Дама (карта)

Да́ма (таксама кра́ля) — ігральная карта з выявай жанчыны. У стандартнай французскай калодзе з'яўляецца трэцяя па старшынству картай і займае месца паміж валетам і каралём (мае намінал 12).

У нямецкай і швейцарскай калодах аналагам дамы з’яўляецца вышнік (обер). У іспанскай і некаторых італьянскіх калодах дама адсутнічае, а замест яе выступае мужчынская фігура — рыцар, які выконвае тую ж ролю і мае тое ж значэнне.

 Гісторыя 
Мяркуецца, што дамы былі вынаходствам ранніх нямецкіх майстроў. У адной з самых ранніх захаваных калод — Штутгарцкай (каля 1440 года) — фігуры ва ўсіх чатырох масцях жаночыя (каралевы), яны замяняюць каралёў. У іншых калодах XV стагоддзя (напрыклад, «Прыдворнае паляванне Амбраза», каля 1440—1445 гадоў) дама прысутнічала як чацвёрты ранг фігур нароўні з каралём, вышнікам і ніжнікам. У пазнейшых стандартных нямецкіх калодах ад дам адмовіліся на карысць сістэмы «кароль — вышнік — ніжнік», аднак гэтая фігура захавалася ў французскай калодзе, дзе яна выцесніла рыцара, характэрнага для карт таро.

 Назва 
Слова «дама» паходзіць ад польскага dama, якое ў XVII стагоддзі было запазычана з французскай (dame).

Варыянт «краля» таксама запазычаны праз польскую мову (krala) з чэшскага kralka («каралева ў картах»).

 Прататыпы персанажаў 
У сярэднявечнай Францыі, дзе склаўся сучасны дызайн карт, кожная фігура мела свайго гістарычнага або міфалагічнага прататыпа:
 Піковая (віновая) дама — Афіна, багіня мудрасці і вайны ў старажытнагрэчаскай міфалогіі;
 Чырвовая дама — Юдзіф, біблейскі персанаж;
 Званковая (бубновая) дама — Рахіль, біблейскі персанаж;
 Трэфовая дама — Аргіна (Argine). Гэта імя лічыцца анаграмай лацінскага слова Regina («каралева») або скажэннем ад Аргія (імя некалькіх персанажаў грэчаскай міфалогіі).

У англа-амерыканскай традыцыі канкрэтных прататыпаў няма, хоць чырвовую даму часта асацыююць з Лізаветай Ёркскай, жонкай Генрыха VII.

 Абазначэнне 
У розных краінах дама абазначаецца па-рознаму ў залежнасці ад мовы:
 D — ад фр.: Dame, ням.: Dame (выкарыстоўваецца ў большасці еўрапейскіх краін).
 Q — ад англ.: Queen («каралева»).
 Д — ад руск.: Дама.
 V — ад нідэрл.: Vrouw.

 У культуры 
Вобраз картачнай дамы шырока выкарыстоўваецца ў мастацтве і літаратуры:
 «Чырвовая дама» («The Queen of Hearts») — папулярны англійскі дзіцячы верш і лічылка, апублікаваны ў 1782 годзе. Вобраз гераіні часта звязваюць з Лізаветай Сцюарт, каралевай Багеміі.
 Чырвовая дама — персанаж кнігі Льюіса Кэрала «Аліса ў Краіне цудаў».
 «Піковая дама» — аповесць А. С. Пушкіна, сюжэт якой заснаваны на картачнай гульні. Па матывах аповесці П. І. Чайкоўскі стварыў аднайменную оперу.
 «Піковая дама: Чорны абрад» — фільм жахаў (2015).

 Галерэя 

 Французская калода (Парыжскі ўзор) 

 Англа-амерыканскі ўзор 

 Рускі (Атласны) ўзор 

 Французскае таро (Tarot Nouveau) 

 Таро «Індустрыя і поспех» (Аўстра-Венгрыя) 

 Марсельскае таро 

 Венскі ўзор 

 Коды сімвала 
У стандарце Unicode для дам прадугледжаны спецыяльныя сімвалы:
 🂽 (U+1F0BD) — Чырвовая дама
 🃍 (U+1F0CD) — Званковая дама
 🂭 (U+1F0AD) — Піковая (віновая) дама
 🃝 (U+1F0DD) — Трэфовая дама

 Крыніцы 

 Літаратура 


 Спасылкі 

Катэгорыя:Ігральныя карты