Камісія па вяртанні

Камісія па разглядзе зваротаў грамадзян Рэспублікі Беларусь, якія знаходзяцца за мяжой, па пытаннях здзяйснення імі правапарушэнняў (неафіцыйная назва — «Камісія па вяртанні»; ) — дзяржаўны калегіяльны орган у Рэспубліцы Беларусь, створаны ўказам Аляксандра Лукашэнкі № 25 ад 6 лютага 2023 года. Афіцыйнай мэтай камісіі заяўлена садзейнічанне вяртанню на радзіму грамадзян, якія пакінулі краіну пасля палітычнага крызісу 2020 года і асцерагаюцца крымінальнага або адміністрацыйнага пераследу.

Узначальвае камісію Генеральны пракурор Андрэй Швед. У яе склад уваходзяць кіраўнікі сілавых ведамстваў, прадстаўнікі дзяржаўных СМІ і грамадскіх арганізацый. Праваабаронцы і незалежныя юрысты крытыкуюць дзейнасць камісіі, паказваючы на адсутнасць юрыдычных гарантый бяспекі для тых, хто вяртаецца.

 Прававое рэгуляванне і паўнамоцтвы 
Камісія была створана Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 25 «Аб разглядзе зваротаў грамадзян Рэспублікі Беларусь, якія знаходзяцца за мяжой, па пытаннях здзяйснення імі правапарушэнняў».

Згодна з дакументам, у камісію могуць звярнуцца грамадзяне, якія ўчынілі ў перыяд з 1 студзеня 2020 года правапарушэнні, звязаныя з грамадска-палітычнымі падзеямі, і жадаюць вярнуцца ў Беларусь. Абавязковымі ўмовамі для звароту з'яўляюцца:
 чыстасардэчнае раскаянне ў здзейсненым;
 гатоўнасць прынесці публічныя прабачэнні;
 гатоўнасць пакрыць прычыненую шкоду;
 абавязацельства выконваць Канстытуцыю і паважаць дзяржаўныя сімвалы.

Па выніках разгляду камісія можа прыняць рашэнне аб інфармаванні грамадзяніна пра адсутнасць прэтэнзій з боку сілавых органаў або пра мэтазгоднасць змянення меры стрымання на больш мяккую. Пры гэтым канчатковае працэсуальнае рашэнне застаецца за следчымі органамі і судом.

Першапачаткова тэрмін працы камісіі быў абмежаваны 31 снежня 2023 года, аднак пазней быў працягнуты. 17 кастрычніка 2024 года Аляксандр Лукашэнка падпісаў Указ № 397, якім надаў дзейнасці камісіі пастаянны характар. Таксама камісія атрымала права разглядаць звароты грамадзян, якія знаходзяцца не толькі за мяжой, але і на тэрыторыі Беларусі (па асабістым даручэнні Лукашэнкі).

 Склад 
У склад камісіі ўваходзяць каля 30 чалавек, сярод якіх кіраўнікі сілавых структур, дэпутаты, прадстаўнікі дзяржаўных СМІ і праўладных грамадскіх аб'яднанняў.

 Старшыня: Андрэй Швед (Генеральны пракурор).
 Намеснікі старшыні: Валерый Гайдукевіч і Аляксей Стук.
 Члены камісіі:
 Сілавы блок: Іван Кубракоў (МУС), Іван Церцель (КДБ), Дзмітрый Гара (СК), Анатоль Лапо (ДПК).
 Прапагандысты і кіраўнікі СМІ: Рыгор Азаронак, Андрэй Мукавозчык, Вадзім Гігін, Марат Маркаў, Іван Эйсмант.
 Іншыя асобы: Сяргей Алейнік (МЗС), Дзмітрый Баскаў (член Савета Рэспублікі), Юрый Васкрасенскі (палітолаг), Вольга Шпілеўская (Беларускі саюз жанчын).

У жніўні 2025 года ў склад камісіі была ўключана экс-кандыдат у прэзідэнты Ганна Канапацкая.

 Вынікі дзейнасці 
Паводле даных Генеральнай пракуратуры, на кастрычнік 2025 года ў камісію паступіла 323 звароты, з якіх па сутнасці было разгледжана 70. Станоўчае рашэнне атрымалі каля 30 заяўнікаў, аднак фактычна ў Беларусь вярнуліся 30 чалавек (станам на кастрычнік 2025 года).

Сярод тых, хто вярнуўся або атрымаў дазвол на вяртанне да прафесійнай дзейнасці, былі футбалісты Станіслаў Драгун і Андрэй Хачатуран, якім камісія дазволіла вярнуцца ў прафесійны спорт. Таксама дзяржаўныя СМІ паведамлялі пра зварот у камісію палітычнага актывіста Уладзіміра Усера (Лазарава), аднак ён памёр у эміграцыі да атрымання адказу.

 Крытыка 
Дзейнасць камісіі падвяргаецца крытыцы за прававую нявызначанасць. Юрысты адзначаюць, што рашэнні камісіі не маюць імператыўнай сілы для следчых органаў і судоў, а гарантыі бяспекі залежаць выключна ад асабістага рашэння Генеральнага пракурора. Праваабаронцы фіксуюць выпадкі, калі грамадзяне, якія вярнуліся ў Беларусь (у тым ліку пасля камунікацыі з сілавікамі), былі затрыманыя і асуджаныя па крымінальных артыкулах. У прыватнасці, вядомы выпадак Аляксандра Кулікова, які вярнуўся пад гарантыі няўзяцця пад варту, але быў асуджаны да пазбаўлення волі.

Таксама адзначаецца практыка псіхалагічнага ціску на сваякоў палітэмігрантаў з мэтай прымусу апошніх да звароту ў камісію.

 Гл. таксама 
 Палітычны крызіс у Беларусі (2020)
 Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)

 Крыніцы 

Катэгорыя:Дзяржаўныя арганізацыі Беларусі
Катэгорыя:Генеральная пракуратура Беларусі
Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі
Катэгорыя:2023 год у Беларусі