Хаім Нахман Бялік

Хаім Нахман Бялік (; ) — яўрэйскі паэт і выдавец, класік мадэрнай паэзіі на іўрыце.

 Біяграфія 
У дзяцінстве вучыўся ў хедары, а таксама пазнаёміўся з літаратурай Гаскалы. У 17 гадоў пачаў наведваць прэстыжны ешыбот у Валожыне. Там ён спалучаў традыцыйную рэлігійную адукацыю з набыццём свецкіх ведаў. Акрамя адданага вывучэння Талмуда, ён пачаў чытаць расійскую літаратуру. Самыя раннія захаваныя вершы Бяліка былі напісаны ў Валожыне ў 1890 годзе. Падчас знаходжання ў ешыбоце ён быў членам тайнага таварыства Хавевей Цыён. У красавіку 1891 ён апублікаваў артыкул «Бачанне сіянісцкага паселішча» у галоўнай штодзённай газеце Расіі на іўрыце, «Га-Меліц», артыкул быў падпісаны яго ініцыяламі, Х. Н. Б. Гэта быў першы раз, калі твор Бяліка з’явіўся ў друку. Артыкул грунтуецца на ідэі, што пасяленне ў Палесціне з’яўляецца рычагом для вызвалення яўрэйскага народа з выгнання, і што місія Хавевей Цыён (руху «Любіцелі Сіёна») заключаецца ў тым, каб падтрымліваць яўрэйскія нацыянальныя пачуцці. Артыкул таксама змяшчае даволі нязграбную спробу сфармуляваць кампраміс паміж рэлігійнымі і свецкімі яўрэямі.

У канцы 1891 года Бялік з’ехаў з Валожына ў Адэсу з мэтай сустрэцца з паважанымі аўтарамі на іўрыце і ідышы, якія там жылі, і апублікаваць свае вершы. Яго верш «Эль га-ціпор» (Птушцы), напісаны ў Валожыне, спадабаўся Маісею Лейбу Ліліенблюму і Ахаду га-Аму. Дзякуючы іх падтрымцы Бялік перадаў яго Іегашуа Хану Раўніцкаму, які апублікаваў яго ў часопісе «Пардэс» у 1892 годзе. Верш быў шырока заўважаны і высока ацэнены, што паклала пачатак моцным сувязям Бяліка з пісьменнікамі Адэсы. Тым часам Бялік вярнуўся ў Жытомір і ў 1893 годзе ажаніўся, пераехаў у горад Корастышаў і працаваў у лесанарыхтоўчым бізнэсе свайго цесця. Каля чатырох гадоў ён вагаўся паміж паэзіяй і камерцыяй, пакуль бізнес не разваліўся.

У 1897 годзе Бялік прыняў пасаду настаўніка ў Сасноўцы на поўдні Польшчы, дзе заставаўся каля трох гадоў. У гэты час яго вершы публікаваліся ў перыядычных выданнях, і яго слава расла, асабліва дзякуючы ўдзелу ў штомесячніку «Ха-Шылоах», самым паважаным перыядычным выданні на іўрыце таго часу, якое рэдагаваў Ахад Ха-Ам. У сярэдзіне 1890-х гадоў у лістах Бяліка выказвалася жаданне выйсці за межы кароткай лірыкі і перайсці да больш шырокіх твораў, і першым плёнам гэтых амбіцый стала паэма «Ха-Матмід» («Студэнт Талмуда»; 1898), заснаваная на жыцці студэнтаў Валожынскага ешыбота. Доўгая паэма апісвае працавітага вучня ешыбота, які схіліўся над сталом днём і ноччу, яго вусны няспынна дэкламуюць меладычную Гемару, ён аддаў сваё жыццё на вывучэнне Торы. Гэта ўвасабленне адданага вывучэння, жывы помнік ешыботу. Сапраўдную драму перажывае паэт, які назірае за вучнямі ешыбота з сумессю міласэрнасці і здзіўлення, захаплення і крыўды. Калісьці, у маладосці, паэт таксама належаў да ешыбота, і з гадамі дыстанцыяваўся ад яе, але ён ярка памятае маладых людзей, якія ізалююцца ад навакольнага света для вывучэння ТалмудаHoltzman, Avner. Hayim Nahman Bialik : Poet of Hebrew. Translated by Orr Scharf. New Haven ; Yale University Press, 2017. doi:10.12987/9780300227741..

У 1899 годзе ён упершыню паспрабаваў сябе ў прозе і апублікаваў апавяданне «Ар’е ба’аль-гуф» («Ар’е — моцны чалавек»). У тым жа годзе ён таксама пачаў публікаваць вершы на ідышы. У 1900 годзе ён пераехаў у Адэсу і працаваў настаўнікам у сучасным хедары, створаным групай пісьменнікаў і актывістаў.

Першыя гады ХХ стагоддзя былі найбольш прадуктыўнымі і творчымі ў жыцці Бяліка як паэта, як па колькасці, так і па якасці. У канцы 1901 года выйшла яго першая анталогія, а ў 1902 годзе ён заснаваў выдавецтва «Морыя», пачаўшы інтэнсіўную дзейнасць у галіне выдавецкай справы, якая працягвалася да канца яго жыцця. У 1903 годзе ён прыняў удзел у расследаванні кішынёўскага пагрому, і з гэтага з’явілася паэма «Бе-Ір га-харэгах» (У горадзе разні), якая шакавала сваіх чытачоў сілай асуджэння паводзін яўрэйскіх ахвяр. Гэты доўгі верш звычайна разглядаецца як матывацыйная сіла фарміравання руху за самаабарону сярод яўрэяў у Расіі, а таксама як адзін з фактараў, якія прывялі да руху «Другая алія».

У пачатку 1904 года Бялік прыняў заданне рэдагаваць літаратурны аддзел «Ха-Шылоах» і з гэтай мэтай пражыў у Варшаве каля года. Пасля вяртання ў Адэсу ён разам з Раўніцкім пачалі рэалізоўваць план збору, перакладу і арганізацыі легенд Талмуда, які меў адукацыйны і нацыянальны ўхіл. Вынікам стала «Сефер ха-агада» («Кніга легенд»), першы том якой выйшаў у 1908 годзе, і Бялік працягваў пашыраць яе як жыццёвы праект. «Сефер ха-агада» адыграла важную ролю сярод пакаленняў свецкіх чытачоў традыцыйнай яўрэйскай літаратуры. Другі том яго паэзіі быў апублікаваны ў тым жа годзе; часта перавыдаючыся, ён змяшчае лепшыя яго паэтычныя творы. Кніга была ілюстравана мастачкай Ірай Ян, з якой Бялік меў цесную сувязь на працягу некалькіх гадоў, сувязь, якая выявілася толькі праз дзесяцігоддзі пасля яго смерці.

Літаратурная дзейнасць Бяліка пашырылася і стала больш разнастайнай на пачатку ХХ стагоддзя. Ён пісаў лірычныя вершы і вялікія вершы на асабістыя і грамадскія тэмы, тэксты песень і апрацоўкі народных песень, дзіцячую паэзію, прозу («Мегілат га-эш» ["Скрутак агню"; 1905]), вершы на ідышы, апавяданні, эсэ і літаратурную крытыку, пераклады, каментарый да Мішны, падручнікі — акрамя сваёй шырокай дзейнасці ў якасці рэдактара і выдаўца. У гэтыя гады яго статус вядучага паэта яўрэйскага народа быў моцным, і ён стаў літаратурным мецэнатам для маладых пісьменнікаў, якія прыязджалі ў Адэсу і шукалі яго кампаніі або прасілі яго ўхваліць іх раннія творы.
міні|Пашпарт грамадзяніна БНР Хаіма Нахмана Бяліка
У 1909 годзе Бялік упершыню наведаў Палесціну і быў прыняты з вялікай пашанай. У тым жа годзе ён сышоў з пасады рэдактара «Ха-Шылоах», а ў наступныя гады, у тым ліку падчас Першай сусветнай вайны і рэвалюцыі, засяродзіўся на сваёй дзейнасці як выдавец, асабліва на распрацоўцы свайго плана па публікацыі найвялікшых духоўных скарбаў яўрэйскай літаратуры. Ён асабліва аддана публікакаў паэтаў Залатога веку Іспаніі. У другім дзесяцігоддзі ХХ стагоддзя яго творчасць скарацілася, і ён пісаў вершы толькі ў рэдкіх выпадках.

У 1921 годзе з дапамогай свайго прыхільніка, пісьменніка Максіма Горкага, Бялік атрымаў ад савецкіх уладаў выязную візу для сябе і групы яўрэйскіх пісьменнікаў і іх сем’яў, і адплыў у Канстанцінопаль, адкуль накіраваўся ў Карлсбад у Чэхаславакіі, каб прысутнічаць на Дванацатым сіянісцкім кангрэсе. Для падарожжа па Цэнтральнай Еўропе яўрэйскі пісьменнік 15 ліпеня 1921 г. у консульстве Беларускай Народнай Рэспублікі атрымаў пашпарт тэрмінам дзеяння да 15 студзеня 1922 г., які быў бясплатна выдадзены Бяліку і яго жонцы Мане і завераны генеральным консулам Іванам Ермачэнка. У пашпарце было пазначана фіктыўнае месца нараджэння Бяліка — Слонім. У гэты пашпарт ён атрымаў грэчаскую, балгарскую, венгерскую і чэшскую візы, што дазволіла яму дабрацца да Чэхаславакіі.

Адтуль Бялік працягнуў шлях у Германію, дзе правёў каля трох гадоў, умацоўваючы выдавецтва «Дэвір» і рыхтуючыся перанесці цэнтр сваёй дзейнасці ў Палесціну. За час знаходжання ў Германіі яго пяцідзесяцігоддзе адзначалася ва ўсім яўрэйскім свеце. Было апублікавана раскошнае юбілейнае выданне яго твораў у чатырох тамах, якое ўключала яго вершы, апавяданні, эсэ і пераклады «Дон Кіхота» Сервантэса і п’есы Фрыдрыха Шылера «Вільгельм Тэль». Акрамя таго, выйшаў том з паэзіяй Бяліка на ідыш.

У 1924 годзе Бялік пераехаў у Палесціну і пабудаваў дом у Тэль-Авіве на вуліцы, якая была названа ў яго гонар пры яго жыцці. Ён хутка стаў цэнтральнай фігурай у грамадскім і культурным жыцці гэтага горада і Палесціны ў цэлым. Ён часам падарожнічаў па Еўропе, а аднойчы, у 1926 годзе, — у Злучаныя Штаты. Падчас сваіх паездак за мяжу ён займаўся грамадскімі справамі і пытаннямі, якія тычыліся выдавецтва «Дэвір»; ён таксама праходзіў лячэнне. Асабліва варта адзначыць яго шырокую паездку ў канцы 1931 года па дзясятках гарадоў Польшчы, Літвы, Латвіі і Эстоніі з мэтай садзейнічання распаўсюджванню кніг на іўрыце. Яго візіты заўсёды былі вельмі кранальным вопытам для яўрэйскай грамадскасці, якая ўспрымала яго з хваляваннем. Яшчэ адной матывацыяй яго паездкі была ацэнка становішча яўрэяў Усходняй Еўропы. У святле сацыяльнай і эканамічнай дэградацыі, якая яму адкрылася, яго высновы былі змрочнымі.

У 1933 годзе яго шасцідзесяцігоддзе было адзначана як нацыянальнае свята, і было апублікавана апошняе выданне яго паэзіі і прозы. Цяжка хворы, ён адправіўся ў Вену на аперацыю, пасля якой памёр 4 ліпеня 1934 года. Пасля яго смерці яго творы з’явіліся ў многіх выданнях, у тым ліку ў поўным акадэмічным выданні яго вершаў (3 тамы, 1983—2000). Яго дом у Тэль-Авіве дагэтуль служыць музеем і архівам, прысвечаным яго жыццю і творчасці.

 Пераклады 
На беларускую мову нізку вершаў Бяліка пераклаў Рыгор Барадулін.

У 2017 ў серыі «Паэты планеты» выйшаў збор паэзіі Хаіма Нахмана Бяліка ў перакладах Рыгора Барадуліна і Лявона Баршчэўскага.

 Крыніцы 

Катэгорыя:Постаці сіянізму
Катэгорыя:Шматмоўныя пісьменнікі
Катэгорыя:Паэты на ідыш
Катэгорыя:Паэты на іўрыце
Катэгорыя:Паэты Ізраіля
Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Трумпельдор
Катэгорыя:Памерлі ў Вене
Катэгорыя:Памерлі ў 1934 годзе
Катэгорыя:Памерлі 4 ліпеня
Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1873 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 18 студзеня