Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання

Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі IV склікання – прадстаўнічы заканадаўчы орган Расійскай імперыі, які дзейнічаў у 1912-1917 гг.; апошні склад Думы ў Расійскай імперыіЧлены Государственной думы: (портреты и биографии) : Четвёртый созыв, 1912-1917 г. / cост. М.М. Боиович. — Москва: Товарищество И. Д. Сытина, 1913. .

 Выбары ў ІV Дзяржаўную Думу 
Выбары ў ІV Дзяржаўную Думу адбываліся ў верасні – кастрычніку 1912 г. Гэта былі другія думскія выбары, якія адбываліся паводле выбарчага закона ад 3 чэрвеня 1907 г. (Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі ІІІ склікання).  

Намаганні ўрада былі скіраваны да таго, каб забяспечыць у Думе дамінуючую ролю праўрадавых сіл пры кіруючай ролі лаяльнага дваранства. У цыркуляры, разасланым за подпісам міністра ўнутраных спраў Аляксандра Макарава, прадпісвалася праводзіць выбарчую кампанію ў згодзе з дваранствам і актыўна прыцягваць праваслаўнае духавенства. З 1911 г. на ролю галоўнай праўрадавай партыі выйшаў Усерасійскі нацыянальны саюз. Прыкметна аслабелі пазіцыі буйнейшай у ІІІ Думе партыі Саюза 17 кастрычніка, якая перажывала колькаснае змяншэнне, расколы і адначасова пераход яе кіраўніцтва на памяркоўна-апазіцыйныя пазіцыі. Даволі актыўную перадвыбарчую кампанію праводзілі кадэты, якія блакіраваліся з прагрэсістамі і з яўрэйскімі палітычнымі групамі, хаця нярэдка наштурхоўваліся на адміністрацыйны ціск з боку ўладаўЛавринович Д.С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905–1918 гг.). – Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2015. - С. 165-169.. Сярод левых партый удзел у выбарах прымалі Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя, Бунд, Палей-Цыён, Польская сацыялістычная партыя - Лявіца. Аднак іх рэсурсы былі істотна аслаблены ў выніку папярэдніх рэпрэсій. Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў байкатавала выбарыЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 192-193..  

У заходніх губернях найбольш актыўную перадвыбарчую кампанію праводзілі правыя, праўрадавыя групоўкі, якія шырока карысталіся адміністрацыйным рэсурсам, мелі падтрымку з боку мясцовых чыноўнікаў і праваслаўнага духавенства. Яны вялі актыўную ксенафобскую антыпольскую і антысеміцкую прапаганду. Напрыклад, рэдакцыя газеты "Минское слово" распаўсюджвала брашуру дэпутата ІІІ Думы і будучага дэпутата ІV Думы ад "рускага насельніцтва" Віленскай губерні Георгія Замыслоўскага пад назвай "Замучаныя жыдамі" (да пытання аб рытуальных забойствах)Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 187-191.. У Віленскай губерні па-ранейшаму вялікім уплывам сярод каталіцкіх выбаршчыкаў карысталіся мясцовыя польскія палітычныя сілы, якія абапіраліся перадусім на аўтарытэт буйных землеўладальнікаў і каталіцкага касцёла.  

Для выбарчай кампаніі ў IV Думу быў характэрны найбольшы абсентэізм у параўнанні з усімі папярэднімі, асабліва сярод дробных землеўладальнікаў. Гэта было выклікана недэмакратычнасцю выбарчага заканадаўства і, адпаведна, прадказальнасцю вынікаў. Так, у спісы асоб праваслаўнага, лютэранскага і ісламскага веравызнання рускага паходжання, што мелі права выбару ўпаўнаважаных, па Мінскім павеце былі ўнесены 1404 землеўладальнікі, а з'явіліся на выбары толькі 4Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 195.. Удзел сялян у першай сталыі выбараў склаў каля 30-40%Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 198.. Пры правядзенні выбараў шырока выкарыстоўваліся адміністрацыйны ціск і парушэнні выбарчага заканадаўства: пагрозы, арышты, высылкі, адхіленне ад выбараў, перанос выбараў у нязручныя для большасці выбаршчыкаў месцы ці назначэнні іх у нязручны час і г.д. Аб гэтым сведчылі скаргі, якія ішлі з усіх губерняў у Дзяржаўную Думу.  

Прывядзем прыклад: 26 верасня 36 упаўнаважаных ад воласцей Пружанскага павета выбралі 6 выбаршчыкаў, якіх мясцовы прадвадзіцель дваранства Палеалог (старшыня выбарчага сходу) аднёс да прагрэсістаў. Каб выправіць становішча, Палеалог падаў у павятовую камісію заяву на самога сябе аб парушэннях парадку выбараў. Вынікі выбараў былі скасаваны. Губернатар назначыў новыя выбары на 1 ліст, але аб гэтай даце паведамілі толькі ўпаўнаважаным, «благанадзейным» з пункту гледжання мясцовай адміністрацыі. З'езд адбыўся ў тэрмін. На ім прысутнічалі 6 прадстаўнікоў ад сялян Пружанскага павета, якія і сталі выбаршчыкаміЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 202-203.. 

 Склад Думы 
У ІV Дзяржаўнай Думе сярод 442 яе членаў на канец першай сесіі налічвалася 224 дэпутаты з вышэйшай адукацыяй (з іх 114 – з юрыдычнай і гісторыка-філалагічнай), з сярэдняй – 112, з ніжэйшай – 82, з хатняй – 15; адукацыя яшчэ двух дэпутатаў (пачатковая або хатняя) засталася невядомай. З іх 299 дэпутатаў (68% ад агульнага складу) упершыню працавалі ў ніжняй палаце парламента; 8 чалавек мелі досвед працы ў Думах усіх папярэдніх скліканняўhttps://duma.tomsk.ru/document/view/900.

Склад Думы паводле фракцый быў размеркаваны наступным чынам: фракцыя правых – 65 дэпутатаў, нацыяналісты і ўмерана правыя, а таксама близкая да іх група цэнтра – 120, акцябрысты – 98, прагрэсісты – 48, кадэты – 59, Польскае кола – 9, мусульманская група – 6, Беларуска-літоўская-польская група – 6, трудавікі – 10, сацыял-дэмакраты – 14, беспартыйныя – 7Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 204.Аврех А.Я. Царизм и IV Дума 1912-1914. - Москва: Наука, 1981. - С. 25..

 Дзейнасць Думы 

 Арганізацыя дзейнасці Думы 
Дзяржаўная Дума працавала з гадавымі сесіямі; усярэдзіне кожнай сесіі ўладкоўваліся, як правіла, два перапынкі, на Каляды і на Вялікдзень. Кожны раз Дума склікалася і распускалася імператарскімі ўказамі; акрамя таго, Дума і сама мела паўнамоцтвы абвяшчаць перапынкі ў сваёй працы. З пачаткам Першай сусветнай вайны рэгулярны характар ​​працы Думы парушыўся. 

Першая сесія працягвалася з 15 лістапада 1912 г. па 25 чэрвеня 1913 г., адбылося 81 пасяджэнне агульнага сходу Думы. 

Другая сесія працягвалася з 15 кастрычніка 1913 г. па 14 чэрвеня 1914 г., адбылося 111 пасяджэнняў агульнага сходу Думы. 

26 ліпеня 1914 года адбылася надзвычайная аднадзённая сесія Думы, прысвечаная ухваленню ваенных крэдытаў, звязаных з вострым палітычным крызісам, які папярэднічаў пачатку Першай сусветнай вайны (28 ліпеня). 

Трэцяя сесія пачалася 27 студзеня 1915 года; праз 2 дні, 29 студзеня, адразу ж пасля прыняцця бюджэту, сесія Думы была абвешчана імператарам закрытай.

Чацвёртая сесія працягвалася з 19 ліпеня па 3 верасня 1915 г., пасля чаго Дума датэрмінова была распушчана імператарам на вакацыі, сесія затым працягвалася з 9 лютага па 20 чэрвеня 1916 г., адбылося 60 пасяджэнняў агульнага сходу Думы.

Пятая сесія пачалася 1 лістапада 1916 г. 16 снежня Дума зноў была распушчана на вакацыі. Датэрміновы роспуск Думы аказаўся адной з падзей, якія павысілі агульную палітычную напружанасць у краіне перад Лютаўскай рэвалюцыяй. Па шырока распаўсюджаным тады меркаванні, чакалася, што ўрад не дазволіць Думе сабрацца пасля зацягнутых навагодніх канікулаў і аб'явіць аб яе роспуску. Аднак жа, 14 лютага 1917 г. імператар абвясціў аб працягу пасяджэнняў Думы. У разгар падзей Лютаўскай рэвалюцыі, 25 лютага, імператар зноў прыпыніў дзейнасць Думы. Больш Дума ўжо ніколі не збіралася на афіцыйныя пасяджэнні.

27 лютага падчас прыватнай нарады членаў Думы быў створаны Часовы камітэт Дзяржаўнай думы, які прыняў удзел у фарміраванні Часовага ўрада, а да моманту пачатку яго працы, гэта значыць 27 лютага – 2 сакавіка, з'яўляўся самаабвешчаным урадам Расіі. З 12 траўня па 19 ліпеня 1917 г. адбылося яшчэ восем прыватных нарад Думы, якія ўжо не мелі ні юрыдычнага, ні палітычнага значэння. Дума была афіцыйна распушчана ўказам Дырэкторыі Расійскай Рэспублікі 6 кастрычніка 1917 г. у сувязі з прызначэннем выбараў ва Усерасійскі Устаноўчы сходСтенографические отчёты Частного совещания членов Государственной думы (четвёртого созыва): 12, 20, 27 мая; 3, 5, 28 июня; 18 и 19 июля 1917 г. — Петроград: Государственная типография, 1917..

Старшынёй Думы быў Міхаіл Радзянка (акцябрыст). Яго намеснікамі былі Уладзімір Валконскі (1912-1913, правы) і Дзмітрый Урусаў (1912-1913, прагрэсіст), Мікалай Львоў (прагрэсіст, 1913), Аляксандр Канавалаў (прагрэсіст, 1913-1914); Сяргей Варун-Секрэт (акцябрыст, 1913-1916), Аляксандр Пратапопаў (акцябрыст; 1914-1916), Мікалай Някрасаў (кадэт, 1916-1917), Уладзімір Бобрынскі (нацыяналіст, 1916-1917). Сакратаром Думы быў Іван Дзмітрукоў (акцябрыст).

 Палітычная і заканадаўчая дзейнасць Думы 
5 снежня 1912 года з урадавай дэкларацыяй выступіў прэм'ер-міністр Уладзімір Какоўцаў, які даў высокую ацэнку дзейнасці Трэцяй Дзяржаўнай Думы. Урад узяў курс на ўнясенне ў Дзяржаўную Думу малазначных законапраектаў (у 1912–1914 гг. звыш 2 тысяч, так званая «заканадаўчая вермішэль»), адначасова шырока практыкуючы пазадумскае заканадаўства. Бюджэт на 1914 г. фактычна быў зацверджаны ўрадам і апублікаваны не як закон, «ухвалены Дзяржаўнай Думай і Дзяржаўным Саветам» (звычайная ў такіх выпадках фармулёўка), а як дакумент, падпісаны імператарам і складзены «згодна з пастановамі Дзяржаўнай Думы і Дзяржаўнага Савета». Усяго ў Чацвёртую Дзяржаўную Думу (да 9 снежня 1916 г.) было ўнесена 2625 законапраектаў, але разгледжана толькі 1239.

Акцябрысты захавалі за сабой ролю цэнтра, аднак фракцыя была значна меншай і слабейшай у параўнанні з Трэцяй Дзяржаўнай думай. Да таго ж унутры самога Саюза 17 кастрычніка стала заўважным размежаванне на правае крыло, якое аддавала перавагу традыцыйнай для акцябрыстаў палітыцы саюзу з правымі і нацыяналістамі, і левае крыло, якое схілялася да супрацоўніцтва з прагрэсістамі і кадэтамі. У снежні 1913 г. яно прывяло да расколу фракцыі на земцаў-акцябрыстаў (цэнтр, 65 дэпутатаў), Саюз 17 кастрычніка (левая група, 22 дэпутаты) і беспартыйную групу (15 дэпутатаў), якая фактычна прымыкала да правыхhttps://virmk.ru/read/p/paty_rus/04.htm. Характэрнай рысай Чацвёртай Дзяржаўнай думы стаў рост фракцыі прагрэсістаў, якая займала прамежкавае становішча паміж акцябрыстамі і кадэтамі і садзейнічала збліжэнню паміж імі. У Чацвёртай Дзяржаўнай думе часцей, чым у Трэцяй, складвалася акцябрыстска-прагрэсісцка-кадэцкая большасць. Яна праявіла сябе як у апазіцыйных ураду галасаваннях, так і ў спробах самастойнай заканадаўчай ініцыятывы. У адказ на ўрадавую дэкларацыю Дума прыняла формулу, якая заклікала ўрад стаць на шлях ажыццяўлення Маніфеста 17 кастрычніка 1905 г. У 1913–1914 гг. яна падтрымала кадэцкія законапраекты аб свабодзе друку, сходаў, саюзаў і інш. Аднак практычнага выніку гэта не мела: законапраекты або затрымліваліся ў камісіях, або блакаваліся Дзяржаўным СаветамЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 205..

З пачаткам Першай сусветнай вайны сесіі Дзяржаўнай думы склікаліся нерэгулярна, а асноўнае заканадаўства ажыццяўлялася ўрадам па-за Думай. Разам з тым пачатак вайны прывёў да кароткачасовага яднання амаль усіх палітычных сіл. На надзвычайнай сесіі 1914 г. усе фракцыі, акрамя сацыял-дэмакратаў, прагаласавалі за ваенныя крэдыты. Сацыял-дэмакратычная фракцыя выступіла з заявай, у якой усклала адказнасць за вайну на ўсе ваюючыя бакі. Тым не менш меншавіцкая частка фракцыі паступова перайшла на абарончыя пазіцыі, а 5 дэпутатаў-бальшавікоў, якія паслядоўна прытрымліваліся анываеннай пазіцыі, у лістападзе 1914 г. былі арыштаваныя і ў хуткім часе адпраўленыя ў ссылку ў Сібірhttps://vatnikstan.ru/history/bolsheviki-v-dume/.

Паражэнні расійскіх войскаў летам - восенню 1915 г. выклікалі рэзкую крытыку ўрадавай палітыкі з боку Дзяржаўнай думы. З пачаткам чацвёртай сесіі (19 ліпеня 1915 г.) прэм'ер-міністр Іван Гарамыкін, выступаючы з урадавай дэкларацыяй, замест ацэнкі палітычнага становішча прапанаваў абмеркаваць тры малазначныя законапраекты. Крайне правыя падтрымалі ўрад, аднак іншыя фракцыі – ад кадэтаў да нацыяналістаў – выступілі з крытыкай, патрабуючы стварэння кабінета, які карыстаўся б «даверам краіны», г. зн. Дзяржаўнай думы. У фракцыі рускіх нацыяналістаў і ўмерана правых адбыўся раскол, з яе вылучылася група апазіцыйна настроеных прагрэсіўных нацыяналістаў. У выніку ў апазіцыю перайшла большасць фракцый Дзяржаўнай Думы і частка груп Дзяржаўнага Савета. Перамовы прывялі да падпісання 22 жніўня 1915 г. пагаднення аб стварэнні Прагрэсіўнага блока, у склад якога ўвайшлі 236 дэпутатаў Дзяржаўнай Думы (прагрэсісты, кадэты, Саюз 17 кастрычніка, земцы-акцябрысты, прагрэсіўныя нацыяналісты, частка правых акцябрыстаў, групы цэнтра і беспартыйных) і тры групы Дзяржаўнага Савета (акадэмічная, цэнтр і беспартыйныя). Па-за блокам засталіся правыя і нацыяналісты; трудавікі і сацыял-дэмакраты (меншавікі) фармальна ў блок не ўваходзілі, але фактычна яго падтрымлівалі. Было ўтворана бюро Прагрэсіўнага блока з 25 дэпутатаў, якое ўзначаліў Уладзімір Мелер-Закамельскі (група цэнтра), а потым Сяргей Шыдлоўскі (левы акцябрыст). Праграма блока ўключала ў сябе патрабаванні стварэння «ўрада даверу», частковай палітычнай і рэлігійнай амністыі, аднаўлення дзейнасці прафсаюзаў, аўтаноміі Каралеўства Польскага, адмены шэрагу абмежаванняў у правах нацыянальных меншасцей, перш за ўсё яўрэяў (з чым пагадзіліся нават прагрэсіўныя нацыяналісты) і інш. Гэтая праграма не магла задаволіць урад, і 3 верасня 1915 года Дзяржаўная Дума была распушчана на канікулы. Міністры ўрада, якія выступалі за пагадненне з Прагрэсіўным блокам, былі адпраўленя ў адстаўкуЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 212.Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 216.. 

Думская апазіцыя заняла чакальную пазіцыю, разлічваючы на кампраміс з урадам. Дэпутаты актыўна супрацоўнічалі з урадам, удзельнічаючы ў працы «асаблівых нарад». 9 лютага 1916 г. пасяджэнні Дзяржаўнай Думы былі адноўлены; нягледзячы на тое, што ўрадавая дэкларацыя не адпавядала патрабаванням Прагрэсіўнага блока, Дума занялася абмеркаваннем бюджэту. 

На пятай сесіі Дзяржаўная дума ўступіла ў адкрыты канфлікт з урадам. «Прагрэсіўны блок» запатрабаваў адстаўкі прэм'ер-міністра Барыса Шцюрмера і міністра ўнутраных спраў Аляксандра Пратапопава, абвінавачваючы іх у сімпатыях да Германіі. 10 лістапада 1916  г. Шцюрмер быў адпраўлены ў адстаўку. Раскол адбыўся ў фракцыі правых, з якой вылучылася група незалежных правых (32 дэпутаты), якая хаця і не салідарызавалася з Прагрэсіўным блокам, але крытыкавала дзеянні ўрада. Новы кіраўнік урада Аляксандр Трэпаў прапанаваў Дзяржаўнай Думе шэраг законапраектаў у сферы асветы і мясцовага самакіравання. У адказ Дума выказала недавер ураду (да яе далучыўся Дзяржаўны Савет). 16 снежня 1916 года Дзяржаўная дума зноў была распушчана на канікулы.

У дзень аднаўлення яе пасяджэнняў, 14 лютага 1917 г., прадстаўнікі апазіцыйных партый арганізавалі дэманстрацыю да Таўрыйскага палаца пад лозунгам даверу Дзяржаўнай Думе ў Петраградзе. З 23 лютага антыўрадавыя выступленні набылі масавы характар і прывялі да Лютаўскай рэвалюцыі. Царскім указам ад 26 лютага 1917 года дзейнасць Дзяржаўнай Думы як афіцыйнага органа дзяржаўнай улады была часова прыпынена. Але большасць дэпутатаў у тых умовах вырашыла не падпарадкоўвацца царскаму загаду. 27 лютага 1917 года на прыватнай нарадзе членаў Думы быў створаны Часовы камітэт Дзяржаўнай думы, які ў ноч на 28 лютага прыняў рашэнне «ўзяць у свае рукі аднаўленне дзяржаўнага і грамадскага парадку». У выніку 2 (15) сакавіка 1917 года пасля перамоў з Выканкамам Петраградскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў камітэт сфарміраваў Часовы ўрадЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 214-216.. 

Часовы ўрад не адмяніў распараджэння аб часовым прыпыненні дзейнасці, але і не распусціў Думу. З гэтага часу яна існавала як «прыватная ўстанова», прычым дэпутаты працягвалі атрымліваць дзяржаўнае грашовае ўтрыманне. Пасля стварэння Часовага ўрада роля Дзяржаўнай думы абмяжоўвалася дзейнасцю Часовага камітэта і правядзеннем прыватных нарад, на якіх абмяркоўвалася палітычнае становішча ў краіне. Найбольш актыўна «прыватныя нарады» дзейнічалі пры першым складзе Часовага ўрада. Самай значнай акцыяй стала агульная нарада былых дэпутатаў Дзяржаўнай Думы ўсіх чатырох скліканняў 27 красавіка 1917 г., удзельнікі якой заклікалі да ўсталявання ў краіне адзінаўладдзя і аказання Часоваму ўраду «максімальнага садзейнічання».

6 (19) кастрычніка 1917 года Дзяржаўная дума чацвёртага склікання была распушчана Часовым урадам у сувязі з прызначэннем выбараў ва Устаноўчы сход на 12 лістапада і пачаткам выбарчай кампаніі.  18 (31) снежня 1917 года дэкрэтам Савета народных камісараў былі ліквідаваны канцылярыі Дзяржаўнай Думы і Часовага камітэта.

 Прадстаўніцтва ад Беларусі ў ІV Дзяржаўнай Думе 
Ад пяці заходніх губерняў (Віленская, Гродзенская, Мінская, Віцебская, Магілёўская) у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Паводле сацыяльнага складу ў Думу увайшлі 13 буйных землеўладальнікаў, 7 чыноўнікаў, 6 духоўных асоб (5 праваслаўных і 1 католік), 10 сялянЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 202.. Паводле фракцыйнай прыналежнасці яны размеркаваліся наступным чынам: правыя – 5, рускія нацыяналісты і памяркоўна-правыя – 23, фракцыя цэнтра – 1, акцябрысты – 1, прагрэсісты – 1, Беларуска-літоўская-польская група – 5. Такім чынам, як ў ІІІ Думе, склад дэпутатаў ад заходніх губерняў быў вельмі правым, нават у параўнанні з агульным складам ДумыЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 219-222..

Правыя ў сваёй дзейнасці ў Думе рабілі націск на неабходнасць русіфікацыі і дыскрымінацыі «іншародцаў». У сваіх выступах яны часам крытыкавалі ўрад за адсутнасць ярка акрэсленай праграмы дзеянняў, заклікалі да рашучай барацьбы з палякамі і яўрэямі ў Заходнім краіЗапруднік Я. Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 184-189, 192-193.. Праваслаўны святар, дэпутат ад Мінскай губерні Канстанцін Акаловіч, выступаючы як прадстаўнікі «праваслаўных людзей Паўночна-Заходняга краю», называў беларусаў «этнаграфічным воскам», які лёгка перапрацоўваюць палякі. Вялікую небяспеку ён бачыў таксама ў дзейнасці яўрэяў, «якія ў сваіх руках трымаюць і капітал, і гандаль, і друк, і лясы». У адным са сваіх выступаў ён заяўляў:«Жыццё праваслаўнага чалавека тут немагчыма. Нават цвёрдыя ў веры стараверы - і тыя пакідаюць у краі землі і едуць у Сібір, каб не бачыць сыходзячай крывёю сваю жывёлу, якая вяртаецца з палёў з адкручанымі хвастамі і выразанымі на скуры чатырохканцовымі польскімі крыжамі».Пад уплывам правых знаходзіліся і ўсе сялянскія дэпутаты ад заходніх губерняў, хаця некаторыя з іх часам праяўлялі хістанні. Напрыклад, дэпутат ад Мінскай губерні Сямён Вярбіла, нягледзячы на тое, што знаходзіўся ў складзе фракцыі памяркоўна-правых і нацыяналістаў, выказваў сімпатыі да аграрнай праграмы трудавікоў і дэклараваў сваю прыналежнасць да беларускага народа. Палітычная свядомасць сялянскіх дэпутатаў была на нізкім узроўні. Паказальны пры гэтым факт, што дэпутат ад Гродзенскай губерні Павел Пясляк, які першапачаткова далучыўся да фракцыі памяркоўна-правых і нацыяналістаў, вырашыў далучыцца да трудавікоў, азнаёміўшыся з іх аграрнай праграмай. Але хутка ізноў вярнуўся ў правы лагер, даведаўшыся, што трудавікі не маюць нічога супраць перасялення яўрэяў па вёскахЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 208..

Сярод няпольскіх дэпутатаў ад заходніх губерняў выразна апазіцыйную пазіцыю ад самага пачатку займаў толькі прагрэсіст Фёдар Лашкейт. Ён крытыкаваў адміністрацыйнае і паліцэйскае сваволле, за што падвяргаўся крытыцы з боку правага друку ў заходніх губерняхЗабаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 206, 210.. У сваёй прамове ад 14 жніўня 1915 г. Фёдар Лашкейт адзначыўЗапруднік Я. Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 198.:"У Заходнім краі ўсе наяўныя абмежавальныя законы адносна палякаў і яўрэяў служаць толькі нажывай для розных ніжэйшых адміністрацыйных і паліцэўскіх уладаў".У Прагрэсіўны блок, створаны ў 1915 г., з дэпутатаў ад заходніх губерняў увайшлі 14 дэпутатаў. Сярод іх 11 дэпутатаў, якія далучыліся да фракцыі прагрэсіўных нацыяналістаў, два земцы-акцябрысты (Васіль Дрыбінцаў, а таксама Барыс Энгельгарт, які перайшоў з групы цэнтра) і прагрэсіст Фёдар Лашкейт. У той жа час супраць Прагрэсіўнага блока актыўна выступалі правыя дэпутаты, асабліва Георгій Замыслоўскі і Канстанцін Акаловіч.

Беларуска-літоўская-польская група ўяўляла з сябе невялікую фракцыю ў складзе 6 дэпутатаў, пяцёра з якіх прадстаўлялі Віленскую губерню (адзін - Ковенскую). Паводле сваіх поглядаў яе члены былі блізкія да польскіх нацыянал-дэмакратаў (Ваўжынец Путкамер, Станіслаў Мацеевіч) або краёўцаў кансерватыўна-ліберальнага накірунку (Генрых Свянціцкі)Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 197-198.. Узначальваў фракцыю буйны польскі землеўладальнік Ваўжынец Путкамер. Яны выступалі з крытыкай антыпольскай палітыкі расійскага ўраду і мясцовых чыноўнікаў, супраць дыскрымінацыі католікаў, польскай мовы і палітыкі русіфікацыі ў польскіх губернях і Заходнім краі. Яны выступалі за раўнапраўе нацыянальнасцей і канфесій, пачатковае навучанне на роднай мове, увядзенне земскага самакіравання ў губернях са значнай доляй каталіцкага насельніцтва, а таксама падтрымлівалі агульнадэмакратычныя патрабаванні ў духу выканання Маніфеста 17 кастрычніка 1905 г.Циунчук Р.А. Западных окраин группа // Государственная Дума России: Энциклопедия. – Т. 1: Государственная Дума Российской империи (1906–1917 гг.). – Москва: РОССПЭН, 2006. – С. 215–217.Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 198-203.Запруднік Я. Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 185-188.. Напрыклад, у снежні 1912 г. дэпутат Фелікс Рачкоўскі паміж іншага ўказваў пра перасяленне рускіх сялян у Ковенскую губерню, у той час як мясцовыя жыхары вымушаны пакідаць па прычыне недахопу зямлі свае родныя мясціны. Гэта, на думку Рачкоўскага, было працягам палітыкі русіфікацыі літоўскіх і беларускіх губерняў з захаваннем адміністрацыйнага гвалту. У лютым 1913 г. дэпутат Генрых Свянціцкі скардзіўся на парушэнні дазвола навучання на роднай мове, калі беларускае па нацыянальнасці насельніцтва вучыцца на рускай мове, бо мясцовыя чыноўнікі лічылі, што родная мова ў беларусаў рускаяСмалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 271.. Станіслаў Мацеевіч, абараняючы правы ўсіх нерасійскіх народаў Паўночна-Заходняга краю, у маі 1903 г. заяўляўСмалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 199-200.:«Паўсюдна, на кожным кроку, губернатары, магчыма, па загаду з Пецярбургу, імкнуцца знішчыць усе праявы мясцовага нацыянальнага жыцця (…) І латышы ў Віцебскай губерні абмяжоўваюцца ў сваіх правах, і літоўцы абмяжоўваюцца на сваіх землях, і беларусы, пра якіх так старанна клапоціцца ўрад, і якімі апякуюцца найбольш правыя арганізацыі, пастаўленыя ў выключнае становішча, не гаворачы пра яўрэяў і нас, палякаў».У сакавіку 1916 г. група сумесна з дэпутатамі ад польскіх губерняў ініцыявала ўнясенне ў Думу заканадаўчых прапаноў аб адмене прававых абмежаванняў для палякаў непасрэдна ў губернях Заходняга краю і ва ўсёй Расійскай імперыі. Ініцыятыву падтрымалі 37 дэпутатаўСмалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 217-218..

Падчас Лютаўскай рэвалюцыі актыўны ўдзел у фарміраванні новых структур улады прымаў дэпутат ад Магілёўскай губерні Барыс Энгельгарт. Ён увайшоў з 27 на 28 лютага 1917 г. у склад Часовага камітэта Дзяржаўнай Думы ў якасці кіраўніка ваеннай камісіі. Да 3 сакавіка 1917 г. ён быў старшынёй Ваеннага камітэта, начальнікам гарнізона і камендантам Петраграда,  камендантам Таўрычаскага палаца. Адначасова ён з'яўляўся членам Выканаўчага камітэта Савета афіцэрскіх дэпутатаў г. Петраграда, Балтыйскага флота і Асобнага корпуса пагранічнай стражы. Пад кіраўніцтвам Энгельгарта ваенная камісія Часовага камітэта Дзяржаўнай Думы 28 лютага 1917 г. усталявала кантроль над асноўнымі аб'ектамі Петраграда.

 Спіс дэпутатаў ад беларускіх губерняў у ІV Дзяржаўнай Думе 

 Віленская губерня 

 Банькоўскі Вітольд Іосіфавіч — дваранін, землеўладальнік каталіцкага веравызнання, гласны Віленскай гарадской думы, член Польска-літоўска-беларускага кола
 Георгій Георгіевіч Замыслоўскі — дваранін, юрыст, намеснік пракурора Віленскай судовай палаты, прадстаўнік у Думе ад «рускага» насельніцтва, член Саюза рускага народа, дэпутат ад ІІІ Думы, правы
 Станіслаў Гіляр’евіч Мацеевіч — каталіцкі святар у Вільні, актывіст шэрагу арганізацый, звязаных з польскай нацыянал-дэмакратыяй, дэпутат ад ІІІ Думы, член Польска-літоўска-беларускага кола
 Ваўжынец Станіслававіч Путкамер — дваранін, землеўладальнік, інжынер чыгункі, член Віленскага сельскагаспадарчага таварыства, грамадскі дзеяч і апякун евангеліцка-рэфармацкага касцёла ў Вільні, член Польскага нацыянал-дэмакратычнага саюза, дэпутат ІІ Думы, член Польска-літоўска-беларускага кола
 Генрых Іпалітавіч Свянціцкі — дваранін, землеўладальнік каталіцкага веравызнання, інжынер чыгункі, член Віцебскага і Мінскага таварыстваў сельскай гаспадаркі, дэпутат ад ІІІ Думы, член Польска-літоўска-беларускага кола (памёр 19 чэрвеня 1916 г., да часу сканчэння дэпутацкіх паўнамоцтваў)
 Мацвей Ягоравіч Цівунеліс — селянін Свянцянскага павета, дэпутат ад ІІІ Думы, член Польска-літоўска-беларускага кола
 Уладзімір Парфір'евіч Юзьвюк - праваслаўны святар у мястэчку Гальшаны Ашмянскага павета, заснавальнік і кіраўнікі віленскага аддзела Саюза рускага народа, правы 

 Віцебская губерня 

 Фёдар Іванавіч Альхоўскі - праваслаўны святар у Гарадоцкім павеце, памяркоўна-правы нацыяналіст, з 1915 г. прагрэсіўны нацыяналіст і член Прагрэсіўнага блока
 Сцяпан Радзівонавіч Кірылаў - мешчанін з Дзвінска, старавер, гласны Дзвінскай гарадской думы, намеснік старшыні Дзвінскай земскай управы, памяркоўна-правы нацыяналіст
 Аляксей Іванавіч Мухін - селянін Віцебскага павета, удзельнік руска-японскай вайны, памяркоўна-правы нацыяналіст, з 1915 г. прагрэсіўны нацыяналіст і член Прагрэсіўнага блока
 Іван Фёдаравіч Полаўцаў - дваранін, землеўладальнік праваслаўнага веравызнання, земскі начальнік і павятовы прадвадзіцель дваранства Дрысенскага павета, памяркоўна-правы нацыяналіст, з 1915 г. прагрэсіўны нацыяналіст і член Прагрэсіўнага блока
 Пётр Міхайлавіч Шмякаў - селянін Веліжскага павета, валасны старшыня, памяркоўна-правы нацыяналіст, з 1915 г. прагрэсіўны нацыяналіст і член Прагрэсіўнага блока
 Мікалай Мікалаевіч Яўрэінаў — дваранін, землеўладальнік праваслаўнага веравызнання, чыноўнік, прадвадзіцель дваранства Невельскага павета, член фракцыі цэнтра, з 1915 г. член Прагрэсіўнага блока

 Гродзенская губерня 

 Аляксей Аляксандравіч Азнобішын - дваранін, землеўладальнік праваслаўнага веравызнання, чыноўнік, былы гродзенскі віцэ-губернатар, памяркоўна-правы нацыяналіст
 Якаў Ігнацьевіч Грышкоўскі - праваслаўны святар у Саколцы і Гродне, памяркоўна-правы нацыяналіст
 Фёдар Іванавіч Лашкейт - дваранін, землеўладальнік праваслаўнага веравызнання ў Беластоцкім павеце, чыноўнік член Гродзенскага акруговага суда, прагрэсіст, з 1915 г. член Прагрэсіўнага блока
 Павел Дзям'янавіч Пясляк - селянін Слонімскага павета, працаваў настаўнікам і займаў шэраг адміністрацыйных пасад на валасным узроўні, памяркоўна-правы нацыяналіст, з 1915 г. прагрэсіўны нацыяналіст і член Прагрэсіўнага блока
 Пётр Афрыканавіч Сафонаў - дваранін, землеўладальнік праваслаўнага веравызнання, афіцэр у адстаўцы, памяркоўна-правы нацыяналіст
 Васіль Піліпавіч Сідарук - селянін Кобрынскага павета, займаў шэраг адміністрацыйных пасад на валасным узроўні, памяркоўна-правы нацыяналіст
 Цімафей Якаўлевіч Тарасевіч - селянін Бельскага павета, займаў шэраг адміністрацыйных пасад на валасным узроўні, памяркоўна-правы нацыяналіст, з 1915 г. прагрэсіўны нацыяналіст і член Прагрэсіўнага блока

 Магілёўская губерня 

 Васіль Савіч Бачкоў - дваранін, кандыдат юрыдычных навук, займаў шматлікія судовыя пасады ў Магілёўскай, Гродзенскай і Варшаўскай губернях,  гласны гарадской думы Магілёва, старшыня Магілёўскага аддзела Усерасійскага нацыянальнага саюза, памяркоўна-правы нацыяналіст
 Міхаіл Рыгоравіч Вараб'ёў - селянін Горацкага павета, валасны старшыня, гласны Горацкай павятовай земскай управы, памяркоўна-правы нацыяналіст, з 1915 г. прагрэсіўны нацыяналіст і член Прагрэсіўнага блока
 Васіль Савіч Дрыбінцаў - землеўладальнік Рагачоўскага павета купецкага паходжання, старавер, грамадскі дзеяч у Магілёве,   старшыня Рагачоўскай павятовай земскай управы, акцябрыст, пасля расколу фракцыі земец-акцябрыст, з 1915 г. член Прагрэсіўнага блока
 Мікалай Мікалаевіч Ладамірскі — дваранін, землеўладальнік праваслаўнага веравызнання, афіцэр у адстаўцы, прадвадзіцель дваранства Гомельскага павета, чыноўнік у Гомельскім павеце, дэпутат ІІІ Думы, член савета Усерасійскага нацыянальнага саюза, памяркоўна-правы нацыяналіст, з пачаткам Першай сусветнай вайны добраахвотна пайшоў на фронт і патрапіў у германскі палон
 Аляксандр Аляксандравіч Радкевіч - дваранін, землеўладальнік праваслаўнага веравызнання ў Быхаўскім павеце, чыноўнік, гласны Быхаўскага павятовага і Магілёўскага губернскага земскіх сходаў, правы, з 1916 г. незалежны правы
 Кірыл Фаміч Тамашэвіч — землеўладальнік праваслаўнага веравызнання, чыноўнік у Магілёўскай губерні, выкладчык у Магілёўскай фельчарскай школе, дэпутат ІІІ Думы, памяркоўна-правы нацыяналіст
 Барыс Аляксандравіч Энгельгарт - дваранін, землеўладальнік і прадпрымальнік у Мсціслаўскім павеце, афіцэр у адстаўцы, удзельнік руска-японскай вайны, член фракцыі цэнтра, з 1915 г. земец-акцябрыст і член Прагрэсіўнага блока, пасля Лютаўскай рэвалюцыі кіраўнік ваеннай камісіі Часовага камітэта Дзяржаўнай Думы і камендант Петраграда

 Мінская губерня 

 Канстанцін Маркавіч Акаловіч - праваслаўны святар у Вільні, мінскі праваслаўны місіянер, правы
 Сямён Данілавіч Вярбіла - селянін Слуцкага павета, займаў адміністрацыйныя пасады на валасным узроўні, памяркоўна-правы нацыяналіст, з 1915 г. прагрэсіўны нацыяналіст і член Прагрэсіўнага блока
 Рыгор Аляксандравіч Лашкароў - дваранін, землеўладальнік Бабруйскага павета праваслаўнага веравызнання, вайсковы афіцэр, дэпутат ІІ і ІІІ Дум, памяркоўна-правы нацыяналіст, з 1913 г. абраны ў Дзяржаўны Савет, пераабраны ў Думу ў 1916 г.
 Іван Фаміч Малайчук - селянін Пінскага павета, валасны старшыня, памяркоўна-правы нацыяналіст, з 1915 г. беспартыйны
 Ілья Афанасьевіч Папа-Афанасапула - дваранін, землеўладальнік праваслаўнага веравызнання ў Гродзенскай, Мінскай і Валынскай губернях, афіцэр у адстаўцы, прадвадзіцель дваранства Пінскага павета, старшыня Пінскай павятовай земскай управы, памяркоўна-правы нацыяналіст
 Карней Аляксандравіч Смяян - селянін Рэчыцкага павета, валасны старшыня, памяркоўна-правы нацыяналіст, з 1915 г. прагрэсіўны нацыяналіст і член Прагрэсіўнага блока
 Сцяпан Мікалаевіч Сорнеў - дваранін, землеўладальнік праваслаўнага веравызнання ў Смаленскай губерні, чыноўнік, прадвадзіцель дваранства Мінскага павета, а з 1916 г. Мінскай губерні, памяркоўна-правы нацыяналіст
 Аляксандр Пятровіч Фоцінскі - дваранін, землеўладальнік у Пінскім павеце, чыноўнік у лясным ведамстве, старшыня Пінскай павятовай земскай управы, памяркоўна-правы нацыяналіст, з 1915 г. прагрэсіўны нацыяналіст і член Прагрэсіўнага блока
 Вячаслаў Андрэевіч Якубовіч — праваслаўны святар у Петрыкаве, член Рускага ўскраіннага саюза, дэпутат ІІ і ІІІ Дум, правы

 Літаратура 

 Аврех А.Я. Царизм и IV Дума 1912-1914. - Москва: Наука, 1981.
 Аврех А.Я. Грунт А.Я. Государственная дума // Советская историческая энциклопедия, т. 4 / редколл.: Жуков Е.М. и др. – Москва: Советская энциклопедия, 1963. — С. 610—619.
 Алескеров Ф.Т., Кравченко А.С. Распределение влияния фракций в Государственный думах Российской империи (1906–1917). – Москва: ГУ ВШЭ, 2005.
 Витенберг Б.М. Государственная дума // Отечественная история: энциклопедия, т. 1 / редколл.: В.Л. Янин и др. – Москва: Большая Российская энциклопедия, 1994. – С. 611–612.
 Выборы в I–IV Государственные думы Российской империи: (Воспоминания современников. Материалы и документы) / сост. И.Б. Борисов, Ю.А. Веденеев, И.В. Зайцев, В.И. Лысенко, под ред.  А.В. Иванченко. – Москва, 2008.
 Гісторыя Беларусі. – Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII – пачатак XX ст.) / рэдкал.: М. П. Касцюк і інш. – Мінск: Экаперспектыва, 2005.
 Государственная дума Российской империи: 1906–1917 / Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. – Москва: РОССПЭН, 2008.
 Демин В. А. Государственная Дума России: механизм функционирования. – Москва: РОССПЭН, 1996.
 Дякин В.С, Буржуазия, дворянство и царизм в 1911-1914 гг. Разложение третьеиюньской системы. - Ленинград: Наука, 1988.
 Дякин В.С. Русская буржуазия и царизм в годы Первой мировой войны (1914-1917). - Ленинград: Наука, 1967. 
 Забаўскі М. Дзяржаўная дума // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. – Т. 3 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. – Мінск: БелЭн, 1996. – С. 240–242.
 Забаўскі М.М., Пуцік У.С. Прадстаўніцтва ад Беларусі ў Дзяржаўнай думе Расіі (1906–1917). – Мінск: Бел. дзярж. пед. ун-т., 1998.
 Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў грамадска-палітычным жыцці Беларусі (1906–1917). – Мінск: БДПУ, 1999.
 Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008.
 Запруднік Я. Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 43-217.
 Кирьянов И.К., Лукьянов М.Н. Парламент самодержавной России: Государственная Дума и её депутаты, 1906−1917. − Пермь: Издательство Пермского университета, 1995.
 Лавринович Д.С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905–1918 гг.). – Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2015.
 Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001.
 Смирнов А.Ф. Государственная Дума Российской империи. 1906–1917 гг. Историко-правовой очерк. – Москва: Книга и бизнес, 1998.
 Циунчук Р.А. Западных окраин группа // Государственная Дума России: Энциклопедия. – Т. 1: Государственная Дума Российской империи (1906–1917 гг.). – Москва: РОССПЭН, 2006. – С. 215–217.
 Члены Государственной думы: (портреты и биографии) : Четвёртый созыв, 1912-1917 г. / cост. М. М. Боиович. — Москва: Товарищество И. Д. Сытина, 1913. 
 Jurkowski R. Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906–1913. – Olsztyn: WUWM Olsztyn, 2009.
 Posłowie polscy w parlamencie rosyjskim 1906–1917 : słownik biograficzny / Cz. Brzoza, K. Stepan. – Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2001.
 Wierzchowski M. Sprawy Polski w III i IV Dumie Państwowej. - Warszawa: PWN, 1966.

 Зноскі 
міні|307x307пкс|Група дэпутатаў Дзяржаўнай Думы ў залі пасяджэнняў Таўрычнага палаца
міні|307x307пкс|Выканаўчы камітэт IV Дзяржаўнай Думы. Стаяць: В.В.Шульгін, І.І. Дзмітрукоў, ?, А.Ф. Керанскі, М.А. Каравулаў; сідзяць: У.М.Львоў, В.А. Ржэўскі, Я.І. Шыдлоўскі, М.У. Радзянка
міні|Знешні від квітка дэпутата IV Дзяржаўнай Думы