Віленскі кафедральны капітул

Ві́ленскі кафедра́льны капі́тул — калегіяльны дарадчы орган кіравання і вышэйшая рада духоўных асоб пры Віленскім біскупстве, якая дзейнічала ў 1387—1949 гадах. Быў найбольш разгалінаваным капітулам у Вялікім Княстве Літоўскім.

 Гісторыя заснавання і склад 
Капітул быў утвораны ў 1387—1388 гадах па даручэнні рымскага папы Урбана VI. Яго непасрэдным стварэннем займаўся пазнанскі біскуп Дабрагост. Афіцыйнай датай заснавання разам з самой дыяцэзіяй лічыцца  года. Частка членаў капітула прызначалася манархам, а частка — біскупам.

Першапачаткова ў яго склад уваходзілі два прэлаты — прэпазіт (пробашч, быў першай асобай пасля біскупа і валодаў старшынствам сярод членаў капітула) і дэкан (кіраваў літургічным афармленнем набажэнстваў і цырымоній, ад яго патрабавалася абавязковае пражыванне ў горадзе), а таксама 10 канонікаў. З цягам часу ўводзіліся новыя пасады прэлатаў: у канцы XIV ст. з'явіўся кусташ (хавальнік архіва, адказваў за ўсю маёмасць кафедральнага сабора, уключаючы рэлікварыі і літургічны посуд), у 1435 годзе — архідыякан (быў абавязаны інспектаваць (візітаваць) касцёлы дыяцэзіі па даручэнні біскупа або капітула), у 1523 годзе — схаластык (наглядаў за кафедральнай і іншымі школамі дыяцэзіі, а таксама адказваў за выкладанне рэлігіі) і кантар (кіраўнік хору і адказны за літургічныя спевы, сакральную музыку, хоры і арганы). Усталявалася выразная іерархія прэлатаў ад вышэйшага да ніжэйшага: прэпазіт, дэкан, архідыякан, кусташ, схаластык, кантар.

Колькасць канонікаў да пачатку XVI ст. дасягнула дванаццаці. Вышэйшы капітул складаўся з 6 прэлатаў, а ніжэйшы — з 12 канонікаў. Канцлер біскупства доўгі час лічыўся 13-м пазаштатным канонікам без права пераходу на прэлатуру, але з 1742 года ён стаў яго паўнапраўным членам.

 Функцыі і паўнамоцтвы 
Капітул выконваў функцыю дарадчага органа пры біскупе. Ён даглядаў кафедральны сабор і дыяцэзію, кіраваў епархіяй пасля смерці біскупа (праз выбар генеральнага вікарыя) і выбіраў новага біскупа, якога затым зацвярджаў Папа Рымскі. Без згоды капітула біскуп не мог ажыццяўляць шэраг важных дзеянняў, што было зацверджана ў царкоўным праве.

Арганізацыя таксама кіравала сакральнай музыкай, хорамі, арганамі, захаваннем і наглядам за скарбніцай. Дэкан меў права прызначаць святароў у кафедральны сабор, а канонікі праводзілі ў ім літургічныя абрады. Акрамя таго, капітул наглядаў за гарадскімі касцёламі і апекаваўся маёмасцю. 

З канца XIV ст. капітул атрымаў права суда ў справах, звязаных з касцёльнай маёмасцю, пазней яго судовыя паўнамоцтвы былі пашыраны. Пры ім працаваў пісар (натарыус) для вядзення справаводства. Рухомай і нерухомай маёмасцю ведаў пракуратар, якім звычайна з'яўляўся адзін з канонікаў. Члены капітула нярэдка займалі не толькі царкоўныя, але і дзяржаўныя пасады, а сама ўстанова мела ўласны герб.

 Маёмасць і дзейнасць у Вільні 
Прэлаты і канонікі атрымлівалі даходы з пэўнай долі царкоўных зямельных уладанняў. Члены капітула мелі намеснікаў — кафедральных вікарыяў. У самім Вільні капітулу належала значная колькасць нерухомасці (бенефіцый). Напрыклад, толькі на паўночным баку Замкавай вуліцы ва ўласнасці капітула знаходзілася 14 будынкаў. З 1388 года, пасля адпаведнага зацвярджэння Папам Рымскім, члены капітула атрымлівалі дамы ў пажыццёвае валоданне.

З-за частых гарадскіх пажараў капітул уводзіў жорсткія будаўнічыя нормы на сваіх тэрыторыях. Пасля пажару 1530 года, у якім згарэў дом біскупа і ўвесь архіў капітула, было загадана ўзводзіць для падначаленых выключна мураваныя дамы. Пасля буйных пажараў 1736 і 1746 гадоў, якія знішчылі амаль усе капітульныя дамы, членаў абавязалі ў самыя кароткія тэрміны аднавіць забудову. У 1751 годзе на тэрыторыі маёмасці капітула было забаронена мець драўляныя бровары, а дахі дамоў загадвалася крыць выключна чарапіцай. Акрамя таго, яшчэ ў 1570 годзе капітул строга забараніў здаваць свае памяшканні ў арэнду іншаверцам.

 У перыяд Расійскай імперыі 
Пасля далучэння зямель ВКЛ да Расійскай імперыі свецкія ўлады пачалі працэс падпарадкавання Каталіцкай царквы і капітула. Былі забаронены прамыя кантакты са Святым Прастолам, а вярхоўным кіраўніком царквы на гэтых тэрыторыях абвяшчаўся імператар.

У 1803 годзе падчас рэарганізацыі Віленскай галоўнай школы ў Імператарскі Віленскі ўніверсітэт навучальнай установе было перададзена права прызначаць чатырох канонікаў у капітул. Зацвярджэнне гэтых кандыдатаў рабілася міністрам асветы яшчэ да ўзгаднення з біскупам. Гэтыя так званыя «ўніверсітэцкія каноніі» існавалі да закрыцця ўніверсітэта ў 1832 годзе; за гэты час канонікамі паспелі пабываць 7 прафесараў, сярод іх Анджэй Бенедыкт Клангевіч, Францішак Нарвойш і іншыя.

У 1841—1842 гадах улады правялі маштабную секулярызацыю касцёльных зямель. Разам з гэтым была ўведзена сістэма штатных дзяржаўных акладаў, што прывяло да скарачэння складу капітула. Віленскі капітул быў аднесены да другога класа і пакінуты ў складзе ўсяго 9 сапраўдных членаў: 6 прэлатаў і 3 канонікаў. Прэлаты атрымлівалі пенсію ад дзяржавы ў памеры 250—300 рублёў серабром у год, а канонікі — 150—180 рублёў.

Асабліва моцны ціск на капітул пачаўся падчас паўстання 1863—1864 гадоў. Віленскі генерал-губернатар Міхаіл Мураўёў вырашыў ператварыць капітул у інструмент расійскай палітыкі. Ён выслаў у Вятку біскупа Адама Станіслава Красінскага і пачаў сілком уводзіць у склад капітула лаяльных расійскаму ўраду святароў: Антонія Нямекшу, Пятра Жылінскага, Эдуарда Тупальскага. Пётр Жылінскі неўзабаве стаў адміністратарам дыяцэзіі і праводзіў абсалютна паслухмяную Мураўёву палітыку, што прывяло да закрыцця і перадачы праваслаўным дзясяткаў каталіцкіх касцёлаў, за што Жылінскі ў выніку быў адлучаны Папам ад царквы.

 Ліквідацыя 
Віленскі капітул бесперапынна дзейнічаў да 1949 года і спыніў сваё існаванне пасля закрыцця кафедральнага сабора савецкімі ўладамі. Пасля аднаўлення незалежнасці і рэлігійнага жыцця капітул у Віленскай архідыяцэзіі не быў адноўлены, а яго функцыі перайшлі да навастворанай рады святароў дыяцэзіі.

 Крыніцы 

 Літаратура 




Катэгорыя:Каталіцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім
Катэгорыя:Віленскае біскупства
Катэгорыя:З’явіліся ў 1388 годзе
Катэгорыя:Зніклі ў 1949 годзе
Катэгорыя:Віленскі кафедральны капітул
Катэгорыя:1388 год у Еўропе