Іосіф Тункель

Іосіф Тункель (1881 — 9 жніўня 1949) — яўрэйска-беларуска-амерыканскі пісьменнік паэзіі і гумарыстычнай прозы на ідыш, шырока вядомы пад псеўданімам Der Tunkeler, або «Цёмны» на ідышYehuda Slutsky: Yosef Tunkel — Der Tunkeler. Via JewishGen. Accessed 21 September 2007..

 Біяграфія 
Тункель нарадзіўся ў 1878 годзе ў сям’і беднага настаўніка ў Бабруйску (тады ў складзе Расійскай імперыі). Тункель быў хваравітым дзіцём, чые здольнасці да малявання падштурхнулі дабрачынных членаў супольнасці адправіць яго ў мастацкую школу Трутнева ў Вільнюсе ва ўзросце пятнаццаці гадоў. Ён скончыў вучобу ў 1899 годзе і, будучы занадта недальнабачным, каб быць мастаком, заняўся пісьменніцтвам. Яго паэзія была ўпершыню апублікавана ў варшаўскім часопісе Der yud у 1901 годзе, і з таго часу яго вершы, сатыра, драмы і дзіцячыя апавяданні з’яўляліся ў выданнях на ідыш па ўсёй Еўропе і Паўночнай Амерыцы.

Паміж 1906 і 1910 гадамі ён пераехаў у ЗША і пасяліўся ў Нью-Ёрку, дзе заснаваў гумарыстычны часопіс «Der kibitser» (які працягваў выходзіць два дзесяцігоддзі пад назвай «Der Groyser Kundes»). У 1910 годзе ён вярнуўся дадому ў Бабруйск з-за сямейных абставін. Пераехаўшы ў Варшаву ў 1911 годзе, ён пісаў для «Der moment», рэдагуючы яго гумарыстычныя старонкі «Der krumer spiegel» або «Крывое люстэрка». У гэты час ён пачаў выкарыстоўваць псеўданімы Хойшэх і Der Tunkeler. Першую сусветную вайну ён правёў спачатку дома ў Бабруйску, потым ва Украіне, галоўным чынам у Кіеве і Адэсе. У пачатку дваццатых гадоў ён адаптаваў некалькі твораў нямецкага паэта Вільгельма БушаMarc Miller, Emory University:The Judaization of Wilhelm Busch. In: Monatshefte, Vol. 99, No. 1, 2007. The Board of Regents of The University of Wisconsin System.. Пасля вайны ён вярнуўся ў незалежную Польшчу і ў «Der Moment». Ён таксама часам пісаў для іншых газет, такіх як «Der Haynt» і «Folkszeitung» («Народная газета»), пад псеўданімам «Androginus».

Прыкладна ў гэты час ён наведаў Ізраіль, дзе яго ўшаноўвалі Саюз пісьменнікаў іўрыту і Хаім Нахман Бялік, які абвясціў сябе вялікім прыхільнікам творчасці Тункеля. Пасля гэтага Тункель напісаў сваё першае падарожнае апавяданне, заснаванае на ўражаннях ад паездкі ў Святую Зямлю.

У 1920-я гады Тункель апублікаваў мноства кніг, п’ес, фельетонаў, пародый і гумарыстычных артыкулаў. Ён часта асабіста інсцэніраваў свае творы на сцэне падчас падарожжаў па краіне.

Калі ў 1925 годзе адкрылася варшаўскае кабарэ «Азазэль», творы Дэр Тункелера былі часткай рэпертуару; яго творы ставіліся таксама ў Лодзі і ў варшаўскім кабарэ-тэатры «Самбатыён» (які адкрыўся ў 1927 годзе)Yechiel Szeintuch: Tunkel, Yoysef. YIVO encyclopedia of Jews in Eastern Europe. Translated by Carrie Friedman-Cohen..

У 1931 годзе ён наведаў тое, што тады было брытанскім мандатам у Палесціне, а затым у 1932—1933 гадах адправіўся ў Злучаныя Штаты, каб наведаць сваіх братоў і старых сяброў, а таксама сабраць матэрыял для падарожнага апавядання. Ён спыніўся ў Спрынгфілдзе, дзе жылі яго брат Алекс і нявестка Роўз. Прыкладна ў 1934 годзе ён адправіўся ў Савецкі Саюз, каб сабраць матэрыял для падарожнага апавядання, якое пазней было апублікавана. Некаторы час ён жыў у Парыжы. У 1938 годзе ён адаптаваў на ідыш польскі фільм «Суседзі»L. Fogelman, «Shkheynim» — a naye yidishe film fun varshe, in skvayer teater. Dec. 16, 1938, Forverts. На пачатак Другой сусветнай вайны ён знаходзіўся ў Бельгіі, адкуль уцёк у Францыю з групай яўрэйскіх бежанцаў, але быў арыштаваны ўладамі Вішы. Яго адправілі ў цэнтр утрымання пад вартай для замежных яўрэяў у Страсбургу, дзе ён пасябраваў з парыжскім раманістам В. Вавёркай.

Уцякаючы ў пачатку 1941 года, ён зноў трапіў у ЗША, дзе, нягледзячы на пагаршэнне здароўя, пачаў пісаць для буйнай нью-ёркскай штодзённай газеты на ідышы «The Jewish Daily Forward». Ён назаўсёды пасяліўся ў Нью-Ёрку. У 1943 годзе ён апублікаваў аўтабіяграфічную працу «Goles: Ksovim von a Flichtling» («Выгнанне: запіскі выгнанніка») пра свой досвед у Бельгіі і Францыі, спрабуючы праліць святло на цяжкае становішча еўрапейскага яўрэйства. У 1948 годзе Тункель апублікаваў сваю апошнюю кнігу «Der Groyser Genits Oder a Nudner Tag in Nyu York» («Вялікі геній, або надакучлівы дзень у Нью-Ёрку»). Яго апошнім літаратурным творам быў артыкул для літоўскага часопіса «Yizkor Book Lite» «Віленская частка майго жыцця», які быў апублікаваны пасмяротна ў 1951 годзе.

Яго фізічнае здароўе пагоршылася з-за знаходжання ў французскіх лагерах, і апошнія некалькі гадоў свайго жыцця ён правёў хварэючы і амаль аслепшы. 9 жніўня 1949 года Іосіф Тункель памёр і быў пахаваны на могілках Нью-Маўнт-Кармэл у Рыджвудзе, Куінс, штат Нью-Ёрк.

На працягу ўсяго яго жыцця ў Варшаве, Кіеве і Нью-Ёрку былі апублікаваныя шматлікія зборнікі яго твораў. Яго памятаюць як аднаго з выдатных гумарыстаў на ідыш і па сённяшні дзень.

 Бібліяграфія 
 Yo Hasene Hoben, Nit Hasene Hoben, 19??
 Der Krumer Shpiegel: Parodien, Sharzhen, und Nokhhamungen, Варшава, 1911. 58 с. (NUC1) (NYPL)
 Fleder Mayz … Filietonen, Lieder un Parodien, Verlag A Gittlin, Варшава, 1912. 71 с. (HUC) (NYPL,1)
 Der Griner Papugai: A Zamlung fun Monologen, Satiren, un Parodien, Выдавец Y. Halter, Варшава, 1912. 72 с. (NUC1)
 Der Goldener Aeroplan Oder Haim-Yankel Der Honig Kvetsher, Lewin-Epstein Publishers, Warsaw, 1914. 96 pp. Ілюстрацыі (NYPL)
 Di Royte Hagode, Н. Гальперын, Адэса, 1917. 16 с. (LYS)
 Di Bolshevistishe Hagode, fun Tunkelen Mit … Masiyos un Meshalim. Mit Perushim un Dinim Wegen Bdikat Khametz un Biur Hametz un Seder-Preven … M. Goldfein Publishers, Кіеў, 1918. 16 с. (HUC)
 Idishisten, Кіеў?, 1918? 15 с. (NYPL1)
 Malines — in Pensionet, Кіеў?, 1918? 15 с. (NYPL1)
 Zumer-Leb, Кіеў, 1918. 15 с. (LNYL)
 Der Purim-Ber, Odessa, Blimeloch, Odessa, 1919. 22 с. (LYS)
 Der Humorist. A Shpas in ein Akt, Farlag Levin-Epstein Bros. and Partners, Варшава, 1920. 28 стар. (NUC1)
 Masoes Benyomin HaRevii (Funem Ukrainishn Khaos), Farlag «Mizrah un Maarav», Нью-Ёрк, 1920. 91 с. (NUC1)
 Der Khazn, A Shpas in ein Akt, Farlag Levin-Epstein Bros. and Partners, Варшава, 1920. 26 с. (NYPL)
 Vikhne-Dvoshe Fort Keyn America, Farlag Humoristishe Bibliotek, Варшава, 1921. 91 с. (NUC1) (HUC)
 Kopel un di Genz, Варшава, 1921 (2-е выданне, 1928). 14 с. Іл. (LNYL)
 Der Regenboygen, Варшава, 1922. 267 с. (LNYL)
 Haim Getzel Der Reformator Mit Zaynen 25 Reformen, Farlag «Humoristishes Bibliotek», Варшава, 1922. 74 с. Ілюстрацыі (HUC) (NYPL)
 Katoves, Варшава, 1923, 134 с. (LNYL)
 Mit di Fis Aroyf: Naye Humoreskes, Stzenkes un Parodiyes, Achisepher Publishers, Варшава, 1926?. 211 с. (NUC1) (NYPL)
 Mitn Kop Arop: Parodiyes, Фарлаг «Цэнтраль», Варшава, 1924 (2-е выданне, Вільна, 1931). 189 с. (NUC1,2) (NYPL) (HUC)
 Oyf-tsu-kloymersht: Humoreskes fun Der Tunkeler, B. Klatzkin Publishers, Warsaw and Wilno, 1931. 216 pp. (NUC1,2) (NYPL) (HUC)
 Ikh Lakh fun Aykh: Humoresken, Stzenkes, Gramen, Bucher, Варшава, 1931. 212 с. (HUC) (NYPL)
 A Gelekhter on a Zayt. Satireskes, Humoreskes, Stzenkes, Achisefer, 1931. 95 с. (LNYL 193? с.) (HUC)
 Dos Freylikhe Teater: Eynakters, Stsenkes, Declamatsiyes, Bucher Publishers, Варшава, 1931. 246 с. (HUC) (NYPL)
 Fort a Yid Keyn Eretz Yisroel: «A Reise-Beschreibung», M. Nomberg Publishers, 1932. 278 с. Ілюстрацыя (HUC) (NYPL)
 In Gutn Mut: A Zamlung fun Humoreskes, Satires, Groteskes, Parodiyes, un Stsenkes, Kultur Buch, Варшава, 1936. 222 с. (NUC1) (NYPL)
 On Gal: Humoristishe Skitsen, Ferun un Gramen, Варшава, 1939. 188 с. (HUC)
 Goles: Ksovim fun a Flichtling, Schreiber Farlag, Нью-Ёрк, 1943. 95 с. (NUC1,2) (NYPL) (HUC)
 Der Groyser Genits: Oder a Nudner Tog in Nyu York, A Humoristishe Dertseylung fun Tunkel, Schreiber Farlag, New York, 1948, 63 pp. (NUC1,2) (NYPL)

 Зборнікі 
 Humoristishe Bibliotek, 5 Vol., (Vol. 1: Gelechter un a Zat, Vol. 2: Ich Lach fun Aych, Vol. 3: Miten Kop Aroyp, Vol. 4: Oyf-tsu-cloymersht, Vol. 5: Das Freiliki Teater), (Тамы 3 і 4 надрукаваны ў Вільне). (HUC)

 Літаратура пра Тункеля 
 «Der Tunkeler» in Ravitch, Melekh, Mayn Leksikon (My Dictionary), Vol. II, Northern Printing un Stashonery, Montreal, Canada, 1945., pp 101 — 3.
 «Tunkeler, Der» in Zylbercweig, Zalman, Leksikon fon Yidishe Teatr, (Dictionary of Yiddish Theater) Vol. II, Libris Publishers, Warsaw, 1934, pp 865—866.
 «Tunkel, Iosef 'Der Tunkeler»" in Raskin, Shaul, Leksikon fun der Nayer Yidisher Literatur (Dictionary of the New Yiddish Literature), Vol. I, Marstin Press, New York, 1961, pp 47 — 51.
 «Tunkel Iosef» in Encyclopaedia Judaica, p 1451.
 «Tunkel, Iosef 'Der Tunkeler'» in Landman, Isaac, ed. The Universal Jewish Encyclopedia, Vol 10, Ktav Publishing House, Inc., New York, 1969, pp 324 — 5.
 Roback, A. A., Curiosities of Yiddish Literature, Sci — Art Publishers, Cambridge, Massachusetts, 1933, p 62, 192. «Der Tunkeler (J. Tunkel) ranks as the best parodist in Yiddish.», p 62.
 Roback, A. A., The Story of Yiddish Literature, Yiddish Scientific Institute, New York, 1940, p 353.
 Feinsilver, Mermin Lillian, The Taste of Yiddish, South Brunswick Publishers, New York, 1970, p 53, 187.
 Liptzin, Sol, A History of Yiddish Literature, Jonathan David Publishers, New York, 1972, p 274.
 Sadan, Dov, Ke’arot Egozim o Elef Bdikha ve Bdikha, (Nut Bowl or 1001 Jokes), M. Neuman Publishers, Tel Aviv, 1953 (5713), p 213 — 4.
 Gold, David L., «Towards a Critical Edition of Yoysef Tunkl’s Notl Un Motl», Jewish Linguistic Studies, 1989, pp 165—173.
 Sheintukh, Yekhiel, «HaBikoret, HaKhevratit-Tarbutit BiKhtavav HaHumoristi’im shel 'Der Tunkeler'» (The Socio-Cultural Criticism in Der Tunkeler’s Humorous Writings), The 9th World Congress for Jewish Studies, 1985, pp 457—460.
 Sheintukh, Yekhiel, «An Areinfir tsu der Sugiya — Humor in der Yidisher Literatur un der Tunkeler», in Kabakoff, Jacob, Jewish Book Annual, Vol 44, New York, 1986—1987 (5747)
 Gotthelf, Yehuda, HaItonut HaYehudit SheHaitah (The Jewish Press That Was), HaIgud HaOlami shel HaItonim HaYehudim, Tel Aviv, 1973, pp. 86, 88, 91, 95, 111, 117, 123, 163, 195, 226, 232, 343.
 Davidon, Yakov, «Lapitch VeTil Oylenshpigel» in Bobruisk Yizkor Book, Tel Aviv, pp 773 — 80 (see pp 775, 779)
 Dluzhshnavsky, M., «Yosef Tunkel (Der Tunkeler): Zayne Letzte Yaren in Nyu York», (Joseph Tunkel (Der Tunkeler): His Last Years in New York), A"Ts, 326,2 (1969) 36 — 39.

 Крыніцы 

 Спасылкі 
 «Bobruisk» артыкул Тункеля, перакладзены на англійскую мову
 Satires by Yosef Tunkel на Di velt fun yiddish 
 Yosef Tunkl’s Jerusalem на lebnsfragn.com 

Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш
Катэгорыя:Эмігранты з Расійскай імперыі
Катэгорыя:Сатырыкі паводле алфавіта
Катэгорыя:Яўрэі
Катэгорыя:Паэты на ідыш
Катэгорыя:Постаці Бабруйска