаў, маркёраў "літвінскай" ідэнтычнасці, што ўплывала ў далейшым і на слоўнікавы склад беларускай мовы. Да найбольш знакавых гістарычных літуанізмаў беларускай мовы можна аднесці, напрыклад:

Віціна

Дойлід

Кумпяк

Пуня

Ройст

Свіран

Сялява
 Літаратура 

Лаучюте, Юрате Алоизовна. Словарь балтизмов в славянских языках / Ю. А. Лаучюте ; АН СССР, Институт языкознания. Ленинград : Наука, Ленингр. отд-ние, 1982.

Чекман, Валерий Николаевич. Граматические литуанизмы в польских периферийных говорах белорусско-литовского пограничья // Studia nad polszczyzną kresową. Prace językoznawcze / Polska Akademia Nauk. Komitet Językoznawstwa. Warsaw : Semper, 1984, T. 3.  S. 7-21  ISBN 8304010208

Вадим Веренич. О некоторых литуанизмах в польских и белорусских говорах // Baltisica III (I). Priedas 1989. p. 196-206.

Юрась Бабіч. Была адліга. Ля пуні звінелі бомы: Літуанізмы ў сучаснай беларускай мове // catholicnews.by

Rutkowska: Lituanizmy przenikają do polszczyzny ogólnej // Zw.lt