Вітольд Ёдка-Наркевіч

Вітальд Томаш Ёдка-Наркевіч (пол. Witold Tomasz Jodko-Narkiewicz, 29 красавіка 1864, СлуцкСідарэвіч А. «За нашу і вашу свабоду». Першыя крокі Беларускай Сацыялістычнай Грамады на агульнарасійскай палітычнай арэне // Дзеяслоў. — 2019. — № 3 (100). — С. 234. — 22 кастрычніка 1924, Варшава) — польскі палітычны дзеяч, рэвалюцыянер, публіцыст, дыпламатhttps://mohilki.org/persons/person/vitold-iodko-narkevich.
міні|240x240пкс|Дэлегаты Польскай сацыялістычнай партыі (ППС) на кангрэсе ІІ Інтэрнацыяналу. Лондан, 1896. Злева сядзяць: Ігнацы Масціцкі, Баляслаў Енджэёўскі, Юзэф Пілсудскі, Аляксандр Дэмбскі. Стаяць: Баляслаў Міклашэўскі, Вітольд Ёдка-Наркевіч

 Дзяцінства і ранняе юнацтва 
Нарадзіўся 29 красавіка 1864 года ў Слуцку ў сям’і шляхецкай інтэлігенцыі. Быў сынам Вітальда (1834—1898), вядомага афтальмолага і дацэнта Галоўнай школы ў Варшаве (1862—1869)https://bis.nlb.by/ru/documents/138736, і Марыі, у дзявоцтве Сакаловай-Скварцовай. Маці паводле паходжання была расійкай. Дзяцінства правёў у маёнтку Бабоўня Слуцкага павета Мінскай губерні. Вучыўся ў кальвінісцкай гімназіі ў Слуцку, а з 1878 г. — у 4-й гімназіі ў Варшаве, якую быў вымушаны пакінуць у 1882 г. з-за ўдзелу ў нелегальных сацыялістычных самаадукацыйных гуртках. Улетку 1884 года ён здаў выпускны экзамен за курс гіманазіі у СлуцкуJarosz A. Jodko-Narkiewicz Witold // Polski Słownik Biograficzny. — T. 11. — 1964—1965. — S. 253—257..

 Удзел у польскім сацыялістычным руху 
У 1884 г. далучыўся да гуртка Сацыяльна-рэвалюцыйнай партыі «Пралетарыят» пад кіраўніцтвам Марыі Багушэвічаўны. Са студзеня па ліпень 1885 г. вывучаў медыцыну ва ўніверсітэце Дэрпата. Затым прыехаў у Варшаву, адкуль пасля арыштаў членаў партыі ў верасні 1885 г. адправіўся ў Львоў. Там пачаў навучанне заалогіі ва ўніверсітэце, а таксама разам з Людвікам Кшывіцкім займаўся выданнем некалькіх нумароў сацыялістычнага часопіса «Praca». З-за сваёй дзейнасці быў арыштаваны і высланы з Аўстрыі. Пасля вяртання ў Варшаву з-за пагрозы арышту, выехаў за мяжуKancewicz J. Jodko-Narkiewicz Witold Tomasz (1864—1924) // Słownik Biograficzny Działaczy Polskiego Ruchu Robotniczego, pod red. Feliksa Tycha. — T. 2. — Warszawa, 1987. — S. 725—727.. З мая па кастрычнік 1886 года працягваў вучобу на медыцынскім факультэце ў Вюрцбургу, а затым на юрыдычным факультэце ў Сарбоне ў Парыжы, які скончыў у 1889 г. Пасля гэтага перабраўся ў Швейцарыю, дзе працягнуў палітычную і журналісцкую дзейнасць. Супрацоўнічаў з польскімі эмігранцкімі сацыялістычнымі часопісамі «Walka klas» і «Przedświt», якія аб’ядноўвалі членаў ІІ Пралетарыяту. Падтрымліваючы цесныя кантакты з Эдвардам Абрамоўскім, стаў прыхільнікам спалучэння ідэй сацыялізму з барацьбой за незалежнасць Польшчы.

Быў адным з галоўных арганізатараў і сакратаром з’езда польскіх сацыялістаў у Парыжы 17-23 лістапада 1892 г.. На гэтым з’ездзе быў заснаваны Замежны саюз польскіх сацыялістаў (ЗСПС), які даў пачатак Польскай сацыялістычнай партыі (ППС). У студзені 1893 г. быў высланы з Францыі і пераехаў у Лондан, дзе замест Станіслава Мендэльсана ўзначаліў рэдакцыю газеты «Przedświt» (1893—1897). Быў членам Цэнтралізацыі — кіруючага органа ЗСПС (1893—1897), ад імя якога ўдзельнічаў у кангрэсах Другога Інтэрнацыяналу ў Цюрыху (1893) і Лондане (1894), падчас якіх пазнаёміўся з Фрыдрыхам Энгельсам і шэрагам іншых вядомых дзеячоў еўрапейскага сацыялістычнага руху.

У 1890—1895 гг. працаваў над гісторыяй польскага сацыялістычнага руху, выкарыстоўваючы калекцыі Брытанскага музея. У 1895 г. ананімна апублікаваў у Цюрыху працу «Гісторыя сацыялістычных рухаў у Польшчы». З восені 1895 г. пачаў навучанне, а ў 1898 г. атрымаў доктарскую ступень ва ўніверсітэце Берна на падставе дысертацыі «Гісторыя і сістэма ўтапічнага сацыялізму ў польскай эміграцыі 1830-1840-х гадоў».

У 1898 г. пераехаў у Львоў. Старшынстваваў на VI з’ездзе ЗСПС (19-25 снежня 1899 г., Цюрых), які прыняў рашэнне аб самаліквідацыі. Увайшоў у склад створанага замест яго Замежнага камітэта ППС, аддзяленне якога ў Львове ён узначаліў. Працягваў актыўную публіцыстычную дзейнасць.

У чэрвені 1902 г. на VI з’ездзе Польскай сацыялістычнай партыі быў абраны ў склад Цэнтральнага рабочага камітэта ППС. Пасля пачатку руска-японскай вайны ў 1904 годзе разам з Юзафам Пілсудскім усталяваў кантакты з японскай дыпламатыяй і арганізаваў паездку Пілсудскага і Тытуса Філіповіча ў Токіа. Ён таксама імкнуўся атрымаць фінансавую дапамогу і зброю для ППС у замен на правядзенне разведкі і дыверсій у тыле расійскіх войскаў. Ад імя ППС удзельнічаў у канферэнцыі апазіцыйных і рэвалюцыйных партый Расійскай імперыі ў Парыжы (кастрычнік 1904 г.). Напярэдадні і падчас рэвалюцыі 1905—1907 гг. быў прыхільнікам узброенай барацьбы з царызмам, падтрымліваў ідэю самастойнай лініі польскіх рэвалюцыйных сіл у агульнарасійскім руху.

Неадназначны характар мела стаўленне Вітальда Ёдкі-Накевіча да беларускага нацыянальнага рэвалюцыйнага руху, які фарміраваўся ў гэты час. Пасля таго, як паводле рашэння VI з’езда ППС, што адбыўся ў Любліне ў чэрвені 1902 г., партыйнымі структурамі былі выдадзены тры агітацыйныя брашуры на беларускай мове, ён крытыкаваў выкарыстанне пры гэтым кірыліцы. У лісце да кіраўніка партыйнай друкарні ў Лондане Баляслава Антаніна Енджаёўскага ад 21 верасня 1902 г. аддаваў перавагу лацінцы на беларускай мове:«Я б друкаваў беларускія рэчы польскім алфавітам; 1. яна больш адпаведная, бо мае ć, ś, dź, 2. там (на Беларусі. — Ю. Т.) ня ўмеюць чытаць ані „кірыліцай“, ані лацінскімі літарамі, таму ўсё адно, як друкаваць, а інтэлігенцыя, якая будзе чытаць гэта сялянам, наш алфавіт знае»Туронак Ю. Мадэрная гісторыя Беларусі. — 2 выданне. — Вільня, 2008. — С. 42..У другім (люты) нумары за 1903 г. часопіса «Przedświt» у сваім артыкуле «З нагоды беларускай адозвы» выказаў свае рэфлексіі адносна адозвы «Да інтэлігенцыі», выдадзенай ад імя Беларускай рэвалюцыйнай партыі ўвосень 1902 г., дзе галоўная ўвага прысвячалася важнасці культурна-асветніцкай працы сярод беларускага насельніцтва. З аднаго боку, ён выказаў падтрымку ад імя ППС працэсам фарміравання беларускай нацыі са сваёй літаратурнай мовай, пісьменствам, інтэлігенцыяй, школьніцтвам і г.д. З другога боку, сцвярджаў, што «што пэрспэктывы ператварэньня гэтага народу ў нацыю прынамсі ў сёньняшніх палітычных варунках вельмі малыя»Туронак Ю. Мадэрная гісторыя Беларусі. — 2 выданне. — Вільня, 2008. — С. 59-60..Задача ўзнікшага беларускага сацыялістычнага руху павінна заключацца, на яго думку, у рэвалюцыйнай прапагандзе сумесна з польскімі дзеячамі, а не ў «этнаграфічных гульнях»Cмалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 260.. На яго думку, такая прапаганда на роднай мове створыць больш трывалыя падставы для развіцця нацыянальнай самасвядомасці, чым чыста культурна-асветніцкая дзейнасць:«Таму сапраўдны беларускі патрыёт ня можа абмежавацца зьбіраньнем народных казак, сьпеваў і замоў, дасьледаваньнем граматыкі, але павінен займацца разьвіцьцём сьвядомасьці гэтага народу, тлумачыць яму, што яго эксплюатуюць і ўціскаюць, і ствараць зь яго адну вялікую палітычную сілу, якая б здолела заваяваць сабе лепшую будучыню. Мы зусім не пярэчым, што нацыі, якая мае ўласную інтэлігенцыю, жывецца лепей, чым народу, які стаіць на ўзроўні беларускага народу, але пачатак грамадзкай дзейнасьці з стварэньня гэтай інтэлігенцыі сярод народу, які ня мае самых асноўных людзкіх правоў і стаіць на гэтак нізкім узроўні культуры, як беларускі народ, было б будаваньнем замку на пяску. А калі цяпер зьвярнуць увагу на тое, што пашырэньне грамадзкай сьвядомасьці сярод карэннага беларускага насельніцтва павінна адбывацца на беларускай мове, што вымагае як дасканалых ведаў самой мовы, так і стварэньня ўсёй літаратуры — брашур, кніжак, часопісаў, — то мы прыйдзем да перакананьня, што такая дзейнасьць, якую рэкамэндуем мы (г.зн. выданьне агітацыйнай літаратуры на беларускай мове. — Ю. Т.), будзе больш плённай з нацыянальнага пункту гледжаньня, чымся праца, прапанаваная аўтарамі адозвы. Сацыялістычную брашуру, умела напісаную, чытаюць тысячы, часам дзясяткі і сотні тысяч людзей, адначасова ўпэўніваючыся ў веданьні роднай мовы, тады як збор этнаграфічных дасьледаваньняў нават у культурных краінах разыходзіцца часам толькі ў дзясятках асобнікаў. Таму рэвалюцыянэр, які працуе для народу, тым самым спрычыняецца да стварэньня матэрыялу для будучай нацыі».У 1905—1906 гг. знаходзіўся на нелегальнай працы ў Варшаве, дзе заснаваў і рэдагаваў грамадска-палітычны штотыднёвік «Nowe Życie» (лістапад 1905 — студзень 1906). Прымаў удзел у Жэнеўскай канферэнцыі рэвалюцыйных партый Расійскай імперыі ў красавіку 1905 г. Падтрымліваў групоўку т.зв. «старых» унутры ППС; у чэрвені 1905 г. у выніку унутрыпартыйнай барацьбы быў адхілены ад рэдагавання часопіса «Przedświt». У выніку расколу партыі на ІХ з’ездзе ў Вене (19-25 лістапада 1906 г.), далучыўся да ППС — Рэвалюцыйнай фракцыі.

У 1906—1914 гг. уваходзіў у склад Цэнтральнага рабочага камітэта ППС — Рэвалюцыйнай фракцыі, быў адным з лідэраў і тэарэтыкаў партыі. Перабраўся ў Кракаў, там выкладаў у партыйнай і баявой школах ППС — Рэвалюцыйнай фракцыі. З’яўляўся рэдактарам шэрагу перыядычных выданняў партыі «Robotnik», «Trybuna», «Przedświt». удзельнічаў у кангрэсе Другога Інтэрнацыяналу ў Капенгагене (23 жніўня — 3 верасня 1910 г.).

Вітольд Ёдка-Наркевіч належаў да той групы кіраўніцтва ППС — Рэвалюцыйнай фракцыі, што разлічвалі на вырашэнне «польскага пытання» ў ходзе вайны паміж дзяржавамі, якія падзялілі Польшчу. Стаўка рабілася на падтрымку Аўстра-Венгрыі, з дапамогай якой меркавалася арганізацыя ўзброенага паўстання супраць Расіі і стварэнне незалежнай польскай дзяржавы на тэрыторыі Каралеўства Польскага. У 1909 г. у сваёй брашуры «Польскае пытанне перад абліччам набліжэння канфлікту паміж Аўстрыяй і Расіяй» прасоўваў канцэпцыю стварэння польскіх узброеных сіл на базе Аўстрыі. Адначасова выказваў сумненні ў патэнцыяле расійскага рэвалюцыйнага руху. Быў адным з ініцыятараў стварэння Саюза актыўнай барацьбы (1908), Часовай камісіі канфедэраваных незалежніцкіх сіл (1912) — польскіх палітычных арганізацый, якія выступалі за незалежнасць Польшчы ў саюзе з Аўстра-Венгрыяй. Адначасова з 1908 г. рабіў спробы ўсталяваць кантакты з дыпламатыяй Англіі і Францыі. У 1914 г. праводзіў у Парыжы размовы з лідэрам расійскай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў Віктарам Чарновым, а потым у тым жа годзе ў Кракаве — з лідэрам бальшавікоў Уладзімірам Леніным.

 Падчас Першай сусветнай вайны 
Пасля пачатку Першай сусветнай вайны накіраваўся ў Кельцы, захопленыя аўстра-германскімі войскамі, дзе з 6 жніўня па 5 верасня 1914 г. арганізоўваў структуры і кіраваў прапагандысцкай кампаніяй вайсковых камісарыятаў Нацыянальнага ўрада . Пасля таго, як камісарыяты былі расфарміраваны аўстрыйскімі ўладамі, актыўна ўдзельнічаў у дзейнасці Польскай нацыянальнай арганізацыі — польскай незалежніцкай арганізацыі, створанай на тэрыторыі Каралеўства Польскага, акупаванай аўстра-германскімі войскамі (верасень-лістапад 1914 г.), быў членам вышэйшага кіраўніцтва арганізацыі, займаў пасаду акруговага камісара ў Лодзі, быў выдаўцом яе часопісаў, такіх як «Ruch», «Legionista», «Wici», «Do Broni». Ад імя Польскай нацыянальнай арганізацыі вёў перамовы з нямецкімі ўладамі ў Берліне (21 верасня 1914 г.), а пазней з камандаваннем нямецкай 9-й арміі. З апошнім 2 і 10 кастрычніка 1914 года былі заключаны пагадненні, паводле якіх Польская нацыянальная арганізацыя абавязвалася весці разведвальную і дыверсійную дзейнасць у тыле расійскіх войскаў, а ўзамен атрымлівала права на агітацыю і набор у легіёны, а таксама рэквізіцыі на тэрыторыях, акупаваных нямецкімі войскамі. Апошняе пагадненне, аднак, не было ўхвалена Юзэфам Пілсудскім, што прывяло да ахалоджвання адносін паміж імі. Няўдачы аўстра-германскіх войскаў у канцы 1914 г. абумовілі эвакуацыю і хуткую ліквідацыю ўзгаданай арганізацыіPająk J.Z. Zjazd wiedeński Polskiej Organizacji Narodowej (29-30 listopada 1914) // «Rocznik Świętokrzyski», Ser. A — Nauki Humanistyczne. — 1998. — T. 25. — S. 85-112.. З пачатку 1915 г. знаходзіўся ў Сасноўцы, удзельнічаў у пасяджэннях Сасновецкага нацыянальнага камітэта. Восенню 1915 г. зноў быў у Берліне, дзе, сярод іншага, размаўляў з адным з лідараў Партыі цэнтра, дэпутатам рэйхстага Маціясам Эрцбергерам аб магчымасці стварэння польскай дзяржавы на захопленых падчас летне-восеньскага наступлення землях Каралеўства ПольскагаZieliński H. Historia Polski 1914—1939. — Warszawa: Interpress, 1983. — S.17.. Са снежня 1915 г. па май 1917 г. быў членам Цэнтральнага нацыянальнага камітэта ў Варшаве . Адначасова праводзіў актыўную партыйную дзейнасць у межах ППС — Рэвалюцыйнай фракцыі, удзельнічаў у яе чарговых з’ездах і з’яўляўся рэдактарам нелегальнага партыйнага органа «Do Czynu». Быў аўтарам шэрагу тэарэтычных і публіцыстычных прац.

Свае палітычныя погляды ён выказваў, напрыклад, у брашуры пад назвай «Германія і Польшча» (Цюрых, 1916), у якой, сярод іншага, прапагандаваў стварэнне «буфернай» польскай дзяржавы пад германскім пратэктаратам, у якую б увайшлі землі Каралеўства Польскага, а таксама Літвы, Віленскай, Гродзенскай і часткова Мінскай губерняў, значную частку насельніцтва якіх складалі палякіCмалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 267.. Формай праўлення такой дзяржавы мусіла быць канстытуцыйная манархія; трон прапаноўваўся адной з нямецкіх княжацкіх сем’яў.

 У незалежнай Польшчы 
У незалежнай Польшчы быў на дыпламатычнай працы. У лістападзе 1918 г. увайшоў у склад Міністэрства замежных спраў, створанага пад кіраўніцтвам Лявона Васілеўскага, і стаў дырэктарам палітычнага дэпартамента МЗС. Ён быў адным з чатырох польскіх дэлегатаў, разам з Раманам Дмоўскім, Ігнацыем Янам Падэрэўскім і Уладзіславам Грабскім, якія падпісалі Версальскі дагавор 1919 г. Быў паслом у Турцыі з 24 лістапада 1919 г. па 20 красавіка 1921 г. Яго кандыдатура прапаноўвалася на пасаду пасла ў Маскве, але савецкія ўлады адхілілі яе адхілілі. З 1 лістапада 1921 г. па 1 кастрычніка 1923 г. займаў пасаду пасла ў Латвіі. У канцы 1923 г. цяжка захварэў і адышоў ад палітычнага жыцця. Памёр 22 кастрычніка 1924 г. у Варшаве і быў пахаваны на Павонзкіх могілках у Варшаве (участак 248-4-3/4)Cmentarz Stare Powązki: JURGIELEWICZOWIE I WARDYŃSCY, // Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2018-07-02]..

 Сям’я і дзеці 
Жонка — Марыя Расцішэўская (1876—1962), актывістка Польскай сацыялістычнай партыі. У шлюбе з 1898 г.

Дзеці:

 Марыя (1900—1975) — жонка адваката Францішка Пашальскага;
 Эва.

 Зноскі 

 Бібліяграфія 

 Сідарэвіч А. «За нашу і вашу свабоду». Першыя крокі Беларускай Сацыялістычнай Грамады на агульнарасійскай палітычнай арэне // Дзеяслоў. — 2019. — № 3 (100). — С. 222—237.
 Cмалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001.
 Туронак Ю. Мадэрная гісторыя Беларусі. — 2 выданне. — Вільня, 2008.
 Czajowski J., Majchrowski J.M. Sylwetki polityków drugiej Rzeczypospolitej. — Kraków: Znak, 1987.
 Grünberg K., Kozłowski Cz. Historia polskiego ruchu robotniczego. — Warszawa: Książka i Wiedza, 1962.
 Holzer J. Polska Partia Socjalistyczna w latach 1917—1919. — Warszawa: PWN, 1962.
 Jarosz A. Jodko-Narkiewicz Witold // Polski Słownik Biograficzny. - T. 11. — 1964—1965. — S. 253—257.
 Kancewicz J. Jodko-Narkiewicz Witold Tomasz (1864—1924) // Słownik Biograficzny Działaczy Polskiego Ruchu Robotniczego, pod red. Feliksa Tycha. — T. 2. — Warszawa, 1987. — S. 725—727.
 Wojtasik J. Witold Jodko-Narkiewicz — czołowy ideolog socjalizmu niepodległościowego w końcu XIX i pierwszej dekadzie XX wieku // Ludowa i socjalistyczna wizja niepodległej Polski, red. T. Gmitruk, T. Skoczek. — Warszawa, 2020. — S. 249—269.

 Спасылкі 
 Вітольд Ёдка-Наркевіч, Задачы рэвалюцыйнага руху ў часы падзелу Расіі ў цяперашні час
 Публікацыі Вітольда Ёдка-Наркевіча ў рэсурсах ŚBC
 Публікацыі Вітольда Ёдка-Наркевіча ў бібліятэцы Polonia

Катэгорыя:Выпускнікі Слуцкай гімназіі
Катэгорыя:Кавалеры Крыжа Незалежнасці
Катэгорыя:Памерлі ў 1924 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1864 годзе
Катэгорыя:Члены Польскай сацыялістычнай партыі
Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцку
Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Дэрпцкага ўніверсітэта
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі