Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі

Дзяржаўная дума Расійскай імперыі - прадстаўнічая, заканадаўчая ўстанова Расійскай імперыі ў 1906-1917 гг.Забаўскі М. Дзяржаўная дума // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Т. 3 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 240-242.. Фактычна ўяўляла з сябе ніжнюю палату парламента дзяржавы; вышэйшай з'яўляўся Дзяржаўны Савет. Увядзенне Думы было вынікам саступак з боку царскай улады ва ўмовах рэвалюцыі 1905-1907 гг. На працягу 1906-1907 гг. дзейнічалі чатыры скліканні Дзяржаўнай Думы.

 Гісторыя ўзнікнення Думы і яе паўнамоцтвы 
Да 1906 г. у Расійскай імперыі адсутнічалі прадстаўнічыя органы ўлады на дзяржаўным узроўні. Скліканне такога органа стала адным з галоўных патрабаванняў ва ўмовах рэвалюцыі, якая пачалася ў 1905 г. Упершыню абяцанне склікання Дзяржаўнай Думы было дадзена імператарам Мікалаем ІІ у Маніфесце 6 жніўня 1905 г., падрыхтаваным міністрам унутраных спраў Аляксандрам Булыгіным («Булыгінская дума»). Паводле яго, Дума разглядалася як законадарадчы орган з вельмі абмежаванымі паўнамоцтвамі і колам асоб, надзеленых выбарчым правам. Гэты праект выклікаў моцную крытыку з боку грамадскасці, і ў выніку ўзмацнення пратэстаў імператар у Маніфесце 17 кастрычніка 1905 г. абяцаў наданне Думе заканадаўчых паўнамоцтваўhttp://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1289:«Устанавіць як непарушнае правіла, што ні адзін закон не можа ўступіць у сілу без адабрэння Дзяржаўнай Думы, і каб абраным народам была прадастаўлена магчымасць удзельнічаць у наглядзе за правільнасцю дзеянняў прызначаных Намі ўлад».Паўнамоцтвы Думы былі канчаткова вызначаны законам ад 20 лютага 1906 г., які рэгуляваў парадак працы Думы, і Асноўнымі дзяржаўнымі законамі ад 23 красавіка 1906 г. Згодна з гэтымі дакументамі паўнамоцтвы Думы былі даволі абмежаванымі. Дума абіралася на 5 гадоў; імператару было нададзена права яе датэрміновага роспуску. Працягласць пасяджэнняў Думы і тэрміны іх перапынкаў вызначаліся ўказамі імператара. Дума магла прымаць законы, прапанаваныя ёй урадам, а таксама зацвярджаць дзяржаўны бюджэт. Правам заканадаўчай ініцыятывы і запытаў да міністраў наконт незаконных дзеянняў уладаў маглі карыстацца думскія групы ў складзе не менш чым 30 дэпутатаў. У перыяд паміж сесіямі імператар мог аднаасобна прымаць законы, якія падлягалі зацвярджэнню Думай падчас сесій. Дзяржаўная дума станавілася ніжняй палатай парламента. Ролю верхняй палаты выконваў Дзяржаўны Савет. Палова членаў Савета прызначалася непасрэдна царом, палова — выбіралася на 9 гадоў ад праваслаўнага духавенства, губернскіх земскіх сходаў (там, дзе іх не было, як у Беларусі — ад сходаў мясцовых буйных землеўладальнікаў), губернскіх дваранскіх сходаў, Акадэміі навук, універсітэтаў, Савету гандлю і мануфактур. Законапраект, прыняты Думай, паступаў на разгляд Дзяржсавета і толькі пасля яго станоўчага рашэння і зацвярджэння царом, станавіўся законам. Паводле Асноўных дзяржаўных законаў вярхоўная ўлада заставалася ў руках імператара; ён фарміраваў Савет міністраў, які нёс перад ім адказнасць. Толькі імператару належала выключнае права ініцыятывы па пераглядзе Асноўных дзяржаўных законаў, прызначэння і звальнення вышэйшых дзяржаўных чыноўнікаў, кіравання знешняй палітыкай і войскам, абвяшчэння вайны і заключэння міруГісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: М. П. Касцюк і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 327.Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 29-30..

 Выбарчае заканадаўства 1905 г. 
Закон аб выбарах у Дзяржаўную думу быў апублікаваны 11 снежня 1905 г. Выбары не былі прамымі і павінны былі праводзіцца па курыяльнай сістэме: усяго было створана 4 курыі: землеўладальніцкая, гарадская, сялянская і рабочая, якім была прадастаўлена магчымасць выбраць пэўную колькасць выбаршчыкаў. Былі ўстаноўлены наступныя квоты: адзін выбаршчык на 2 тысячы жыхароў у землеўладальніцкай курыі, на 4 тысячы — у гарадской, на 30 тысяч — у сялянскай, на 90 тысяч — у рабочай курыіЗабаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 28..

Не ўсе жыхары імперыі мелі права голасу. Каб мець права голасу, трэба было адпавядаць наступным крытэрыям на тэрмін не пазней, чым за год да выбараў:

 для землеўладальніцкай курыі — быць уладальнікам не менш як 100—650 дзесяцін зямлі ў залежнасці ад мясцовасці, і мець нерухомасць коштам не менш чым 15 тысяч рублёў;
 для гарадской курыі — быць уладальнікам гарадской нерухомасці коштам не менш чым 1500 руб. (3 тыс. руб. для сталічных гарадоў), камерцыйных і прамысловых устаноў, плацельшчыкам кватэрнага падатку на суму або служачым;
 для сялянскай курыі — мець дом;
 для рабочай курыі — быць работнікам прадпрыемства, на якім працуе не менш за 50 мужчынЗабаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 26..

Адметна, што на тэрыторыі Беларусі, дзе пераважалі дробныя прадпрыемствы, толькі 10-15 % рабочых атрымалі выбарчае права. З 71 губерні Расійскай імперыі ў 21 рабочыя не мелі свайго прадстаўніцтва, у тым ліку ў Віцебскай губерні, на той падставе, што колькасць «рабочага люду», якая там пражывала, у адносінах да ўсяго насельніцтва не давала ім магчымасці ўдзельнічаць у выбарах.

Акрамя таго, існавалі катэгорыі насельніцтва, якія былі цалкам пазбаўлены выбарчых правоў. Да іх адносіліся замежныя грамадзяне, асобы ва ўзросце да 25 гадоў, жанчыны, студэнты, вайскоўцы, якія знаходзіліся на дзейснай службе, «бродячие инородцы», асобы, прызнаныя вінаватымі ў злачынствах, асобы, знятыя з пасады па рашэнні суда (на працягу 3 гадоў з моманту зняцця), асобы, якія знаходзіліся пад следствам, банкруты (да высвятлення прычыны), асобы, якія знаходзіліся пад апекай (глуханямыя, псіхічна хворыя, прызнаныя марнатраўцамі), асобы, пазбаўленыя духоўнага сану ў сувязі з заганным ладам жыцця, асобы, выключаныя з саслоўных таварыстваў паводле сваіх прысудах, а таксама губернатары, віцэ-губернатары, гарадскія кіраўнікі і іх памочнікі (на даручаных ім тэрыторыях), паліцэйскія (якія працавалі ў выбарчай акрузе)https://web.archive.org/web/20070812063033/http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1229.

Выбары праходзілі ў некалькі этапаў:

 для землеўладальніцкай курыі (у паветах і ўсіх іншых гарадах) — два або тры: асобы, маёмасць якіх адпавядала цэнзу, устаноўленаму для дадзенай мясцовасці, на павятовым з’ездзе землеўладальнікаў абіралі дэлегатаў у губернскі сход, дзе тыя ў сваю чаргу абіралі дэпутатаў Думы;
 для гарадской курыі — два этапы: у Маскве, Санкт-Пецярбургу і 24 буйных гарадах, указаных у выбарчым законе, выбаршчыкі абіралі дэлегатаў на гарадскія выбарчыя сходы, дзе тыя ў сваю чаргу абіралі дэпутатаў Думы; у іншых гарадах выбаршчыкі абіралі дэлегатаў на губернскія выбарчыя сходы, дзе тыя ўдзельнічалі ў выбарах дэпутатаў Думы;
 для рабочай курыі — тры этапы: 1) выбары дэлегатаў ад прадпрыемстваў з колькасцю 50-1000 рабочых (мужчынскага полу) або ад кожнай тысячы рабочых на буйных прадпрыемствах на гарадскія або губернскія сходы ўпаўнаважаных; 2) выбары дэлегатаў на гарадскіх або губернскіх сходах упаўнаважаных на гарадскія выбарчыя сходы; 3) выбары дэпутатаў Думы на губернскіх выбарчых сходах;
 для сялянскай курыі — чатыры этапы: 1) выбары дэлегатаў ад 10 двароў на валасны сход; 2) выбары дэлегатаў ад валасных сходаў (па два ад кожнага) на павятовы сход; 3) выбары дэлегатаў ад павятовых з’ездаў на губернскія або абласныя з’езды; 4) выбары дэпутатаў Думы на губернскіх або абласных выбарчых з’ездах.

Такім чынам, на апошнім этапе выбараў, на губернскіх або абласных (акружных) выбарчых сходах, непасрэдна дэпутатаў абіралі дэлегаты ўсіх саслоўяў (у 26 гарадскіх акругах дэпутатаў абіралі толькі прадстаўнікі гарадскіх і рабочых курый). Ад кожнай губерні, у залежнасці ад колькасці выбаршчыкаў, абіралася ад 2 да 15 дэпутатаў, ад вылучаных 26 гарадскіх акруг — ад 1 да 6.

Усяго было створана 135 выбарчых акруг, у тым ліку 26 гарадскіх, 33 тэрытарыяльна-саслоўныя, канфесійныя, тэрытарыяльна-канфесійныя і этнічныя акругі (40 дэпутатаў). Ад еўрапейскай часткі Расійскай імперыі абіралася 412 дэпутатаў (79%), ад Каралеўства Польскага — 37 дэпутатаў (7 %), ад Каўказа — 29 (6 %), ад Сібіры і Далёкага Ўсходу — 25 (4 %), ад Цэнтральнай Азіі і Казахстана — 21 (4 %)Болтенкова Л. Ф. Влияние парламентов на развитие федерализма в России // Политико-правовые основы федерализма в России: сборник / под ред. Р. С. Хакимова. — 2006. — С. 8-23..

 Дзяржаўная Дума I склікання 

 Выбары 
Выбары праводзіліся ў асноўным у лютым-сакавіку 1906 г., а ў нацыянальных акругах і ўскраінах — пазней, так што да пачатку працы было абрана каля 480 дэпутатаў з 524, таму склад першай Думы паступова папаўняўся абранымі дэпутатамі. У 70 % губерняў і абласцей імперыі на момант правядзення выбараў дзейнічала ваеннае або надзвычайнае становішча, што дазваляла ўладам трымаць у гарадах узмоцненыя аддзелы паліцэйскай варты, забараняць правядзенне апазіцыйных выбарчых сходаў, зачыняць апазіцыйныя перыядычныя выданні і г.д. Асабліва ўлады разлічвалі аказаць уплыў на электаральныя паводзіны сялянства, беручы пад увагу высокі ўзровень сярод яго непісьменнасці. Прадстаўнікі левых і крайне правых партый байкатавалі выбары. Левыя лічылі, што Дума не мае рэальнай улады, а крайне правыя ў цэлым негатыўна ставіліся да самой ідэі парламентарызму, выступаючы за непахіснасць самадзяржаўя. Нягледзячы на гэта, некаторыя сацыял-дэмакраты і эсэры ўдзельнічалі ў выбарах як незалежныя кандыдатыШуб Д. Первая Государственная Дума // Политические деятели России (1850-х—1920-х гг.): Сборник статей. — Нью-Йорк: Издание «Нового журнала», 1969. — С. 132..

 Склад 
Усяго было абрана 497 дэпутатаў. 

Былі сфарміраваны наступныя фракцыі: кадэты — 174 дэпутатаў, акцябрысты — 16, трудавікі (члены «Працоўнага саюза») — 96, сацыял-дэмакраты (меншавікі) — 18 (спачатку меншавікі ўвайшлі ў фракцыю трудавікоў і толькі ў чэрвені, па рашэнні IV з’езда РСДРП, стварылі ўласную фракцыю); аўтанамісты — 70 чалавек (прадстаўнікі нацыянальных раёнаў, якія выступаюць за аўтаномію гэтых тэрыторый і іх прыхільнікі: Польскае кола, прадстаўнікі ўкраінскай, літоўскай, латышскай і іншых нацыянальных груп), прагрэсісісты — 12 (фракцыя была сфарміравана беспартыйнымі кандыдатамі з ліберальнымі поглядамі, блізкімі да кадэтаў). Незалежных кандыдатаў было 100, у тым ліку эсэры, якія афіцыйна не стварылі фракцыю з-за байкоту выбараў сваёй партыяйАлескеров Ф. Т., Кравченко А. С. Распределение влияния фракций в Государственный думах Российской империи (1906—1917). — Москва: ГУ ВШЭ, 2005..

Старшынёй Думы быў абраны кадэт Сяргей Мурамцаў, прафесар грамадзянскага права і судаводства Маскоўскага ўніверсітэта. Таварышамі старшыні былі князь Пётр Далгарукаў і Мікалай Грэдэскул (абодва кадэты), сакратаром — князь Дзмітрый Шахоўскі.

 Дзейнасць 
Першае пасяджэнне Дзяржаўнай думы адбылося 27 красавіка 1906 г. у Таўрыйскім палацы ў Санкт-Пецярбургу. З пачатку яе працы выявілася вострая канфрантацыя паміж думскай большасцю і ўрадам Івана Гарамыкіна. За 72 дні дзейнасці Дума прыняла 391 запыт аб незаконных дзеяннях урада. Кадэцкая фракцыя настойліва вылучала патрабаванні агульнай палітычнай амністыі, адмены смяротнага пакарання, ліквідацыі Дзяржаўнага Савета і ўстанаўлення адказнасці Савета Міністраў перад Думай. Гэтыя патрабаванні, падтрыманыя большасцю дэпутатаў, былі афіцыйна адхілены ўрадам.

Цэнтральнае месца ў працы Першай Дзяржаўнай думы займала зямельнае пытанне. 7 мая 1906 г. кадэты ўнеслі законапраект аб стварэнні дзяржаўнага зямельнага фонду за кошт дзяржаўных, царкоўных і часткі памешчыцкіх зямель з прымусовым выкупам. З фонду прадугледжвалася надзяленне сялян зямлёй на ўмовах арэнды. 23 мая фракцыя трудавікоў прапанавала праект стварэння грамадскага зямельнага фонду з канфіскацыяй зямлі звыш «працоўнай нормы» і перадачай яе ў карыстанне праз выбарныя мясцовыя камітэты. Найбольш радыкальны эсераўскі праект аб сацыялізацыі ўсёй зямлі Дума адмовілася разглядаць. Абмеркаванне аграрнага пытання выклікала рост грамадскай напружанасці, у сувязі з чым 8 чэрвеня Савет Міністраў фактычна паставіў пытанне аб магчымым роспуску Думы.

Кадэты таксама ўнеслі законапраект аб дэпутацкай недатыкальнасці, аднак ён не быў разгледжаны. Спробы часткі міністраў прыцягнуць кадэтаў да ўдзелу ва ўрадзе падтрымкі не атрымалі. Пасля выказвання Думай недаверу ўраду шэраг міністраў пачалі байкатаваць яе пасяджэнні. За ўвесь час сваёй працы Дума прыняла толькі два законы: аб адмене смяротнага пакарання і аб выдзяленні сродкаў на дапамогу пацярпелым ад неўраджаю.

 Разгон Думы і Выбаргская адозва 
6 (19) ліпеня 1906 г. замест Івана Гарамыкіна цар прызначыў старшынёй Савета Міністраў Пятра Сталыпіна. 8 ліпеня Мікалай II выдаў указ аб роспуску Дзяржаўнай думы. У маніфесце таксама абвяшчалася правядзенне новых выбараў па тых жа правілах, што і ў Першую Дзяржаўную думуhttps://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1291.

9 ліпеня дэпутаты, якія прыбылі на пасяджэнне, выявілі, што дзверы Таўрычнага палаца зачыненыя, а побач да слупа прыбіты маніфест аб роспуску Думы. Некаторыя з іх (180 чалавек), галоўным чынам кадэты, трудавікі і сацыял-дэмакраты, сабраўшыся ў Выбаргу, прынялі зварот «Да народа ад народных прадстаўнікоў» (Выбаргская адозва). У ім гаварылася, што ўрад не мае права без згоды народных прадстаўнікоў спаганяць падаткі з народа або заклікаць народ на ваенную службу. Таму Выбаргская адозва заклікала да грамадзянскага непадпарадкавання: адмаўлення ад выплаты падаткаў і выканання вайсковай павіннасціhttps://web.archive.org/web/20160305002100/http://www.vbrg.ru/articles/istorija_vyborga/v_gody_revoljutsii_1917g/vyborgskoe_vozzvanie/. 

Выбаргская адозва атрымала шырокае распаўсюджанне, але масавага супраціўлення рэжыму не выклікала. Рэвалюцыйныя партыі выступілі з лозунгам узброенага паўстання, аднак, арганізаваць яго не ўдалося. Асобныя выступленні матросаў і салдат (Свеаборгскае паўстанне, Кранштацкае паўстанне) былі падаўлены. Урад узмацніў рэпрэсіі. Новы прэм’ер-міністр Пётр Сталыпін увёў ваенна-палявыя суды, якія ў паскораным парадку распраўляліся з рэвалюцыянерамі. Падпісанты Выбаргскай адозвы былі асуджаныя на тры месяцы зняволення і пазбаўленыя права быць у будучыні абранымі дэпутатамі Дзяржаўнай Думы.

 Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў 
Ад пяці заходніх губерняў (Віленская, Гродзенская, Мінская, Віцебская, Магілёўская) у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Поўную перамогу на выбарах атрымала кадэцкая партыя. З яе падтрымкай былі абраныя 29 дэпутатаў. Сярод іх, аднак, пераважалі саюзнікі кадэтаў з ліку польскіх і яўрэйскіх арганізацый (Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі, Саюз дасягнення раўнапраўя яўрэяў у Расіі, сіяністы). 5 дэпутатаў (усе сяляне) былі абраныя як беспартыйныя, адзін адносіў сябе да правых і адзін — да сацыял-дэмакратаўЗабаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 54-55.. 

У ходзе работы Думы адбылася перагрупоўка дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў. Прычым шэраг дэпутатаў удзельнічалі ў некалькіх фракцыях; некаторыя ў розных абставінах падтрымлівалі тыя альбо іншыя фракцыі З 29 дэпутатаў, якія прайшлі ў Думу пры падтрымцы кадэтаў, да кадэцкай фракцыі далучыліся толькі 11. Самая буйная група дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў, найперш прыхільнікаў Канстытуцыйна-каталіцкай партыі далучылася да Саюза аўтанамістаў. На чале дадзенай групы стаў Аляксандр Лядніцкі, які адначасова заставаўся актыўным дзеячом кадэцкай фракцыі. 4 мая 1906 г. у межах Саюза аўтанамістаў паўстала дэпутацкая група з прадстаўнікоў заходніх губерняў («Тэрытарыяльнае кола»,«Парламенцкая група заходніх ускраін»). У яе склад уваходзілі 22 дэпутаты, у тым ліку 17 ад пяці заходніх губерняў. Сярод кіраўнікоў дэпутацкай групы былі Аляксандр Лядніцкі, Геранім Друцкі-Любецкі, Чэслаў Янкоўскі. Большасць дэпутатаў гэтай групоўкі былі краёўцамі кансерватыўна-ліберальнага накірункуСмалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — C. 141-142.. 8 дэпутатаў далучыліся да фракцыі трудавікоў, і толькі адзін падтрымліваў правыхЗабаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 57-58..

Дэпутаты ад беларускіх губерняў актыўна ўдзельнічалі ў падрыхтоўцы адказу на тронную прамову Мікалая ІІ. У спецыяльную камісію ўвайшлі князь Геранім Друцкі-Любецкі і селянін Фёдар Буслоў. У праекце адказу былі сфармуляваны патрабаванні палітычнай амністыі, адмены надзвычайнай аховы і ваеннага становішча, а таксама стварэння ўрада, які карыстаўся б даверам Думы. З гэтымі патрабаваннямі выступалі ў сваіх прамовах многія дэпутаты ад заходніх губерняў з ліку кадэтаў і аўтанамістаўЗабаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 58-59.. Прадстаўнікі дэпутацкай групы "Тэрытарыяльнае кола" нароўні з дэпутатамі ад "Польскага кола з Каралеўства Польскага" рабілі акцэнт на неабходнасці ліквідацыі нацыянальнага і рэлігійнага нераўнапраўя, культурна-нацыянальнай аўтаноміі народаў імперыі, што прадугледжвала права выкарыстання мясцовых моў у адміністрацыйных, судовых і адукацыйных установах, і дзяржаўна-палітычнай аўтаноміі для Каралеўства ПольскагаЦиунчук, Р. А. Западных окраин группа // Государственная Дума России: Энциклопедия. — Т. 1: Государственная Дума Российской империи (1906—1917 гг.). — Москва: РОССПЭН, 2006. — С. 215—217.. 

Пры абмеркаванні аграрнага пытання кадэцкія дэпутаты ад Беларусі ўдзельнічалі абмежавана, а большасць «Тэрытарыяльнага кола» выступала супраць прымусовага адчужэння памешчыцкіх зямель, адстойваючы прынцыпы недатыкальнасці ўласнасці і вырашэння зямельнай праблемы на мясцовым узроўні з увядзеннем абласнога самакіравання. Такую пазіцыю аргументавалі дэпутаты Раман Скірмунт, Эдвард Роп, Геранім Друцкі-Любецкі і іншыя. У той жа час чацвёра сялянскіх дэпутатаў (Фёдар Буслоў, Антон Сакалоўскі, Канстанцін Александровіч, Міхаіл Гатавецкі) падтрымалі аграрны законапраект трудавікоў. На карысць радыкальнай аграрнай рэформы выказваліся і некаторыя іншыя сялянскія дэпутаты ад заходніх губерняў. Крытыкуючы ідэю сацыялізацыі зямлі, яны настойвалі на замацаванні канфіскаваных зямель за сялянамі ва ўласнасць з улікам спецыфікі падворнага землекарыстання ў БеларусіЗабаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 59-62..

Пасля разгона Думы шэраг дэпутатаў ад заходніх губерняў, кадэтаў і трудавікоў, падпісалі Выбаргскую адозву: Гірш Брук, Фёдар Буслоў, Аляксей Валковіч, Шмарыя Левін, Аляксандр Лядніцкі, Сямён Разэнбаўм, Рыгор Цвёрды, Уладзімір Якубсон. Прадстаўнікі «Тэрытарыяльнага кола» не падпісалі адозву і падвяргалі крытыцы стратэгію кадэтаў. 

 Дзяржаўная Дума ІІ склікання 

 Выбары 
Выбары ў Другую Думу праводзіліся па тых жа правілах, што і ў Першую Думу, на аснове шматступенчатай курыяльнай сістэмы. Выбарчая кампанія праходзіла на фоне спаду рэвалюцыйнага руху. 

Па ініцыятыве прэм’ер-міністра Пятра Сталыпіна пытанне аб змене выбарчага заканадаўства (8 ліпеня і 7 верасня 1906 г.) двойчы абмяркоўвалася ў Савеце Міністраў, але члены ўрада прыйшлі да высновы, што такі крок немэтазгодны, паколькі ён звязаны з парушэннем Асноўных Законаў і можа стаць трыгерам для новага ўздыму рэвалюцыйнага руху. Тым не менш згодна з «сенацкімі ўдакладненнямі» выбарчага закона (студзень-люты 1907 г.), частка рабочых і дробных землеўладальнікаў была адхілена ад выбараў у Думу. Урад усімі спосабамі імкнуўся забяспечыць прымальны склад Думы: сяляне, якія не былі домаўладальнікамі, адхіляліся ад выбараў; па гарадской курыі не маглі абірацца рабочыя, нават калі яны валодалі кватэрным цэнзам, прадугледжаным законам, і г.д. Так, у Мінскай губерні скарацілася з 31 да 27 колькасць прадпрыемстваў, рабочыя якіх мелі выбарчыя правыЗабаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 89..

У адрозенне ад выбараў у Першую Думу, у гэты раз у выбарах удзельнічалі прадстаўнікі амаль усіх палітычных сіл. У цэлым сярод іх можна вылучыць чатыры плыні: правыя; акцябрысты; кадэты; левы блок, які аб’ядноўваў сацыял-дэмакратаў, эсэраў і іншыя сацыялістычныя групоўкі.

 Склад 
Удзел у выбарах вялікай колькасці палітычных сіл прывёў да большай яе стракатасці ў параўнанні з папярэдняй Думай. Па партыйных фракцыях дэпутаты размеркаваліся наступным чынам:

 трудавікі — 104 дэпутаты;
 кадэты — 98 дэпутатаў;
 аўтанамісты — 76 дэпутатаў;
 сацыял-дэмакраты — 65 дэпутатаў,
 акцябрысты і правыя манархісты — 54 дэпутаты;
 беспартыйныя — 50 дэпутатаў;
 сацыялісты-рэвалюцыянеры — 37 дэпутаты;
 казацкая група — 17 дэпутатаў;
 народныя сацыялісты — 16 дэпутатаў;
 Партыя дэмакратычных рэформаў — 1 дэпутат.

Старшынёй Думы быў абраны кадэт Фёдар Галавін, абраны ад Маскоўскай губерні. Намеснікамі старшыні сталі Мікалай Пазнанскі (беспартыйны левы) і Міхаіл Бярэзін (трудавік), сакратарам — Міхаіл Чалнакоў (кадэт).

 Дзейнасць і роспуск 
Другая Дзяржаўная дума, як і Першая, імкнулася ўсталяваць кантроль над дзейнасцю ўрада, што прывяло да пастаянных канфліктаў. У цэлым Дума была больш радыкальнай, аднак дэпутаты змянілі тактыку, зрабіўшы акцэнт на легалісцкія метады дзейнасці. Кадэты заклікалі пазбягаць крокаў, якія маглі б справакаваць роспуск Думы. На падставе Статута аб Дзяржаўнай думе былі створаны камісіі, якія распрацоўвалі законапраекты. У Думу паступіла 287 урадавых законапраектаў, але было ўхвалена толькі 20, з якіх законам сталі толькі тры.

Цэнтральным пытаннем заставалася аграрнае. Кадэты змякчылі свой ранейшы праект, адмовіўшыся ад ідэі дзяржаўнага зямельнага фонду і прапанаваўшы выкуп памешчыцкіх зямель па «справядлівай ацэнцы» за кошт дзяржавы і сялянства. Левыя фракцыі (трудавікі, эсэры, сацыял-дэмакраты) выступалі за пераразмеркаванне памешчыцкіх і дзяржаўных зямель на карысць малазямельных сялян, у той час як правыя падтрымлівалі ўрадавую аграрную праграму, замацаваную ва ўказе ад 9 лістапада 1906 г.Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 94-96.Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: М. П. Касцюк і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 335—336.. Абмяркоўваліся таксама бюджэт на 1907 г., харчовае пытанне, амністыя палітзняволеным і адмена ваенна-палявых судоў. 

17 мая 1907 г. Дума асудзіла паліцэйскае самавольства, што выклікала рэзкае незадавальненне ўрада. У адказ Міністэрства ўнутраных спраў таемна падрыхтавала праект новага выбарчага закона. 1 чэрвеня П. Сталыпін запатрабаваў пазбавіць дэпутацкай недатыкальнасці 55 сацыял-дэмакратаў, абвінаваціўшы іх у змове; Дума адхіліла гэтыя патрабаванні і стварыла следчую камісію.

3 чэрвеня 1907 г. Мікалай II распусціў Другую Думу і аднаасобна змяніў выбарчы законПолное Собрание Законов Российской Империи. Собрание третье. — СПб., 1910. — Т. XXVII. 1907. — № 29240—29242., што парушала Асноўныя дзяржаўныя законы (т. зв. трэццячэрвеньскі пераварот). У гістарыяграфіі гэты акт разглядаецца як завяршэнне рэвалюцыі 1905-1907 гг. Разгон Думы ва ўмовах спаду рэвалюцыйнага руху не выклікаў значных пратэстаў.

 Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў 
Ад пяці заходніх губерняў у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Сярод іх 15 дэпутатаў з’яўляліся прадстаўнікамі праваманархічных сіл, 11 — аўтанамістаў, 3 — кадэтаў, 8 беспартыйных, якія ў пэўных момантах падтрымлівалі правых або кадэтаў. Ніводзін прадстаўнік левых сіл абраны ў Думу не быў. Па сацыяльным складзе сярод дэпутатаў было 13 землеўладальнікаў-памешчыкаў, 3 духоўных асоб, 4 інтэлігентаў і 16 сялянГісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: М. П. Касцюк і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 334.Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 92..

Дэпутаты ад заходніх губерняў актыўна ўдзельнічалі ў абмеркаванні аграрнага пытання. Адзіным з іх, хто падтрымаў законапраект трудавікоў, быў Антон Санцэвіч, які абгрунтоўваў неабходнасць пераразмеркавання памешчыцкай і царкоўнай зямлі на карысць сялян. Разам з тым сялянскія дэпутаты, што прымыкалі да правых, нягледзячы на лаяльнасць ураду, таксама выступалі за адчужэнне часткі памешчыцкіх зямель на карысць малазямельных сялян, падкрэсліваючы неабходнасць перадачы зямлі ва ўласнасць, а не ў карыстанне. Правыя сялянскія дэпутаты адстойвалі перадачу зямель польскіх памешчыкаў праваслаўным сялянам за выкуп і рашуча пярэчылі ідэі вырашэння аграрнага пытання праз органы мясцовага самакіравання. У іх выступах аграрная праблематыка цесна звязвалася з крытыкай «польскага ўплыву» ў Заходнім краі і адмаўленнем любой формы аўтаноміі. Эклектычнасць пазіцый гэтай групы выявілася ў тым, што яны адначасова дэкларавалі вернасць уладзе і патрабавалі пераразмеркавання зямлі, адкідваючы пры гэтым радыкальныя праекты левыхЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 95-98.Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: М. П. Касцюк і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 336-337..

Польска-каталіцкія дэпутаты з заходніх губерняў у лютым 1907 г. стварылі групу «Кола польскіх дэпутатаў-канстытуцыяналістаў Літвы і Русі», якая аб’яднала 12 дэпутатаў на чале з Міхалам Вэнслаўскім. У яе дзейнасці спалучаліся ідэі краёвага ліберальнага кансерватызму і польскай нацыянал-дэмакратыіЗабаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 101.. Група адмовілася ад фармальнага ўваходжання ў «Польскае кола», але супрацоўнічала з ім у камісіях і салідарызавалася ў большасці палітычных пытанняў. Праграма групы прадугледжвала дэмакратычныя свабоды, раўнапраўе саслоўяў і канфесій, дэцэнтралізацыю імперыі, развіццё мясцовага самакіравання і недатыкальнасць прыватнай уласнасці, у тым ліку зямельнай. Польскія дэпутаты падтрымалі ідэю аўтаноміі Каралеўства Польскага, выступалі за скасаванне нацыянальных і рэлігійных абмежаванняў, адмену ваенна-палявых судоў і пашырэнне выкарыстання польскай і літоўскай моў у адукацыіЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 98-101.. Аднак роспуск Другой Дзяржаўнай думы перашкодзіў разгляду адпаведных законапраектаў.

 Выбарчае заканадаўства 1907 г. 
Паводле Палажэння аб выбарах ад 3 чэрвеня 1907 г. выбіраліся 442 дэпутаты, з іх ад еўрапейскай часткі Расійскай імперыі — 403, ад Каралеўства Польскага — 10 (у тым ліку адзін ад рускага насельніцтва і адзін ад праваслаўнага насельніцтва), ад Каўказскага краю — 10 (з іх 2 ад казакоў і 1 ад рускага насельніцтва), ад азіяцкай часткі імперыі (Сібір і Далёкі Ўсход) — 15 дэпутатаў. Цэнтральная Азія не была прадстаўлена ў Думе ўвогулеВыборы в I—IV Государственные думы Российской империи (Воспоминания современников. Материалы и документы), под ред. А. В. Иванченко. — Москва, 2008. — С. 772-822.. 

Выбарчая сістэма была шматступеньчатай і курыяльнай. На першым этапе сяляне праз валасныя сходы выбіралі ўпаўнаважаных на павятовыя выбарчыя сходы; рабочыя выбіралі ўпаўнаважаных на губернскі сход; дробныя землеўладальнікі, якія не дасягалі маёмаснага цэнзу, аб’ядноўваліся для сумеснага прадстаўніцтва. На другім этапе ў паветах праводзіліся асобныя выбарчыя сходы курый (акрамя рабочай), а ў губернскіх гарадах — сход рабочай курыі. Ад сялян у сходах удзельнічалі ўпаўнаважаныя; землеўладальнікі і гараджане паводле двух спісаў з’яўляліся асабіста; дробныя землеўладальнікі былі прадстаўлены праз сваіх упаўнаважаных. Гэтыя сходы выбіралі выбаршчыкаў для губернскага выбарчага сходу.

Мясцовыя ўлады мелі шырокія паўнамоцтвы па арганізацыі сходаў, у тым ліку права дзяліць іх па тэрытарыяльным, маёмасным або нацыянальным прынцыпе. Асабліва важным быў падзел на «рускіх» і «нярускіх» выбаршчыкаў, што дазваляла штучна ўзмацняць прадстаўніцтва рускай меншасці на нацыянальных ускраінах. Такія механізмы істотна павялічвалі непрапарцыйнасць прадстаўніцтва і спрыялі правядзенню праўрадавых кандыдатаў.

Губернскі выбарчы сход з’яўляўся трэцім і вырашальным этапам выбараў. Выбаршчыкі адначасова выступалі і кандыдатамі ў дэпутаты. Галасаванне праводзілася ў некалькі тураў, пакуль не абіраліся ўсе мандаты. Спачатку выбары адбываліся па курыяльных квотах, пасля чаго астатнія дэпутаты абіраліся «па агульным спісе». Усяго 218 з 442 думскіх мандатаў былі квотаваныя па курыях і нацыянальнасцях.

Выбарчае права было істотна абмежавана. Яно прадастаўлялася толькі пры ўмове выканання маёмасных, прафесійных і іншых цэнзаў, якія істотна адрозніваліся па курыях. Значныя групы насельніцтва (жанчыны, моладзь да 25 гадоў, вайскоўцы, навучэнцы, іншаземцы і інш.) цалкам выключаліся з выбарчага працэсу. Рабочыя і сяляне не мелі права непасрэднага ўдзелу ў выбарчых з’ездах, а іх прадстаўніцтва кантралявалася сходамі з дамінаваннем цэнзавых курый.

Вынікам складанага і шматузроўневага выбарчага механізму стала крайняя непрапарцыйнасць прадстаўніцтва. Сялянскае насельніцтва еўрапейскай часткі імперыі выбірала ў сярэднім аднаго дэпутата на 2 млн чалавек, рабочыя — на 830 тыс., у той час як выбарцы цэнзавых курый — аднаго дэпутата на 16 тыс. чалавек. Насельніцтва Цэнтральнай Азіі ўвогуле не мела прадстаўніцтва ў Дзяржаўнай Думе.

У заходніх губернях колькасць выбаршчыкаў ад землеўладальнікаў павялічвалася ў параўнанні з выбарчым законам 1905 г. на 15,5 % і складала 48,5 %, а сялян — зменшылася на 8,3 % (да 29,55). Тут землеўладальніцкая курыя атрымлівала меншую колькасць выбаршчыкаў, чым па Расійскай імперыі ў цэлым (49,6 %), а скарачэнне выбаршчыкаў ад сялян у параўнанні з данымі па Расійскай імперыі было нязначным. Такія асаблівасці выбарчага закона ў Заходнім краі тлумачыліся імкненнем урада зменшыць прадстаўніцтва ў Думе польскіх памешчыкаў, якія складалі большую частку мясцовых землеўладальнікаў-дваранЗабаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 120—122.. 

Міністр унутраных спраў распарадзіўся аб раздзяленні з’ездаў землеўладальнікаў на «рускае» і «польскае» аддзяленні ў Гродзенскай, Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губернях. Да «рускага» аддзялення былі аднесены ўсе праваслаўныя, немцы, татары, да «польскага» — усе католікі, у тым ліку латышы (у Віцебскай губерні). Рускае насельніцтва Віленскай губерні, атрымала права выбіраць свайго дэпутата ў Думу асобна ад іншага насельніцтва (такое ж палажэнне дзейнічала ў Ковенскай губерні).

Першы разрад гарадскіх выбаршчыкаў выбіраў ў пяці заходніх губернях 11,8 % ад усей колькасці выбашчыкаў (па імперыі ў цэлым — 15 %), другі разрад адпаведна 9,1 % (11,2 % па імперыі ў цэлым). Па новым выбарчым законе яўрэйскае насельніцтва заходніх губерняў фактычна пазбаўлялася магчымасці сваім удзелам уплываць на вынікі выбараў. Першыя з’езды ва ўсіх гарадах Мінскай губерні былі падзелены на тры аддзяленні: да першага былі аднесены выбаршчыкі «рускай» нацыянальнасці, да другога — «палякі», да трэцяга — яўрэі. Кожнае з аддзяленняў выбірала аднаго выбаршчыка, незалежна ад колькасці выбаршчыкаў. Напрыклад, у Мінскім павеце па адным выбаршчыку выбіралі 154 «рускіх» (куды ўваходзілі 6 татар і 11 немцаў), 241 «паляк» і 844 яўрэі. На два аддзяленні («рускія» і «нярускія») падзяліліся гарадскія выбаршчыкі ў Дзвінскім, Гродзенскім, Беластоцкім і Бабруйскім паветах. У Віленскім павеце адно аддзяленне з’езда складалі асобы «польскага» паходжання, а другое — «асобы, што не належалі да польскай нацыянальнасці».

Сяляне па ўсіх пяці заходніх губернях выбіралі 29,9 % выбаршчыкаў (раней 36,4 %), у той час як па імперыі ў цэлым 22 % (раней 42 %). Рабочыя Мінскай і Гродзенскай губерняў маглі выбіраць на губернскія сходы па два выбаршчыкі, а Віленскай і Магілёўскай — толькі па адным. У шэрагу некаторых губерняў, у тым ліку Віцебскай, як і па законе ад 11 снежня 1905 г., рабочыя не мелі выбарчых правоў на той падставе, што колькасць «рабочага люду», якая пражывала там, у адносінах да ўсяго насельніцтва не давала ім магчымасці ўдзельнічаць у выбарах па гарадской курыі.

 Дзяржаўная Дума III склікання 

 Выбары 
Выбары ў ІІІ Дзяржаўную Думу адбываліся ў кастрычніку 1907 г. Яны праходзілі ва ўмовах завяршэння рэвалюцыі 1905—1907 гг. і палітычных рэпрэсій з боку царызму.

70 % губерняў імперыі заставаліся ці былі абвешчаны на становішчы «ўзмоцненай аховы», якое ўводзілася на адзін год міністрам унутраных спраў ці генерал-губернатарамі ў тых мясцовасцях, дзе «грамадскі спакой» парушаўся «замахамі супраць існуючага дзяржаўнага ладу». Адміністрацыя атрымлівала права праводзіць вобшукі, высылаць падазроных асоб. У тых раёнах, дзе насельніцтва было «прыведзена ў трывожны стан», Саветам Міністраў на 6 месяцаў уводзілася «надзвычайнае становішча». Яно давала права генерал-губернатарам закрываць навучальныя ўстановы, здымаць з пасад чыноўнікаў усіх ведамстваў і выбарчых асоб, ствараць спецыяльныя ваенна-паліцэйскія каманды для падаўлення «хваляванняў»Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 119-120..

8 чэрвеня 1907 г. губернатары і граданачальнікі атрымалі цыркуляры, у адпаведнасці з якімі ім належала прыступіць да складання спісаў выбаршчыкаў і стварэння павятовых і губернскіх камісій для арганізацыі выбараў. Іх старшынямі раілася прызначаць членаў акруговых і міравых судоў. Усе звесткі аб іх губернатары павінны былі накіроўваць міністру ўнутраных спраў, асабліва тыя, што тычыліся палітычных поглядаўЗабаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 121-123.. 

Вялікую актыўнасць падчас перадвыбарчай кампаніі праявілі праўрадавыя правыя арганізацыі Саюз рускага народа, Рускі ўскраінны саюз і іншыя, якія мелі актыўную падтрымку з боку чыноўнікаў і праваслаўнага духавенстваЗабаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 123-126.. Актыўную кампанію праводзіў таксама Саюз 17 кастрычніка. У заходніх губернях яго прадстаўнікі дзейнічалі разам з іншымі правымі групоўкамі ў межах Рускага ўскраіннага саюзаЛавринович Д. С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905—1918 гг.). — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2015. — С. 183-185.. Сярод ліберальных партый найбольшую актыўнасць падчас перадвыбарчай кампаніі праяўляла Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя, хаця яе пазіцыі былі моцна падарваныя ў выніку адміністрацыйнага ўціску. Значную актыўнасць у перадвыбарчай кампаніі праявіла Партыя мірнага абнаўлення, якая займала прамежкавае становішча паміж акцябрыстамі і кадэтаміЗабаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 127-131.. Прымалі ўдзел у выбарах і большасць левых партый. Байкатавалі выбары толькі Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў і Польская сацыялістычная партыя — Рэвалюцыйная фракцыя.

 Склад 
Дзяржаўная Дума складалася з 442 членаў.

Падчас першай сесіі дэпутаты ІІІ Думы наступным чынам размеркаваліся па фракцыях: правая фракцыя — 51, нацыянальная група — 26, група памяркоўна-правых — 70, Саюз 17 кастрычніка (акцябрысты) — 154, прагрэсісты (фракцыя створана на аснове Партыі мірнага абнаўлення) — 28, Польскае кола — 11, Польска-літоўска-беларускае кола — 7, Мусульманская група — 8, Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя (кадэты) — 54, трудавікі — 14, сацыял-дэмакратычная фракцыя — 19Обзор деятельности Государственной Думы третьего созыва. 1907—1912 гг. Часть 1: Общие сведения. — Санкт-Петербург: Государственная типография, 1912..

Старшынямі Дзяржаўнай думы абіраліся: Мікалай Хамякоў (1 лістапада 1907 — 6 сакавіка 1910), Аляксандр Гучкоў (10 сакавіка 1910 — 20 чэрвеня 1910; 29 кастрычніка 1910 — 15 сакавіка 1911 г.), Міхаіл Радзянка (22 сакавіка 1911 — да закрыцця Дзяржаўнай думы; у далейшым — старшыня Дзяржаўнай думы IV склікання). Намеснікамі старшыні Дзяржаўнай думы абіраліся Аляксандр Меендорф (5 кастрычніка 1907 — 30 кастрычніка 1909), Уладзімір Валконскі (5 кастрычніка 1907 — да закрыцця Дзяржаўнай думы), Сяргей Шыдлоўскі (30 кастрычніка 1909 — 29 кастрычніка 1910), Міхаіл Капусцін (29 кастрычніка 1910 — да закрыцця Дзяржаўнай думы). З названых асоб Уладзімір Валконскі належаў да фракцыі ўмерана правых; усе астатнія былі членамі фракцыі акцябрыстаў. Сакратаром Дзяржаўнай думы на ўвесь перыяд яе дзейнасці быў абраны Іван Сазановіч (правы).

 Дзейнасць 
Дэпутацкі склад ІІІ Дзяржаўнай Думы істотна адрозніваўся ад складу І і ІІ Дум і ў цэлым меў лаяльны да царскага ўрада характар. Левыя фракцыі і прадстаўнікі нацыянальных меншасцей не адыгрывалі значнай ролі. Найбуйнейшай была фракцыя акцябрыстаў, якая ў асноўным падтрымлівала ўрадавы курс і, у залежнасці ад сітуацыі, блакіравалася альбо з правымі, альбо з кадэтамі і прагрэсістамі. Гэтым актыўна карыстаўся прэм'ер-міністр Пётр Сталыпін: для правядзення рэпрэсіўных законаў ён абапіраўся на праваакцябрысцкую большасць, а для рэформаў — на акцябрысцка-прагрэсісцка-кадэцкую кааліцыю. У кастрычніку 1909 г. з ініцыятывы Сталыпіна была створана фракцыя расійскіх нацыяналістаў, што замацавала супрацоўніцтва акцябрыстаў з правымі як аснову думскай большасці.

Заканадаўчая дзейнасць ІІІ Думы была малаэфектыўнай. З 2571 унесенага законапраекта было ўхвалена 2197, аднак каля 95 % з іх мелі тэхнічны характар і датычыліся бюджэтных і штатных пытанняў. Перагрузка другараднымі законапраектамі выкарыстоўвалася ўрадам для нейтралізацыі заканадаўчых ініцыятыў Думы. Нават аграрная рэформа Сталыпіна атрымала сілу закона толькі ў чэрвені 1910 г., а важныя законапраекты доўга разглядаліся і часта блакаваліся Дзяржаўным Саветам. Нягледзячы на фармальнае права заканадаўчай ініцыятывы, апазіцыйныя законапраекты, як правіла, не зацвярджаліся манархам. З 202 прапаноў дэпутатаў толькі 36 сталі законамі, пераважна пасля дапрацоўкі ў міністэрствах. Законапраекты аб удасканаленні мясцовага самакіравання, суда і паляпшэнні становішча старавераў былі адхілены. Дума мела таксама права дэпутацкіх запытаў да міністраў, якія не мелі юрыдычных наступстваў, але выступалі сродкам палітычнага кантролю. З 157 пададзеных запытаў урад даў тлумачэнні толькі ў 54 выпадках.

Дзейнасць ІІІ Думы насіла выразны вялікадзяржаўны і шавіністычны характар. У 1910-1911 гг. былі прыняты законы, што абмяжоўвалі аўтаномію Вялікага Княства Фінляндскага, уключаючы закон ад 17 чэрвеня 1910 г., які адносіў ключавыя сферы заканадаўства да агульнадзяржаўных. У 1912 г. была створана Холмская губерня шляхам вылучэння ўсходніх частак Люблінскай і Седлецкай губерняў з Каралеўства Польскага.

У 1909—1910 гг. урадам быў распрацаваны законапраект «Аб выкарыстанні „Палажэння аб земскіх установах ад 12 чэрвеня 1890 г.“ да губерняў Віцебскай, Валынскай, Кіеўскай, Мінскай, Магілёўскай, Падольскай», адобраны Сталыпіным. Паводле дадзенага палажэння, на выбарах у земствы ўводзіліся не саслоўныя, як у расійскіх губернях, а нацыянальныя курыі — «руская» і «польская». У першую залічвалася ўсё праваслаўнае насельніцтва, у другую — каталіцкае. Колькасць гласных вызначалася на аснове сярэдняга значэння долі насельніцтва і кошту нерухомай маёмасці, што забяспечвала перавагу «рускай» курыі за кошт далучэння да яе праваслаўных беларускіх сялян. У Віленскай, Гродзенскай і Ковенскай губернях, дзе каталікі пераважалі, земствы не ўводзіліся. Захоўваўся і саслоўны прынцып: сяляне маглі займаць не больш за траціну месцаў у павятовых земствах і не дапускаліся да губернскіхГісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: М. П. Касцюк і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 390-391.Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 164-165..

Законапраект быў унесены ў Дзяржаўную Думу 20 студзеня 1910 г.Обзор деятельности Государственной Думы третьего созыва / составлен Канцелярией Государственной Думы. — Санкт-Петербург: Государственная типография, 1912. — Ч. 2: Законодательная деятельность. — С. 81.. Па ініцыятыве Сталыпіна выбарчы маёмасны цэнз быў зніжаны да 7,5 тыс. руб., што, паводле яго меркавання, павінна было ўмацаваць пазіцыі «рускіх» сярэдніх землеўладальнікаў. У праўрадавым лагеры ўзнік канфлікт паміж нацыяналістычным і саслоўным падыходамі: нацыяналісты і частка акцябрыстаў падтрымалі ўрад, большасць акцябрыстаў прапанавала маёмасны крытэрый, а апазіцыя раскрытыкавала законапраект як шавіністычны і антыдэмакратычныЗабаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 166-169.. Пасля працяглых абмеркаванняў законапраект быў ухвалены Думай 1 чэрвеня 1910 г. з папраўкамі, але з захаваннем накіраванасці на абмежаванне ўплыву польскіх землеўладальнікаў. Аднак у Дзяржаўным Савеце ён сутыкнуўся з супрацівам часткі правых, якія лічылі недапушчальным аслабленне пазіцый буйной зямельнай уласнасці. 4 сакавіка 1911 г. Савет ухваліў папраўку, што ліквідавала нацыянальныя курыі і фактычна змяніла сутнасць законапраекта. Аргументацыя зводзілася да таго, што барацьба з палякамі не павінна ператварацца ў барацьбу з буйным землеўладаннем. Адхіленне законапраекта прывяло да вострага палітычнага крызісу. Сталыпін дамогся ад Мікалая II прыняцця закона імператарскім указам ад 14 сакавіка 1911 г. на падставе артыкула 87 Асноўных законаў пасля кароткага перапынку ў працы заканадаўчых устаноўПолное Собрание Законов Российской Империи. Собрание третье. — Санкт-Петербург, 1914. — Т. XXXI. Отделение I. — № 34899.. Хоць гэта фармальна не парушала закон, крок быў успрыняты як маніпуляцыя правам і выклікаў рэзкую крытыку. У знак пратэсту старшыня Думы Аляксандр Гучкоў падаў у адстаўку, што пагоршыла адносіны паміж урадам і парламентам і аслабіла палітычныя пазіцыі Сталыпіна. Падзеі 1910-1911 гг. сталі важным этапам росту недаверу паміж уладай і прадстаўнічымі ўстановамі напярэдадні Першай сусветнай вайны.

 Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў 
Ад пяці заходніх губерняў у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Па сацыяльным складзе сярод іх было 12 памешчыкаў, 8 чыноўнікаў, 8 прадстаўнікоў праваслаўнага дваранства, 11 сялян. Нават у параўнанні з праўрадавым у цэлым складам ІІІ Думы прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў было вельмі правым. 24 дэпутаты на момант абрання прадстаўлялі розныя правыя фракцыі: правыя 13, нацыянальная група — 3, памяркоўна-правыя — 13. 5 дэпутатаў належалі да акцябрыстаў, якія ў заходніх губернях мала чым адрозніваліся ад правых, 1 — да прагрэсістаў. 6 дэпутатаў (з іх 5 у Віленскай губерні) прадстаўлялі мясцовы польскі палітычны рух, якія ўтварылі дэпутацкую групу «Польска-літоўска-беларускае кола». Ніхто з прадстаўнікоў кадэтаў і іх саюзнікаў, а таксама левых сіл з беларускіх губерняў у Думу не патрапіў. У далейшым адбываліся перамяшчэнні дэпутатаў з заходніх губерняў у межах праўрадавага лагера. К канцу дзейнасці ІІІ Думы 15 дэпутатаў уваходзілі ў фракцыю нацыяналістаў, 8 — правых, 3 — акцябрыстаў, 2 былі беспартыйнымі, блізкімі да ўрадавых сіл. Адзін дэпутат (Піліп Шаўцоў) перайшоў ад памяркоўна-правых у фракцыю прагрэсістаў3-й созыв Государственной Думы : портреты, биографии, автографы. — Санкт-Петербург: Издание Н. Н. Ольшанского, 1910.Боиович М. М. Члены Государственной думы (портреты и биографии). Третий созыв: 1907—1917. — Москва, 1910. — С. 16-27, 73-79,164-179.Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 176-180..

Адметна, што ўсе праваслаўныя сялянскія дэпутаты (10 чалавек) належалі да правых груповак (з 3-й сесіі — за выключэннем Піліпа Шаўцова), пры даволі нізкім узроўні палітычнай самасвядомасці. Паказальным быў адказ дэпутата ад Гродзенскай губерні Паўла Салаўя, які тлумачыў сваю «правізну» імкненнем «стаяць за праўду»Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 140..

Асобную ролю ў Думе адыгрывала дэпутацкая група «Польска-літоўска-беларускае кола» (7 чалавек) на чале з Юзафам Монтвілам. Яна салідарызавалася з Польскім колам, але перш за ўсё адстойвала рэгіянальныя інтарэсы Заходняга краю. Паводле палітычных поглядаў яе прадстаўнікі належалі пераважна да кансерватыўна-ліберальнага краёўскага кірункуСмалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864-1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 146-147..

Дэпутаты ад заходніх губерняў актыўна ўдзельнічалі ў абмеркаванні аграрнага пытання. Большасць з іх паслядоўна падтрымлівалі сталыпінскую аграрную рэформу. Выключэннем былі два дэпутаты ад фракцыі прагрэсістаў, якія прытрымліваліся ідэі аб неабходнасці дадатковага надзялення зямлёй беззямельных і малазямельных сялянЗабаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 150-153.. Значнае месца займала абмеркаванне «Палажэння аб пачатковых вучылішчах» (1910 г.). Правыя дэпутаты настойвалі на навучанні выключна на рускай мове і выступалі супраць польскамоўных прыватных школ, абгрунтоўваючы гэта інтарэсамі дзяржаўнага адзінстваЗапруднік Я. Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906—1917 гг.) // ARCHE. — 2009. − № 1−2 (76−77). — С. 145.. У адказ дэпутаты Польска-літоўска-беларускага кола адстойвалі права навучання на роднай мове, спасылаючыся на ўказ 1905 г. і крытыкуючы русіфікатарскі характар афіцыйнай школыСмалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 151-154.. 

Дэпутаты ад заходніх губерняў адыгралі прыкметную ролю і ў дыскусіях вакол земскай рэформы 1910 г. Частка правых падтрымлівала ўвядзенне земстваў як сродак умацавання «рускай дзяржаўнасці», аднак асцерагалася росту ўплыву польскага насельніцтва. Іншыя выказвалі сумненні ў мэтазгоднасці рэформы з прычыны слабасці рускага землеўладання і недаверу да сялянства. Акцябрысты ў цэлым падтрымлівалі законапраект, выступаючы супраць «перабольшвання» ролі палякаў у земствахЗабаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 166-168.. Дэпутаты Польска-літоўска-беларускага кола выступалі за ўвядзенне земстваў без нацыянальных курый, крытыкуючы дыскрымінацыйны характар урадавага праекта і практыку вызначэння нацыянальнасці чыноўнікамі. Яны настойвалі на раўнапраўі палякаў у Расійскай імперыі і выступалі супраць стварэння Холмскай губерні і абмежавання аўтаноміі Вялікага Княства ФінляндскагаСмалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 147-154..

 Дзяржаўная Дума IV склікання 

 Выбары 
Выбары ў ІV Дзяржаўную Думу адбываліся ў верасні – кастрычніку 1912 г. 

Намаганні ўрада былі скіраваны да таго, каб забяспечыць у Думе дамінуючую ролю праўрадавых сіл пры кіруючай ролі лаяльнага дваранства. У цыркуляры, разасланым за подпісам міністра ўнутраных спраў Аляксандра Макарава, прадпісвалася праводзіць выбарчую кампанію ў згодзе з дваранствам і актыўна прыцягваць праваслаўнае духавенства. З 1911 г. на ролю галоўнай праўрадавай партыі выйшаў Усерасійскі нацыянальны саюз. Прыкметна аслабелі пазіцыі буйнейшай у ІІІ Думе партыі Саюза 17 кастрычніка, якая перажывала колькаснае змяншэнне, расколы і адначасова пераход яе кіраўніцтва на памяркоўна-апазіцыйныя пазіцыі. Даволі актыўную перадвыбарчую кампанію праводзілі кадэты, якія блакіраваліся з прагрэсістамі і з яўрэйскімі палітычнымі групамі, хаця нярэдка наштурхоўваліся на адміністрацыйны ціск з боку ўладаўЛавринович Д.С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905–1918 гг.). – Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2015. - С. 165-169.. Сярод левых партый удзел у выбарах прымалі Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя, Бунд, Палей-Цыён, Польская сацыялістычная партыя - Лявіца. Аднак іх рэсурсы былі істотна аслаблены ў выніку папярэдніх рэпрэсій. Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў байкатавала выбары.

 Склад Думы 
У Думу былі выбраны 442 дэпутаты. 

Склад Думы паводле фракцый быў размеркаваны наступным чынам: фракцыя правых – 65 дэпутатаў, нацыяналісты і ўмерана правыя, а таксама близкая да іх група цэнтра – 120, акцябрысты – 98, прагрэсісты – 48, кадэты – 59, Польскае кола – 9, мусульманская група – 6, Беларуска-літоўская-польская група – 6, трудавікі – 10, сацыял-дэмакраты – 14, беспартыйныя – 7Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 204.Аврех А.Я. Царизм и IV Дума 1912-1914. - Москва: Наука, 1981. - С. 25..

Старшынёй Думы быў Міхаіл Радзянка (акцябрыст). Яго намеснікамі былі Уладзімір Валконскі (1912-1913, правы) і Дзмітрый Урусаў (1912-1913, прагрэсіст), Мікалай Львоў (прагрэсіст, 1913), Аляксандр Канавалаў (прагрэсіст, 1913-1914); Сяргей Варун-Секрэт (акцябрыст, 1913-1916), Аляксандр Пратапопаў (акцябрыст; 1914-1916), Мікалай Някрасаў (кадэт, 1916-1917), Уладзімір Бобрынскі (нацыяналіст, 1916-1917). Сакратаром Думы быў Іван Дзмітрукоў (акцябрыст).

 Дзейнасць Думы 
5 снежня 1912 г. з урадавай дэкларацыяй выступіў прэм’ер-міністр Уладзімір Какоўцаў, які высока ацаніў дзейнасць Трэцяй Дзяржаўнай думы. Урад узяў курс на ўнясенне ў Думу вялікай колькасці малазначных законапраектаў («заканадаўчая вермішэль») і шырокае выкарыстанне пазадумскага заканадаўства. Бюджэт на 1914 г. быў фактычна зацверджаны ўрадам. Усяго ў Чацвёртую Дзяржаўную думу было ўнесена 2625 законапраектаў, але разгледжана менш за палову.

Акцябрысты захавалі ролю цэнтра, аднак іх фракцыя стала меншай і слабейшай, чым у Трэцяй думе. У снежні 1913 г. адбыўся раскол на земцаў-акцябрыстаў (цэнтр), Саюз 17 кастрычніка (левае крыло) і беспартыйную групу, якая фактычна арыентавалася на правыхhttps://virmk.ru/read/p/paty_rus/04.htm. Характэрнай рысай Чацвёртай думы стаў рост фракцыі прагрэсістаў і частае фарміраванне акцябрыстска-прагрэсісцка-кадэцкай большасці, якая спрабавала весці апазіцыйную ўраду палітыку. Дума заклікала ўрад рэалізаваць Маніфест 17 кастрычніка 1905 г. і падтрымлівала кадэцкія законапраекты аб грамадзянскіх свабодах, аднак яны, як правіла, блакаваліся Дзяржаўным СаветамЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 205..

З пачаткам Першай сусветнай вайны заканадаўчая дзейнасць Думы рэзка скарацілася. На надзвычайнай сесіі 1914 г. усе фракцыі, акрамя сацыял-дэмакратаў, падтрымалі ваенныя крэдыты. Пяць дэпутатаў-бальшавікоў, якія займалі паслядоўна антываенную пазіцыю, былі арыштаваныя і сасланыя ў Сібірhttps://vatnikstan.ru/history/bolsheviki-v-dume/.

Вайсковыя паражэнні 1915 г. выклікалі рост апазіцыйных настрояў. У жніўні 1915 г. большасць думскіх фракцый і частка Дзяржаўнага Савета стварылі Прагрэсіўны блок, які патрабаваў фарміравання «ўрада даверу», пашырэння грамадзянскіх правоў і змякчэння нацыянальнай палітыкі. Урад адмовіўся пайсці на кампраміс, і 3 верасня 1915 г. Дума была распушчана на канікулы, а міністры-прыхільнікі пагаднення з блокам адпраўлены ў адстаўкуЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 212.Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 216.. У 1916 г. супрацьстаянне паміж Думай і ўрадам абвастрылася. Прагрэсіўны блок дамогся адстаўкі прэм’ер-міністра Барыса Шцюрмера. Дума выказала недавер ураду, аднак царскі ўрад ізноў не пагадзіўся на кампраміс і ў снежні 1916 г. думскія пасяджэнні зноў былі перапыненыя.

У дзень аднаўлення яе пасяджэнняў, 14 лютага 1917 г., прадстаўнікі апазіцыйных партый арганізавалі дэманстрацыю да Таўрыйскага палаца пад лозунгам даверу Дзяржаўнай Думе ў Петраградзе. З 23 лютага антыўрадавыя выступленні набылі масавы характар і прывялі да Лютаўскай рэвалюцыі. Царскім указам ад 26 лютага 1917 года дзейнасць Дзяржаўнай Думы як афіцыйнага органа дзяржаўнай улады была часова прыпынена. Але большасць дэпутатаў у тых умовах вырашыла не падпарадкоўвацца царскаму загаду. 27 лютага 1917 года на прыватнай нарадзе членаў Думы быў створаны Часовы камітэт Дзяржаўнай думы, які ў ноч на 28 лютага прыняў рашэнне «ўзяць у свае рукі аднаўленне дзяржаўнага і грамадскага парадку». У выніку 2 (15) сакавіка 1917 года пасля перамоў з Выканкамам Петраградскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў камітэт сфарміраваў Часовы ўрадЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 214-216.. 

Пасля Лютаўскай рэвалюцыі Дзяржаўная дума існавала як «прыватная ўстанова» без заканадаўчых паўнамоцтваў. Яе дзейнасць абмяжоўвалася нарадамі былых дэпутатаў і працай Часовага камітэта. Канчаткова Дума чацвёртага склікання была распушчана Часовым урадам у кастрычніку 1917 г. у сувязі з выбарамі ва Ўсерасійскі Ўстаноўчы сход.

 Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў 
Ад пяці заходніх губерняў у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Паводле сацыяльнага складу ў Думу увайшлі 13 буйных землеўладальнікаў, 7 чыноўнікаў, 6 духоўных асоб (5 праваслаўных і 1 католік), 10 сялян. Паводле фракцыйнай прыналежнасці яны размеркаваліся наступным чынам: правыя – 5, рускія нацыяналісты і памяркоўна-правыя – 23, фракцыя цэнтра – 1, акцябрысты – 1, прагрэсісты – 1, Беларуска-літоўская-польская група – 5. Такім чынам, як ў ІІІ Думе, склад дэпутатаў ад заходніх губерняў быў вельмі правым, нават у параўнанні з агульным складам ДумыЧлены Государственной думы: (портреты и биографии) : Четвёртый созыв, 1912-1917 г. / cост. М.М. Боиович. — Москва: Товарищество И. Д. Сытина, 1913.Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 219-222..

Правыя ў Дзяржаўнай думе рабілі націск на русіфікацыю і дыскрымінацыю «іншародцаў», крытыкуючы ўрад за недастатковую рашучасць у барацьбе з палякамі і яўрэямі ў Заходнім краіЗапруднік Я. Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 184-189, 192-193.. Дэпутат ад Мінскай губерні, праваслаўны святар Канстанцін Акаловіч называў беларусаў «этнаграфічным воскам», бачыў пагрозу ў паляках і яўрэях, якім прыпісваў эканамічнае і культурнае панаванне. Ён сцвярджаў, што жыццё праваслаўных у краі становіцца немагчымым, што прымушае нават старавераў пакідаць радзімуЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 205..

Пад уплывам правых знаходзіліся і большасць сялянскіх дэпутатаў заходніх губерняў, хоць асобныя з іх праяўлялі хістанні. Так, дэпутат Сямён Вярбіла сімпатызаваў аграрнай праграме трудавікоў і падкрэсліваў сваю беларускую ідэнтычнасць. Нізкі ўзровень палітычнай свядомасці сялянскіх дэпутатаў ілюструе выпадак Паўла Пясляка, які спачатку далучыўся да трудавікоў, але хутка вярнуўся да правых з-за іх пазіцыі адносна яўрэйскага пытання. Выразную апазіцыйную пазіцыю сярод няпольскіх дэпутатаў ад пачатку займаў толькі прагрэсіст Фёдар Лашкейт, які крытыкаваў адміністрацыйнае і паліцэйскае сваволле ў Заходнім краіЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 206-210.Запруднік Я. Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 198..

У Прагрэсіўны блок 1915 г. увайшлі 14 дэпутатаў ад заходніх губерняў, пераважна прагрэсіўныя нацыяналісты, а таксама земцы-акцябрысты і прагрэсіст Фёдар Лашкейт. Правыя дэпутаты, у тым ліку Георгій Замыслоўскі і Канстанцін Акаловіч, актыўна выступалі супраць блока. 

Беларуска-літоўская-польская група ўяўляла з сябе невялікую фракцыю ў складзе 6 дэпутатаў, пяцёра з якіх прадстаўлялі Віленскую губерню (адзін - Ковенскую), якую ўзначальваў фракцыю Ваўжынец Путкамер. Паводле сваіх поглядаў яе члены былі блізкія да польскіх нацыянал-дэмакратаў або краёўцаў кансерватыўна-ліберальнага накірункуСмалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 197-198.. Яны выступалі з крытыкай антыпольскай палітыкі расійскага ўраду і мясцовых чыноўнікаў, супраць дыскрымінацыі католікаў, польскай мовы і палітыкі русіфікацыі ў польскіх губернях і Заходнім краі, за раўнапраўе нацыянальнасцей і канфесій, пачатковае навучанне на роднай мове, увядзенне земскага самакіравання ў губернях са значнай доляй каталіцкага насельніцтва, а таксама падтрымлівалі агульнадэмакратычныя патрабаванні ў духу выканання Маніфеста 17 кастрычніка 1905 г.Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 198-203.Запруднік Я. Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 185-188.. У сакавіку 1916 г. група сумесна з дэпутатамі ад польскіх губерняў ініцыявала законапраекты аб скасаванні абмежаванняў для палякаў у Заходнім краі і ў імперыіСмалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 217-218..

Падчас Лютаўскай рэвалюцыі актыўную ролю адыграў дэпутат ад Магілёўскай губерні Барыс Энгельгарт, які ўвайшоў у Часовы камітэт Дзяржаўнай Думы і ўзначаліў ваенную камісію. Пад яго кіраўніцтвам 28 лютага 1917 г. быў усталяваны кантроль над ключавымі аб’ектамі ПетраградаЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 214-216..

 Зноскі 

 Літаратура 
Аврех А.Я. Грунт А.Я. Государственная дума // Советская историческая энциклопедия, т. 4 / редколл.: Жуков Е.М. и др. – Москва: Советская энциклопедия, 1963. — С. 610—619.

Алескеров Ф.Т., Кравченко А.С. Распределение влияния фракций в Государственный думах Российской империи (1906–1917). – Москва: ГУ ВШЭ, 2005. 

Витенберг Б. М. Государственная дума // Отечественная история: энциклопедия, т. 1 / редколл.: В.Л. Янин и др. – Москва: Большая Российская энциклопедия, 1994. – С. 611–612.

Выборы в I–IV Государственные думы Российской империи: (Воспоминания современников. Материалы и документы) / сост. И.Б. Борисов, Ю.А. Веденеев, И.В. Зайцев, В.И. Лысенко, под ред.  А.В. Иванченко. – Москва, 2008.

Гісторыя Беларусі. – Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII – пачатак XX ст.) / рэдкал.: М. П. Касцюк і інш. – Мінск: Экаперспектыва, 2005.

Государственная дума Российской империи: 1906–1917 / Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. – Москва: РОССПЭН, 2008.

Демин В.А. Государственная Дума России: механизм функционирования. – Москва: РОССПЭН, 1996.

Забаўскі М. Дзяржаўная дума // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. – Т. 3 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. – Мінск: БелЭн, 1996. – С. 240–242.

Забаўскі М.М., Пуцік У.С. Прадстаўніцтва ад Беларусі ў Дзяржаўнай думе Расіі (1906–1917). – Мінск: Бел. дзярж. пед. ун-т., 1998.

Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў грамадска-палітычным жыцці Беларусі (1906–1917). – Мінск: БДПУ, 1999.

Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008.

Запруднік Я. Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 43-217.

Кирьянов И.К., Лукьянов М.Н. Парламент самодержавной России: Государственная Дума и её депутаты, 1906−1917. − Пермь: Издательство Пермского университета, 1995. 

Лавринович Д.С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905–1918 гг.). – Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2015.

Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001.

Смирнов А.Ф. Государственная Дума Российской империи. 1906–1917 гг. Историко-правовой очерк. – Москва: Книга и бизнес, 1998.

Становление российского парламентаризма начала XX века / под ред. Н. Б. Селунской. – Москва: Мосгорархив, 1996.

Циунчук Р.А. Западных окраин группа // Государственная Дума России: Энциклопедия. – Т. 1: Государственная Дума Российской империи (1906–1917 гг.). – Москва: РОССПЭН, 2006. – С. 215–217.

Jurkowski R. Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906–1913. – Olsztyn: WUWM Olsztyn, 2009.

Posłowie polscy w parlamencie rosyjskim 1906–1917 : słownik biograficzny / Cz. Brzoza, K. Stepan. – Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2001.

Tarasiuk D. Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. — Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007.

Wierzchowski M. Sprawy Polski w III i IV Dumie Państwowej. - Warszawa: PWN, 1966.
Катэгорыя:Дзяржаўная дума Расійскай імперыі
Катэгорыя:Ніжнія палаты парламентаў паводле краін
Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі