Беларускія гаворкі ў Літве

Беларускія гаворкі ў Літве — рэгіянальныя разнавіднасці беларускай мовы, якія распаўсюджаны пераважна на тэрыторыі Віленшчыны. Яны з’яўляюцца натуральным працягам гаворак з тэрыторыі Беларусі і захавалі шмат старажытных рыс беларускай мовы, спалучаючы іх з уплывамі літоўскай, польскай і рускай моўDialektologia białoruska / Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak ; Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk. — Warszawa : Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 2012. — 308 с. : к., табл. ; 25 см. — Рэзюмэ на англійскай, беларускай мовах. — Гласарый: с. 297―302. — Бібліяграфія: с. 269―296, бібліяграфія ў тэксце. — Дыялекталогія беларускай мовы. — ISBN 978-83-89191-14-4.

 Гістарычны агляд 
Уваходжанне ў XIII стагоддзі беларускіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага спрыяла больш свабоднаму перамяшчэнню літоўскага і беларускага насельніцтва. Першы расійскі ўсеагульны перапіс насельніцтва 1897 года паказаў, што ў Віленскай губерні пражывала ўжо каля 70 тысяч беларусаў, што складала 56 % усіх жыхароў губерні, у той час як літоўцаў у ёй было толькі 17,6 %.

З аднаго боку, беларусы засялялі геаграфічна кампактную тэрыторыю — шматлікія вёскі пераважна на ўсход і паўднёвы ўсход ад Вільні (вясковае насельніцтва, якое карысталася беларускай гаворкай), а таксама саму Вільню, дзе знаходзілася беларуская інтэлектуальная эліта і якая стала адным з найважнейшых цэнтраў беларускасці. Менавіта тут Францыск Скарына выдаў сваю Малую падарожную кніжыцу (каля 1522 г.) і Апостала (1525 г.). Там таксама дзейнічала друкарня Пятра Мсціслаўца, дзе быў надрукаваны Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588 г.) у тым ліку ў старабеларускай версіі. Віленскі ўніверсітэт скончылі многія выбітныя беларусы і асобы, якія паходзілі з беларускіх зямель: Адам Міцкевіч, Ян Чачот, Ігнат Дамейка, Мацей Сарбеўскі, Тэадор Нарбут, Уладзіслаў Сыракомля. З горадам былі таксама звязаныя Сімяон Полацкі, Леў Сапега, Кастусь Каліноўскі, Браніслаў Тарашкевіч, браты Луцкевічы, Янка Купала, Якуб Колас, Францішак Багушэвіч, Вацлаў Ластоўскі, Максім Багдановіч — практычна ўся беларуская эліта пералому XIX і XX стагоддзяў. Тут выходзіла газета «Наша Ніва», друкаваліся шматлікія кнігі беларускіх пісьменнікаў і паэтаў. На пачатку XX стагоддзя горад стаў найважнейшым цэнтрам фармавання беларускага нацыянальнага руху, і менавіта тут у час Першай сусветнай вайны ўзнікла ідэя стварэння адзінай беларуска-літоўскай дзяржавы.

Міжваенны перыяд стаў часам бурнага беларускага жыцця перадусім на Віленшчыне, якая ўваходзіла ў склад Польшчы. У 1923 годзе ў Віленскай школьнай акрузе дзейнічала 30 дзяржаўных беларускіх школ (супраць 1057 польскіх дзяржаўных і 51 прыватнай, 20 дзяржаўных літоўскіх і 40 прыватных, 53 прыватных яўрэйскіх), існавала беларуская гімназія ў Вільні, выходзіла 12 беларускіх газет агульным тыражом каля 9500 асобнікаў (станам на 1937 год), дзейнічаў Беларускі пасольскі клуб.

Паводле перапісу насельніцтва 1923 года ў межах незалежнай Літвы (гэта значыць без Віленшчыны) афіцыйна пражывала толькі 4400 беларусаў (згодна з неафіцыйнымі дадзенымі — каля 40-45 тысяч). Цэнтрам дзейнасці літоўскіх беларусаў стала Коўна, дзе працавалі беларускія арганізацыі, такія як Беларуская хатка, дзейнічаў Беларускі народны ўніверсітэт і тэатр. З усталяваннем савецкай улады пачалося знішчэнне беларускага школьніцтва і ўсіх формаў грамадска-культурнай дзейнасці. Беларуская актыўнасць адрадзілася толькі ў 1980-я гады XX стагоддзя. У 1990 годзе ўжо было зарэгістравана 20 беларускіх арганізацый, пачалі адкрывацца беларускія школы.

У наш час у Літве пражывае каля 45 тысяч беларусаў, што складае 1,5 % (рускія — 8,2 %, палякі — 6,9 %) насельніцтва гэтай дзяржавы. Беларуская меншасць вядзе вельмі актыўную дзейнасць у Літве.

 Даследаванне беларускіх гаворак 
 Міжваенны час 
Славяна-балтыйскае памежжа застаецца адной з найцікавейшых даследчых праблем, застаючыся прадметам навуковых пошукаў мовазнаўцаў як з Беларусі, Польшчы і Расіі, так і з балтыйскіх дзяржаў.

У міжваенны перыяд Галіна Турска ў працы «Аб узнікненні польскіх моўных абшараў на Віленшчыне»H. Turska, O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie, «Studia nad polszczyzną kresową», t. I, pod red. J. Riegera, W. Werenicza, Wrocław-Warszawa-Kraków 1982, s. 19-121 даследавала, як фармаваліся польскамоўныя тэрыторыі ў Літве. Яна разглядала магчымасць, што перад паланізацыяй літоўцаў адбылася беларусізацыя: спачатку літоўцы пераходзілі на беларускую мову, а потым — на польскую. Турска адзначала, што ўжо да 1919 года беларуская гаворка была шырока распаўсюджана ў многіх вёсках Віленшчыны і паўплывала як на літоўскую, так і на польскую мовуH. Turska, O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie, «Studia nad polszczyzną kresową», t. I, pod red. J. Riegera, W. Werenicza, Wrocław-Warszawa-Kraków 1982, s. 23.

У другой частцы сваёй працы Галіна Турская прааналізавала, між іншым, беларусізмы, якія распаўсюдзіліся ў польскіх гаворках Віленшчыны. Яна адзначала, што польская мова запазычала іх непасрэдна з народных гаворак, а не з літаратурнай беларускай. Даследчыца пералічвае, між іншым, такія рысыH. Turska, O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie, «Studia nad polszczyzną kresową», t. I, pod red. J. Riegera, W. Werenicza, Wrocław-Warszawa-Kraków 1982, s. 65-86: аканне (ляка́рства), беларускі націск (неха́й), беларускія суфіксы, напрыклад -ачы (цяля́чы), формы безасабовых дзеясловаў (пекць — ‘пячы’, побекць — ‘пабегчы’), а таксама шматлікія лексемы: багун, бульба, дзёргач ‘дзяркач’, дрывотня, бадзяцца і многія іншыя.

Аўтарка адзначае, што частка беларусізмаў была вядомая яшчэ ў часы Вялікага Княства Літоўскага ў мове мясцовай шляхты і ў творах пісьменнікаў эпохі рамантызму, напрыклад, аканне, а таксама словы: sini ‘сіні’ ў Міцкевіча, tanny ‘танны’ ў Чачота, zajzdrość ‘зайздрасць’ у Лазінскага).

 Пасляваенныя час 
Пасля Другой сусветнай вайны ў рэспубліках СССР з’явілася вялікая цікавасць да вывучэння гаворак. З найважнейшых міжнародных праектаў таго часу варта згадаць экспедыцыю 1966 года, калі беларускія і літоўскія дыялектолагі сабралі матэрыял (лексіку), які адносіўся да беларускіх гаворак паўднёва-ўсходняй часткі Літоўскай ССР — населеных пунктаў Троцкага, Варэнскага і Віленскага раёнаў. У 1975 годзе даследаванні на гэтых тэрыторыях былі паўтораныя, а ў 1976 годзе дадаткова вывучаліся беларускія гаворкі ў Ігналінскім і Свянцянскім раёнах (таксама пераважна лексічны матэрыял). У 1977 годзе адбылася вялікая беларуска-літоўска-латышская экспедыцыя, прысвечаная вывучэнню беларускіх гаворак у Латвійскай і Літоўскай ССР. З населеных пунктаў Літоўскай ССР былі даследаваны: Варэнскі раён (Новыя Мацалі), Салечніцкі раён (Стральцы), Віленскі раён (Ліпнікі, Судэрва, Грыкені, Відаўцішкі, Швэды), Троцкі раён (Старыя Трокі, Стракішкі), Салечніцкі раён (Гемзы), Ігналінскі раён (Лайпушкі)СПЗБ 1979, c. 7, 8.. Сабраны матэрыял увайшоў у «Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча», выдадзены ў 1979—1986 гг.

Матэрыялы, сабраныя падчас гэтых экспедыцый, выкарыстоўвала ў сваёй навуковай працы Э. Грынавецкене. Вывучэннем мясцовых беларускіх гаворак займаўся Валерый ЧэкманВ. Ч е к м а н, Фонетические особенности говоров села Колесники Эйшишкского района Литовской ССР, Польские говоры в СССР, ч. I, Исследования и материалы 1967—1969 гг., Минск 1973, c. 29-43, які таксама даследаваў польскую мову на Віленшчыны, мову старавераў і пскоўскія гаворкі, а таксама Фёдар КлімчукФ. К л и м ч у к, К истории распространения белорусских говоров в юго-восточной Литве — Балто-славянские исследования, Москва 1981, c. 214—220..

 Наш час 
У наш час цікавасць да беларускіх гаворак праяўляюць Лілія Плыгаўка, кіраўніца Цэнтра беларускай мовы, літаратуры і этнакультуры Віленскага педагагічнага ўніверсітэта, і Аляксандр Адамковіч з Інстытута літоўскай мовы. Гэтыя даследчыкі ўдзельнічалі ў працы над абноўленай версіяй «Атласа літоўскай мовы» і адказвалі за частку, якая тычыцца беларускіх гаворак. У старой версіі атласа беларускія гаворкі і паўночнакрэсовую польскую мову не ўлічваліLKA 1977, LKA 1982, LKA 1991. Матэрыялы пачалі збіраць у ліпені 2011 года ў вёсках Салечніцкага, Віленскага і Свянцянскага раёнаў. Усяго планавалася даследаваць каля 50 вёсак, у якіх насельніцтва карыстаецца беларускай гаворкай. Гэта першыя такія комплексныя даследаванні беларускіх гаворак у Літве пасля распаду СССР.

Лілія Плыгаўка таксама з’яўляецца аўтаркай манаграфіі «Беларуская мова ў Літве: сацыякультурны і лінгвістычны аспект»Л. Плыгаўка, Беларуская мова ў Літве: сацыякультурны і лінгвістычны аспекты, Вільня 2009, а таксама артыкулаў, прысвечаных беларускім гаворкамЛ. Плыгаўка, Некаторыя рэгіянальныя асаблівасці беларускай размоўнай мовы ў Літве — Культура речи в условиях билингвизма: состояние, перспективы, инновационные технологии, под ред. В. Д. Старичонка [и др.], Минск 2005, c. 109—111; L. Plygavka, Социокультурное пространство белорусского языка в Литве, «Žmogus ir žodis» 2007, № 3, vol. 9, Vilnius, c. 54- 59; Л. Плыгаўка, Лексічныя асаблівасці беларускага прастамоўя ў Літве, — Gwary i onomastyka…, op.cit., s. 265—270; Л. Плыгавка, Белорусские лексемы-архетипы в региональных языках Литвы, «Meninis tekstas: Suvokimas. Analizė. Interpretacija» 2006, nr 5, Vilnius, s. 386—391.

Багаты прыватны архіў сучасных запісаў беларускіх гаворак мае таксама этнолаг, які даследуе беларусаў Літвы, Юрый Унуковіч. Архіў матэрыялаў мае і Інстытут гістарычных даследаванняў Беларусі Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта. Гэты матэрыял збіраўся студэнтамі падчас іх шматлікіх палявых экспедыцый.

Сярод польскіх мовазнаўцаў праблемай беларуска-польска-балтыйскага памежжа найбольш займалася Эльжбета Смулькова (праблематыка моўнай інтэрферэнцыі, методыка даследавання гаворак на памежжах, шматмоўнасць насельніцтва). Пытанне беларускіх гаворак, разам з апісаннем паўночнакрэсовай польскай мовы, закраналі таксама Галіна КарасьH. Karaś, O gwarze Kamionki koło Solecznik, — Język polski dawnych kresów wschodnich, t. II, pod red. J. Riegera, Warszawa 1999, s. 77-93; H. Karaś, O języku polskim na Kowieńszczyźnie, — Język polski na Kowieńszczyźnie. Historia — sytuacja socjolingwistyczna — teksty, pod red. H. Karaś, Warszawa-Wilno 2001, s. 16-227., Зоф’я Саванеўска-МохаваДаследчыца паказала ўплыў беларускіх гаворак у «Даведніку» Яна Карловіча, падлічыўшы, што ажно 48 % лексікі, якой карыстаецца насельніцтва, пераселенае на Віленшчыну, можна аднесці да беларусізмаў. Z. Sawaniewska-Mochowa, «Poradnik Jana Karłowicza jako źródło poznania polszczyzny północnokresowej», Warszawa 1990, s. 36-58., Ганна ЗяліньскаA. Zielińska, Polska mniejszość na Litwie Kowieńskiej. Studium socjolingwistyczne, Warszawa 2002., Каджы МарытоK. Morita, Przemiany socjolingwistyczne w polskich społecznościach na Litwie (rejon trocki) i Białorusi (rejon iwieniecki), Warszawa 2006, s. 126—149..

 Асаблівасці беларускіх гаворак у Літве 
Беларускія гаворкі на Віленшчыне з’яўляюцца натуральным працягам гаворак з тэрыторыі Беларусі. В. Чэкман, П. Гаўчас і І. Грумадзене вызначылі арэал іх распаўсюджання прыблізна ад Буйвідзаў на поўначы да Вуйвідзішак і Трокаў на захадзе, а таксама да Калеснікаў і Эйшышак на поўдні Літвы. Паводле традыцыйнага падзелу, яны належаць да паласы сярэднебеларускіх гаворак, а на поўнач ад Немянчына набліжаюцца да паўночна-заходняга дыялекту. Згодна з падзелам на дыялектныя зоны, іх можна аднесці да паўночна-заходняй зоныЛГ 1969, карта 72, 73,77.

Характэрныя рысы:

 недысімілятыўнае аканне і яканне, хоць на поўначы назіраецца пераход ад недысімілятыўнага да дысімілятыўнагаДАБМ, карта 1, карта 4;
 вымаўленне толькі цвёрдага і зацвярдзелага р;
 ненаціскное я на месцы даўняга ять у канчатках меснага склону адзіночнага ліку назоўнікаў: у ха́ця (‘у хаце’), у ле́ся (‘у лесе’), што сведчыць пра поўнае яканнеДАБМ, карта 18;
 ужыванне лексемы фасоля ў форме фасольДАБМ, карта 44.;
 форма ўказальнага займенніка з пратэтычным г: гэ́ныДАБМ, карта 186.;
 форма інфінітыву дзеяслова ісьці́ДАБМ, карта 176.;
 ужыванне дзеепрыметніка мінулага часу на -вшы: сын у шко́лу пае́хаўшы (‘сын паехаў у школу’)ДАБМ, карта 20;
 лексемы, якія абазначаюць прадметы па-рознаму ў іншых рэгіёнах Беларусі: порткі ‘штаны’карта 326, сту́дня ‘калодзеж’карта 241, абру́с, о́брус ‘настольнік’карта 325, кашу́ля ‘сарочка, рубашка’карта 328;
 пашыраная канструкцыя тыпу мне балі́ць галава́ замест у мяне́ балі́ць галава́, якая ўжываецца ў іншых рэгіёнах;
 прысутнасць запазычанай лексікі з іншых моў:
 польскай (тэ́рас гаво́раць, ён бэ́ндзе),
 рускай (маладзё́ж, я харашо́ рабо́тала),
 літоўскай (на́ша мокітая < mokytoja ‘настаўніца’; мая́ саска́йта < sąskaita ‘рахунак’)Л. Плыгаўка, Патэнцыйная парадыгма полікультурнага рэгіёну ў аспекце развіцця моўнай асобы, - Этносоциальные и конфессиональные процессы в современном обществе, пoд рeд. М.А. Можейко, Гродно 2010, с. 14..

 Крыніцы 

Катэгорыя:Беларуская мова ў Літве