Чырачка

Гуканне вясны «Чы́рачка» — традыцыйны абрад сустрэчы вясны, які праводзіцца ў апошні дзень Масленіцы жыхарамі вёскі Тонеж (раней таксама бытаваў на ўсёй тэрыторыі Тураўшчыны). Адметны спецыфічнай абрадавай атрыбутыкай, песенным фальклорам і ўстойлівай пераемнасцю выканання. У 2020 годзе абрад быў уключаны ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.

 Назва 
Назва абраду паходзіць ад дробнай вадаплаўнай птушкі — чырка (рачнога качка). З цеста выпякаюць абрадавае печыва ў выглядзе невялікіх коржыкаў, якое сімвалізуе гэтую птушку. Паводле народных уяўленняў, качкі на сваіх крылах «прыносяць» вясну.

 Апісанне 
Абрад адбываецца ў наступнай паслядоўнасці:

 Выпяканне абрадавага печыва. Гаспадыні пякуць коржыкі-«чырачкі».
 Шэсце да ўзвышша. Удзельнікі абраду (пераважна дзяўчаты) ідуць праз вёску да самага высокага месца ў ваколіцы — урочышча Чарнічовы Горы, якое месціцца на ўскрайку вёскі. Па дарозе яны частуюць «чырачкамі» аднавяскоўцаў, якія сустракаюцца ім.
 Рытуалы на гары. На вяршыні ўзвышша раскладваюць вогнішча і спальваюць ляльку Зімы. Выконваюць песні-вяснянкі («Чырачка», «Грушка», «Арынка», «Перапёлачка» і інш.), заклікаючы вясну і чырачку-качачку. Вадзяць карагоды (у тым ліку карагод «Яшчур»), спажываюць абрадавыя стравы, коцяцца з гары.
 Усталяванне сімвала. На самае высокае дрэва ўмацоўваюць упрыгожаную ёлачку, якая выступае сімвалам дзявоцтва і вясны жыцця.

 Сацыяльная структура ўдзельнікаў 
Традыцыйна абрад лічыцца дзявочым. Асноўныя выканаўцы — маладыя дзяўчаты, якім дапамагаюць жанчыны сярэдняга і старэйшага ўзросту. Удзел мужчын у абрадзе мінімальны і дапаможны.

 Музычны фальклор 
Адметнай рысай тонежскага гукання вясны з’яўляюцца аўтэнтычныя песні-вяснянкі, якія выконваюцца ў традыцыйнай манеры, характэрнай для гэтага рэгіёну Палесся. Апроч вяснянак, важнае месца займаюць карагодныя спевы, сярод якіх вылучаецца карагод «Яшчур».

 Захаванне і пераемнасць 
Нягледзячы на скарачэнне колькасці насельніцтва вёскі Тонеж, абрадавая традыцыя захоўваецца дзякуючы некалькім пакаленням мясцовых жыхароў:

 Асноўнымі захавальніцамі абраду з’яўляюцца ўдзельніцы фальклорнага гурта «Танежанка».
 Пераемнасць забяспечвае гурт-спадарожнік «Верас», у якім удзельнічаюць падлеткі і моладзь.
 Традыцыя перадаецца праз сямейнае выхаванне (ад пакалення да пакалення), а таксама праз клубную работу: старэйшыя носьбіты фальклору навучаюць дзяцей і моладзь традыцыйным спевам, танцам, вусным формам фальклору і непасрэдна ўдзельнічаюць у абрадавай практыцы падчас народнакаляндарных свят.

 Крыніцы 

Катэгорыя:Культура Лельчыцкага раёна
Катэгорыя:Тонеж