Беларусы ў Вільні

Белару́сы ў Ві́льні — гісторыя існавання, палітычнага, грамадскага і культурнага жыцця беларускай супольнасці ў горадзе Вільні (сучасная сталіца Літвы). Вільня гістарычна з'яўлялася адным з найважнейшых цэнтраў фарміравання беларускага этнасу, развіцця старабеларускай культуры, а пазней — цэнтрам беларускага нацыянальнага адраджэння.

 Сярэднявечча і часы Вялікага Княства Літоўскага 
Паводле меркавання даследчыка Казімераса Бугі, славяне-крывічы з’явіліся на тэрыторыі сучаснай Вільні яшчэ ў VI—VII стагоддзях і жылі цераспалосна з мясцовым балцкім насельніцтвам. У XI—XII стагоддзях тут існавала заснаванае крывічамі паселішча гарадскога тыпу пад назвай Крывы (ці Крывіч-горад), якое пазней паводле славянскай традыцыі атрымала назву Вільня ад аднайменнай ракі. У другой палове XI стагоддзя горад стаў цэнтрам Віленскага княства, якое з'яўлялася феадальным удзелам Полацкай зямлі. У 1070 годзе тут княжыў полацкі князь Расціслаў Рагвалодавіч, а пасля 1129 года — яго сыны. Сярод тагачасных жыхароў пераважала ўсходнеславянскае насельніцтва, таксама жылі тубыльцы-аўкштайты.

У структуры сталіцы Вялікага Княства Літоўскага здаўна вылучаўся асобны квартал, вядомы як «Рускі горад» (ці «Рускі канец», лац.: Civitas Rutenica). Ён размяшчаўся ва ўсходняй частцы сучаснага Старога горада, на ўсход ад Замкавай і Вялікай вуліц. Археалагічныя даследаванні паказалі, што ў другой палове XIII — пачатку XIV стагоддзя тут існаваў хрысціянскі грунтовы могільнік (даследаваны на вуліцы Бокшта). Пахаванні былі здзейснены паводле абраду інгумацыі (трупапакладання), пераважна галавой на захад, што ўласціва ўсходнехрысціянскай традыцыі. Сярод знаходак у жаночых пахаваннях прысутнічаюць галаўныя вянцы з металічных бляшак, традыцыя якіх прыйшла з паўднёвай Русі праз Панямонне. Наяўнасць хрысціянскіх могілак сведчыць пра значную прысутнасць славянскага ці рутэнізаванага насельніцтва ў метраполіі Літвы яшчэ да афіцыйнага прыняцця каталіцтва ў 1387 годзе. 

Акрамя таго, выяўленыя пахаванні мужчын са слядамі сечаных ран ад вострага металічнай зброі сведчаць пра тое, што жыхары «Рускага канца» прымалі актыўны ўдзел у абароне горада. Да канца XVIII стагоддзя гэты раён заставаўся вядомы як юрыдыка праваслаўных (а пазней уніяцкіх) мітрапалітаў. 

У часы княжання Гедзіміна (1316—1341) Вільня стала сталіцай ВКЛ. Беларусы складалі значную частку насельніцтва горада, што адбівалася на рэлігійным і культурным жыцці. З 1416 года ў Вільні знаходзілася рэзідэнцыя праваслаўнага мітрапаліта. У 1511 годзе ў горадзе дзейнічалі 14 праваслаўных цэркваў і толькі 7 каталіцкіх касцёлаў, што сведчыць пра колькасную перавагу праваслаўнага (беларускага) насельніцтва. Пасля атрымання Магдэбургскага права і фарміравання магістрата (з 1432 года) меская рада складалася з 24 райцаў і 12 бурмістраў, якія парытэтна дзяліліся на дзве часткі: «лавіцу рускую» (для праваслаўных, пазней — уніятаў) і «лавіцу рымскую» (для каталікоў).

Старабеларуская мова выконвала функцыю афіцыйнай дзяржаўнай мовы і сродку міжнацыянальных зносін. У пісьмовых крыніцах XVI—XVII стагоддзяў, у прыватнасці ў дакументах Маскоўскай дзяржавы, жыхары Вільні ўсходнеславянскага паходжання часта самаідэнтыфікаваліся або запісваліся як «ліцвіны». Напрыклад: «виленский гость литвин Дема Матвеев» (1555) ці «литвин Агейка Родионов, Виленского повету» (1657). А ў палемічным трактаце «Палінодыя» (1621—1622) кіеўскага архімандрыта Захарыі Капысценскага Вільня прама называецца «местам беларускім»Белоруссия в эпоху феодализма: Сборник документов и материалов. Т. 1. — Минск, 1959. С. 382..

Вільня адыграла ключавую ролю ў развіцці беларускага кнігадрукавання. У пачатку XVI стагоддзя беларускі першадрукар Ф. Скарына абсталяваў тут друкарню, дзе выдаў «Малую падарожную кніжку» (1522) і «Апостал» (1525). Яго паслядоўнік П. Мсціславец у 1569 годзе заснаваў у горадзе друкарню з кірылічным шрыфтам. Таксама дзейнічала друкарня Мамонічаў, якая выпускала рэлігійную літаратуру, падручнікі і дзяржаўныя законы, у тым ліку Статут ВКЛ 1588 года. З канца XVI стагоддзя працавала Віленская брацкая друкарня і іншыя выдавецтвы.

 Пад уладай Расійскай імперыі 
Пасля далучэння да Расійскай імперыі ў выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Вільня заставалася важным цэнтрам інтэлектуальнага жыцця. У пачатку XIX стагоддзя тут дзейнічалі патрыятычныя таварыствы шубраўцаў, філаматаў, філарэтаў і «прамяністых». З горадам цесна звязаны жыццё і дзейнасць такіх выдатных выхадцаў з беларускіх зямель, як А. Міцкевіч, Я. Чачот, Т. Зан, А. Кіркор, С. Манюшка, Ф. Багушэвіч. Падчас паўстання 1863—1864 гадоў у горадзе працаваў Выканаўчы аддзел Літвы, а 22 сакавіка 1864 года на Лукішскай плошчы расійскія ўлады пакаралі смерцю кіраўніка паўстання Кастуся Каліноўскага, нацыянальнага героя Беларусі.

На мяжы XIX—XX стагоддзяў Вільня стала галоўным цэнтрам беларускага нацыянальнага адраджэння. У 1902—1903 гадах культурна-асветніцкія гурткі беларускай моладзі ўдзельнічалі ў стварэнні Беларускай сацыялістычнай грамады. З 1906 года ў горадзе пачалі выходзіць першыя легальныя беларускія газеты «Наша доля» і «Наша Ніва», пазней — часопіс «Саха». Дзейнічалі Беларускае выдавецкае таварыства, таварыства «Наша хата», а таксама друкарня М. Кухты, з якой выйшлі ў свет шматлікія беларускія кнігі. У 1906—1915 гадах тут жылі і стваралі класікі беларускай літаратуры: Я. Купала, Я. Колас, Цётка, К. Буйло, З. Бядуля, Ядвігін Ш. і іншыя. 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася гістарычная Першая беларуская вечарынка. Таксама ў гэты час дзейнічала Першая беларуская трупа Ігната Буйніцкага.

 Першая сусветная вайна і абвяшчэнне БНР 
Падчас Першай сусветнай вайны ў 1915 годзе горад быў акупаваны нямецкімі войскамі. Беларускія дзеячы, у прыватнасці браты Іван і Антон Луцкевічы, а таксама В. Ластоўскі, першапачаткова выказвалі ідэю аднаўлення Вялікага Княства Літоўскага са сталіцай у Вільні. У гэты перыяд былі створаны Беларускі народны камітэт, Віленская беларуская рада, Беларускі нацыянальны камітэт, прайшла Беларуская канферэнцыя (1918), выдавалася газета «Гоман».

25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Вільня абвяшчалася часткай тэрыторыі Беларускай Народнай Рэспублікі. У снежні таго ж года ў горадзе знаходзіўся ўрад БНР, а жыхары атрымлівалі пасведчанні Народнага Сакратарыята.  года ў горадзе адкрылася Віленская беларуская гімназія. Пасля прыходу савецкіх войскаў горад кароткі час, з лютага па красавік 1919 года, быў сталіцай аб'яднанай Літбел ССР. У кастрычніку 1920 года Вільню занялі польскія войскі генерала Л. Жалігоўскага, пасля чаго яна стала цэнтрам марыянетачнай Сярэдняй Літвы, а ў 1922 годзе была інкарпаравана ў склад міжваеннай Польскай Рэспублікі.

 Міжваенны перыяд у складзе Заходняй Беларусі 
У 1920—1930-я гады Вільня з'яўлялася галоўным палітычным і інтэлектуальным цэнтрам нацыянальна-вызваленчага руху ў Заходняй Беларусі.  У сярэдзіне 1920-х гадоў у горадзе дзейнічалі шматлікія беларускія палітычныя  арганізацыі, сярод якіх вылучаліся  Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў, Беларуская хрысціянская дэмакратыя, Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя, Камуністычная партыя Заходняй Беларусі, Беларускі пасольскі клуб, Блок нацыянальных меншасцяў, а таксама самая масавая палітычная арганізацыя — Беларуская сялянска-работніцкая грамада (БСРГ). Вялікую асветніцкую працу вялі ўправа Таварыства беларускай школы, Беларускі студэнцкі саюз, Беларускі сялянскі саюз, Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый. Працаваў Беларускі музей імя Івана Луцкевіча, у якім збіраліся ўнікальныя артэфакты беларускай гісторыі і культуры.

У гэты час выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў розных палітычных кірункаў (ад хрысціянскіх дэмакратаў да камуністаў). У горадзе жылі і працавалі выдатныя дзеячы: А. Луцкевіч, М. Гарэцкі, Б. Тарашкевіч, У. Самойла, святар А. Станкевіч, кампазітар Р. Шырма, дырыжор Г. Цітовіч, мастакі П. Сергіевіч, Я. Драздовіч, паэты М. Танк, Н. Арсеннева і іншыя. У 1930-я гады польскія ўлады разгарнулі рэпрэсіі: была забаронена дзейнасць ТБШ, закрываліся беларускія школы і выданні.

 Другая сусветная вайна і савецкі перыяд 
19 верасня 1939 года Вільня была занята часцямі Чырвонай Арміі. Першыя тыдні горад знаходзіўся ў беларускай савецкай арбіце: пачала выходзіць газета «Віленская праўда», праходзілі масавыя мітынгі за далучэнне горада да Беларускай ССР, імкліва пашыралася беларускамоўная школьная адукацыя. Аднак 10 кастрычніка 1939 года СССР падпісаў з Літвой дагавор, паводле якога Вільня і частка Віленскага края перадаваліся Літоўскай Рэспубліцы (узамен на размяшчэнне савецкіх вайсковых баз). Старшыня Рады БНР В. Захарка накіраваў афіцыйны пратэст супраць гэтага акта. Адразу пасля перадачы горада НКУС арыштаваў шэраг ключавых беларускіх дзеячаў (А. Луцкевіча, У. Самойлу, М. Краўцова і інш.). У жніўні 1940 года Літва была інкарпаравана ў склад СССР.

Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) у горадзе функцыянаваў Беларускі нацыянальны камітэт, працягвалі працу беларуская гімназія і настаўніцкая семінарыя, выдавалася газета «Беларускі голас». Пасля вызвалення горада савецкімі войскамі ў ліпені 1944 года ўмовы для беларускага нацыянальнага жыцця сталі немагчымымі. Амаль усе беларускія ўстановы былі ліквідаваны. Беларускі музей быў зачынены, а яго ўнікальныя калекцыі раскіданы па літоўскіх музэйных фондах і бібліятэках. Адбываўся моцны прыток літоўскага насельніцтва і масавая паланізацыя беларусаў-католікаў. Многія беларускія нацыянальныя дзеячы, якія засталіся ў горадзе, былі арыштаваны і дэпартаваны ў лагеры.

 Сучаснасць 
Адраджэнне беларускага жыцця ў Вільні пачалося з канца 1980-х гадоў на хвалі руху за незалежнасць Літвы. У 1987 годзе было створана Таварыства беларускай культуры, пачаў дзейнічаць клуб аматараў беларускай народнай творчасці «Сябрына». Менавіта ў Вільні ў 1989 годзе адбыўся Устаноўчы з'езд Беларускага Народнага Фронту «Адраджэньне». З 1989 года на літоўскім тэлебачанні і радыё з'явіліся беларускамоўныя перадачы. У 1991 годзе было адноўлена выданне газеты «Наша Ніва» (якая пазней пераехала ў Мінск). Пры Віленскім педагагічным універсітэце пачала працаваць кафедра беларускай мовы, літаратуры і этнакультуры. У 1992 годзе створана Каардынацыйная рада Беларускага згуртавання ў Літве, а ў 1993 годзе адноўлена Таварыства беларускай школы і адкрыта беларуская сярэдняя школа.

У 2005 годзе пасля закрыцця ўладамі Беларусі ў Мінску ў Вільню перамясціўся Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (ЕГУ), які працягвае працаваць як беларуская ўніверсітэцкая інстытуцыя ў выгнанні.

 Дэмаграфія і валоданне беларускай мовай 
Паводле даных перапісу 2001 года, у Вільні налічвалася 542 287 жыхароў. Этнічнымі беларусамі сябе назвалі 21 484 чалавекі, што складала каля 4,0 % ад агульнага насельніцтва горада і рабіла іх чацвёртай па велічыні этнічнай групай пасля літоўцаў, палякаў і рускіх. Перапіс 2011 года зафіксаваў у горадзе зніжэнне колькасці этнічных беларусаў да 18 027 чалавек (пры агульным насельніцтве ў 524 406 чалавек). 

Паводле даных перапісу насельніцтва і жыллёвага фонду 2021 года (які ўпершыню ў гісторыі краіны праводзіўся выключна на аснове адміністрацыйных даных з дзяржаўных рэгістраў), у Віленскім гарадскім самакіраванні (горадзе Вільні) пражывала 15 156 этнічных беларусаў з агульнага насельніцтва ў 556 490 чалавек. Сярод гарадскіх старостваў (раёнаў) найбольшая колькасць беларусаў была зафіксавана ў Новай Вільні (2 105 чалавек), Фабіёнішках (1 227 чалавек), Навінках (1 201 чалавек) і Жырмунах (1 071 чалавек). У Віленскім раённым самакіраванні, якое ахоплівае прыгарады, у гэты ж час налічвалася 3 139 этнічных беларусаў.

Адначасова з гэтым статыстыка паказвае пэўную розніцу паміж этнічнай прыналежнасцю і рэальным валоданнем беларускай мовай. Паводле даных перапісу 2021 года, ва ўсёй Літоўскай Рэспубліцы налічвалася 9 800 чалавек, якія пазначылі валоданне беларускай мовай. З іх пераважная большасць сканцэнтравана ў Віленскім павеце — 7 438 чалавек. Непасрэдна ў Віленскім гарадскім самакіраванні колькасць асоб, якія валодаюць беларускай мовай, склала 4 854 чалавекі, а ў Віленскім раённым самакіраванні — 1 088 чалавек.

 Крыніцы 

 Літаратура 




Катэгорыя:Беларусы ў Вільні
Катэгорыя:Беларусы ў Літве