Скасаванне ордэна езуітаў

Скасаванне Таварыства Ісуса — выгнанне членаў ордэна езуітаў з большасці краін Заходняй Еўропы і іх калоній, якое пачалося ў 1759 годзе, а таксама афіцыйная ліквідацыя ордэна Святым Прастолам у 1773 годзе. Папства задаволіла антыезуіцкія патрабаванні еўрапейскіх манархаў без асаблівага супраціву.

Езуіты былі паслядоўна выгнаны з Партугальскай імперыі (1759), Францыі (1764), Неапалітанскага і Сіцылійскага каралеўстваў, Мальты (пад уладай гаспітальераў), Герцагства Парма і П’ячэнца, Іспанскай імперыі (1767), а таксама з Аўстрыі і Венгрыі (1782).

Гісторыкі вылучаюць мноства фактараў, якія прывялі да скасавання. Езуітаў, якія не цураліся ўдзелу ў палітыцы, падазравалі з-за іх блізкасці да Папы і ўплыву на рэлігійныя і палітычныя справы незалежных дзяржаў. У Францыі гэта было спалучэнне многіх уплываў: ад янсенізму і вальнадумства да пануючай тады нецярпімасці да «старога рэжыму». Абсалютныя манархіі, якія спрабавалі цэнтралізаваць і секулярызаваць палітычную ўладу, разглядалі езуітаў як наднацыянальную арганізацыю, занадта моцна звязаную з папствам і занадта аўтаномную ад манархаў, на тэрыторыі якіх яны дзейнічаліIda Altman, et al., The Early History of Greater Mexico, Pearson, 2003, p. 310..

Сваім брэвэ Dominus ac Redemptor (21 ліпеня 1773 года) Папа Клімент XIV скасаваў Таварыства як fait accompli (звершаны факт). Аднак ордэн не знік цалкам. Ён працягваў дзейнічаць падпольна ў Кітаі, а таксама легальна ў Расійская імперыі (на тэрыторыі Беларусі), Прусіі і Злучаных Штатах. У Расіі Кацярына II дазволіла заснаваць новы навіцыят. У 1814 годзе наступны Папа, Пій VII, аднавіў Таварыства Ісуса ў яго ранейшых правінцыях, і езуіты пачалі аднаўляць сваю працу ў краінах Еўропы.

 Перадумовы 
Да ганенняў XVIII стагоддзя езуіты ўжо падвяргаліся выгнанням, напрыклад, з тэрыторый Венецыянскай рэспублікі паміж 1606 і 1656–1657 гадамі ў рамках спрэчак паміж Рэспублікай і папствам, якія пачаліся з Венецыянскага інтэрдыкта рэцэнзуемая кніга .

Да сярэдзіны XVIII стагоддзя Таварыства набыло рэпутацыю ўплывовай сілы ў палітычным манеўраванні і эканамічным поспеху. Манархі многіх еўрапейскіх дзяржаў усё больш насцярожана ставіліся да таго, што яны лічылі празмерным умяшаннем з боку замежнай арганізацыі. Выгнанне езуітаў давала дадатковую выгаду — магчымасць канфіскаваць назапашаныя ордэнам багацці і маёмасць. Аднак гісторык Чарльз Гібсан перасцерагае: «Наколькі гэта паслужыла матывам для выгнання, мы не ведаем».

Розныя дзяржавы скарысталіся рознымі падзеямі для прыняцця мер. Серыя палітычных канфліктаў, асабліва ў Францыі і Партугаліі, пачалася са спрэчак вакол тэрыторый у 1750 годзе і завяршылася разрывам дыпламатычных адносін і роспускам Таварыства Папам на большай частцы Еўропы, і нават некаторымі пакараннямі смерцю. У рознай ступені былі ўцягнуты Партугальская імперыя, Францыя, Неапаль і Сіцылія, Парма і Іспанская імперыя.

Канфлікты пачаліся з гандлёвых спрэчак у 1750 годзе ў Партугаліі, у 1755 годзе ў Францыі і ў канцы 1750-х гадоў у Неапалі і Сіцыліі. У 1758 годзе ўрад Жазэ I у Партугаліі скарыстаўся слабеючай уладай Папы Бенедыкта XIV і дэпартаваў езуітаў з Паўднёвай Амерыкі пасля перамяшчэння іх разам з карэнным насельніцтвам і кароткага ваеннага канфлікту (Вайна гуарані), афіцыйна забараніўшы ордэн у 1759 годзе. У 1762 годзе Парыжскі парламент (суд, а не заканадаўчы орган) вынес рашэнне супраць Таварыства ў буйной справе аб банкруцтве пад ціскам розных груп — ад унутрыцаркоўных да свецкіх дзеячаў, такіх як маркіза дэ Пампадур, фаварытка караля. Аўстрыя і Каралеўства Абедзвюх Сіцылій скасавалі ордэн указам у 1767 годзе.

 Ход падзей 

 Першае нацыянальнае скасаванне: Партугалія і яе імперыя (1759) 
Паміж партугальскай каронай і езуітамі існавала даўняя напружанасць, якая ўзмацнілася, калі граф Аэйрас (пазней маркіз дэ Памбал) стаў дзяржаўным міністрам. Кульмінацыяй стала выгнанне езуітаў у 1759 годзе. Падставай паслужыла «справа Тавора» ў 1758 годзе, якую можна разглядаць як нагоду для выгнання і канфіскацыі маёмасці каронайJames Lockhart and Stuart B. Schwartz, Early Latin America. Cambridge: Cambridge University Press 1983, p. 391.. Паводле гісторыкаў Джэймса Локхарта і Сцюарта Б. Шварца, «незалежнасць езуітаў, іх улада, багацце, кантроль над адукацыяй і сувязі з Рымам зрабілі іх відавочнымі мішэнямі для памбалаўскай мадэлі крайняга рэгалізму»Lockhart and Schwartz, Early Latin America, p. 391..

Канфлікт пачаўся з абмену каланіяльнымі тэрыторыямі ў Паўднёвай Амерыцы з Іспаніяй. Паводле сакрэтнай Мадрыдскай дамовы 1750 года, Партугалія аддала Іспаніі спрэчную калонію Сакрамента ў вусце ракі Ла-Плата ў абмен на Сем рэдукцый Парагвая — аўтаномныя езуіцкія місіі. Карэннаму насельніцтву (гуарані) было загадана пакінуць свае землі. Гуарані паўсталі, пачалася Вайна гуарані, якая скончылася для іх катастрофай. У Партугаліі разгарнулася інфармацыйная вайна, у якой езуітаў асуджалі альбо абаранялі за тое, што яны больш за стагоддзе ратавалі гуарані ад рабства. Партугальскія каланізатары дамагліся выгнання езуітаўPollen, John Hungerford. "The Suppression of the Jesuits (1750-1773)" The Catholic Encyclopedia. Vol. 14. New York: Robert Appleton Company, 1912. 26 March 2014.

1 красавіка 1758 года Памбал пераканаў састарэлага Папу Бенедыкта XIV прызначыць партугальскага кардынала Франсішку дэ Салданья да Гама для расследавання абвінавачванняў супраць езуітаўPrestage, Edgar. "Marquis de Pombal" The Catholic Encyclopedia. Vol. 12. New York: Robert Appleton Company, 1911. 26 March 2014. Бенедыкт скептычна ставіўся да цяжару меркаваных злоўжыванняў. Ён загадаў правесці «дэталёвае расследаванне», але для захавання рэпутацыі Таварыства ўсе сур'ёзныя справы павінны былі перадавацца яму. Бенедыкт памёр у наступным месяцы. 15 мая Салданья абвясціў, што езуіты вінаватыя ў «незаконным, публічным і скандальным гандлі» ў Партугаліі і яе калоніях. Ён не наведваў езуіцкія дамы, як было загадана, і вынес рашэнне па пытаннях, якія Папа пакінуў за сабой.

Памбал звязаў езуітаў са справай Тавора (спробай замаху на караля 3 верасня 1758 года) на падставе іх сяброўства з некаторымі з меркаваных змоўшчыкаў. 19 студзеня 1759 года ён выдаў указ аб секвестры маёмасці Таварыства ў партугальскіх уладаннях. У верасні таго ж года ён дэпартаваў партугальскіх айцоў, колькасцю каля тысячы чалавек, у Папскую вобласць, утрымліваючы іншаземцаў у турме. Сярод арыштаваных і пакараных смерцю быў Габрыэль Малагрыда, езуіцкі спавядальнік Леаноры дэ Тавора, якога абвінавацілі ў «злачынствах супраць веры». Пасля пакарання смерцю Малагрыды ў 1759 годзе партугальская карона ліквідавала Таварыства. Партугальскі пасол быў адкліканы з Рыма, а папскі нунцый высланы. Дыпламатычныя адносіны паміж Партугаліяй і Рымам былі разарваны да 1770 года.


 Скасаванне ў Францыі (1764) 
У Францыі працэс пачаўся ў калоніі Марцініка, дзе Таварыства Ісуса мела камерцыйныя інтарэсы на цукровых плантацыях, дзе працавалі чорныя рабы і свабодныя рабочыя. Іх вялікія місійныя плантацыі ўключалі вялікую колькасць мясцовага насельніцтва. Каталіцкая энцыклапедыя ў 1908 годзе пісала, што практыка місіянераў асабіста займацца продажам вырабленых тавараў (анамалія для рэлігійнага ордэна) «дазвалялася часткова для пакрыцця бягучых выдаткаў місіі, часткова для абароны простых, дзіцячых тубыльцаў ад звычайнай пошасці несумленных пасрэднікаў».

Айцец Антуан Лавалет, настаяцель місій на Марцініцы, стаў адным з найбуйнейшых уладальнікаў зямлі і рабоў на востраве. Але пасля пачатку Сямігадовай вайны з Вялікабрытаніяй караблі, якія перавозілі тавары ацэначным коштам 2 000 000 ліўраў, былі захоплены, і Лавалет не змог выплаціць свае вельмі вялікія даўгі і збанкрутаваў. Яго крэдыторы звярнуліся да езуіцкага пракуратара ў Парыжы з патрабаваннем аплаты. Аднак той адмовіўся несці адказнасць за даўгі незалежнай місіі, хоць і прапанаваў весці перамовы аб урэгуляванні. Крэдыторы звярнуліся ў суд і атрымалі станоўчае рашэнне ў 1760 годзе, якое абавязвала Таварыства заплаціць.

Па парадзе сваіх адвакатаў езуіты падалі апеляцыю ў Парыжскі парламент. Гэта аказалася неразумным крокам. Парламент не толькі падтрымаў суд ніжэйшай інстанцыі 8 мая 1761 года, але, атрымаўшы справу ў свае рукі, праціўнікі езуітаў у гэтым сходзе вырашылі нанесці ўдар па ордэне. Пад агнём крытыкі за валютныя спекуляцыі і абвінавачванні ў катаванні і забойстве чатырох рабоў, Лавалет выйшаў з ордэна езуітаў у 1762 годзе.

У езуітаў было шмат праціўнікаў. Янсеністы былі шматлікімі сярод ворагаў артадаксальнай партыі. Сарбона, адукацыйны канкурэнт, далучылася да галіканцаў, філосафаў і энцыклапедыстаў. Людовік XV быў слабым; яго жонка і дзеці былі за езуітаў; яго здольны першы міністр, герцаг дэ Шуазёль, гуляў на руку парламенту, а каралеўская фаварытка, маркіза дэ Пампадур, якой езуіты адмовілі ў адпушчэнні грахоў, бо яна жыла ў граху з каралём Францыі, была рашучым апанентам.

Напад на езуітаў пачаўся 17 красавіка 1762 года сімпатыкам янсенізму абатам Анры Філіпам дэ Шавеленам, які асудзіў Канстытуцыю Таварыства Ісуса. 6 жніўня 1762 года генеральны адвакат Жалі дэ Флеры прапанаваў парламенту канчатковую пастанову, якая асуджала Таварыства на знікненне. Аднак умяшанне караля прынесла восем месяцаў адтэрміноўкі. Тым часам дваром быў прапанаваны кампраміс: калі французскія езуіты аддзеляцца ад Таварыства, якое ўзначальвае генерал непасрэдна пад уладай Папы, і пяройдуць пад уладу французскага вікарыя, з французскімі звычаямі, як у Галіканскай царкве, Карона іх абароніць. Французскія езуіты, адкінуўшы галіканства, адмовіліся даць згоду. 1 красавіка 1763 года калегіумы былі зачыненыя, а паводле наступнай пастановы ад 9 сакавіка 1764 года езуіты павінны былі адмовіцца ад сваіх зарокаў пад пагрозай выгнання.

У канцы лістапада 1764 года кароль падпісаў указ аб роспуску Таварыства ва ўсіх сваіх уладаннях, хоць некаторыя правінцыйныя парламенты ўсё яшчэ абаранялі іх, напрыклад, Франш-Кантэ, Эльзас і Артуа. У праекце ўказа ён выкрасліў шматлікія пункты, якія мелі на ўвазе віну Таварыства, і, пішучы герцагу дэ Шуазёлю, заключыў: «Калі я прымаю парады іншых дзеля міру ў маім каралеўстве, вы павінны ўнесці змены, якія я прапаную, інакш я нічога не зраблю. Я больш нічога не скажу, каб не сказаць занадта шмат»Vogel, Christine: The Suppression of the Society of Jesus, 1758–1773, European History Online, Mainz: Institute of European History, 2011, retrieved: November 11, 2011..

 Заняпад езуітаў у Новай Францыі 
Пасля перамогі Брытаніі ў 1759 годзе ў бітве супраць французаў у Квебеку, Францыя страціла сваю паўночнаамерыканскую тэрыторыю Новай Францыі, дзе езуіцкія місіянеры ў XVII стагоддзі актыўна дзейнічалі сярод карэнных народаў. Брытанскае праўленне мела наступствы для езуітаў у Новай Францыі, але іх колькасць і месцы ўжо знаходзіліся ў заняпадзе. Яшчэ ў 1700 годзе езуіты прынялі палітыку простага падтрымання сваіх існуючых пастоў замест спробаў заснаваць новыя па-за межамі Квебека, Манрэаля і АтавыJ.H. Kennedy. Jesuit and Savage in New France (New Haven: Yale University Press, 1950), 49..

Як толькі Новая Францыя апынулася пад кантролем Вялікабрытаніі, брытанцы забаранілі іміграцыю любых новых езуітаў. Да 1763 года толькі дваццаць адзін езуіт усё яшчэ знаходзіўся ў тым, што цяпер стала брытанскай калоніяй Квебек. Да 1773 года засталося толькі адзінаццаць езуітаў. У тым жа годзе брытанская карона заявіла правы на маёмасць езуітаў у Канадзе і абвясціла, што Таварыства Ісуса ў Новай Францыі распушчанаJ.H. Kennedy. Jesuit and Savage in New France (New Haven: Yale University Press, 1950), 53..

 Скасаванне ў Іспанскай імперыі (1767) 
 Падзеі, якія прывялі да іспанскага скасавання 
Скасаванне ў Іспаніі і іспанскіх калоніях, а таксама ў яе залежных тэрыторыях, Неапалітанскім каралеўстве і Сіцылійскім каралеўстве, стала апошнім з выгнанняў, пасля таго як Партугалія (1759) і Францыя (1764) ужо задалі тэндэнцыю. Іспанская карона ўжо пачала шэраг адміністрацыйных і іншых змен у сваёй заморскай імперыі, такіх як рэарганізацыя віцэ-каралеўстваў, пераасэнсаванне эканамічнай палітыкі і стварэнне арміі, таму выгнанне езуітаў разглядаецца як частка гэтай агульнай тэндэнцыі, вядомай як рэформы Бурбонаў. Рэформы былі накіраваны на стрымліванне растучай аўтаноміі і самаўпэўненасці іспанцаў, народжаных у Амерыцы (крэолаў), аднаўленне кантролю кароны і павелічэнне даходаўVirginia Guedea, "The Old Colonialism Ends, the New Colonialism Begins", in The Oxford History of Mexico, edited by Michael Meyer and William Beezley, New York: Oxford University Press, 2000, p. 278.. Некаторыя гісторыкі сумняваюцца, што езуіты былі вінаватыя ў інтрыгах супраць іспанскай кароны, якія выкарыстоўваліся ў якасці непасрэднай прычыны выгнанняJames Lockhart and Stuart Schwartz, Early Latin America, New York: Cambridge University Press 1983, p. 350..

Сучаснікі ў Іспаніі прыпісвалі скасаванне езуітаў «бунт супраць Эскілачэ», названым у гонар італьянскага міністра караля Карла III, якія выліліся пасля прыняцця закона аб раскошы. Закон, які накладваў абмежаванні на нашэнне мужчынамі аб'ёмных плашчоў і капелюшоў-самбрэра, быў успрыняты як «абраза кастыльскага гонару»D.A. Brading, The First America: The Spanish Monarchy, Creole Patriots, and the Liberal State, 1492–1867. Cambridge: Cambridge University Press 1991, 499..

Кароль Карл збег у вёску, калі раз'юшаны натоўп пратэстоўцаў накіраваўся да каралеўскага палаца. Натоўп крычаў: «Жыве Іспанія! Смерць Эскілачэ!». Яго фламандская палацавая гвардыя зрабіла папераджальныя стрэлы над галовамі людзей. Паводле адной справаздачы, група езуіцкіх святароў з'явілася на сцэне, супакоіла пратэстоўцаў прамовамі і адправіла іх дадому. Карл вырашыў адмяніць павышэнне падаткаў і ўказ аб капелюшах і звольніў свайго міністра фінансаўManfred Barthel. The Jesuits: History and Legend of the Society of Jesus. Translated and adapted from German by Mark Howson. William Morrow & Co., 1984, pp. 222–223..

Манарх і яго саветнікі былі ўстрывожаныя паўстаннем, якое кінула выклік каралеўскай уладзе. Езуітаў абвінавацілі ў падбухторванні натоўпу і публічным абвінавачванні манарха ў рэлігійных злачынствах. Педра Радрыгес дэ Кампаманес, пракурор Кастыльскай рады, выказаў гэты погляд у справаздачы, якую прачытаў кароль. Карл загадаў склікаць спецыяльную каралеўскую камісію для распрацоўкі генеральнага плана па выгнанні езуітаў. Камісія ўпершыню сабралася ў студзені 1767 года. Яна мадэлявала свой план на тактыцы, выкарыстанай Філіпам IV у Францыі супраць тампліераў у 1307 годзе — робячы акцэнт на элеменце нечаканасціManfred Barthel. The Jesuits: History and Legend of the Society of Jesus. Translated and adapted from German by Mark Howson. William Morrow & Co., 1984, p. 223.. Дарадца Карла Кампаманес напісаў трактат пра тампліераў у 1747 годзе, што магло паўплываць на рэалізацыю скасавання езуітаўPedro Rodríguez de Campomanes, Dissertaciones históricas del orden, y Cavallería de los templarios, o resumen historial de sus principios, fundación, instituto, progressos, y extinción en el Concilio de Viena. Y un apéndice, o suplemento, en que se pone la regla de esta orden, y diferentes Privilegios de ella, con muchas Dissertaciones, y Notas, tocantes no solo à esta Orden, sino à las de S. Juan, Teutonicos, Santiago, Calatrava, Alcantara, Avis, Montesa, Christo, Monfrac, y otras Iglesias, y Monasterios de España, con varios Cathalogos de Maestres. Madrid: Oficina de Antonio Pérez de Soto.. Адзін гісторык сцвярджае: «[Карл] ніколі не адважыўся б выгнаць езуітаў, калі б не быў упэўнены ў падтрымцы ўплывовай партыі ўнутры іспанскай царквы». Янсеністы і жабрацкія ордэны даўно выступалі супраць езуітаў і імкнуліся абмежаваць іх уладу.

 Сакрэтны план выгнання 
Міністры караля Карла трымалі свае абмеркаванні ў сакрэце, як і сам кароль, які дзейнічаў паводле «тэрміновых, справядлівых і неабходных прычын, якія я пакідаю ў сваім каралеўскім розуме». Перапіска Бернарда Танучы, антыклерыкальнага міністра Карла ў Неапалі, змяшчае ідэі, якія час ад часу кіравалі іспанскай палітыкай. Карл кіраваў сваім урадам праз графа Аранду, чытача Вальтэра, і іншых лібералаў.

Пасяджэнне камісіі 29 студзеня 1767 года запланавала выгнанне езуітаў. Сакрэтныя загады, якія павінны былі быць адкрыты на досвітку 2 красавіка, былі разасланы ўсім правінцыйным віцэ-каралям і раённым вайсковым камандзірам у Іспаніі. Кожны запячатаны канверт утрымліваў два дакументы. Адным была копія арыгінальнага ўказа аб выгнанні «ўсіх членаў Таварыства Ісуса» з іспанскіх уладанняў Карла і канфіскацыі ўсёй іх маёмасці. Другі інструктаваў мясцовых чыноўнікаў акружыць езуіцкія калегіумы і рэзідэнцыі ў ноч на 2 красавіка, арыштаваць езуітаў і арганізаваць іх адпраўку на караблі, якія чакалі іх у розных партах. Заключны сказ караля Карла абвяшчаў: «Калі пасля пасадкі на карабель у раёне вашага камандавання будзе знойдзены хоць адзін езуіт, нават хворы ці паміраючы, рыхтуйцеся да пакарання смерцю»Manfred Barthel. The Jesuits: History and Legend of the Society of Jesus. Translated and adapted from German by Mark Howson. William Morrow & Co., 1984, pp. 223–224..

Папа Клімент XIII, якому іспанскі пасол прад'явіў падобны ўльтыматум за некалькі дзён да ўступлення ўказа ў сілу, спытаў караля Карла: «Якой уладай?» і прыгразіў яму вечным праклёнам. Папа Клімент не змог рэалізаваць свой пратэст, і выгнанне адбылося паводле плануManfred Barthel. The Jesuits: History and Legend of the Society of Jesus. Translated and adapted from German by Mark Howson. William Morrow & Co., 1984, pp. 224–226..

 Выгнанне езуітаў з Мексікі (Новай Іспаніі) 
У Новай Іспаніі езуіты актыўна евангелізавалі індзейцаў на паўночнай мяжы. Але іх асноўная дзейнасць заключалася ў навучанні элітных крэольскіх мужчын (іспанцаў, народжаных у Амерыцы), многія з якіх самі сталі езуітамі. З 678 езуітаў, выгнаных з Мексікі, 75% былі мексіканскага паходжання. У канцы чэрвеня 1767 года іспанскія салдаты вывезлі езуітаў з іх 16 місій і 32 станцый у Мексіцы. Ні адзін езуіт не мог быць вызвалены ад указу караля, незалежна ад узросту або хваробы. Многія памерлі падчас пераходу па сцежцы, абсаджанай кактусамі, да порта Веракрус на ўзбярэжжы Мексіканскага заліва, дзе іх чакалі караблі для адпраўкі ў італьянскае выгнаннеDon DeNevi and Noel Francis Moholy. Junípero Serra: The Illustrated Story of the Franciscan Founder of California's Missions. Harper & Row, 1985, p. 7..

У Мексіцы адбыліся пратэсты супраць выгнання такой колькасці езуітаў, якія былі членамі элітных сем'яў. Але самі езуіты падпарадкаваліся загаду. Паколькі езуіты валодалі вялікімі зямельнымі маёнткамі ў Мексіцы, якія падтрымлівалі іх евангелізацыю карэнных народаў і адукацыйную місію для крэольскіх эліт, маёмасць стала крыніцай багацця для кароны. Карона прадала іх з аўкцыёну, папоўніўшы казну, а іх пакупнікі-крэолы атрымалі прадукцыйныя, добра кіраваныя ўладанніIda Altman et al., The Early History of Greater Mexico, Pearson 2003, pp. 310–311.. Многія крэольскія сем'і былі абураныя дзеяннямі кароны, разглядаючы гэта як «дэспатычны акт»Susan Deans-Smith, "Bourbon Reforms", Encyclopedia of Mexico: History, Society, Culture, volume 1. Michael S. Werner, ed., Chicago: Fitzroy Dearborn 1997, pp. 153–154.. Адзін вядомы мексіканскі езуіт, Франсіска Хаўер Клавіхера, падчас свайго італьянскага выгнання напісаў важную гісторыю Мексікі з акцэнтам на карэнныя народыD.A. Brading, The First America: The Spanish Monarchy, Creole Patriots, and the Liberal State, 1492–1867. Cambridge: Cambridge University Press 1991, pp. 453–458.. Аляксандр фон Гумбальт, вядомы нямецкі вучоны, які правёў год у Мексіцы ў 1803–04 гадах, высока ацаніў працу Клавіхера па гісторыі карэнных народаў МексікіD.A. Brading, The First America, pp. 523–524, 526–527..

З-за ізаляцыі іспанскіх місій на паўвостраве Баха-Каліфорнія ўказ аб выгнанні не прыбыў туды да прыбыцця новага губернатара Гаспара дэ Партолы 30 лістапада. Да 3 лютага 1768 года салдаты Партолы вывезлі 16 езуіцкіх місіянераў паўвострава з іх пастоў і сабралі іх у Ларэта, адкуль яны адплылі на мацярык Мексікі і адтуль у Еўропу. Выказваючы спачуванне езуітам, Партола абыходзіўся з імі добра, нават калі паклаў канец іх 70-гадоваму будаўніцтву місій у Баха-КаліфорнііMaynard Geiger. The Life and Times of Fray Junípero Serra: The Man Who Never Turned Back. Academy of American Franciscan History, 1959, vol. 1, pp. 182–183.. Езуіцкія місіі ў Баха-Каліфорніі былі перададзеныя францысканцам, а пасля дамініканцам, а будучыя місіі ў Альта-Каліфорніі былі заснаваныя францысканцаміRobert Michael Van Handel, "The Jesuit and Franciscan Missions in Baja California." M.A. thesis. University of California, Santa Barbara, 1991..

Змены ў іспанскіх калоніях у Новым Свеце былі асабліва вялікімі, паколькі місіі часта дамінавалі ў аддаленых паселішчах. Амаль імгненна ў гарадах місій Саноры і Арызоны «чорныя рызы» (езуіты) зніклі, і іх замянілі «шэрыя рызы» (францысканцы).

 Выгнанне з Філіпінаў 
Езуіты былі неўзабаве выцесненыя з Філіпінаў, якія яны навярнулі з анімізму, індуізму і ісламу ў хрысціянства. Каралеўскі ўказ аб выгнанні Таварыства Ісуса з Іспаніі і яе ўладанняў дасягнуў Манілы 17 мая 1768 года. Паміж 1769 і 1771 гадамі езуіты былі перавезены з Іспанскай Ост-Індыі ў Іспанію і дэпартаваныя ў Італію.

 Высылка іспанскіх езуітаў у Італію 
Іспанскія салдаты сабралі езуітаў у Мексіцы, адвялі іх на ўзбярэжжа і змясцілі ў трумы іспанскіх ваенных караблёў, якія накіроўваліся ў італьянскі порт Чывітавек'я ў Папскай вобласці. Калі яны прыбылі, Папа Клімент XIII адмовіўся дазволіць караблям высадзіць зняволеных на папскую тэрыторыю. Абстраляныя артылерыйскімі батарэямі з берага Чывітавекк'і, іспанскія ваенныя караблі былі вымушаныя шукаць якарную стаянку ля вострава Корсіка, які тады залежаў ад Генуі. Але паколькі на Корсіцы ўспыхнула паўстанне, спатрэбілася пяць месяцаў, каб некаторыя з езуітаў ступілі на зямлю.

Некалькі гісторыкаў ацэньваюць колькасць дэпартаваных езуітаў у 6000 чалавек. Але незразумела, ці ахоплівае гэтая лічба толькі Іспанію ці распаўсюджваецца на заморскія калоніі Іспаніі (у прыватнасці, Мексіку і Філіпіны)Manfred Barthel. The Jesuits: History and Legend of the Society of Jesus. Translated and adapted from German by Mark Howson. William Morrow & Co., 1984, p. 225, footnote.. Езуіцкі гісторык Хуберт Бехер сцвярджае, што каля 600 езуітаў памерлі падчас плавання і чаканняHubert Becher, SJ. Die Jesuiten: Gestalt und Geschichte des Ordens. Munich, 1951..

У Неапалі міністр караля Карла Бернарда Танучы праводзіў падобную палітыку: 3 лістапада езуітаў без абвінавачвання і суда перавялі праз мяжу ў Папскую вобласць і пагражалі смерцю, калі яны вернуцца.

Гісторык Чарльз Гібсан называе выгнанне езуітаў іспанскай каронай «раптоўным і разбуральным ходам» для зацвярджэння каралеўскага кантролюCharles Gibson, Spain in America, New York: Harper and Row, pp. 83–84.. Аднак езуіты сталі ўразлівай мішэнню для крокаў кароны па ўстанаўленні большага кантролю над царквой; акрамя таго, некаторыя рэлігійныя і дыяцэзіяльныя святары і грамадзянскія ўлады варожа ставіліся да іх і не пратэставалі супраць іх выгнанняClarence Haring, The Spanish Empire in America, Oxford University Press, 1947, p. 206..

Акрамя 1767 года, езуіты былі скасаваныя і забароненыя ў Іспаніі яшчэ двойчы, у 1834 і 1932 гадах. Іспанскі кіраўнік Франсіска Франка адмяніў апошняе скасаванне ў 1938 годзе.

 Эканамічны ўплыў на Іспанскую імперыю 
Скасаванне ордэна мела доўгатэрміновыя эканамічныя наступствы ў Амерыцы, асабліва ў тых раёнах, дзе яны мелі свае місіі або рэдукцыі — аддаленых раёнах, дзе дамінавалі карэнныя народы, такія як Парагвай і Архіпелаг Чылаэ. У Місьёнэсе, у сучаснай Аргенціне, іх скасаванне прывяло да рассейвання і заняволення карэнных гуарані, якія жылі ў рэдукцыях, і доўгатэрміновага заняпаду індустрыі ерба-матэ, ад якога яна аднавілася толькі ў XX стагоддзі.

У Акоа, рэгіён Вальпараіса, Чылі, фальклор кажа, што езуіты пакінулі пасля сябе вялікі скарб пасля свайго скасавання.

Са скасаваннем Таварыства Ісуса ў Іспанскай Амерыцы езуіцкія вінаграднікі ў Перу былі прададзеныя з аўкцыёну, але новыя ўладальнікі не мелі такога ж вопыту, як езуіты, што спрыяла зніжэнню вытворчасці віна і піска.

 Скасаванне на Мальце 

Мальта ў той час была васалам Сіцылійскага каралеўства, і Вялікі магістр Мануэль Пінту да Фансека, сам партугалец, рушыў услед прыкладу, выгнаўшы езуітаў з вострава і канфіскаваўшы іх маёмасць. Гэтыя актывы былі выкарыстаны для заснавання Мальтыйскага ўніверсітэта ўказам, падпісаным Пінту 22 лістапада 1769 года, што аказала працяглы ўплыў на сацыяльнае і культурнае жыццё Мальты. Езуіцкая царква ў Валеце захоўвае гэтую назву да цяперашнага часу.

 Выгнанне з Герцагства Парма 
Незалежнае Герцагства Парма і П’ячэнца было самым маленькім дваром Бурбонаў. Пармская рэакцыя на навіну аб выгнанні езуітаў з Неапаля была настолькі агрэсіўнай у сваім антыклерыкалізме, што Папа Клімент XIII 30 студзеня 1768 года звярнуўся з публічным папярэджаннем, пагражаючы герцагству царкоўнымі цэнзурамі. Пры гэтым усе двары Бурбонаў павярнуліся супраць Святога Прастола, патрабуючы поўнага роспуску езуітаў. Парма выгнала езуітаў са сваіх тэрыторый, канфіскаваўшы іх маёмасць.

 Роспуск у Рэчы Паспалітай і ВКЛ 
Ордэн езуітаў быў распушчаны ў Рэчы Паспалітай у 1773 годзе. Аднак на тэрыторыях, занятых Расійскай імперыяй падчас Першага падзелу Рэчы Паспалітай, Таварыства не было распушчана, бо расійская імператрыца Кацярына Вялікая адхіліла папскі ўказ. У Рэчы Паспалітай многія ўладанні Таварыства былі перададзеныя Адукацыйнай камісіі, першаму ў свеце Міністэрству адукацыі. Літва падпарадкавалася скасаванню.

Да пачатку 1770-х гадоў у ВКЛ езуітам належала больш за 12 тыс. валок зямлі (каля 250 тыс. га) і вялізныя лясныя ўгоддзі. Іх дзейнасць выклікала крытыку з боку прыхільнікаў Асветніцтва. Пасля скасавання ордэна ў 1773 годзе маёмасць езуіцкіх устаноў у ВКЛ перайшла да Адукацыйнай камісіі. На базе езуіцкіх калегіумаў ствараліся свецкія школы.

 Папскае скасаванне 1773 года 
міні|злева|Алегорыя роспуску ордэна езуітаў у 1773 годзе як гігантамахіі
Пасля скасавання езуітаў у многіх еўрапейскіх краінах і іх заморскіх імперыях Папа Клімент XIV выдаў папскае брэвэ 21 ліпеня 1773 года ў Рыме пад назвай Dominus ac Redemptor Noster. Гэты ўказ уключаў наступную заяву:

 Супраціў у Бельгіі 
Пасля папскага скасавання ў 1773 годзе навуковае езуіцкае Таварыства баландыстаў пераехала з Антверпена ў Брусель, дзе яны працягвалі сваю працу ў кляштары Каўдэнберг; у 1788 годзе Таварыства баландыстаў было скасавана ўрадам Аўстрыйскіх Нідэрландаў"The Bollandist Acta Sanctorum", Catholic World, Volume 28, Issue 163, Oct 1878; p. 81.

 Працяг працы езуітаў у Прусіі 
Фрыдрых Вялікі з Прусіі адмовіўся дазволіць распаўсюджванне папскага дакумента аб скасаванні ў сваёй краіне. Ордэн працягваў існаваць у Прусіі на працягу некалькіх гадоў пасля скасавання, хоць і распаўся да аднаўлення ў 1814 годзе.

 Працяг працы ў Паўночнай Амерыцы 
Многія асобныя езуіты працягвалі сваю працу як езуіты ў Квебеку, хоць апошні з іх памёр у 1800 годзе. 21 езуіт, які жыў у Паўночнай Амерыцы, падпісаў дакумент, у якім прапаноўваў сваё падпарадкаванне Рыму ў 1774 годзе. У Злучаных Штатах школы і калегіумы працягвалі працаваць і засноўвацца езуітамі.

 Расійскі супраціў скасаванню ордэна 
У Расійскай імперыі Кацярына II адмовілася дазволіць распаўсюджванне папскага дакумента аб скасаванні і нават адкрыта абараняла езуітаў ад роспуску. Адзінай дзяржавай, дзе езуіты легальна захавалі сваю арганізацыю, стала Расія. Па выніках першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) да Расіі адышлі землі ўсходняй Беларусі (Полацк, Віцебск, Магілёў, Орша, Мсціслаў), дзе дзейнічала шмат езуіцкіх устаноў, напрыклад, Полацкі езуіцкі калегіум.

Езуіцкі аддзел у Беларусі атрымаў заступніцтва імператрыцы. Ён пасвячаў святароў, кіраваў школамі і адкрываў дамы для навіцыятаў і тэрцыятаў. Захаванне ордэна разглядалася як інструмент дзяржаўна-рэлігійнай палітыкі на далучаных заходніх тэрыторыях. Расійскія ўлады імкнуліся выкарыстаць высокі адукацыйны патэнцыял езуітаў для развіцця асветы і лаяльнасці мясцовага насельніцтва.

У 1780 годзе ў Полацку быў адкрыты навіцыят. Пераемнік Кацярыны, Павел I, паспяхова папрасіў у Папы Пія VII у 1801 годзе афіцыйнага адабрэння дзейнасці езуітаў у Расіі. Езуіты, якіх узначальваў спачатку Францішак КараўRouet de Journel, M.J., La Compagnie de Jésus en Russie: un collège de Jésuites à Saint Pétersbourg (1800–16), Paris, 1922. (in French), затым аўстрыйскі славенец Габрыэль Грубер, а пасля яго смерці Тадэвуш Бжазоўскі, працягвалі пашырацца ў Расіі пры Аляксандры I, дадаючы місіі і школы ў Астрахані, Маскве, Рызе, Саратаве і Санкт-Пецярбургу, а таксама па ўсім Каўказе і Сібіры. У 1812 годзе Полацкі езуіцкі калегіум быў ператвораны ў Полацкую езуіцкую акадэмію з правамі ўніверсітэта. Многія былыя езуіты з усёй Еўропы ехалі ў Расію, каб далучыцца да санкцыянаванага там ордэна.

Аляксандр I адклікаў сваё заступніцтва над езуітамі ў 1812 годзе, але з аднаўленнем Таварыства ў 1814 годзе гэта толькі часова паўплывала на ордэн. Урэшце, Аляксандр выгнаў езуітаў з Санкт-Пецярбурга ў 1815 годзе, а ў сакавіку 1820 года — з усёй Расійскай імперыі.

 Расійскае заступніцтва аднаўленню ў Еўропе і Паўночнай Амерыцы 
Пад патранажам «Рускага таварыства» езуіцкія правінцыі былі эфектыўна адноўлены ў Вялікабрытаніі ў 1803 годзе (дзе яны былі забаронены ў Англіі законам 1584 года), у Каралеўстве Сіцыліі ў 1803 годзе і ў Злучаных Штатах у 1805 годзе. «Рускія» аддзяленні былі таксама ўтвораны ў Бельгіі, Італіі, Нідэрландах і Швейцарыі.

 Згода ў Аўстрыі і Венгрыі 
Указ аб секулярызацыі аўстарыйскага эрцгерцага і нямецкага імператара Іосіфа II, выдадзены 12 студзеня 1782 года для Аўстрыі і Венгрыі, забараняў некалькі манаскіх ордэнаў, не звязаных з навучаннем або лячэннем. Ён ліквідаваў 140 кляштараў (дзе жылі 1484 манахі і 190 манашак). Сярод забароненых манаскіх ордэнаў былі езуіты, камедулы, капуцыны, кармеліты, картэзіянцы, кларыскі, бенедыктынцы, цыстэрцыянцы, дамініканцы, францысканцы, паўліны і прэманстранты, а іх багацці былі перададзеныя ў Рэлігійны фонд.

Яго антыклерыкальныя і ліберальныя новаўвядзенні вымусілі Папу Пія VI наведаць Іосіфа II у сакавіку 1782 года. Ён ветліва прыняў Папу і прадставіў сябе добрым каталіком, але адмовіўся паддацца ўплыву.

 Роля ў войнах за незалежнасць у Лацінскай Амерыцы 
Езуіты стварылі розныя рэдукцыі ў Іспанскай Лацінскай Амерыцы і на Філіпінах; гэта былі тэакратычныя хрысціянскія гарады-дзяржавы, часта напаўнезалежныя ад каланіяльнага кантролю, у якіх рымска-каталіцкія ордэны актыўна абаранялі і акультурвалі карэннае насельніцтва. Езуіцкія місіі сярод гуарані былі аднымі з самых паспяховых. Аднак неадкладнае скасаванне ордэна езуітаў паклала канец сістэме рэдукцый. У выніку іх багацці былі секвестраваныя каланіяльнымі ўладамі, а тубыльцы паняволеныя. Паводле Дэвіда Брэдзінга, гэта было адным з фактараў войнаў за незалежнасць у Лацінскай Амерыцы, якія імкнуліся адпомсціць за скасаванне езуітаў і рабаванне рэсурсаў карэннага насельніцтваD.A. Brading, The First America: The Spanish Monarchy, Creole Patriots, and the Liberal State, 1492–1867. Cambridge: Cambridge University Press  1991, pp. 453–458..

 Аднаўленне езуітаў 
Калі Напалеонаўскія войны набліжаліся да канца ў 1814 годзе, стары палітычны парадак Еўропы быў у значнай ступені адноўлены на Венскім кангрэсе пасля гадоў баёў і рэвалюцый, падчас якіх Царква пераследавалася як агент старога парадку і падвяргалася гвалту пры праўленні Напалеона. Са зменай палітычнага клімату ў Еўропе і сыходам манархаў, якія заклікалі да скасавання Таварыства, Папа Пій VII выдаў указ аб аднаўленні Таварыства Ісуса ў каталіцкіх краінах Еўропы. Са свайго боку, Таварыства Ісуса вырашыла на першай Генеральнай кангрэгацыі, праведзенай пасля аднаўлення, захаваць арганізацыю Таварыства такой, якой яна была да скасавання ў 1773 годзе.

Пасля 1815 года, з Еўрапейскага канцэрта, Каталіцкая царква зноў пачала адыгрываць больш прыкметную ролю ў еўрапейскім палітычным жыцці. Нацыя за нацыяй, езуіты аднаўляліся.

 Ацэнка 
Сучасны погляд заключаецца ў тым, што скасаванне ордэна стала вынікам палітычных і эканамічных канфліктаў, а не тэалагічных спрэчак і сцвярджэння незалежнасці нацыянальнай дзяржавы ад Каталіцкай царквы. Выгнанне Таварыства Ісуса з каталіцкіх дзяржаў Еўропы і іх каланіяльных імперый таксама разглядаецца як адна з ранніх праяў новага секулярысцкага духу Асветніцтва. Яно дасягнула піку з антыклерыкалізмам Французскай рэвалюцыі. Скасаванне таксама разглядаецца як спроба манархаў атрымаць кантроль над даходамі і гандлем, у якіх раней дамінавала Таварыства Ісуса. Каталіцкія гісторыкі часта паказваюць на асабісты канфлікт паміж Папам Кліментам XIII (1758–1769) і яго прыхільнікамі ўнутры царквы і кардыналамі кароны, якіх падтрымлівала Францыя.

 Гл. таксама 
 Езуіты
 Полацкая езуіцкая акадэмія
 Янсенізм

 Крыніцы 

 Літаратура 




 Нижинская, М. М. Сохранение ордена иезуитов в Российской империи как отражение государственно-религиозной политики на присоединенных западных территориях во второй половине XVIII века / М. М. Нижинская // Вестник МГПУ. Серия «Исторические науки». — 2018. — № 4 (32). — С. 18–26. DOI: 10.25688/2076-9105.2018.32.4.02

Катэгорыя:Езуіты
Катэгорыя:Каталіцтва ў XVIII стагоддзі
Катэгорыя:Гісторыя хрысціянства
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі
Катэгорыя:Антыклерыкалізм
Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі
Катэгорыя:Гісторыя папства