Англійская літаратура

Англійская літаратура — гэта літаратура, напісаная на англійскай мове ў англамоўным свеце. Англійская мова развівалася больш за 1400 гадоў. Самыя раннія формы англійскай мовы, група англа-фрызскіх дыялектаў, прынесеных у Вялікабрытанію англасаксонскімі пасяленцамі ў V стагоддзі, называюцца стараанглійскай. «Беавульф» — самы вядомы твор на стараанглійскай мове. Нягледзячы на тое, што яго дзеянне адбываецца ў Скандынавіі, ён атрымаў статус нацыянальнага эпасу ў Англіі. Аднак пасля нармандскага заваявання Англіі ў 1066 годзе пісьмовая форма англасаксонскай мовы пачала губляць папулярнасць. Пад уплывам новай арыстакратыі французская мова стала агульнапрынятай мовай пры двары, у парламенце і ў вышэйшым свеце.Baugh, Albert and Cable, Thomas. 2002. The History of the English Language. Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall. pp. 79-81. Англійская мова, на якой размаўлялі пасля прыходу нарманаў, вядомая як сярэднеанглійская. Гэтая форма англійскай мовы існавала да 1470-х гадоў, калі шырока распаўсюдзілася лонданская форма англійскай мовы — канцылярскі стандарт (, позняя сярэднеанглійская). Джэфры Чосер, аўтар «Кентэрберыйскіх аповедаў», шмат зрабіў для павышэння легітымнасці роднай сярэднеанглійскай мовы ў той час, калі дамінуючымі літаратурнымі мовамі ў Англіі ўсё яшчэ былі французская і лацінская. Стандартызацыі мовы спрыяла вынаходніцтва кнігадрукарскага станка Іаганам Гутэнбергам у 1439 годзе, а пазней — «Біблія караля Якава» (1611)«And now at last, … it being brought unto such a conclusion, as that we have great hope that the Church of England (sic) shall reape good fruit thereby …» Bible (King James Version, 1611)/Epistle Dedicatorie  і .

Паэт і драматург Уільям Шэкспір лічыцца найвялікшым англамоўным пісьменнікам і адным з найвялікшых драматургаў свету. Яго п’есы перакладзены на ўсе асноўныя сучасныя мовы і ставяцца часцей, чым п’есы любога іншага драматурга. У XIX стагоддзі гістарычныя раманы сэра Вальтэра Скота сталі крыніцай натхнення для шматлікіх еўрапейскіх мастакоў, кампазітараў і пісьменнікаў.The Oxford Companion to English Literature, p. 890.

Англійская мова распаўсюдзілася па ўсім свеце разам з экспансіяй Брытанскай імперыі паміж канцом XVI і пачаткам XVIII стагоддзяў. На піку сваёй магутнасці яна была найбуйнейшай імперыяй у гісторыі. Станам на 1913 год у Брытанскай імперыі жыло 412 мільёнаў чалавек, што складала  насельніцтва свету на той час.Maddison 2001, p. 97: «The total population of the Empire was 412 million [in 1913]»; Maddison 2001, pp. 241: «[World population in 1913 (in thousands):] 1 791 020». На працягу XIX і XX стагоддзяў брытанскія калоніі і ЗША пачалі ствараць свае ўласныя літаратурныя традыцыі на англійскай мове. Агулам з 1907 года па цяперашні час Нобелеўская прэмія па літаратуры прысуджалася за творы на англійскай мове пісьменнікам з Вялікабрытаніі, Паўночнай Ірландыі і Рэспублікі Ірландыя, ЗША і былых брытанскіх калоній часцей, чым за творы на любой іншай мове.

 Стараанглійская літаратура (каля 450—1066) 
, або англасаксонская літаратура, — агульная назва для дайшоўшых да нашых дзён твораў, што былі напісаны на стараанглійскай мове ў англасаксонскай Англіі ў перыяд пасля пасялення саксаў і іншых германскіх плямёнаў у Англіі (юты і англы) каля 450 года, пасля сыходу рымлян. Прынята лічыць, што стараанглійскі перыяд «заканчваецца неўзабаве пасля Нармандскага заваявання» ў 1066 годзе. Сярод жанраў тагачасных твораў — эпічная паэзія, агіяграфія, пропаведзі, пераклады Бібліі, юрыдычныя працы, хронікі і загадкі.Angus Cameron (1983). «Anglo-Saxon literature» in Dictionary of the Middle Ages, vol. 1, pp. 274-88. Усяго захавалася каля 400 рукапісаў таго перыяду.

«» у  канца X стагоддзя дае спіс каралёў плямёнаў, упарадкаваны паводле іх папулярнасці і ўплыву на гісторыю, прычым Атыла, кароль гунаў, стаіць на першым месцы, а за ім ідзе Германарых, кароль остготаў. Гэта таксама можа быць найстарэйшы твор, што дайшоў да нашых дзён, у якім распавядаецца пра , таксама апісаную ў пазнейшых скандынаўскіх творах: «» і «Дзеянні данаў». Спасылаючыся на дакладнае веданне аўтарам гістарычных дэталяў, Лотэ Хедэагер сцвярджае, што твор значна старэйшы і, верагодна, датуецца канцом VI ці пачаткам VII стагоддзя. Разам з тым яна зазначае, што, па меркаванні некаторых даследчыкаў, такіх як Джон Найлз, твор прыдуманы ў X стагоддзі.

«Англасаксонскія хронікі» — гэта зборнік аналаў на стараанглійскай мове з IX стагоддзя, які храналагічна апісвае гісторыю англасаксаў.Stanley Brian Greenfield, A New Critical History of Old English Literature (New York: New York University Press, Abels, Richard (2005). Alfred the Great: War, Kingship and Culture in Anglo-Saxon England. Longman. p. 15. . Паэма «» таксама прысвечана гісторыі. У гэтым творы, дата напісання якога не вызначана, ушаноўваецца  991 года, у якой англасаксы не змаглі прадухіліць уварванне вікінгаў.

Вусная традыцыя была вельмі моцнай у ранняй англійскай культуры, і большасць літаратурных твораў прызначалася для вуснага выканання... Эпічныя паэмы былі вельмі папулярныя, і некаторыя з іх, у тым ліку «Беавульф», захаваліся да нашых дзён. «Беавульф» — самы вядомы твор на стараанглійскай мове, які атрымаў статус  ў Англіі, нягледзячы на тое, што дзеянне адбываецца ў Скандынавіі. Адзіны захаваны рукапіс — гэта , дакладны час стварэння якога аспрэчваецца, але большасць даследчыкаў адносяць яго прыблізна да 1000 года. «Беавульф» — умоўная назва, а яго стварэнне датуецца перыядам паміж VIII і пачаткам XI стагоддзя.

Амаль усе англасаксонскія аўтары ананімныя. Імёны дванаццаці з іх вядомыя з сярэдневяковых крыніц, але толькі чацвёра аўтараў вядомыя сваімі творамі на роднай мове з пэўнасцю: , Беда, Альфрэд Вялікі і . Кэдман — самы ранні англійскі паэт, імя якога дайшло да нас, і яго адзіны захаваны твор «», верагодна, датуецца канцом VII стагоддзя. Гэты верш — адзін з самых ранніх засведчаных тэкстаў на стараанглійскай мове. Разам з рунічнымі надпісамі на  і куфэрку Фрэнкса, гэта адзін з трох кандыдатаў на самы ранні вядомы прыклад стараанглійскай паэзіі. Таксама ён належыць да ліку найбольш ранніх запісаных паэтычных тэкстаў на германскіх мовах. Паэма «» была высечана на .

Дзве стараанглійскія паэмы канца X стагоддзя, «» і «», напісаны на рэлігійныя тэмы. Марсдэн апісвае «Мараплаўца» як «павучальную і дыдактычную паэму, у якой пакуты зімовага мараплаўства выкарыстоўваюцца як метафара выклікаў, з якімі сутыкаецца адданы хрысціянін».Marsden, Richard (2004). The Cambridge Old English Reader. Cambridge: Cambridge UP. p. 221. .

Класічная антычнасць не была забыта ў англасаксонскай Англіі, і некалькі стараанглійскіх паэм з’яўляюцца адаптацыямі познекласічных філасофскіх тэкстаў. Самая доўгая з іх — зроблены каралём Альфрэдам у IX стагоддзі пераклад твора Баэцыя «».Walter John Sedgefield (ed.), King Alfred’s Old English Version of Boethius: De consolatione philosophiae, 1968 (1899) Акрамя таго, знакамітая «Царкоўная гісторыя народа англаў» (), напісаная Бедам на лацінскай мове каля 731 года, была перакладзена на стараанглійскую мову дзесьці паміж канцом IX стагоддзя і прыблізна 930 годам.

 Сярэднеанглійская літаратура (1066—1500) 

Пасля нармандскага заваявання Англіі ў 1066 годзе пісьмовая форма англасаксонскай мовы стала менш распаўсюджанай. Пад уплывам новай арыстакратыі французская мова стала агульнапрынятай мовай пры двары, у парламенце і ў вышэйшым свеце. Па меры інтэграцыі заваёўнікаў іх мова і літаратура змешваліся з мовай і літаратурай карэннага насельніцтва, і нармандскія дыялекты кіруючых класаў сталі . З таго часу і да XII стагоддзя адбываўся паступовы пераход англасаксонскай мовы ў сярэднеанглійскую. Палітычная ўлада больш не была ў англійскіх руках, таму заходнесаксонская літаратурная мова мела не больш уплыву, чым любы іншы дыялект, і сярэднеанглійскія літаратурныя творы пісаліся на многіх дыялектах, у адпаведнасці з рэгіёнам, яго гісторыяй, культурай і паходжаннем асобных аўтараў.

У гэты перыяд рэлігійная літаратура працягвала карыстацца папулярнасцю. Пісаліся, адаптаваліся і перакладаліся агіяграфічныя творы, такія як «Жыціе святой Одры», напісанае .. У час напісання «» ( — ) упершыню адбываецца відавочнае змешванне стараанглійскіх і англа-нармандскіх элементаў у англійскай мове, што азнаменавала пачатак сярэднеанглійскага перыяду. Пазней  у «» адаптаваў нармандска-французскі тэкст  і стварыў першы англамоўны твор, які прадстаўляе легенды пра караля Артура і рыцараў Круглага стала. Гэта быў таксама першы гістарыяграфічны твор, напісаны на англійскай мове пасля «Англасаксонскіх хронік».

Пераклады Бібліі на сярэднеанглійскую мову, у прыватнасці , дапамаглі замацаваць статус англійскай мовы як літаратурнай. Біблія Уікліфа — гэта назва, якую цяпер даюць групе перакладаў Бібліі на сярэднеанглійскую мову, зробленых пад кіраўніцтвам або па ініцыятыве . Яны з’явіліся прыкладна паміж 1382 і 1395 гадамі і сталі галоўнай прычынай узнікнення  руху, прыхільнікі якога, як і пазней дзеячы Рэфармацыі, адхілялі многія палажэнні Рымска-каталіцкай царквы.

Іншы літаратурны жанр, , з’яўляецца на англійскай мове з XIII стагоддзя ў творах «» і «», заснаваных на англа-нармандскіх арыгіналах, такіх як «» (каля 1170). Менавіта ў XIV стагоддзі ўпершыню з’явіліся буйныя пісьменнікі і на англійскай мове. Гэта былі , Джэфры Чосер і так званы , найбольш вядомым творам якога з’яўляецца «».

«» Лэнгленда, або Visio Willelmi de Petro Plowman («Бачанне Уільямам Пятра-аратага») — гэта сярэднеанглійская алегарычная паэма, напісаная каля 1360—1387 гг. нерыфмаваным алітэрацыйным вершам.

«Сэр Гавейн і Зялёны Рыцар» — гэта позні сярэднеанглійскі алітэрацыйны рыцарскі раман XIV стагоддзя. Гэта адна з найбольш вядомых артурыянскіх гісторый пэўнага тыпу, вядомага як «гульня ў абезгалоўліванне». Сінтэзуючы валійскую, ірландскую і англійскую традыцыі, «Сэр Гавейн» падкрэслівае важнасць гонару і рыцарства. У тым жа рукапісе, што і «Сэр Гавейн», захаваліся тры іншыя паэмы, якія цяпер прынята лічыць творамі таго ж аўтара, у тым ліку складаная элегічная паэма «»..  англійскі дыялект гэтых паэм прыкметна адрозніваецца ад лонданскага дыялекту Чосера, і, хоць у сцэнах пры двары ў «Сэры Гавейне» адчуваецца ўплыў французскай мовы, у паэмах таксама шмат дыялектных слоў, часта скандынаўскага паходжання, якія ўжываліся на паўночным захадзе Англіі.

Сярэднеанглійская мова існавала да 1470-х гадоў, калі шырока распаўсюдзілася лонданская форма англійскай мовы — канцылярскі стандарт (), а кнігадрукаванне пачало стандартызаваць мову. Чосер сёння найбольш вядомы дзякуючы «Кентэрберыйскім аповедам». Гэта зборнік гісторый, напісаных на сярэднеанглійскай мове (у асноўным вершаваных, хоць некаторыя ў прозе), якія нібыта апавядаюць паломнікі, што разам едуць з  да мошчаў святога Томаса Бекета ў Кентэрберыйскім саборы. Чосер шмат зрабіў для павышэння легітымнасці роднай сярэднеанглійскай мовы ў той час, калі дамінуючымі літаратурнымі мовамі ў Англіі ўсё яшчэ былі французская і лацінская.

У гэты час літаратура ў Англіі пісалася на розных мовах, у тым ліку на лацінскай, нармандска-французскай і англійскай. Пра шматмоўны характар чытацкай аўдыторыі ў XIV стагоддзі сведчыць прыклад Джона Гаўэра. Сучаснік Уільяма Лэнгленда і сябар Чосера, Гаўэр запомніўся ў першую чаргу трыма асноўнымі творамі: Mirroir de l’Omme, Vox Clamantis і Confessio Amantis, трыма доўгімі паэмамі, напісанымі на англа-нармандскай, лацінскай і сярэднеанглійскай мовах адпаведна; творы аб’яднаны агульнымі маральнымі і палітычнымі тэмамі.

У XIV стагоддзі былі створаны таксама значныя рэлігійныя творы, у тым ліку  і . Лічыцца, што «Адкрыцці Боскай Любові» Юліяны (каля 1393) — першая апублікаваная кніга, напісаная жанчынай на англійскай мове.

Галоўным творам XV стагоддзя з’яўляецца «» сэра , надрукаваная Кэкстанам у 1485 годзе.The Oxford Companion to English Literature (1996), p. 182. Гэтая кампіляцыя шэрагу французскіх і англійскіх артурыянскіх раманаў — адна з першых кніг, што былі надрукаваны ў Англіі. Яе папулярнасць аказала ўплыў на пазнейшае адраджэнне цікавасці да артурыянскіх легенд.

 Сярэдневяковы тэатр 
У Сярэднявеччы драма на народных мовах Еўропы магла ўзнікнуць з інсцэніровак літургіі.  прадстаўляліся ў прытворах сабораў або вандроўнымі акцёрамі ў святочныя дні.  і містэрыі, а таксама  (або «інтэрлюдыі») пазней ператварыліся ў больш складаныя формы драмы, якія можна было ўбачыць на елізавецінскіх сцэнах. Іншай формай сярэднявечнага тэатра былі прадстаўленні ражаных (), форма ранняга вулічнага тэатра, звязаная з ; тэмамі прадстаўленняў былі, напрыклад, Святы Георгій і Цмок, Робін Гуд. Гэта былі народныя казкі, якія пераказвалі старыя гісторыі, і акцёры падарожнічалі з горада ў горад, выконваючы іх для сваёй аўдыторыі ў абмен на грошы і гасціннасць.

Містэрыі і міраклі — адны з самых ранніх фармальна развітых п’ес у сярэднявечнай Еўропе. Сярэднявечныя містэрыі былі засяроджаны на прадстаўленні біблейскіх гісторый у цэрквах у выглядзе жывых карцін з суправаджаючым іх  спевам. Яны развіваліся з X па XVI стагоддзе, дасягнуўшы піку папулярнасці ў XV стагоддзі, перш чым састарэлі з-за ўздыму прафесійнага тэатра.
Існуюць чатыры поўныя або амаль поўныя захаваныя англійскія біблейскія зборнікі п’ес позняга сярэднявечча. Самым поўным з’яўляецца  з 48 пастановак. Яны ставіліся ў горадзе Ёрк з сярэдзіны XIV стагоддзя да 1569 года.A Glossary of Literary Terms, M.H. Abrams. (Fort Worth, Texas: Harcourt Brace, 1999, pp. 165-66. Акрамя сярэднеанглійскай драмы, захаваліся тры п’есы на корнскай мове, вядомыя як .

, што выраслі з рэлігійна абумоўленых  Сярэднявечча, — гэта жанр сярэднявечнай і ранняй цюдараўскай тэатральнай забавы, які ўяўляў сабой зрух у бок больш свецкай асновы для еўрапейскага тэатра.Richardson and Johnston (1991, 97-98). Маралітэ — гэта тып алегорыі, у якой пратаганіст сустракаецца з увасабленнямі розных маральных якасцей, якія спрабуюць падштурхнуць яго выбраць жыццё па боскіх запаветах замест зла. П’есы былі найбольш папулярныя ў Еўропе ў XV і XVI стагоддзях.Dictionary of Literary Terms and Literary Theory, p. 523.

«The Somonyng of Everyman» («Пакліканне кожнага чалавека») (каля 1509—1519), якую звычайна называюць проста «», — гэта англійская маралітэ канца XV стагоддзя. Як і алегорыя Джона Баньяна «Шлях пілігрыма» (1678), «Кожны» даследуе пытанне хрысціянскага збавення праз выкарыстанне алегарычных персанажаў.The Norton Anthology of English Literature, Vol. 1 (2000), p. 445; The Oxford Companion to English Literature (1996), p. 775.

 Англійскае Адраджэнне (1500—1660) 

Англійскае Адраджэнне як частка Паўночнага Адраджэння было культурным і мастацкім рухам у Англіі ў перыяд з канца XV да XVII стагоддзя. Яно звязана з агульнаеўрапейскім Рэнесансам, які, як прынята лічыць, пачаўся ў Італіі ў канцы XIV стагоддзя. Як і большасць краін паўночнай Еўропы, Англія амаль не адчувала гэтых змен больш за стагоддзе — рэнесансны стыль і ідэі пранікалі ў Англію досыць павольна. Многія навукоўцы звязваюць пачатак англійскага Адраджэння з гадамі праўлення Генрыха VIII, а елізавецінская эпоха ў другой палове XVI стагоддзя звычайна лічыцца вяршыняй англійскага Адраджэння.A Companion to English Renaissance Literature and Culture, ed. Michael Hattaway (2000)

Уплыў італьянскага Адраджэння таксама можна знайсці ў паэзіі , аднаго з самых ранніх англійскіх паэтаў Адраджэння. Ён унёс мноства інавацый у англійскую паэзію, у тым ліку разам з  прынёс з Італіі ў Англію санет у пачатку XVI стагоддзя. Пасля таго, як Уільям Кэкстан пачаў друкаваць кнігі ў Англіі ў 1476 годзе, літаратура на англійскай мове заквітнела. Пад уплывам Рэфармацыі стваралася літургія на роднай мове, што прывяло да з’яўлення «» (1549), якая аказала працяглы ўплыў на літаратурную мову.

 Елізавецінскі перыяд (1558—1603) 

 Паэзія 
Эдмунд Спенсер быў адным з найважнейшых паэтаў елізавецінскага перыяду, аўтарам «» (1590 і 1596), эпічнай паэмы і фантастычнай алегорыі, якая ўслаўляла дынастыю Цюдараў і Лізавету I. Яшчэ адна значная фігура ў англійскай паэзіі гэтай эпохі — сэр , сярод твораў якога — «», «Абарона паэзіі» і «Аркадыя графіні Пембрук». Вершы, што пісаліся як тэксты песень, такія як творы , набывалі папулярнасць разам з пашырэннем распаўсюду друкаванай літаратуры. Яшчэ адной важнай фігурай у елізавецінскай паэзіі быў Джон Дон (гл. ніжэй).

 Драма 
Сярод самых ранніх елізавецінскіх п’ес — «» (1561) Сэквіла і Нортана, а таксама «»  (1592). «Горбадук» адметны тым, што гэта першая вершаваная драма на англійскай мове, у якой выкарыстоўваецца белы верш, а таксама тым, што ў ім элементы з ранейшых  і сенекаўскай трагедыі развіваюцца ў напрамку, якім пойдуць пазнейшыя драматургі.«Gorboduc and Titus Andronicus»; James D. Carroll, Notes and Queries, 2004, pp. 51, 267-69. «Іспанская трагедыя» — гэта елізавецінская трагедыя, напісаная Томасам Кідам паміж 1582 і 1592 гадамі, якая была папулярнай і ўплывовай у свой час і стварыла новы жанр у англійскай літаратуры, .The Oxford Companion to English Literature, ed. Margaret Drabble. (Oxford: Oxford University Press, 1996), pp. 832, 935.

Уільям Шэкспір вылучаецца ў гэты перыяд як паэт і драматург, якога дагэтуль ніхто не пераўзышоў. Шэкспір пісаў п’есы ў розных жанрах, у тым ліку гістарычныя хронікі (напрыклад, «Рычард III» і «Генрых IV»), трагедыі (напрыклад, «Гамлет», «Атэла» і «Макбет»), камедыі (напрыклад, «Сон у летнюю ноч», «Як вам гэта спадабаецца» і «Дванаццатая ноч») і познія «рамансы», або трагікамедыі. Дзейнасць Шэкспіра працягваецца ў якавіянскі перыяд.

Сярод іншых важных фігур у елізавецінскім тэатры — Крыстафер Марла, а таксама , ,  і .

 Якавіянскі перыяд (1603—1625) 

 Драма 
На пачатку XVII стагоддзя Шэкспір напісаў так званыя «праблемныя п’есы», а таксама шэраг сваіх найбольш вядомых трагедый, у тым ліку «» і «Кароль Лір».; . У апошні перыяд сваёй творчасці Шэкспір звярнуўся да «рамансу», або трагікамедыі, і завяршыў яшчэ тры буйныя п’есы, сярод якіх «». Менш змрочныя, чым трагедыі, гэтыя п’есы маюць больш сур’ёзны тон, чым камедыі 1590-х гадоў, але яны заканчваюцца прымірэннем і прабачэннем патэнцыйна трагічных памылак..

Пасля смерці Шэкспіра паэт і драматург  быў вядучай літаратурнай фігурай эпохі караля Якава. Эстэтыка Джонсана вяртаецца да Сярэднявечча, а яго персанажы ўвасабляюць , разуменне якіх грунтавалася на тагачаснай медыцынскай тэорыі.«Ben Jonson.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Web. 20 верасня 2012. https://www.britannica.com/EBchecked/topic/127459/Ben Jonson. Сярод камедый Джонсана — «Вальпонэ» (1605 або 1606) і «» (1614). Сярод іншых, хто прытрымліваўся стылю Джонсана, былі  і , якія напісалі папулярную камедыю «» (верагодна, 1607—1608), сатыру на ўздым сярэдняга класу.The Oxford Companion to English Literature (1996). p. 546.

Іншым папулярным стылем тэатра ў якавіянскія часы была , якую папулярызаваў у елізавецінскую эпоху , а затым далей развіў  у творах «Белы д’ябал» (1612) і «Герцагіня Мальфі» (1613). Сярод іншых трагедый помсты — «», напісаная  і .«Revenge Tragedy» in A Dictionary of Literary Terms and Literary Theory, ed. JA Cuddon (London: Penguin Books, 1999), pp. 744-46.

 Паэзія 
 запомніўся галоўным чынам сваім знакамітым вершаваным перакладам у 1616 годзе «Іліяды» і «Адысеі» Гамера на англійскую мову.Chapman’s Homer: The Iliad. Ed. Allardyce Nicoll. Bollingen Series 41. Princeton: Princeton UP, 1998; Chapman’s Homer: The Odyssey. Ed. Allardyce Nicoll. Bollingen Series 41. Princeton: Princeton UP, 2000. Гэта былі першыя ў гісторыі поўныя пераклады абедзвюх паэм на англійскую мову. Пераклад аказаў глыбокі ўплыў на англійскую літаратуру, яму прысвечаны знакаміты санет Джона Кітса «На першае знаёмства з чапменаўскім Гамерам» (1816).

Шэкспір папулярызаваў англійскі санет, які ўнёс значныя змены ў мадэль Петраркі. Зборнік з 154 санетаў Шэкспіра, прысвечаных такім тэмам, як плынь часу, каханне, прыгажосць і смяротнасць, упершыню быў апублікаваны ў 1609 годзе ў фармаце ін-кварта.

Акрамя Шэкспіра і Бэна Джонсана, да ліку буйных паэтаў пачатку XVII стагоддзя належалі : Джон Дон, Джордж Герберт, ,  і .. Іх стыль характарызаваўся досціпам і метафізічнымі канцэптамі, гэта значыць, надуманымі або незвычайнымі параўнаннямі або метафарамі.Gardner, Helen The Metaphysical Poets Penguin Books, 1957 

 Проза 
Найважнейшым празаічным творам пачатку XVII стагоддзя была Біблія караля Якава. На той час гэта быў адзін з самых маштабных перакладчыцкіх праектаў у гісторыі англійскай мовы, пачаты ў 1604 годзе і завершаны ў 1611 годзе. Ён уяўляе сабой кульмінацыю традыцыі перакладаў Бібліі на англійскую мову, якая пачалася з працы Уільяма Тындэйла, і стаў стандартнай Бібліяй Царквы Англіі.

 Позняе Адраджэнне (1625—1660) 

 Паэзія 
 Джон Дон і Джордж Герберт яшчэ працягвалі дзейнасць пасля 1625 года, а пазней у XVII стагоддзі пісала другое пакаленне паэтаў-метафізікаў, у тым ліку , ,  і . Яшчэ адна важная група англійскіх паэтаў XVII стагоддзя — , якія паходзілі са слаёў грамадства, што падтрымлівалі караля Карла I падчас Англійскай грамадзянскай вайны (1642—1651; кароль Карл кіраваў з 1625 года і быў пакараны смерцю ў 1649 годзе). Найбольш вядомыя з іх — , ,  і сэр . Яны «не былі арганізаванай групай, але ўсе знаходзіліся пад уплывам» Бэна Джонсана. Большасць паэтаў-кавалераў былі прыдворнымі, але ёсць і некаторыя прыкметныя выключэнні: напрыклад, Роберт Герык не быў прыдворным, але яго стыль вызначае яго як паэта-кавалера. У сваіх творах кавалеры выкарыстоўваюць алегорыю і класічныя алюзіі і знаходзяцца пад уплывам рымскіх аўтараў: Гарацыя, Цыцэрона і Авідзія. Джон Мільтан «быў апошнім вялікім паэтам англійскага Адраджэння»«John Milton.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2013. Web. 8 красавіка 2013. <https://www.britannica.com/EBchecked/topic/383113/John-Milton >. і апублікаваў шэраг твораў да 1660 года, у тым ліку «L'Allegro» (1631), «Il Penseroso» (1634), маску «» (1638) і элегію «» (1638). Аднак яго асноўныя эпічныя творы, у тым ліку «» (1667), былі апублікаваныя ў перыяд Рэстаўрацыі.

 Эпоха Рэстаўрацыі (1660—1700) 

Літаратура Рэстаўрацыі надзвычай разнастайная: у ёй ёсць як і «Страчаны рай», так і «» , сексуальная камедыя «» і маральна-дыдактычны «Шлях пілігрыма». Да гэтай эпохі адносяцца «» Лока, заснаванне Каралеўскага таварыства, эксперыменты і духоўныя медытацыі Роберта Бойля, істэрычныя нападкі на тэатры з боку , пачатак літаратурнай крытыкі ў дзейнасці Драйдэна і першыя газеты. Афіцыйнае перапыненне літаратурнай культуры, выкліканае цэнзурай і радыкальна-маралістычнымі стандартамі пры пурытанскім рэжыме Кромвеля, стварыла прабел у літаратурнай традыцыі, што дазволіла ўсім формам літаратуры як быццам пачацца наноў пасля Рэстаўрацыі. У час Міжцарства раялісцкія сілы, звязаныя з дваром Карла I, адправіліся ў выгнанне з дваццацігадовым Карлам II. Шляхта, якая падарожнічала з Карлам II, такім чынам, знаходзілася больш за дзесяць гадоў у цэнтры літаратурнай сцэны кантынента.

 Паэзія 

У гэты час рэлігійных змен і палітычных узрушэнняў тварыў Джон Мільтан, адзін з найвялікшых англійскіх паэтаў. Мільтан найбольш вядомы сваёй эпічнай паэмай «» (1667). Паэзія і проза Мільтана адлюстроўваюць глыбокія асабістыя перакананні, цягу да свабоды і самавызначэння, а таксама надзённыя праблемы і палітычную турбулентнасць яго часу. Яго знакамітая «», напісаная ў асуджэнне папярэдняй цэнзуры, з’яўляецца адным з самых уплывовых і гарачых выступленняў у абарону свабоды слова і свабоды друку.
Самай буйной і важнай паэтычнай формай эпохі была сатыра. Як правіла, сатыры публікаваліся ананімна, бо асобам, звязаным з сатырай, пагражала вялікая небяспека.

Джон Драйдэн быў уплывовым англійскім паэтам, літаратурным крытыкам, перакладчыкам і драматургам, які дамінаваў у літаратурным жыцці Англіі часоў Рэстаўрацыі да такой ступені, што гэты перыяд стаў вядомы ў літаратурных колах як «Эпоха Драйдэна». Ён усталяваў  як стандартную форму англійскай паэзіі. Найбольшымі дасягненнямі Драйдэна ў сатырычнай паэзіі сталі такія творы, як іраікамічная паэма «» (1682).John Dryden, Major Works, ed. by Keith Walker, (Oxford: Oxford University Press, 1987), p. 37. Аляксандр Поўп знаходзіўся пад моцным уплывам Драйдэна і часта запазычваў у яго; іншыя пісьменнікі XVIII стагоддзя ў роўнай ступені знаходзіліся пад уплывам як Драйдэна, так і Поўпа.

 Проза 
У прозе перыяду Рэстаўрацыі пераважаюць хрысціянскія рэлігійныя творы, але ў гэты перыяд таксама пачалі развівацца два напрамкі, якія будуць дамінаваць у пазнейшыя перыяды: мастацкая літаратура і журналістыка. Рэлігійнае пісьменства часта пераходзіла ў палітычнае і эканамічнае, гэтак жа як творы на палітычныя і эканамічныя тэмы непасрэдна закраналі рэлігію. Таксама ў часы Рэстаўрацыі многія са сваіх філасофскіх прац напісаў Джон Лок. Яго два «Трактаты пра праўленне» пазней натхнялі мысляроў Амерыканскай рэвалюцыі. Рэстаўрацыя змякчыла рэзкасць сектанцкіх выказванняў, але радыкалізм захаваўся і пасля Рэстаўрацыі. Пурытанскія аўтары, такія як Джон Мільтан, былі вымушаныя адысці ад грамадскага жыцця або адаптавацца, а некаторыя з аўтараў, што прапаведавалі супраць манархіі і непасрэдна ўдзельнічалі ў  Карла I, былі рэпрэсаваныя. Такім чынам, творы з заклікамі да гвалту былі вымушаныя сысці ў падполле, і многія з тых, хто служыў у перыяд Міжцарства, змякчылі свае пазіцыі ў перыяд Рэстаўрацыі. Джон Баньян вылучаецца сярод іншых рэлігійных аўтараў таго перыяду. «Шлях пілігрыма» Баньяна — гэта алегорыя асабістага збаўлення і дапаможнік па хрысціянскім жыцці.

У перыяд Рэстаўрацыі найбольш папулярным шляхам распаўсюду навін была публікацыя ў фармаце . Адзін вялікі аркуш паперы мог змяшчаць пісьмовы аповед пра падзею, звычайна небесстаронні.

Немагчыма дакладна датаваць з’яўленне рамана ў англійскай літаратуры. Аднак доўгая мастацкая проза і выдуманыя біяграфіі пачалі адрознівацца ад іншых форм у Англіі ў перыяд Рэстаўрацыі. Існуючая традыцыя рамансаў у Францыі і Іспаніі была папулярная ў Англіі. Адной з найбольш значных фігур у станаўленні рамана ў перыяд Рэстаўрацыі з’яўляецца , аўтарка «» (1688), якая была не толькі першай прафесійнай жанчынай-раманісткай, але, магчыма, і сярод першых прафесійных раманістаў абодвух палоў у Англіі.

 Драма 
Як толькі была знята забарона на публічныя сцэнічныя прадстаўленні, раней уведзеная пурытанскім рэжымам, драма хутка і багата адрадзілася. Найбольш вядомыя п’есы ранняга перыяду Рэстаўрацыі — гэта несентыментальныя або «жорсткія» камедыі Джона Драйдэна,  і , якія адлюстроўваюць атмасферу пры двары і ўслаўляюць арыстакратычны мачызм — лад жыцця з няспыннымі сексуальнымі прыгодамі і заваяваннямі. Пасля рэзкага падзення якасці і колькасці ў 1680-х гадах, у сярэдзіне 1690-х адбыўся кароткі другі росквіт драмы, асабліва камедыі. Камедыі, такія як «» Уільяма Конгрыва (1700), «» (1696) і «» (1697) , былі «мякчэйшымі» і больш сярэднекласавымі па духу, вельмі адрознымі ад арыстакратычнай экстраваганцы дваццацігадовай даўніны, і накіраванымі на шырэйшую аўдыторыю.

 XVIII стагоддзе 

 Аўгусцінская літаратура (1700—1745) 

У XVIII стагоддзі літаратура адлюстроўвала светапогляд Эпохі Асветніцтва (або Эпохі Розуму): рацыянальны і навуковы падыход да рэлігійных, сацыяльных, палітычных і эканамічных пытанняў, у межах якога прапагандаваўся свецкі погляд на рэчы і агульнае пачуццё прагрэсу і ўдасканальваемасці. На чале руху стаялі філосафы, якія натхняліся адкрыццямі папярэдняга стагоддзя (такіх навукоўцаў, як Ісак Ньютан) і працамі Дэкарта, Джона Лока і Фрэнсіса Бэкана. Яны імкнуліся адкрыць усеагульныя прынцыпы, якія кіруюць чалавецтвам, прыродай і грамадствам, і дзейнічаць на іх аснове. Асветнікі выказваліся супраць духоўных і навуковых аўтарытэтаў, дагматызму, нецярпімасці, цэнзуры, а таксама эканамічных і сацыяльных абмежаванняў. Яны лічылі дзяржаву належным і рацыянальным інструментам прагрэсу. Крайні рацыяналізм і скептыцызм эпохі натуральна прывялі да дэізму, а таксама адыгралі пэўную ролю ва ўзнікненні рамантызму як пазнейшай рэакцыі. «Энцыклапедыя, або Тлумачальны слоўнік навук, мастацтваў і рамёстваў» Дэні Дзідро ўвасабляла дух эпохі.

Тэрмін «аўгусцінская літаратура» () паходзіць ад саміх аўтараў 1720-х і 1730-х гадоў, што адгукнуліся на тэрмін, якому Георг I аддаваў перавагу ў дачыненні да сябе. Георг I меў на ўвазе, што гэты тытул адлюстроўвае яго магутнасць, а літаратары бачылі ў ім адлюстраванне пераходу Старажытнага Рыма ад грубай і неадшліфаванай літаратуры да вельмі палітычнай і вытанчанай літаратуры. Гэта эпоха буяння і скандалаў, велізарнай энергіі, вынаходлівасці і абурэння; час, калі англічан, валійцаў, шатландцаў і ірландцаў чакала пашырэнне эканомікі, зніжэнне бар’ераў для адукацыі і пачатак Прамысловай рэвалюцыі.

 Паэзія 
Менавіта ў гэты час паэт  стварыў свае меланхалічныя «Поры года» (1728—1730), а  напісаў сваю паэму «» (1742), хоць найбольш выбітным паэтам эпохі з’яўляецца Аляксандр Поўп (1688—1744). У гэтую эпоху таксама адбываецца канкурэнцыя розных мадэлей . У крытыцы паэты змагаліся з дактрынай дэкоруму, прысвечанай супастаўленню правільных слоў з правільным сэнсам і дасягненню інтанацыі, якая адпавядала б сур’ёзнасці тэмы. У той жа час іраікамічны жанр быў на піку, і творы Поўпа «» (1712—1717) і «» (1728—1743) да нашых дзён лічацца найвялікшымі іраікамічнымі паэмамі, калі-небудзь напісанымі.J. A. Cuddon, A Dictionary of Literary Terms. London: Penguin, 1999, p. 514. Поўп таксама пераклаў «Іліяду» (1715—1720) і «Адысею» (1725—1726). Пасля смерці Поўпа яго творчасць шмат разоў пераацэньвалі.

 Драма 
Да пачатку перыяду адносяцца апошнія п’есы  і Уільяма Конгрыва, якія абодва працягвалі традыцыі камедыі Рэстаўрацыі з некаторымі зменамі. Аднак большасць пастановак гэтага часу — фарсы, ніжэйшыя ў жанравым дачыненні, і значна больш сур’ёзныя і бытавыя трагедыі.  і  абодва стваралі вельмі маральныя формы трагедыі, дзе персанажы і іх клопаты былі цалкам сярэднекласавымі або працоўнымі. Гэта адлюстроўвала прыкметныя змены ў аўдыторыі п’ес: каралеўскае заступніцтва больш не было важнай часткай тэатральнага поспеху. Акрамя таго,  і  пачалі змагацца адзін з адным за ўсё большыя відовішчы для паказу на сцэне. Была ўведзена фігура Арлекіна, і пачаў ставіцца тэатр пантамімы. Гэтая «нізкая» камедыя была вельмі папулярнай, і п’есы страцілі важнасць у параўнанні з пастаноўкай. Опера таксама пачала набываць папулярнасць у Лондане, і ў літаратуры шмат хто супраціўляўся гэтаму італьянскаму ўварванню. У 1728 годзе  вярнуўся ў тэатр з «».  паклаў канец большай частцы тагачаснай драматургіі, бо тэатры зноў былі ўзятыя пад дзяржаўны кантроль.

 Проза, у тым ліку раман 
У прозе ранняя частка перыяду азнаменавалася развіццём англійскага эсэ. «»  і  ўсталяваў форму брытанскага перыядычнага эсэ. Аднак гэта быў таксама час, калі ўпершыню з’явіўся англійскі раман. Даніэль Дэфо перайшоў ад журналістыкі і напісання крымінальных біяграфій для прэсы да напісання выдуманых крымінальных біяграфій: «» і «». Яму таксама належыць «Рабінзон Круза» (1719).

Калі Адысан і Стыл дамінавалі ў адным тыпе прозы, то Джонатан Свіфт, аўтар сатыры «Падарожжы Гулівера», быў лідарам у іншым. У «» і «Лістах суконшчыка» Свіфт неахвотна абараняў ірландскі народ ад драпежніцтва каланіялізму. Гэта выклікала бунты і арышты, але Свіфт, які не меў любові да ірландскіх рымскіх католікаў, быў абураны злоўжываннямі, якія ён бачыў.

Наступствам  стала тое, што не адзін пачатковец-драматург перайшоў на напісанне раманаў. Генры Філдынг пачаў пісаць сатырычную прозу і раманы, бо яго п’есы не маглі прайсці цэнзуру. Тым часам Сэмюэл Рычардсан стварыў раман «» (1740), і Генры Філдынг атакаваў гэты твор за яго меркаваную абсурднасць у «» (1742) і «» (1741). Пазней Філдынг напісаў сатыру на «» Рычардсана (1748) у «» (1749). Тобіяс Смолет (1721—1771) узвысіў жанр  такімі творамі, як «» (1748) і «» (1751).

 Эпоха чуллівасці (1745—1798) 
Гэты перыяд вядомы як эпоха чуллівасці (), але яго часам таксама апісваюць як «Эпоху Джонсана».A Handbook to English Literature (7th edition), ed. Harmon & Holman. (Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall), 1996), p. 575. , якога часта называюць доктарам Джонсанам, быў англійскім аўтарам, які зрабіў трывалы ўклад у англійскую літаратуру як паэт, эсэіст, мараліст, літаратурны крытык, біёграф, рэдактар і лексікограф. Джонсана апісвалі як «магчыма, самага выбітнага літаратара ў англійскай гісторыі». У 1755 годзе, пасля дзевяці гадоў працы, быў апублікаваны «» Джонсана. Ён меў далёкасяжны ўплыў на сучасную англійскую мову і цяпер ацэньваецца як «адно з найвялікшых адзінкавых дасягненняў у навуцы».

Другая палова XVIII стагоддзя ўбачыла з’яўленне трох буйных ірландскіх аўтараў: Олівера Голдсміта, Рычарда Брынслі Шэрыдана і Лорэнса Стэрна. Голдсміт з’яўляецца аўтарам рамана «» (1766), пастаральнай паэмы «Пакінутая вёска» (1770) і дзвюх п’ес, «Дабрадушны чалавек» (1768) і «Ноч памылак» (1773). Першая п’еса Шэрыдана, «» (1775), была пастаўлена ў Ковент-Гардэне і мела імгненны поспех. П’есай «» ён заявіў пра сябе як пра самага значнага лонданскага драматурга канца XVIII стагоддзя. І Голдсміт, і Шэрыдан рэагавалі супраць сентыментальнай камедыі тэатра XVIII стагоддзя, пішучы п’есы, бліжэйшыя да стылю камедыі Рэстаўрацыі.The Bloomsbury Guide to English Literature (1990), pp. 564, 698, 906.

Стэрн публікаваў свой знакаміты раман «» часткамі паміж 1759 і 1767 гадамі.The Oxford Companion to English Literature, p. 947. У 1778 годзе  напісала «», адзін з першых . Раманы Фані Бёрні «любіла Джэйн Осцін і захаплялася імі».The Oxford Companion to English Literature, ed Margaret Drabble. (Oxford: Oxford University Press, 1996), p. 151.

 Папярэднікі рамантызму 
Рамантычны рух у англійскай літаратуры пачатку XIX стагоддзя мае свае карані ў паэзіі XVIII стагоддзя, гатычным рамане і рамане сентыменталізму.J.A. Cuddon, A Dictionary of Literary Terms, p. 588 Сярод яго папярэднікаў — т. зв. , з 1740-х гадоў і пазней, чые творы характарызуюцца змрочнымі развагамі пра смяротнасць. Гэта ў тым ліку паэты  («», 1751)The Oxford Companion to English Literature (1996), p. 418. і  («Скаргі, або  пра жыццё, смерць і неўміручасць», 1742—1745).The Oxford Companion to English Literature, p. 1106. Да гэтага пазнейшыя аўтары дадалі цягу да «ўзнёслага» і таямнічага, а таксама цікавасць да старажытных англійскіх паэтычных форм і народнай паэзіі.William Harmon and C. Hugh Holman, A Handbook to Literature. (Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall, 1986), pp. 452-53, 502. Іншымі папярэднікамі рамантызму з’яўляюцца  і . Джэймс Макферсан стаў першым шатландскім паэтам, які атрымаў міжнародную вядомасць, заявіўшы, што знайшоў творы старажытнага барда .J. Buchan, Crowded with Genius (London: Harper Collins, 2003), , p. 163.

 або «раман сентыменталізму» — гэта жанр, які развіўся ў другой палове XVIII стагоддзя. Ён услаўляе эмацыйныя і інтэлектуальныя канцэпцыі пачуцця, сентыменталізму і . Мода на сентыменталізм, які трэба адрозніваць ад чуллівасці, пачалася як у паэзіі, так і ў прозе XVIII стагоддзя як рэакцыя на рацыяналізм аўгусцінскай эпохі.Richard Maxwell and Katie Trumpener, eds., The Cambridge Companion to Fiction in the Romantic Period (2008). Сярод найбольш вядомых сентыментальных раманаў на англійскай мове — «» Сэмюэла Рычардсана (1740), «» Олівера Голдсміта (1766), «» Лорэнса Стэрна (1759-67) і «Чалавек пачуцця»  (1771).J.A. Cuddon, A Dictionary of Literary Terms (1999), p. 809.

Значнымі замежнымі аўтарамі, што ўплывалі на англійскую літаратуру гэтага часу, былі немцы Гётэ, Шылер і , а таксама французскі філосаф і пісьменнік Жан-Жак Русо.J.A. Cuddon, pp. 588-89. «» Эдмунда Бёрка (1757) — яшчэ адна важная крыніца ўплыву.The Oxford Companion to English Literature, pp. 957-58. Зменлівыя абставіны, выкліканыя Прамысловай і  рэвалюцыямі, таксама паўплывалі на рост рамантычнага руху ў Брытаніі.

У канцы XVIII стагоддзя раман Хораса Уолпала «» (1764) стварыў жанр гатычнай літаратуры, які спалучае элементы жахаў і .«The Castle of Otranto: The creepy tale that launched gothic fiction» . BBC. Retrieved 14 кастрычніка 2017  увяла задуменную фігуру гатычнага злыдня, які пазней ператварыўся ў . Яе «» (1795) часта згадваюцца як архетыпічны гатычны раман.Oxford Book of Gothic Tales. Oxford: Oxford University Press, 2001 Пазнейшае пакаленне гатычнай літаратуры з’явілася разам з «» (1818) Мэры Шэлі.

 Станаўленне амерыканскай літаратуры 
Паспяховая вайна за незалежнасць, якую вялі каланісты ў Брытанскай Паўночнай Амерыцы з 1775 па 1783 год, прывяла да ўтварэння Злучаных Штатаў. Гэта, у сваю чаргу, прывяло да аддзялення англійскай літаратуры ў тым рэгіёне, што стаў Злучанымі Штатамі, ад асноўнага напрамку англійскай літаратуры і, такім чынам, да развіцця новай амерыканскай літаратуры, якая імкнулася вылучыць сябе як частку фарміравання новай амерыканскай сацыяльнай і культурнай ідэнтычнасці. Гэта была першая англамоўная літаратура за межамі Брытанскіх астравоў. У позні каланіяльны перыяд ужо былі апублікаваныя важныя празаічныя трактаты, якія адлюстроўвалі палітычныя дэбаты, што завяршыліся амерыканскай рэвалюцыяй, напісаныя такімі выдатнымі дзеячамі, як , ,  і , прычым апошні быў лаяльны да каралеўскай улады. Дзве ключавыя фігуры — Бенджамін Франклін і Томас Пейн. «» і «Аўтабіяграфія Бенджаміна Франкліна» Франкліна высока цэняцца дзякуючы іх досціпу і ўплыву на фарміраванне амерыканскай ідэнтычнасці, якая тады зараджалася. Памфлет Пейна «» і яго твор «», як лічыцца, аказалі ключавы ўплыў на палітычны тон таго часу.

Падчас вайны за незалежнасць былі папулярныя такія вершы і песні, як «». Сярод вядучых сатырыкаў былі  і .  таксама пісаў вершы пра вайну.

У пасляваенны перыяд Томас Джэферсан заняў сваё месца ў амерыканскай літаратуры дзякуючы свайму аўтарству Дэкларацыі незалежнасці, свайму ўплыву на Канстытуцыю ЗША, сваёй аўтабіяграфіі, «» і шматлікім лістам. У зборніку эсэ «» Аляксандра Гамільтана, Джэймса Мэдысана і Джона Джэя даецца гістарычны агляд арганізацыі амерыканскага ўрада і рэспубліканскіх каштоўнасцей. ,  і  таксама цэняцца за свае палітычныя творы і прамовы.

Ранняя амерыканская літаратура з цяжкасцю знаходзіла свой унікальны голас у існуючых літаратурных жанрах, і гэтая тэндэнцыя адбілася ў раманах. Еўрапейскія стылі часта імітаваліся, але крытыкі звычайна лічылі імітацыі ніжэйшымі за арыгіналы. У канцы XVIII і пачатку XIX стагоддзяў былі апублікаваныя першыя амерыканскія раманы. Гэтыя творы былі занадта доўгімі, каб друкавацца для публічнага чытання. Выдаўцы рызыкавалі выдаць іх у надзеі, што яны стануць стабільна прадавацца і перавыдавацца. Гэтая схема ў канчатковым выніку аказалася паспяховай, таму што ўзровень пісьменнасці сярод мужчын і жанчын у той час павялічваўся. Сярод першых амерыканскіх раманаў — «Прыгоды Алонса» Томаса Этвуда Дыгса, апублікаваныя ў Лондане ў 1775 годзе, і «» , апублікаваная ў 1789 годзе. Раман Браўна апісвае трагічную гісторыю кахання паміж братам і сястрой, якія закахаліся, не ведаючы, што яны сваякі. Таксама варта адзначыць пісьменніц, такіх як , якая напісала кнігу «Шарлота: Гісторыя праўды» (пазней перавыдадзена як «»). «Храм Шарлоты» — гэта гісторыя спакушэння, натхнёная раманамі англійскага пісьменніка Сэмюэла Рычардсана, напісаная ў трэцяй асобе. Кніга перасцерагае ад таго, каб слухаць голас кахання, і раіць супраціўляцца. Роўсан напісала яшчэ дзевяць раманаў, шэсць тэатральных твораў, два зборнікі паэзіі, шэсць падручнікаў і незлічоную колькасць песень.Parker, Patricia L. «Charlotte Temple by Susanna Rowson». The English Journal. 65.1: (1976) 59-60. JSTOR. Web. 1 сакавіка 2010. «Храм Шарлоты» меў больш за паўтара мільёна чытачоў за паўтара стагоддзя і быў самым прадаваным творам XIX стагоддзя да выхаду «» Стоу. Яшчэ адна значная пісьменніца — , якая напісала папулярны раман «Какетка, або Гісторыя Элізы Уортан», апублікаваны ў 1797 годзе.Schweitzer, Ivy. «Review». Early American Literature. 23.2: (1988) 221—225. JSTOR. Web. 1 сакавіка 2010. «Какетка», гісторыя пра жанчыну, якую спакусілі, а потым кінулі, атрымала высокую ацэнку за дэманстрацыю супярэчлівых уяўленняў эпохі пра жаноцкасць,Hamilton, Kristie. «An Assault on the Will: Republican Virtue and the City in Hannah Webster Foster’s 'The Coquette'». Early American Literature. 24.2: (1989) 135—151. JSTOR. Web. 1 сакавіка 2010 хоць яе і крытыкавалі за дэлегітымізацыю пратэсту супраць падпарадкавання жанчын. Сярод іншых важных ранніх амерыканскіх пісьменнікаў — , ,  і .

 Рамантызм (1798—1837) 

Рамантызм — мастацкі, літаратурны і інтэлектуальны рух, які ўзнік у Еўропе ў канцы XVIII стагоддзя.The Norton Anthology of English Literature, 7th edition, vol. 2, p. 5. У іншыя часткі англамоўнага свету рамантызм прыйшоў пазней.

Рамантычны перыяд быў часам сур’ёзных сацыяльных змен у Англіі і Уэльсе з-за дэпапуляцыі сельскай мясцовасці і хуткага развіцця перанаселеных прамысловых гарадоў, што адбывалася ў перыяд прыкладна паміж 1750 і 1850 гадамі. Перамяшчэнне такой вялікай колькасці людзей у Англіі было вынікам дзвюх сіл: , якая ўключала  зямлі і выганяла рабочых з зямлі, і Прамысловай рэвалюцыі, якая забяспечвала іх працай.The Bloomsbury Guide to English Literature, p. 21. Рамантызм можна разглядаць часткова як рэакцыю на Прамысловую рэвалюцыю,Encyclopædia Britannica. «Romanticism». Retrieved 30 January 2008, from Encyclopædia Britannica Online. Britannica.com. Retrieved 2010-08-24. хоць гэта быў таксама бунт супраць арыстакратычных сацыяльных і палітычных норм Эпохі Асветніцтва, а таксама рэакцыя супраць навуковай рацыяналізацыі прыроды.Christopher Casey, (30 кастрычніка 2008). «„Grecian Grandeurs and the Rude Wasting of Old Time“: Britain, the Elgin Marbles, and Post-Revolutionary Hellenism». Foundations. Volume III, Number 1. Retrieved 2009-06-25. Вялікая французская рэвалюцыя аказала асабліва важны ўплыў на палітычнае мысленне многіх рамантычных паэтаў.The Norton Anthology of English Literature, vol. 2 (2000), p. 2.

Пейзаж часта займае важнае месца ў паэзіі гэтага перыяду, настолькі, што рамантыкаў, асабліва, мабыць, Уордсварта, часта называюць «паэтамі прыроды». Аднак даўжэйшыя рамантычныя «вершы пра прыроду» маюць больш шырокую праблематыку, таму што яны звычайна з’яўляюцца развагамі пра «эмацыйную праблему або асабісты крызіс».The Norton Anthology of English Literature, vol.2 (2000), p. 9

 Рамантычная паэзія 
Роберт Бёрнс быў піянерам рамантычнага руху і пасля смерці стаў культурнай іконай у Шатландыі. Паэт, мастак і гравёр Уільям Блэйк — яшчэ адзін з ранніх рамантычных паэтаў. Хоць Блэйк у цэлым не быў прызнаны пры жыцці, цяпер ён лічыцца значнай фігурай у гісторыі як паэзіі, так і выяўленчага мастацтва эпохі рамантызму. Сярод яго найважнейшых твораў — «» (1789) і «» (1794), а таксама глыбокія і складаныя «прароцтвы», такія як «Ерусалім: Эманацыя гіганта Альбіёна» (1804 — каля 1820).«William Blake.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Web. 2 кастрычніка 2012. <https://www.britannica.com/EBchecked/topic/68793/William-Blake >.

Пасля Блэйка сярод самых ранніх рамантыкаў былі паэты Азёрнай школы, у тым ліку Уільям Уордсварт, Сэмюэл Тэйлар Колрыдж, Роберт Саўці і журналіст . Аднак самым вядомым паэтам у той час быў Вальтэр Скот.The Bloomsbury Guide to English Literature, p. 885.

У 1784 годзе сваімі «Элегічнымі санетамі»  зноў увяла санет у англійскую літаратуру.

Раннія паэты-рамантыкі прынеслі новую эмацыянальнасць і інтраспекцыю, і іх з’яўленне адзначана першым рамантычным маніфестам у англійскай літаратуры, «Прадмовай» да зборніка «» (1798). Вершы ў «Лірычных баладах» былі ў асноўным напісаны Уордсвартам; «» і яшчэ некалькі вершаў належаць Колрыджу.«Samuel Taylor Coleridge.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2013. Web. 13 мая. 2013. <https://www.britannica.com/EBchecked/topic/125261/Samuel-Taylor-Coleridge >. Сярод найважнейшых вершаў Уордсварта — «», «Рашучасць і незалежнасць», «Ода: намёкі на неўміручасць з успамінаў ранняга дзяцінства» і аўтабіяграфічны эпас «».The Norton Anthology of English Literature, vol. 2 (2000), p. 11.

Роберт Саўці быў яшчэ адным з так званых «паэтаў Азёрнай школы» і  на працягу 30 гадоў, хоць сваёй вядомасцю ён доўгі час саступаў Уільяму Уордсварту і Сэмюэлу Тэйлару Колрыджу.  найбольш вядомы сваім творам «» (1821).Horace Ainsworth Eaton, Thomas De Quincey: A Biography, New York: Oxford University Press, 1936; reprinted New York: Octagon Books, 1972; Grevel Lindop, The Opium-Eater: A Life of Thomas De Quincey, London: J.M. Dent & Sons, 1981. Эсэіст  (1778—1830), сябар Колрыджа і Уордсварта, сёння найбольш вядомы сваёй літаратурнай крытыкай, асабліва кнігай «Персанажы п’ес Шэкспіра» (1817—1818).The Bloomsbury Guide to English Literature, p. 587.

 Другое пакаленне 
У другое пакаленне рамантычных паэтаў уваходзяць лорд Байран, Персі Біш Шэлі,  і Джон Кітс. Байран, аднак, усё яшчэ знаходзіўся пад уплывам сатырыкаў XVIII стагоддзя і быў, мабыць, найменш «рамантычным» з трох, аддаючы перавагу «бліскучаму досціпу Поўпа перад тым, што ён называў 'няправільнай паэтычнай сістэмай' сваіх рамантычных сучаснікаў».The Bloomsbury Guide to English Literature, p. 379. Байран дасягнуў велізарнай славы і ўплыву па ўсёй Еўропе, і Гётэ назваў Байрана «несумненна, найвялікшым геніем нашага стагоддзя».Rupert Christiansen. Romantic Affinities: Portraits From an Age, 1780—1830. (London: Bodley Head, 1988), p. 215

Шэлі, мабыць, найбольш вядомы сваімі творамі «Ода заходняму ветру», «Да жаваранка» і «», элегіяй, напісанай на смерць Кітса. У блізкае кола яго прыхільнікаў уваходзілі самыя прагрэсіўныя мысляры таго часу. Такі твор, як «Каралева Маб» (1813), паказвае Шэлі «як прамога нашчадка французскіх і брытанскіх рэвалюцыйных інтэлектуалаў 1790-х гадоў».The Oxford Companion to English Literature (1996), p. 905. Шэлі стаў кумірам для наступных трох-чатырох пакаленняў паэтаў, у тым ліку для віктарыянскіх і прэрафаэліцкіх паэтаў, такіх як  і Дантэ Габрыэль Расеці, а таксама пазнейшага У. Б. Ейтса.About Percy Bysshe Shelley | Academy of American Poets 

Хоць Джон Кітс падзяляў радыкальныя палітычныя погляды Байрана і Шэлі, «яго лепшая паэзія не палітычная»,The Bloomsbury Guide to English Literature, p. 248, але асабліва адзначаецца сваёй пачуццёвай музыкай і вобразнасцю, а таксама клопатам пра матэрыяльную прыгажосць і мімалётнасць жыцця.«John Keats.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2013. Web. 12 мая. 2013.<https://www.britannica.com/EBchecked/topic/314020/John-Keats >; The Bloomsbury Guide to English Literature, pp. 649-50. Сярод яго самых вядомых твораў — «», «» і «Да восені». Кітс заўсёды лічыўся буйным рамантыкам, «і яго статус як паэта няўхільна рос праз усе змены моды».The Oxford Companion to English Literature (1996), p. 534.

Прытрымліваючыся форм рамантычнай традыцыі,  пачала працэс яе падрыву, дэканструкцыю, якую працягнула , «гарадская паэтка, глыбока ўважлівая да тэм заняпаду і раскладання».The Encyclopaedia of Romantic Literature, edited by Frederick Burwick, Nancy Goslee and Diane Hoeveler Новыя формы метрычнага рамансу і  Лэндан шмат капіяваліся і спрыялі яе доўгаму ўплыву на віктарыянскую паэзію.

 Іншыя паэты 
Яшчэ адным важным паэтам гэтага перыяду быў Джон Клэр, сын батрака, які стаў вядомы ўслаўленнем англійскай сельскай мясцовасці і плачам па зменах, што адбываліся ў сельскай Англіі.Geoffrey Summerfield, in introduction to John Clare: Selected Poems, Penguin Books 1990, pp. 13-22.  Яго паэзія перажыла сур’ёзную пераацэнку, і цяпер яго часта лічаць адным з найважнейшых паэтаў XIX стагоддзя.Sales, Roger (2002) John Clare: A Literary Life; Palgrave Macmillan 

 быў англійскім паэтам, які ў рамантычны перыяд пісаў «дакладныя па назіраннях, рэалістычныя партрэты сельскага жыцця… у форме  аўгусцінскай эпохі».The Oxford Companion to English Literature (1996), p. 239. Сучасны крытык Фрэнк Уайтхед лічыць, што «Краб, асабліва ў сваіх вершаваных аповесцях, з’яўляецца важным — нават буйным — паэтам, чыя творчасць была і застаецца сур’ёзна недаацэненай».Frank Whitehead. George Crabbe: A Reappraisal. (Susquehanna University Press, 1995) .

 Рамантычны раман 
Адным з самых папулярных раманістаў эпохі быў сэр Вальтэр Скот, чые  сталі крыніцай натхнення для шматлікіх мастакоў, кампазітараў і пісьменнікаў па ўсёй Еўропе. Дзейнасць Скота як раманіста пачалася ў 1814 годзе з рамана «», які часта называюць першым гістарычным раманам.


Творы Джэйн Осцін крытыкуюць  другой паловы XVIII стагоддзя і з’яўляюцца часткай пераходу да рэалізму XIX стагоддзя.Litz, pp. 3-14; Grundy, «Jane Austen and Literary Traditions», The Cambridge Companion to Jane Austen, pp. 192-93; Waldron, «Critical Responses, Early», Jane Austen in Context, pp. 83, 89-90; Duffy, «Criticism, 1814—1870», The Jane Austen Companion, pp. 93-94. Яе сюжэты ў такіх раманах, як «Пыха і перадузятасць» (1813) і «Эма» (1815), у аснове сваёй камічныя, падкрэсліваюць залежнасць жанчын ад шлюбу для забеспячэння сацыяльнага статусу і эканамічнай бяспекі.A. Walton Litz, Jane Austen: A Study of Her Development. New York: Oxford University Press, 1965. p. 142; Oliver MacDonagh, Jane Austen: Real and Imagined Worlds. New Haven: Yale University Press, 1991. pp. 66-75; Collins, 160-61.

 Рамантызм у Амерыцы 

Еўрапейскі рамантычны рух дасягнуў Амерыкі ў пачатку XIX стагоддзя. Амерыканскі рамантызм быў такім жа шматгранным і індывідуалістычным, як і ў Еўропе. Як і еўрапейцы, амерыканскія рамантыкі дэманстравалі высокі ўзровень маральнага энтузіязму, прыхільнасць да індывідуалізму і раскрыцця асобы, акцэнт на інтуітыўным успрыманні і здагадку, што прыродны свет па сваёй сутнасці добры, у той час як чалавечае грамадства сапсаванае.George L. McMichael and Frederick C. Crews, eds. Anthology of American Literature: Colonial through romantic (6th ed. 1997) p 613

Рамантычная гатычная літаратура рана з’явілася ў творах Вашынгтона Ірвінга «» (1820) і «» (1819). У эсэ і асабліва ў падарожных кнігах Вашынгтона Ірвінга прысутнічаюць маляўнічыя элементы «мясцовага каларыту». З 1823 года пладавіты і папулярны раманіст Джэймс Фенімар Купер пачаў публікаваць свае  пра жыццё на франціры і індзейцаў. А вось апавяданні Эдгара Алана По пра жахлівае, якія ўпершыню з’явіліся ў пачатку 1830-х гадоў, і яго паэзія былі больш уплывовымі ў Францыі, чым на радзіме.Harner, Gary Wayne (1990). «Edgar Allan Poe in France: Baudelaire’s Labor of Love». In Fisher, Benjamin Franklin IV. Poe and His Times: The Artist and His Milieu. Baltimore: The Edgar Allan Poe Society. .Ann Woodlief, «American Romanticism (or the American Renaissance): Introduction» 

 Віктарыянская літаратура (1837—1901) 

 «Пісьменнікі-мудрацы» 
У гэтыя гады «пісьменства мудрацоў» () развілося як новы літаратурны жанр, у якім аўтар імкнуўся «выказаць уяўленні пра свет, становішча чалавека ў ім і тое, як ён павінен жыць». Джон Холаўэй вызначыў Бенджаміна Дызраэлі, Джордж Эліят, Джона Генры Ньюмана і Томаса Хардзі як пісьменнікаў гэтага тыпу. Першым сярод іх быў Томас Карлайл, шатландскі эсэіст, гісторык і філосаф, які стаў «несумнеўным кіраўніком англійскай літаратуры» ў XIX стагоддзі.Emerson, Ralph Waldo (1881). «The Literary Work of Thomas Carlyle» . Scribner’s Monthly. No. 22. p. 92. Mr. Carlyle… has yet for many years been accepted by competent critics of all shades of opinion as the undoubted head of English letters.Stephen, Leslie, ed. (1887). Dictionary of National Biography. Vol. 9. London: Smith, Elder & Co. p. 124. Carlyle during these years had become the acknowledged head of English literature. Вядомы як «мудрэц з Чэлсі», вельмі пладавіты аўтар крытыкаваў Прамысловую рэвалюцыю,Carlyle, Thomas (1843). Past and Present. The Works of Thomas Carlyle in Thirty Volumes. Vol. 10. New York: Charles Scribner’s Sons (published 1903). палітычную эканоміюCarlyle, Thomas (1904). Critical and Miscellaneous Essays: Volume IV. The Works of Thomas Carlyle in Thirty Volumes. Vol. 29. New York: Charles Scribner’s Sons. і прапаведаваў культ герояўCarlyle, Thomas (1841). On Heroes, Hero-Worship and the Heroic in History. The Works of Thomas Carlyle in Thirty Volumes. Vol. 5. New York: Charles Scribner’s Sons (published 1903). у серыі твораў, унікальны стыль якіх называюць словам Carlylese.«Carlylese.» Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, https://www.merriam-webster.com/dictionary/Carlylese . Яго ўплыў на віктарыянскую літаратуру быў амаль усёабдымным; у 1855 годзе Джордж Эліят пісала, што «наўрад ці знойдзецца выбітны або актыўны розум гэтага пакалення, на які б не аказалі ўплыву творы Карлайла», так што калі б усе яго кнігі «былі спалены як найвялікшае саці на яго пахавальным вогнішчы, гэта было б усё роўна што ссекчы дуб пасля таго, як з яго жалудоў узышоў малады лес».George Eliot, «Thomas Carlyle», George Eliot Archive, accessed 12 сакавіка 2022, https://georgeeliotarchive.org/items/show/96.

Англа-шатландскі мастацтвазнавец і філосаф Джон Рэскін, які таксама пісаў у падобным ключы, лічыў Карлайла сваім настаўнікам.Ruskin, John (1905). Cook, E. T.; Wedderburn, Alexander (eds.). Unto This Last. Munera Pulveris. Time and Tide. With Other Writings on Political Economy 1860—1873 . The Works of John Ruskin. Vol. XVII. London: George Allen, 156, Charing Cross Road. New York: Longmans, Green, and Co. p. xxxix. У пачатку сваёй дзейнасці ён займаўся эстэтыкай, падтрымліваў  і братэрства прэрафаэлітаў.Ruskin, John (1903—1905). Cook, E. T.; Wedderburn, Alexander (eds.). Modern Painters . The Works of John Ruskin. Vols. III—VII. London: George Allen, 156, Charing Cross Road. New York: Longmans, Green, and Co. Пазней ён звярнуўся да этыкі, выкладаючы свае ідэі па адукацыйнай рэформе і палітычнай эканоміі, якія пазней аказалі вялікі ўплыў на практыку ў Англіі і ва ўсім свеце. «Пісьменнікам-мудрацом» таксама лічыцца , англійскі паэт і крытык, вядомы сваёй крытыкай .

 Віктарыянскі раман 

Менавіта ў віктарыянскую эпоху (1837—1901) раман стаў вядучым літаратурным жанрам на англійскай мове.The Bloomsbury Guide to English Literature (1990), p. 93. У гэтым росце папулярнасці важную ролю адыгралі жанчыны — і ў якасці аўтараў, і ў якасці чытачоў,Bloomsbury Guide to English Literature, p. 95. а штомесячная публікацыя мастацкіх кніг па частках таксама спрыяла гэтаму ўсплёску папулярнасці і далейшым узрушэнням пасля .Bloomsbury Guide, p. 101. Гэта шмат у чым было рэакцыяй на хуткую індустрыялізацыю і звязаныя з ёй сацыяльныя, палітычныя і эканамічныя праблемы; праз літаратуру каментаваліся злоўжыванні ўрада і прамыслоўцаў, а таксама пакуты беднякоў, якія не атрымлівалі выгады ад эканамічнага росквіту Англіі.James, Louis (2006) Сярод важных прыкладаў тагачаснага рамана — «Сібіла, або Дзве нацыі» (1845) Бенджаміна Дызраэлі і «Элтан Лок» (1849) .right|thumb|Чарлз Дзікенс

Чарлз Дзікенс з’явіўся на літаратурнай сцэне ў канцы 1830-х гадоў і неўзабаве стаў, мабыць, самым вядомым раманістам у гісторыі англійскай літаратуры. Дзікенс жорстка высмейваў розныя з’явы сучаснага яму грамадства, у тым ліку  у «» і недахопы прававой сістэмы ў «».The Norton Anthology of English Literature, (7th edition) vol. 2, p. 1335. З Дзікенсам спачатку канкурыраваў Уільям Мейкпіс Тэкерэй, які ў віктарыянскі перыяд лічыўся другім пісьменнікам пасля яго, але цяпер ён вядомы амаль выключна сваёй кнігай «» (1847). Сёстры Бронтэ, Эмілі, Шарлота і Эн, сталі вядомыя як раманісткі ў 1840-х і 1850-х гадах.Lucasta Miller, The Bronte Myth. (New York: Anchor, 2005), pp. 12-13 «» (1847), самы вядомы твор , быў першым з раманаў сясцёр, які дасягнуў поспеху. Эмілі Бронтэ напісала раман «Навальнічны перавал», і, паводле Джульет Гардзінер, «яркі сексуальны запал і сіла яго мовы і вобразнасці ўразілі, збянтэжылі і жахнулі рэцэнзентаў»,Juliet Gardiner, The History today who’s who in British history (2000), p. 109 схіліўшы віктарыянскую публіку і многіх рэцэнзентаў-сучаснікаў да думкі, што ён быў напісаны мужчынам.Carter, McRae, The Routledge History of Literature in English: Britain and Ireland (2001), p. 240 «» (1848) Эн Бронтэ цяпер лічыцца адным з першых фемінісцкіх раманаў.

Элізабет Гаскел таксама была паспяховай пісьменніцай, і яе раман «» параўноўвае лад жыцця ў прамысловым рэгіёне на поўначы Англіі з больш багатым поўднем.Abrams, M.H., et al. (Eds.) «Elizabeth Gaskell, 1810—1865». The Norton Anthology of English Literature, The Major Authors: The Romantic Period through the Twentieth Century, 7th ed., Vol. B. New York & London: W.W. Norton & Company, 2001.  быў адным з самых паспяховых, пладавітых і паважаных англійскіх раманістаў віктарыянскай эпохі. Раманы Тролапа адлюстроўваюць жыццё землеўладальніцкіх і прафесійных класаў ранняй віктарыянскай Англіі.The Oxford Companion to English Literature (1996), p. 1013. Джордж Эліят, псеўданім Мэры Эн Эванс, была буйной раманісткай сярэдзіны віктарыянскага перыяду. Яе творы, асабліва «» (1871—1872), з’яўляюцца важнымі прыкладамі літаратурнага рэалізму і захапляюць спалучэннем высокай віктарыянскай літаратурнай дэтальнасці з інтэлектуальнай шырынёй, якая выводзіць іх за вузкія геаграфічныя рамкі, часта адлюстраваныя ў іх.The Bloomsbury Guide to English Literature (1990), p. 490.

Джордж Мерэдзіт найбольш вядомы сваімі раманамі «Выпрабаванне Рычарда Феверэла» (1859) і «Эгаіст» (1879). Яго рэпутацыя была вельмі высокай яшчэ на пачатку XX стагоддзя, але потым сур’ёзна знізілася.The Oxford Companion to English Literature (1996), pp. 650-51. Цікавасць да сельскіх праблем і зменлівай сацыяльнай і эканамічнай сітуацыі ў вёсцы бачная ў раманах Томаса Хардзі (1840—1928), у тым ліку «» (1886) і «» (1891). Хардзі — віктарыянскі рэаліст у традыцыі Джордж Эліят,Dennis Taylor, «Hardy and Wordsworth». Victorian Poetry, vol.24, no.4, Winter, 1986. і, як і Чарлз Дзікенс, ён таксама вельмі крытычна ставіўся да многага ў віктарыянскім грамадстве. Яшчэ адзін значны раманіст канца XIX стагоддзя — Джордж Гісінг (1857—1903), які апублікаваў 23 раманы паміж 1880 і 1903 гадамі. Яго найбольш вядомы раман — «Нью-Граб-стрыт» (1891).

Хоць «» Джона Рэскіна быў напісаны яшчэ ў 1841 годзе, гісторыю сучаснага жанру фэнтэзі звычайна адлічваюць ад , уплывовага аўтара «» і «» (1858). Уільям Морыс напісаў серыю  у 1880-х і 1890-х гадах, яны лічацца першымі творамі .

Эпісталярны раман  «» (1868) звычайна лічыцца першым дэтэктыўным раманам на англійскай мове.David, Deirdre The Cambridge Companion to the Victorian Novel p. 179. Cambridge University Press, 2001. Важны шатландскі пісьменнік канца XIX стагоддзя — Роберт Льюіс Стывенсан, аўтар «Дзіўнай гісторыі доктара Джэкіла і містара Хайда» (1886) і гістарычнага рамана «» (1886). Рэдзьярд Кіплінг быў вельмі рознабаковым пісьменнікам, аўтарам раманаў, апавяданняў і вершаў, які набыў папулярнасць у канцы XIX стагоддзя сваімі апавяданнямі і вершамі пра жыццё ў Брытанскай Індыі, апублікаванымі ў шэрагу зборнікаў, такіх як «», «», «» і «». Літаратурная дзейнасць Г. Д. Уэлса пачалася ў 1890-х гадах з навукова-фантастычных раманаў, такіх як «Машына часу» (1895) і «» (1898), дзе апісваецца ўварванне марсіян на Зямлю ў позневіктарыянскай Англіі. Уэлс лічыцца, разам з французам Жулем Вернам, буйной фігурай у развіцці жанру навуковай фантастыкі. Ён таксама пісаў рэалістычную мастацкую літаратуру пра ніжэйшы сярэдні клас у такіх раманах, як «Кіпс» (1905).

 Амерыканскі раман (ад рамантызму да рэалізму) 

(Гл. таксама абмеркаванне амерыканскай літаратуры ў раздзеле «Рамантызм» вышэй.)

Да сярэдзіны XIX стагоддзя лідарства літаратуры з Брытанскіх астравоў пачалі аспрэчваць пісьменнікі з былых амерыканскіх калоній. На амерыканскіх пісьменнікаў у гэты час асабліва моцна ўплываў рамантызм, які спарадзіў  Новай Англіі. Пераломным момантам, калі трансцэндэнталізм стаў буйным культурным рухам, звычайна лічыцца публікацыя эсэ Ральфа Уолда Эмерсана «» (1836).«Romanticism, American», in The Oxford Dictionary of American Art and Artists ed by Ann Lee Morgan (Oxford University Press, 2007) online  Томас Карлайл аказаў моцны ўплыў на Эмерсана, трансцэндэнталізмGravett, Sharon L. (1995). «Carlyle’s Demanding Companion: Henry David Thoreau». Carlyle Studies Annual. 15: 21-31. JSTOR: 44946086. і амерыканскіх пісьменнікаў у цэлым, асабліва яго раман «», уплыў якога на амерыканскую літаратуру, па словах аднаго даследчыка, «такі велізарны, такі ўсёабдымны, што яго цяжка пераацаніць».

Рамантычны амерыканскі раман цалкам развіўся з «» (1850) Натаніэля Готарна, драматычнай гісторыі жанчыны, выгнанай са сваёй супольнасці за ўчыненне пералюбства. Творчасць Готарна аказала глыбокі ўплыў на яго сябра Германа Мелвіла. У «Мобі Дзіку» (1851) прыгодніцкае кітабойнае падарожжа становіцца сродкам для даследавання такіх тэм, як апантанасць, прырода зла і барацьба чалавека са стыхіямі. Аднак да 1880-х гадоў псіхалагічны і сацыяльны рэалізм канкурыравалі ў жанры рамана з рамантызмам.

Амерыканская рэалістычная мастацкая літаратура пачынаецца ў 1870-х гадах з твораў Марка Твэна,  і Генры Джэймса.

Марк Твэн (псеўданім Сэмюэля Лэнгхарна Клеменса) быў першым буйным амерыканскім пісьменнікам, які нарадзіўся далёка ад Усходняга ўзбярэжжа — у памежным штаце Місуры. Яго рэгіянальныя шэдэўры — раманы «Прыгоды Тома Соера» (1876) і «» (1884). Стыль Твэна змяніў прынятую дагэтуль манеру амерыканцаў пісаць на сваёй мове. Яго персанажы размаўляюць як жывыя людзі, і ў іх маўленні выразна па-амерыканску гучаць мясцовыя дыялекты, новаствораныя словы і рэгіянальныя акцэнты.

Генры Джэймс быў буйным амерыканскім раманістам канца XIX і пачатку XX стагоддзяў. Нарадзіўшыся ў Нью-Ёрку, большую частку свайго дарослага жыцця ён правёў у Англіі. Многія з яго раманаў засяроджаны на амерыканцах, якія жывуць у Еўропе або падарожнічаюць па ёй. Джэймс досыць прама піша пра дылему Старога і Новага свету. Сярод яго твораў — «» (1881), «» (1886), «» (1886).«Henry James.» Encyclopedia of World Biography, Gale, 1998. Biography in Context, Accessed 4 кастрычніка 2017.

 Жанравая літаратура 

Галоўным аўтарам  у XIX стагоддзі быў Шэрыдан Ле Фаню. Сярод яго твораў — змрочны таямнічы раман «» (1865) і гатычная навела «» (1872), дзе распавядаецца гісторыя маладой жанчыны, на якую звярнула ўвагу жанчына-вампір. Жахлівая гісторыя Брэма Стокера «Дракула» (1897) належыць да шэрагу літаратурных жанраў, такіх як , літаратура жахаў, гатычны раман і .

Шэрлак Холмс Артура Конана Дойла — бліскучы лонданскі «кансультант-дэтэктыў», вядомы сваім інтэлектуальным майстэрствам. Паміж 1887 і 1927 гадамі Конан Дойл апублікаваў чатыры раманы і 56 апавяданняў з удзелам Холмса. Усе гісторыі пра Холмса, акрамя чатырох, расказаны яго сябрам, памочнікам і біёграфам доктарам Уотсанам. Літаратурны жанр «» узнік пад уплывам рэальных гісторый археалагічных знаходак імперскіх авантурыстаў.  стварыў адзін з самых ранніх яго прыкладаў, «», у 1885 годзе. Тагачасная еўрапейская палітыка і дыпламатычныя манеўры натхнілі  на  «» (1894).

 Дзіцячая літаратура 
Дзіцячая літаратура развілася як асобны жанр. Некаторыя творы сталі міжнародна вядомымі, напрыклад, творы Льюіса Кэрала, «Алісіны прыгоды ў дзівоснай краіне» (1865) і яго працяг «Скрозь люстэрка, і што ўбачыла там Аліса». «Востраў скарбаў» (1883) Роберта Льюіса Стывенсана — класічная пірацкая прыгода. Рэдзьярд Кіплінг пісаў апавяданні для дзяцей, натхнёныя яго дзяцінствам у Індыі і іншымі тэмамі, у тым ліку такія класічныя творы, як «», «», «» і «». У канцы віктарыянскай эпохі і на пачатку эдвардыянскай эпохі пісьменніца і ілюстратарка Беатрыкс Потэр стала вядомай сваімі дзіцячымі кнігамі з персанажамі-жывёламі. У 1902 годзе, ва ўзросце за трыццаць, Потэр апублікавала вельмі паспяховую дзіцячую кнігу «». Агулам яна выдала 23 дзіцячыя кнігі і стала багатай жанчынай.

 Віктарыянская паэзія 

Вядучымі паэтамі ў віктарыянскі перыяд былі , , Элізабет Барэт Браўнінг і . Паэзія гэтага перыяду знаходзілася пад моцным уплывам рамантыкаў, але таксама ішла сваімі ўласнымі шляхамі.The Norton Anthology of English Literature, 7th ed, vol. 2. (New York: Norton, 2000), p. 1060. Асабліва прыкметным было развіццё , формы, ужыванай многімі паэтамі гэтага перыяду, але даведзенай да дасканаласці Робертам Браўнінгам. Літаратурная крытыка XX стагоддзя паступова стала звяртаць увагу на сувязі паміж віктарыянскай паэзіяй і мадэрнізмам.Carol T. Christ, Victorian and Modern Poetics. (Chicago: University of Chicago Press, 1986); «Robert Browning», The Bloomsbury Guide to English Literature. (New York: Prentice-Hall, 1990), p. 373.

Тэнісан быў  Злучанага Каралеўства на працягу большай часткі праўлення каралевы Вікторыі. Т. С. Эліят апісваў яго як «найвялікшага майстра метрыкі, а таксама меланхоліі», які меў «найлепшы слых сярод усіх англійскіх паэтаў пасля Мільтана». The Oxford Companion to English Literature, p. 981. Рэпутацыя  як паэта «на працягу апошніх некалькіх дзесяцігоддзяў […] рэзка ўпала»..

Дантэ Габрыэль Расеці быў паэтам, ілюстратарам, мастаком і перакладчыкам. Ён заснаваў братэрства прэрафаэлітаў у 1848 годзе разам з Уільямам Холманам Хантам і Джонам Эверэтам Міле. Мастацтва Расеці характарызавалася сваёй пачуццёвасцю і адраджэннем сярэднявечнай эстэтыкі.A handbook to Literature, ed William Harmon & C. Hugh Holman (Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall, 1996), 407.  і Джордж Мерэдзіт — два іншыя важныя другарадныя паэты гэтай эпохі..

Да канца XIX стагоддзя англійскія паэты пачалі цікавіцца французскім сімвалізмам, і віктарыянская паэзія ўвайшла ў дэкадэнцкую фазу .The Norton Anthology of English Literature, 7th edition, vol.2, ed. M.H. Abrams, p. 1741. У 1890-х гадах з’явіліся дзве групы паэтаў: паэты «», якія прытрымліваліся прынцыпаў , у тым ліку Алджэрнан Чарлз Суінберн, Оскар Уайльд і , і «», у які ўваходзілі ,  і ірландзец Уільям Батлер Ейтс. Ейтс стаў важнай постаццю мадэрнізму ў XX стагоддзі.The Norton Anthology of English Literature, 7th edition, vol. 2, p. 1740. Таксама ў 1896 годзе  за свой кошт апублікаваў зборнік «Шропшырскі хлопец».The Norton Anthology of English Literature, 7th edition, vol. 2, p. 2041.

Сярод аўтараў камічных вершаў быў драматург, лібрэтыст, паэт і ілюстратар , найбольш вядомы сваімі чатырнаццаццю камічнымі операмі, створанымі ў супрацоўніцтве з кампазітарам сэрам , сярод якіх найбольш вядомыя «» і «».Kenrick, John. G&S Story: Part III , accessed 13 кастрычніка 2006; and Powell, Jim. William S. Gilbert’s Wicked Wit for Liberty  accessed 13 кастрычніка 2006.

Раманіст Томас Хардзі пісаў паэзію на працягу ўсёй сваёй дзейнасці, але апублікаваў свой першы зборнік толькі ў 1898 годзе, таму яго, як правіла, разглядаюць як паэта XX стагоддзя. «Вершы» , якога цяпер лічаць буйным паэтам, былі апублікаваныя пасмяротна Робертам Брыджэсам у 1918 годзе..

 Амерыканская паэзія 

У XIX стагоддзі Амерыка таксама дала буйных паэтаў, такіх як Эмілі Дзікінсан і Уолт Уітмен. Два найвялікшыя амерыканскія паэты XIX стагоддзя наўрад ці маглі б быць больш рознымі па тэмпераменце і стылі. Уітмен быў паэтычным наватарам. Яго галоўны твор — зборнік «», у якім ён выкарыстоўвае свабодны верш і радкі нерэгулярнай даўжыні, каб адлюстраваць усёахопнасць амерыканскай дэмакратыі. Эмілі Дзікінсан, наадварот, жыла адасобленым жыццём высакароднай незамужняй жанчыны ў маленькім гарадку Амхерст, Масачусетс. У межах сваёй фармальнай структуры яе паэзія дасціпная, вытанчана зробленая і псіхалагічна праніклівая. Яе творчасць была нетрадыцыйнай для свайго часу, і мала што было апублікавана пры яе жыцці.

 Віктарыянская драма 
upright=.6|thumb|Афіша оперы «» Гілберта і Салівана
Драматычнае мастацтва змянілася ў віктарыянскую эпоху: на лонданскай сцэне ставіліся шматлікія фарсы, ,  і камічныя оперы, якія канкурыравалі з пастаноўкамі п’ес Шэкспіра і сур’ёзнай драматургіяй такіх аўтараў, як  і . У 1855 годзе антрэпрыза Германа Рыда пачала працэс павышэння ідэйна-мастацкага ўзроўню і рэпутацыі музычнага тэатра ў Брытаніі, што завяршылася знакамітай серыяй камічных опер  і ; у 1890-х гадах традыцыю працягнулі першыя эдвардыянскія музычныя камедыі. Працягласць (колькасць паказаў) тэатральных пастановак у віктарыянскі перыяд хутка змянялася. Паляпшаўся транспарт, змяншаўся ўзровень галечы ў Лондане, а вулічнае асвятленне зрабіла начныя паездкі больш бяспечнымі, таму колькасць патэнцыйных наведвальнікаў тэатраў значна павялічылася, і саміх тэатраў станавілася больш. П’есы маглі ісці даўжэй і ўсё яшчэ прыцягваць гледачоў, што давала лепшы прыбытак і спрыяла паляпшэнню якасці пастановак. Першай п’есай, якую паказалі 500 разоў запар, была лонданская камедыя «Нашы хлопчыкі», пастаўленая ў 1875 годзе. Яе рэкорд у 1 362 паказы быў пабіты ў 1892 годзе камедыяй «».

Некалькі камічных опер Гілберта і Салівана пераадолелі бар’ер у 500 паказаў, пачынаючы з «» у 1878 годзе, а хіт Альфрэда Сельера і Б. Ч. Стэфенсана 1886 года, «Дораці», ішоў 931 раз. Пасля У. Ш. Гілберта вядучым паэтам і драматургам позняга віктарыянскага перыяду стаў Оскар Уайльд. П’есы Уайльда, у прыватнасці, вылучаюцца сярод мноства цяпер забытых п’ес віктарыянскіх часоў і маюць значна больш блізкую сувязь з п’есамі драматургаў эдвардыянскай эпохі, такіх як ірландзец Джордж Бернард Шоу, чыя дзейнасць пачалася ў 1890-я гады. Камічны шэдэўр Уайльда 1895 года, «Як важна быць сур’ёзным», трымае іранічнае люстэрка перад арыстакратыяй і дэманструе майстэрства досціпу і парадаксальнай мудрасці.

 XX стагоддзе 

 Мадэрнізм: пачатак (каля 1901—1923) 
Англійскі літаратурны мадэрнізм заявіў пра сябе ў пачатку XX стагоддзя, вырасшы з расчаравання ў каштоўнасцях віктарыянскай эпохі, такіх як пэўнасць, кансерватызм і вера ў ідэю аб’ектыўнай ісціны.M.H. Abrams, A Glossary of literary Terms (7th edition). (New York: Harcourt Brace), 1999), p. 167. На рух паўплывалі, сярод іншага, ідэі Чарлза Дарвіна, Эрнста Маха, Анры Бергсона, Фрыдрыха Ніцшэ, Джэймса Дж. Фрэзера, Карла Маркса («», 1867) і псіхааналітычныя тэорыі Зігмунда Фрэйда.M.H. Abrams, p. 167. Кантынентальныя мастацкія рухі імпрэсіянізму, а пазней кубізму, таксама аказалі ўплыў.M.H. Abrams, p. 168. Важнымі літаратурнымі папярэднікамі мадэрнізму былі Фёдар Дастаеўскі, Уолт Уітмен, Шарль Бадлер, Арцюр Рэмбо і Аўгуст Стрындберг.Marshall Berman, All that is Solid Melts into Air. (Harmsworth: Penguin, 1988), p. 23.

Галоўным брытанскім лірычным паэтам першых дзесяцігоддзяў XX стагоддзя быў Томас Хардзі. Хоць ён і не быў мадэрністам, Хардзі — важная пераходная фігура паміж віктарыянскай эпохай і XX стагоддзем. Буйны раманіст канца XIX стагоддзя, Хардзі дажыў да 1920-х гадоў, у гэты перыяд ён публікаваў толькі паэзію. Яшчэ адной значнай пераходнай фігурай паміж віктарыянцамі і мадэрністамі быў Генры Джэймс, раманіст канца XIX стагоддзя, які ў XX стагоддзі працягваў публікаваць буйныя раманы, у тым ліку «Залатая чаша» (1904). Пісьменнік-мадэрніст польскага паходжання Джозеф Конрад апублікаваў свае першыя важныя творы «» і «» у 1899—1900 гадах. Аднак вельмі арыгінальная паэзія віктарыянца  была апублікавана толькі ў 1918 годзе, праз доўгі час пасля яго смерці, тады як дзейнасць іншага буйнога паэта-мадэрніста, ірландца У. Б. Ейтса, пачалася ў канцы віктарыянскай эпохі. Ейтс стаў адной з вядучых фігур англійскай літаратуры XX стагоддзя.

Хоць мадэрнізму наканавана было стаць важным літаратурным рухам у першыя дзесяцігоддзі новага стагоддзя, шмат якія з выдатных тагачасных пісьменнікаў, як і Томас Хардзі, не былі мадэрністамі. У першыя дзесяцігоддзі XX стагоддзя паэты-геаргіянцы, такія як Руперт Брук і , захоўвалі кансерватыўны падыход да паэзіі, спалучаючы рамантызм, сентыментальнасць і геданізм. Іншы паэт-геаргіянец, , з’яўляецца адным з паэтаў Першай сусветнай вайны разам з Уілфрэдам Оўэнам, Рупертам Брукам,  і . Уплывовымі прадстаўнікамі брытанскай драматургіі ў гэты час былі ірландскія драматургі Джордж Бернард Шоу,  і . Дзейнасць Шоу пачалася ў апошняе дзесяцігоддзе XIX стагоддзя, а п’есы Сінга належаць да першага дзесяцігоддзя XX стагоддзя. Самая вядомая п’еса Сінга, «», «выклікала абурэнне і бунты, калі была ўпершыню пастаўлена» ў Дубліне ў 1907 годзе.The Oxford Companion to English Literature. (1996), p. 781. Джордж Бернард Шоу ператварыў эдвардыянскі тэатр у арэну для дэбатаў па важных палітычных і сацыяльных пытаннях.«English literature.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Web. 15 лістапада 2012. <https://www.britannica.com/EBchecked/topic/188217/English-literature >.

Да ліку раманістаў, якія не лічацца мадэрністамі, адносяцца Герберт Уэлс, Джон Галсуорсі (Нобелеўская прэмія па літаратуры, 1932), аўтар «» (1906—1921), і , хоць у творчасці Форстэра даследчыкі часта бачаць «як мадэрнісцкія, так і віктарыянскія элементы».The Bloomsbury Guide to English Literature, ed. Marion Wynne Davies (New York: Prentice Hall, 1990), p. 118. Самы вядомы твор Форстэра, «Падарожжа ў Індыю» (1924), адлюстроўваў выклікі імперыялізму, а ў яго ранейшых раманах даследаваліся абмежаванні і крывадушнасць эдвардыянскага грамадства ў Англіі. Рэдзьярд Кіплінг, які пачаў публікавацца ў XIX стагоддзі, заставаўся, мабыць, самым папулярным брытанскім пісьменнікам і ў першыя гады XX стагоддзя.

Поруч з У. Б. Ейтсам, іншай важнай постаццю ў паэзіі ранняга мадэрнізму быў паэт амерыканскага паходжання Т. С. Эліят. Эліят стаў брытанскім падданым у 1927 годзе, але нарадзіўся і атрымаў адукацыю ў ЗША. Яго самыя вядомыя творы: «» (1915), «» (1922) і «» (1935—1942).

Сярод раманістаў пасля Джозефа Конрада важнымі прадстаўнікамі ранняга мадэрнізму былі , чый раман «Завостраны дах» (1915) з’яўляецца адным з самых ранніх прыкладаў тэхнікі патоку свядомасці, і , які апублікаваў «» (1915, адразу канфіскавана паліцыяй) і «» (1920).The Oxford Companion to English Literature, ed. Margaret Drabble, p. 562. Потым у 1922 годзе з’явіўся важны мадэрнісцкі раман ірландца Джэймса Джойса «Уліс», які называюць «дэманстрацыяй і падсумаваннем усяго руху».Beebe, Maurice (Fall 1972). «Ulysses and the Age of Modernism». James Joyce Quarterly (University of Tulsa) 10 (1): p. 176.

 Працяг мадэрнізму (1923—1939) 

Сярод значных брытанскіх пісьменнікаў паміж сусветнымі войнамі — шатландскі паэт , які пачаў публікавацца ў 1920-х гадах, і раманістка Вірджынія Вульф, якая была ўплывовай феміністкай і праявіла сябе як буйная наватарка стылю, звязанага з тэхнікай патоку свядомасці, у такіх раманах, як «» (1925) і «» (1927). Т. С. Эліят зрабіў спробу адрадзіць паэтычную драму ў творы «Суіні-аганіст» (1932), за якім рушылі ўслед іншыя п’есы, у тым ліку тры з іх пасля вайны. «», мадэрнісцкая эпічная паэма, заснаваная на досведзе аўтара  ў Першай сусветнай вайне, была апублікавана ў 1937 годзе.

Важнай інавацыяй 1930-х і 1940-х гадоў былі раманы пра рабочы клас, напісаныя пісьменнікамі з рабочага асяроддзя. Сярод іх шахцёр , , чый бацька быў качагарам і які таксама хадзіў у мора ў маладосці, і шахцёры  з Паўднёвага Уэльса і Гаральд Хеслап з графства Дарэм.Chris Gostick, «Extra Material on James Hanley’s Boy», in the OneWorld Classics edition of Boy (2007), pp. 182-83.

Олдас Хакслі апублікаваў сваю знакамітую антыўтопію «» у 1932 годзе, тады ж выйшаў «Гластанберыйскі раманс» . Сэмюэл Бекет апублікаваў свой першы буйны твор, раман «Мэрфі», у 1938 годзе. У тым жа годзе быў апублікаваны першы буйны раман Грэма Грына «». Затым у 1939 годзе Джэймс Джойс апублікаваў «», дзе створана асаблівая мова для выяўлення свядомасці персанажа, які бачыць сон. Таксама ў 1939 годзе памёр Ейтс. Яшчэ адзін значны мадэрніст 1930-х гадоў — брытанскі паэт У. Х. Одэн.

 Позні мадэрнізм і постмадэрнізм (1940—2000) 

Хоць некаторыя лічаць, што мадэрнізм скончыўся каля 1939 года,. у дачыненні да англійскай літаратуры пытанне «Калі (і ці ўвогуле) мадэрнізм завяршыўся і пачаўся постмадэрнізм» з’яўляецца амаль такім жа спрэчным, як і пытанне аб пераходзе ад віктарыянства да мадэрнізму.. Фактычна некаторыя мадэрністы жылі і публікаваліся яшчэ ў 1950-я і 1960-я гады, у тым ліку Т. С. Эліят,  і Эзра Паўнд. Больш за тое, , які нарадзіўся ў 1901 годзе, мала публікаваўся да выхаду «Брыгфлэтс» у 1965 годзе, а Сэмюэл Бекет, які нарадзіўся ў Ірландыі ў 1906 годзе, працягваў ствараць значныя творы да 1980-х гадоў, хоць некаторыя лічаць яго постмадэрністам.The Cambridge Companion to Irish Literature, ed. John Wilson Foster. Cambridge: Cambridge University Press, 2006.

Сярод брытанскіх пісьменнікаў 1940-х і 1950-х гадоў былі паэт Дылан Томас і празаік Грэм Грын, творчасць якога ахоплівае перыяд з 1930-х да 1980-х гадоў. Іўлін Во, У. Х. Одэн працягвалі публікавацца і ў 1960-я.  пачаў свой 12-томны цыкл «Танец пад музыку часу» у 1951 годзе і працягваў пісаць і публікаваць яго да выхаду апошняга тома ў 1975 годзе.

Постмадэрнісцкая літаратура з’яўляецца адначасова працягам эксперыментаў, распачатых пісьменнікамі мадэрнісцкага перыяду (у значнай ступені гэтыя эксперыменты абапіраюцца, напрыклад, на фрагментацыю, парадокс, ненадзейных апавядальнікаў і г.д.), і рэакцыяй на ідэі Асветніцтва, уласцівыя мадэрнісцкай літаратуры. Цяжка вызначыць, што такое постмадэрнісцкая літаратура, як і постмадэрнізм у цэлым, і няма адзінага меркавання адносна дакладных характарыстык, маштабу і важнасці постмадэрнісцкай літаратуры. Сярод пісьменнікаў-постмадэрністаў — амерыканцы Генры Мілер, Уільям С. Бероуз, , Курт Вонегут, , , Трумэн Капотэ і Томас Пінчан.

 Раман 

У 1947 годзе  апублікаваў раман «», а ў 1949 годзе выйшла сатыра Джорджа Оруэла на таталітарызм — «1984». Сярод іншых празаікаў, якія пісалі ў 1950-я гады і пазней, былі: , чый дванаццацітомны цыкл раманаў «Танец пад музыку часу» з’яўляецца камічным даследаваннем рухаў і манер, улады і пасіўнасці ў англійскім палітычным, культурным і ваенным жыцці сярэдзіны XX стагоддзя; лаўрэат Нобелеўскай прэміі Уільям Голдынг, чый алегарычны раман «Валадар мух» (1954) даследуе, як створаная чалавекам культура церпіць крах, на прыкладзе групы брытанскіх школьнікаў, якія апынуліся на незаселенай выспе; Грэм Грын, чые раманы «Сутнасць справы» (1948) і «» (1951) выкарыстоўваюць каталіцтва для даследавання маральных дылем у чалавечых адносінах, працягваючы тэмы, якія развіваліся ў яго ранейшых раманах. Пісьменніца і філосаф Айрыс Мёрдак у другой палове XX стагоддзя пісала шматлікія раманы, праблематыка якіх датычыцца ў асноўным сексуальных адносін, маралі і ўлады падсвядомасці.

Шатландская пісьменніца  у сваіх раманах рассоўвала межы рэалізму. «» (1961) часам ненадоўга пераносіць чытача ў далёкую будучыню, каб паказаць розныя лёсы, якія чакаюць яго персанажаў. Энтані Бёрджэс асабліва запомніўся сваім раманам-антыўтопіяй «Механічны апельсін» (1962), дзеянне якога адбываецца ў не вельмі далёкай будучыні. У 1960-х і 1970-х гадах  напісаў сваю манументальную серыю пра апошняе дзесяцігоддзе брытанскага панавання ў Індыі — «Радж-квартэт» (1966—1975). Шатландыя ў канцы XX стагоддзя дала некалькі важных празаікаў, у тым ліку аўтара «» , які, як і Сэмюэл Бекет, умеў ствараць гумар з самых змрочных сітуацый, і , чый «» (1981) — гэта фэнтэзі-антыўтопія, дзеянне якой адбываецца ў сюррэалістычнай версіі Глазга пад назвай Антанк.Janice Galloway «Rereading Lanark by Alasdair Gray». The Guardian. Saturday 12 October 2002

Два значныя ірландскія празаікі гэтага перыяду —  і . , ,  і Джуліян Барнс — іншыя выбітныя брытанскія празаікі канца XX стагоддзя.

 Драматургія 
Важным культурным рухам у брытанскім тэатры, які развіўся ў канцы 1950-х і пачатку 1960-х гадоў, быў «» (або «драматургія кухоннай ракавіны») — тэрмін, прыдуманы для апісання мастацтва, раманаў, фільмаў і . У дачыненні да прадстаўнікоў гэтага мастацкага руху часта ўжываўся тэрмін «». У іх творах стыль сацыяльнага рэалізму і адлюстраванне хатняга жыцця рабочага класа выкарыстоўваюцца для даследавання сацыяльных і палітычных праблем. Салонным п'есам пасляваеннага перыяду, тыповым для такіх драматургаў, як  і , «раззлаваныя маладыя людзі» кінулі выклік у 1950-х гадах у такіх п’есах, як «» (1956) Джона Осбарна.

Таксама ў 1950-я гады абсурдысцкая п’еса «У чаканні Гадо» (1955) ірландскага пісьменніка Сэмюэла Бекета глыбока паўплывала на брытанскую драматургію. Тэатр абсурду паўплываў на Гаральда Пінтэра («», 1958), чые творы часта характарызуюцца пагрозай або клаўстрафобіяй. Бекет таксама паўплываў на Тома Стопарда («», 1966). Аднак творы Стопарда таксама адметныя сваёй жыццярадаснай дасціпнасцю і шырокім колам інтэлектуальных праблем, якія ён закранае ў розных п’есах.

Важным новым элементам у свеце брытанскай драматургіі з моманту з’яўлення радыё ў 1920-х гадах сталі замовы п’ес і адаптацыі існуючых п’ес радыёстанцыяй BBC. Гэта было асабліва важна ў 1950-х і 1960-х гадах (а з 1960-х практыка распаўсюдзілася і на тэлебачанне). Многія буйныя брытанскія драматургі, па сутнасці, альбо пачыналі сваю кар’еру на BBC, альбо іх творы былі адаптаваны для радыё, сярод такіх аўтараў  і Том Стопард, чыя «першая прафесійная пастаноўка была ў пятнаццаціхвіліннай праграме „Just Before Midnight“ на радыё BBC, якая прадстаўляла новых драматургаў»..  дэбютаваў на радыё ў якасці драматурга ў 1955 годзе, адаптаваўшы ўласны раман «Like Men Betrayed» для  BBC. Вядомымі радыёдраматургамі таксама былі  і празаік .

Сярод самых вядомых твораў, створаных для радыё, — «» Дылана Томаса (1954), «» Сэмюэла Бекета (1957), «» Гаральда Пінтэра (1959) і «Чалавек на ўсе часы»  (1954).J. C. Trewin, «Critic on the Hearth.» Listener. London. 5 August 1954: 224.

 Паэзія 
Такія буйныя паэты, як Т. С. Эліят, У. Х. Одэн і Дылан Томас, працягвалі публікавацца ў гэты перыяд. Хоць дзейнасць У. Х. Одэна пачалася ў 1930-х і 1940-х гадах, ён апублікаваў некалькі зборнікаў у 1950-х і 1960-х. Яго значэнне ў сучаснай літаратуры аспрэчвалася, але, мабыць, найбольш распаўсюджанае меркаванне крытыкаў з 1930-х гадоў і далей ставіць яго ў шэраг трох найбуйнейшых брытанскіх паэтаў XX стагоддзя і спадкаемцаў Ейтса і Эліята.Smith, Stan (2004). «Introduction». In Stan Smith. The Cambridge Companion to W.H. Auden. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 1-14. .

Сярод новых паэтаў, якія пачыналі сваю дзейнасць у 1950-х і 1960-х гадах, — Філіп Ларкін («Траецкія вяселлі», 1964), Тэд Х’юз («Ястраб у дажджы», 1957), Сільвія Плат («Калос і іншыя вершы», 1960) і Шэймас Хіні («Смерць натураліста», 1966). Паўночная Ірландыя таксама дала шэраг іншых значных паэтаў, у тым ліку  і . У 1960-х і 1970-х гадах т. зв. марсіянская паэзія імкнулася вырвацца з-пад уплыву «звыклага», апісваючы звычайныя рэчы незвычайнымі спосабамі, нібы, напрыклад, вачыма марсіяніна. Паэты, найбольш цесна звязаныя з гэтым рухам, — Крэйг Рэйн і .

Іншым літаратурным рухам у гэты перыяд было Брытанскае паэтычнае адраджэнне — шырокая сукупнасць груповак і падгруп, якая ахоплівала ,  і . Паэтамі Мёрсі-біт былі ,  і . Іх творчасць была свядомай спробай стварыць англійскі эквівалент амерыканскім бітнікам. Іншыя значныя паэты канца XX стагоддзя — валіец , ,  і .  лічыцца адным з самых выбітных англійскіх паэтаў свайго пакалення,.  — яшчэ адзін важны англійскі паэт старэйшага пакалення, хоць «з моманту сваёй першай публікацыі ў 1951 годзе ён зрабіў кар’еру, якая атрымала больш увагі на міжнароднай арэне, чым у яго роднай Англіі»..

 Літаратура краін Садружнасці Нацый 

З 1950 года значная колькасць буйных пісьменнікаў паходзіла з краін, якія на працягу стагоддзяў былі заселеныя брытанцамі, за выключэннем Амерыкі, дзе значныя пісьменнікі з’явіліся яшчэ ў віктарыянскі перыяд. Безумоўна, і да 1950 года выйшаў шэраг важных твораў на англійскай мове з перыферыі тагачаснай Брытанскай імперыі. Знакаміты раман паўднёваафрыканскай пісьменніцы  «» быў апублікаваны ў 1883 годзе, а новазеландка  апублікавала свой першы зборнік апавяданняў «У нямецкім пансіёне» у 1911 годзе. Першы буйны празаік з Індыйскага субкантынента, які пісаў на англійскай мове, Р. К. Нараян, пачаў публікавацца ў Англіі ў 1930-х гадах дзякуючы падтрымцы англійскага празаіка Грэма Грына. Дзейнасць  пісьменніцы  пачалася яшчэ ў 1928 годзе, хоць яе самы вядомы твор, «», быў апублікаваны толькі ў 1966 годзе. Знакаміты раман паўднёваафрыканца  «» датуецца 1948 годам. Дорыс Лесінг з Паўднёвай Радэзіі, цяпер Зімбабвэ, была дамінуючай фігурай на англійскай літаратурнай сцэне, часта публікуючыся з 1950 года на працягу ўсяго XX стагоддзя, і ў 2007 годзе атрымала Нобелеўскую прэмію па літаратуры.
Салман Рушдзі — яшчэ адзін пісьменнік з былых брытанскіх калоній, які пасля Другой сусветнай вайны назаўжды пасяліўся ў Брытаніі. Рушдзі праславіўся дзякуючы раману «» (1981). У яго самым спрэчным рамане «» (1989) распавядаецца выдуманая біяграфія прарока Мухамеда. Пісьменнікам-імігрантам быў і В. С. Найпал, ураджэнец Трынідада, які напісаў, сярод іншага, «» (1979). Найпал атрымаў Нобелеўскую прэмію па літаратуры.

Некаторыя пісьменнікі з Нігерыі дасягнулі міжнароднага прызнання за творы на англійскай мове, у тым ліку празаік Чынуа Ачэбэ, а таксама драматург Воле Шайінка. Шайінка атрымаў Нобелеўскую прэмію па літаратуры ў 1986 годзе, як і паўднёваафрыканская пісьменніца Надзін Гордымер у 1995 годзе. Іншыя паўднёваафрыканскія англамоўныя пісьменнікі — празаік Джон Максвел Кутзее (Нобелеўская прэмія 2003 г.) і драматург . Самым вядомым у свеце аўтарам з Кеніі з’яўляецца , які пісаў раманы, п’есы і апавяданні на англійскай мове. Паэт Дэрэк Уолкат з Сент-Люсіі ў Карыбскім басейне стаў лаўрэатам Нобелеўскай прэміі ў 1992 годзе. Аўстраліец Патрык Уайт, буйны празаік гэтага перыяду, чый першы твор быў апублікаваны ў 1939 годзе, атрымаў прэмію ў 1973 годзе. Іншыя значныя аўстралійскія пісьменнікі канца гэтага перыяду — паэт  і празаік , які з’яўляецца адным з чатырох пісьменнікаў, што двойчы атрымлівалі Букераўскую прэмію.Man Booker official site: J.G. Farrell ; Hilary Mantel ; J. M. Coetzee: .

Сярод буйных канадскіх празаікаў — , , Маргарэт Этвуд і Эліс Манро. Раман Кэрал Шылдс «Каменныя дзённікі» атрымаў Пулітцэраўскую прэмію за мастацкую кнігу ў 1995 годзе, а іншы яе раман, «Вечарынка Лары», атрымаў  у 1998 годзе. «Кніга неграў» Лоўрэнса Хіла атрымала ў 2008 годзе Пісьменніцкую прэмію Садружнасці за найлепшую кнігу, а Эліс Манро ў 2013 годзе стала першай канадкай, якая атрымала Нобелеўскую прэмію па літаратуры. Манро таксама атрымала Міжнародную Букераўскую прэмію ў 2009 годзе. Сярод сусветна вядомых паэтаў — Леанард Коэн і Эн Карсан. Карсан у 1996 годзе атрымала  за паэзію. У 2006 годзе ўзнагароды фонду за паэзію, мастацкую літаратуру і нон-фікшн склалі па 150 000 долараў ЗША.

 Амерыканскія пісьменнікі 

З 1940 года і ў XXI стагоддзі амерыканскія драматургі, паэты і празаікі працягвалі заставацца вядомымі на міжнародным узроўні.

 Жанравая літаратура ў XX стагоддзі 

Многія творы, апублікаваныя ў XX стагоддзі, былі ўзорамі жанравай літаратуры. Гэтае вызначэнне ўключае крымінальныя раманы, , , фэнтэзі,  і навуковую фантастыку.
Агата Крысці была важнай і надзвычай паспяховай пісьменніцай крымінальнага жанру, якая найбольш вядомая сваімі 66 дэтэктыўнымі раманамі, а таксама шматлікімі апавяданнямі і паспяховымі п’есамі для тэатраў Вест-Энда. Разам з ,  і  Крысці дамінавала ў жанры дэтэктыўнага рамана ў 1920-х і 1930-х гадах, перыяд, які часта называюць «Залатым векам дэтэктыўнага рамана». Гэтых чатырох пісьменніц лічылі «каралевамі злачынства».Kaplan, C. (2013). 'Queens of Crime': The 'Golden Age' of Crime Fiction. In: Joannou, M. (eds) The History of British Women’s Writing, 1920—1945. The History of British Women’s Writing. Palgrave Macmillan, London. https://doi.org/10.1057/9781137292179_9 Іншыя значныя пісьменнікі гэтага жанру ў больш позні час — Рут Рэндэл,  і шатландзец Іэн Рэнкін.

Раман Эрскіна Чайлдэрса «Загадка пяскоў» (1903) — ранні прыклад . , шатландскі дыпламат, а пазней генерал-губернатар Канады, часам лічыцца вынаходнікам жанру трылера. Яго пяць раманаў пра гераічнага Рычарда Ханэя з’яўляюцца аднымі з самых ранніх у гэтым жанры. Першы раман пра Ханэя, «», быў экранізаваны ў знакамітым трылеры Альфрэда Хічкака. Ханэй стаў прататыпам для яшчэ больш вядомага выдуманага персанажа, Джэймса Бонда, створанага Янам Флемінгам, галоўнага героя доўгай серыі фільмаў. Яшчэ адным вядомым пісьменнікам у жанры шпіёнскага рамана быў Джон ле Карэ.

Празаік Джарджэт Хеер стварыла жанр . Арыгінальная п’еса  «» (1905) палюбілася лонданскай публіцы, вытрымаўшы больш за 2000 пастановак і стаўшы адным з самых папулярных спектакляў, пастаўленых у Англіі на той час.Kabatchnik, Amnon (2008). Blood on the Stage: Milestone Plays of Crime, Mystery, and Detection: an Annotated Repertoire, 1900—1925. Scarecrow Press. p. 28. The novel The Scarlet Pimpernel was published soon after the play opened and was an immediate success.

Сярод значных пісьменнікаў у жанры фэнтэзі былі Дж. Р. Р. Толкін, аўтар «Хобіта, або Туды і назад» і «Валадара Пярсцёнкаў»; К. С. Льюіс, аўтар «Хронік Нарніі»; Джаан Роўлінг, якая напісала надзвычай паспяховую серыю «Гары Потэр». , лаўрэат , а таксама медаля Ньюберы за сваю пенталогію «», — яшчэ адзін значны аўтар фэнтэзі для юных чытачоў. Як і фэнтэзі, у апошнія дзесяцігоддзі XX стагоддзя жанр навуковай фантастыкі пачалі ўспрымаць больш сур’ёзна, і гэта адбылося дзякуючы творчасці такіх пісьменнікаў, як Артур Кларк («») і . Яшчэ адзін выбітны пісьменнік у гэтым жанры, Дуглас Адамс, асабліва вядомы камічным навукова-фантастычным творам «». Прадстаўнікі мэйнстрыму, такія як Дорыс Лесінг і Маргарэт Этвуд, таксама пісалі творы ў гэтым жанры.

Вядомы сваімі змрочнымі, чорна-камічнымі фэнтэзійнымі творамі для дзяцей Роальд Даль стаў адным з самых прадаваных аўтараў XX стагоддзя, а сярод яго найбольш любімых дзіцячых раманаў — «», «», «», «», «» і «». Сярод вядомых аўтараў коміксаў — Ніл Гейман і Алан Мур, пры гэтым Гейман таксама стварае .

 Літаратурная крытыка ў XX стагоддзі 

У XX стагоддзі літаратурная крытыка набрала абароты. У гэтую эпоху былі заснаваны вядомыя навуковыя часопісы для разгляду канкрэтных аспектаў англійскай літаратуры. Большасць з гэтых навуковых часопісаў заваявалі шырокі аўтарытэт дзякуючы таму, што выдаваліся ўніверсітэцкімі выдавецтвамі. Такім чынам, рост універсітэтаў спрыяў умацаванню сувязі паміж англійскай літаратурай і літаратурнай крытыкай у XX стагоддзі.

 XXI стагоддзе 

 Нобелеўскія прэміі 
 Рэдзьярд Кіплінг (1907): Вялікабрытанія (нарадзіўся ў Брытанскай Індыі)
 Рабіндранат Тагор (1913): Індыя
 Уільям Батлер Ейтс (1923): Ірландыя
 Джордж Бернард Шоу (1925): Ірландыя
 Сінклер Льюіс (1930): ЗША
 Джон Галсуорсі (1932): Вялікабрытанія
 Юджын О’Ніл (1936): ЗША
 Перл Бак (1938): ЗША
 Т. С. Эліят (1948): Вялікабрытанія (нарадзіўся ў ЗША)
 Уільям Фолкнер (1949): ЗША
 Бертран Расел (1950): Вялікабрытанія
 Уінстан Чэрчыль (1953): Вялікабрытанія
 Эрнэст Хемінгуэй (1954): ЗША
 Джон Стэйнбек (1962): ЗША
 Сэмюэл Бекет (1969): Ірландыя (большую частку жыцця пражыў у Францыі)
 Патрык Уайт (1973): Аўстралія
 Сол Белоў (1976): ЗША (нарадзіўся ў Канадзе)
 Ісаак Башэвіс Зінгер (1978): ЗША (нарадзіўся ў Польшчы)
 Уільям Голдынг (1983): Вялікабрытанія
 Воле Шайінка (1986): Нігерыя
 Іосіф Бродскі (1987): ЗША (нарадзіўся ў Расіі)
 Надзін Гордымер (1991): ПАР
 Дэрэк Уолкат (1992): Сент-Люсія, Вест-Індыя
 Тоні Морысан (1993): ЗША
 Шэймас Хіні (1995): Ірландыя
 В. С. Найпал (2001): Вялікабрытанія (нарадзіўся ў Трынідадзе)
 Джон Максвел Кутзее (2003): ПАР
 Гаральд Пінтэр (2005): Вялікабрытанія
 Дорыс Лесінг (2007): Вялікабрытанія (вырасла ў Зімбабвэ)
 Эліс Манро (2013): Канада
 Боб Дылан (2016): ЗША
 Кадзуа Ісігура (2017): Вялікабрытанія (нарадзіўся ў Японіі)
 Луіза Глюк (2020): ЗША
 Абдулразак Гурна (2021): Вялікабрытанія (нарадзіўся ў , цяпер Танзанія)

 У беларускіх перакладах 

 Гл. таксама 

 Брытанская літаратура
 Тэатр Вялікабрытаніі



 Літаратура Бірмінгема
 Літаратура Паўночнай Ірландыі
 Шатландская літаратура
 Тэатр у Шатландыі

 Тэатр Уэльса



 Спіс прэмій пісьменнікаў Садружнасці



 Амерыканская літаратура
 Філіпінская літаратура на англійскай мове
 Бангладэшская англамоўная літаратура



 Гаянская літаратура


 Кенійская літаратура



 Пакістанская англамоўная літаратура
 Сінгапурская літаратура


 Танзанійская літаратура



 Крыніцы 

 Бібліяграфія 






 .

 .

 .


 .

 .




 .


 Спасылкі 



 British literature — Кнігі з тэгам British literature на LibraryThing
 Discovering Literature: Shakespeare у Брытанскай бібліятэцы
 Discovering Literature: Romantics and Victorians  у Брытанскай бібліятэцы
 Discovering Literature: 20th century  у Брытанскай бібліятэцы
 Luminarium: Anthology of Middle English Literature (1350—1485)
 Luminarium: 16th Century Renaissance English Literature (1485—1603)
 Luminarium: Seventeenth Century English Literature (1603—1660)
 Luminarium: Eighteenth Century English Literature (1660—1785)
 Eighteenth-Century Poetry Archive (ECPA)
 A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology Ed. José Ángel García Landa, (University of Zaragoza, Spain)


Літаратура
Катэгорыя:Гісторыя літаратуры Вялікабрытаніі
Катэгорыя:Літаратура паводле моў
Катэгорыя:Літаратура Вялікабрытаніі