Асоба (мовазнаўства)

Асо́ба ў мовазнаўстве — граматычная катэгорыя дзеяслова, якая паказвае адносіны вытворцы дзеяння да таго, хто гаворыць.

Катэгорыя асобы ўласцівая перш за ўсё асабовым і прыналежным займеннікам. У многіх мовах існуе і дапасаванне дзеяслова па асобе.

 Значэнне асобавых форм 
Вызначаюць тры асобы і адпаведна ім тры асабовыя дзеяслоўныя формы адзіночнага і множнага ліку:
 Формамі 1-й асобы абазначаюць дзеянне (стан) таго, хто гаворыць («чытаю, чытаем»);
 Формамі 2-й асобы — дзеянне (стан) таго, да каго звяртаюцца ў гаворцы («чытаеш, чытаеце»);
 Формамі 3-й асобы — дзеянне (стан) таго, пра каго (пра што) гавораць («чытае, чытаюць»).

 Сродкі выражэння 
Сродкі афармлення катэгорыі асобы ў розных мовах розныя: у германскіх і раманскіх — адначасова асабовыя займеннікі і канчаткі, у семіцкіх — асабовыя канчаткі, займеннікі і прыстаўкі. У кельцкіх мовах катэгорыя асобы можа выражацца нават у прыназоўніках.

 У беларускай мове 
У славянскіх мовах, у тым ліку і ў беларускай, асабовыя формы дзеяслова перадаюцца праз канчаткі (у цяперашнім і будучым часе: «чыта-ю, прачыта-ю; чыта-ем, прачыта-ем; чыта-еш, прачыта-еш, чыта-еце, прачыта-еце; чыта-е, прачыта-е; чыта-юць, прачыта-юць»), асабовымі займеннікамі разам з асабовымі канчаткамі («я чыта-ю, я прачыта-ю; ты чыта-еш, ты прачыта-еш» і гэтак далей) ці асабовымі займеннікамі і назоўнікамі (у прошлым часе: «ён чытаў, вучань чытаў»).

 Асоба як шыфтарная катэгорыя 
Р. В. Якабсон адносіў асобу да так званых «шыфтарных» (ад  — перамяшчацца) катэгорый, значэнне якіх залежыць ад сітуацыі маўлення. Так, значэнне займенніка першай асобы «я» непасрэдна ўказвае на таго, хто гаворыць у дадзены момант, і яго рэферэнт пастаянна змяняецца ў ходзе дыялогу.

 Крыніцы 

 Літаратура 


Катэгорыя:Граматычныя катэгорыі дзеяслова
Катэгорыя:Марфалогія мовы