Ветыны

Ветыны (Вэттыны, Вецціны, Віціны,   , пол. Wettinowie, Wettyni) — нямецкая дынастыя, якая паходзіла з сучаснай Саксоніі-Анхальт . Яна кіравала ў Майсене, Саксоніі і герцагствах Цюрынгіі . Яе прадстаўнікі, вядомыя як «Сасы» і сядзелі на троне ў Варшаве і Вільні (курфюрсты Аўгуст II Моцны, Аўгуст III Сас як каралі Польшчы і вялікія князі Літоўскія, а кароль Саксоніі Фрыдрых Аўгуст I як герцаг Варшаўскі). У 1423 годзе Ветыны разам з герцагствам Саксен-Вітэнберг атрымалі годнасць выбарцаў імператара (электара, курфюрста) Святой Рымскай імперыі і ўсе іх уладанні пачалі называцца гістарычнай назвай Саксонія. У 1485 годзе дынастыя падзялілася на дзве лініі: Эрнестынскую (старэйшую), курфюрстскую, якая кіравала ў Вітэнбергу і значнай частцы Цюрынгіі, і Альберцінскую (малодшую), якая кіравала ў Майсене і паўночнай Цюрынгіі .

Пабочнай, Эрнестинскай лініяй дынастыі з’яўляецца род Кобургаў, таксама вядомы як дынастыя Саксен-Кобургаў . Іх назва паходзіць ад герцагства Саксен-Кобург-Гота , дзе яны кіравалі. Кобургі займаюць бельгійскі трон (з 1831 года), брытанскі трон з 1901 года (з 1917 года пад прозвішчам Віндзар), а раней кіравалі ў Партугаліі (з 1837 па 1910 год пад прозвішчам папярэдняй дынастыі , Браганза) і Балгарыі (з 1908 па 1946 год).

 Пачатак дынастыі 
міні|Ліпскі падзел вецінскіх ўладанняў 1485
Родапачынальнікам сям’і быў Тыма, граф Вецін (Wettin), які жыў у XI стагоддзі. Яго сын Конрад Вялікі стаў маркграфам Майсена ў 1123 годзе. Генрых III Славетны (праўнук Конрада, памёр у 1288 годзе) прыняў тытул ландграфа Цюрынгіі ў 1249 годзе. Праз амаль дзвесце гадоў, у 1423 годзе, Фрыдрых IV Сварлівы стаў герцагам Вітэнбергам Саксонскім, а таксама электарам (выбарцам, курфюрстам) Германскай імперыі .

У XV стагоддзі род падзяліўся на дзве лініі. Іх заснавальнікамі былі два ўнукі Фрыдрыха I, Эрнэст і Альберт, якія падзялілі паміж сабой Саксонію. Тытул курфюрста перадаваўся па эрнестынскай лініі да 1547 года. Пазней у іх тытул забралі і перадалі малодшай альбертынскай лініі.

 Эрнестынская лінія 
У наступныя стагоддзі лінія зведала шматлікія падзелы. У выніку былі створаны асобныя герцагствы, у тым ліку Саксонска-Веймарскую, Саксонска- Эйзенахскую (кіруючая лінія там згасла ў 1741 годзе), Саксен-Кобург-Гоцкая (лінія згаслая ў 1825 годзе) і Саксен-Кобург-Саальфельдская . Найбольш вядомай з’яўляецца лінія ад Саксоніі — Кобург-Гоцкая (Saksen-Coburg-Gotha), шырока вядомая як Кобургі. Да 1918 года князі Эрнестины кіравалі герцагствамі Саксен-Веймарскае, Саксен-Альтэнбургскае, Саксен-Кобург-Гота, Саксен-Майнінгенскае і Саксен-Хільдбургхаўзенскае .

 Кобургі 
Прынц Леапольд Саксен-Кобург-Гота (малодшы брат Эрнэста I, герцага Кобургскага) быў абраны каралём бельгійцаў у 1831 годзе. Яго прапрапраўнук, Філіп I, з’яўляецца цяперашнім (сёмым) кіруючым манархам Бельгіі .
міні|Лізавета ІІ / Эльжбета ІІ. 1956
Пляменнік Леапольда I, Альберт (малодшы сын Эрнэста I), ажаніўся з каралевай Вялікабрытаніі Вікторыяй у 1840 годзе. Іх унук, Георг V, змяніў сямейнае прозвішча на Віндзар падчас Першай сусветнай вайны, бо прозвішча Вецін занадта моцна асацыявалася з Другім рэйхам, які варожа ставіўся да Вялікабрытаніі. Лізавета II (унучка Георга V), якая кіравала з 1952 па 2022 год, была пятай і апошняй кобургскай каралевай Англіі на брытанскім троне. Згодна з указамі Лізаветы II ад 1952 і 1960 гадоў, яе дзеці ад шлюбу з Філіпам, герцагам Эдынбургскім, фармальна носяць прозвішчы Віндзар (у тым ліку Чарльз III, цяперашні кароль Вялікабрытаніі) або Маўнтбатэн-Віндзар, застаючыся членамі сям’і Віндзар , але на самой справе яны ўжо з’яўляюцца прадстаўнікамі дынастыі Глюксбургаў (малодшай лініі дынастыі Ольдэнбургаў) з-за паходжання прынца Філіпа з грэцкай лініі гэтай дынастыі.

Фердынанд, яшчэ адзін пляменнік па браце Леапольда II Бельгійскага, ажаніўся з каралевай Партугаліі Марыяй II да Глорыяй з дынастыі Браганса ў 1836 годзе. Іх нашчадкі захавалі прозвішча Браганса і кіравалі Партугаліяй да 1910 года. Апошні кароль гэтай лініі , Мануэль II Патрыёт, памёр бяздзетным у 1932 годзе.

Пляменнік па браце Фердынанда Партугальскага, якога таксама звалі Фердынанд, быў абраны князем Балгарыі ў 1887 годзе. У 1908 годзе ён прыняў тытул караля (у Балгарыі тытул быў цар). Гэтая лінія панавала да 1946 года, калі сям’я цара Сімяона II (якому тады было ўсяго дзевяць гадоў) была вымушана пакінуць краіну камуністам. Сімяон II вярнуўся ў краіну пасля звяржэння камуністычнага рэжыму. Ён займаў пасаду кіраўніка балгарскага ўрада з 2001 па 2005 год.

 Альберцінская лінія 
міні|Герб каралёў Саксоніі
У 1498 годзе малодшы сын Альберта, Фрэдэрык, быў абраны вялікім магістрам Тэўтонскага ордэна . Яго пляменнік , Маўрыцы, прыняў тытул курфюрста Саксоніі ў 1547 годзе.
міні|Луі дэ Сільвестры. Аўгуст Моцны як кароль Рэчы Паспалітай
міні|вялікі герб Фрыдэрыка Аўгуста Саса як караля Рэчы Паспалітай
У 1697 годзе курфюрст Фрыдрых Аўгуст I быў абраны каралём Рэчы Паспалітай на выбарах у меншасці. Ён прыняў імя Аўгуст II і ўвайшоў у гісторыю як Моцны. Яго сын, Фрыдрых/Фрыдэрык Аўгуст II, таксама быў абраны каралём Польскага Каралеўства і Вялікім Князем Літоўскім на выбарах меншасццю галасоў пасля смерці бацькі ў 1733 годзе. Ён прыняў імя Аўгуст III. І бацька і сын — у мясцовай традыцыі — «Сасы» збольшага жылі ў Саксоніі разбудоўвалі Дрэздэн, аддаўшы палітыку ў Рэчы Паспалітай наводкуп магнатам і Расійскай імперыі. Унія Саксоніі з Рэччу Паспалітай праіснавала да 1763 года.

Канстытуцыя ад 3 мая ў артыкуле VII гарантавала спадчыну польскага трона прадстаўнікамі саксонскай дынастыі, пачынаючы з Фрыдрыха Аўгуста III . З-за адсутнасці нашчадкаў мужчынскага полу трон павінен быў перайсці ў спадчыну яго зяцю , са згоды сабраных саслоўяў, яго абранай дачцэ, (…) захоўваючы пры гэтым права нацыі, без якіх-небудзь іншых прадпісанняў, абраць другі дом на трон пасля выгасання першага . Падзелы і распад Рэчы Паспалітай перашкодзілі гэтым планам.

Падчас напалеонаўскіх войнаў курфюрст Фрыдрых Аўгуст II прыняў тытул караля Саксоніі і імя Фрыдрых Аўгуст I у 1806 годзе. У наступным годзе Напалеон падараваў яму тытул герцага Варшаўскага (ён там да 1815 года). Веціны страцілі свой трон у Саксоніі ў 1918 годзе.

 Каралі Саксоніі 
# Імя Нарадзіўся Ён памёр Час урада Бацькі 1 Фрыдрых Аўгуст I Курфюрст Саксонііlink=Plik:Fryderyk_August_I.jpg|62x62пкс 23 снежня 1750 г. Дрэздэн 5 мая 1827 г. Дрэздэн 1795-1827 гг. Фрэдэрык Крысціян Вэцін (1722—1763) Марыя-Антуанэта Баварская (1724—1780), дачка Карла Альберта, курфюрста Баварыі 2 Антоні Вэтын Кароль Саксонііlink=Plik:Anton_af_Sachsen.jpg|61x61пкс 27 снежня 1755 г. 6 чэрвеня 1836 г. Пільніц 1827-1836 гг. Фрэдэрык Крысціян Вэцін (1722—1763) Марыя-Антуанэта Баварская (1724—1780), дачка Карла Альберта, курфюрста Баварыі 3 Фрыдрых Аўгуст II Вэцін Кароль Саксонііlink=Plik:Friedrich_August_II_of_Saxony.jpg|67x67пкс 18 мая 1797 г. Дрэздэн 9 жніўня 1854 г. Брэнніхель — Карэстэн 1836-1854 гг. Максіміліян Вэтын Караліна Бурбонская, дачка Фердынанда, герцага Пармскага 4 Ян Вэтын Кароль Саксонііlink=Plik:Johan_von_Saxen_(1801—1873),_Follower_of_Ferdinand_von_Rayski.jpg|78x78пкс 12 снежня 1801 г. Дрэздэн 29 кастрычніка 1873 г. Дрэздэн 1854-1873 гг. Максіміліян Вэтын Караліна Бурбонская, дачка Фердынанда, герцага Пармскага 5 Альберт I Вецін Кароль Саксонііlink=Plik:König_Albert_von_Sachsen.jpg|72x72пкс 23 красавіка 1828 г. Дрэздэн 19 чэрвеня 1902 г. Сібіленорт 1873-1902 гг. Ян Вэтын Амелія Аўгуста Вітэльсбахская, дачка Максіміліяна Іосіфа, герцага Баварыі 6 Георг I з Веціна Кароль Саксонііlink=Plik:Georg_von_Sachsen_1895.jpg|67x67пкс 8 жніўня 1832 г. Дрэздэн 15 кастрычніка 1904 г. Пільніц 1902-1904 гг. Ян Вэтын Амелія Аўгуста Вітэльсбахская, дачка Максіміліяна Іосіфа, герцага Баварыі 7 Фрыдрых Аўгуст III Вэцін Кароль Саксонііlink=Plik:Friedrich_August_III_von_Sachsen_in_Paradeuniform.jpg|96x96пкс 25 мая 1865 г. Дрэздэн 18 лютага 1932 г. Сібіленорт 1904-1918 гг. Георг I з Веціна Марыя Ганна, дачка Мігеля I, караля Партугаліі

 Галава сям’і Ветынаў з лініі Альберцінаў 
# Імя Нарадзіўся Ён памёр Працягласць службы Бацькі 8 Фрыдрых Аўгуст III Вэцін Кароль Саксонііlink=Plik:Friedrich_August_III_von_Sachsen_in_Paradeuniform.jpg|96x96пкс 25 мая 1865 г. Дрэздэн 18 лютага 1932 г. Сібіленорт 1918-1932 гг. Георг I з Веціна Марыя Ганна, дачка Мігеля I, караля Партугаліі 9 Фрыдрых Крысціян II Вецін Маркграф Мейсенскіlink=Plik:Prince_Friedrich_Christian_of_Saxony.jpg|65x65пкс 31 снежня 1893 г. Дрэздэн 9 жніўня 1968 г. Самедан 1932-1968 гг. Фрыдрых Аўгуст III Луіза, дачка Фердынанда IV, вялікага герцага Тасканы 10 Марыя Эмануэль Саскі Маркграф Мейсенскі 31 студзеня 1926 г. Прюфеніг 23 ліпеня 2012 г. 1968-2012 гг. Фрыдрых Крысціян II Лізавета Хелена, дачка Альберта, прынца Турн-і-Таксісскага 11 Альберт Джозэф Маркграф Мейсенскіlink=Plik:Albert_Wettyn.JPG|64x64пкс 30 лістапада 1934 г. Бамберг 6 кастрычніка 2012 г. 2012 год Фрыдрых Крысціян II Лізавета Хелена, дачка Альберта, прынца Турн-і-Таксісскага 12   кіраўнік роду Вэтынаў, лініі вялікіх герцагаў Саксоніі, Веймар-Эйзенахскай 15 лістапада 1946 г. Бамберг з 2012 года Карл Аўгуст, кіраўнік роду Вецінаў, лініі вялікіх герцагаў Саксоніі, Веймар-Эйзенахскай
Эльжбета, в. бар. Отмара фон Вангенхайм-Вінтэрштэйн 13 Аляксандр I Вецін Маркграф Мейсенскі
Герцаг Саксоніі 12 лютага 1953 г.
Мюнхен з 2012 года Роберт дэ Афіф
Марыя Ганна Вецін, дачка Фрыдрыха Хрысціяна II Ветына Маркграф Мейсенскі

 Генеалогія 

 Курфюрсты Саксоніі, князі Саксен-Альтэнбургскія, Гота, Веймарскія, Айзенаскія, Іенскія, Веймар-Айзенахскія 


 Герцагі Саксен-Гота-Альтэнбург, Кобург, Майнінген, Рэмхільд, Айзенберг, Хільдбурггаўзен 


 Цары Балгарыі, каралі Партугаліі, герцагі Саксен-Кобург-Заальфельдскія і Гоцкія 


 Каралі Бельгіі 


 Каралі Вялікай Брытаніі 


 Гл. таксама 

 Гісторыя Польшчы (1697—1763)
 уладарыі: кіраўнікі Саксоніі, Польшчы, Балгарыі, Вялікабрытаніі, Партугаліі, Бельгіі
 Генеалагічнае дрэва Вецінаў

 Зноскі 

 Выбраная літаратура 

 Агамов А. М. Династии Европы 400—2016: Полная генеалогия владетельных домов. URSS. 2017. 1120 с. ISBN 978-5-9710-3935-8
 Семёнов И. С. Европейские династии: Полный генеалогический справочник / Научный редактор Е. И. Карева, О. Н. Наумов. Вступительная статья О. Н. Наумов. — М.: ООО «Издательство Энциклопедия», ООО «Издательский дом ИНФРА-М», 2006. — 1104 с. — 1000 экз. — ISBN 5-94802-014-2.
 Титмар Мерзебургский. Хроника / Пер. с лат. И. В. Дьяконова. — 3-е издание, исправленное и дополненное. — М.: SPSL — «Русская панорама», 2019. — 2019 с. — (MEDIÆVALIA: средневековые литературные памятники и источники). — ISBN 978-5-93165-432-4.
 Heinrich Theodor Flathe.. Dietrich de tribu Buzizi (1. Artikel) // Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). — Bd. 5. — Leipzig: Duncker & Humblot, 1877. — S. 186. (нем.)
 Heinrich Theodor Flathe.. Dietrich de tribu Buzizi (2. Artikel) // Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). — Bd. 37. — Leipzig: Duncker & Humblot, 1894. — S. 746. (нем.)
 Die Urkunden Otto I // MGH Diplomatum regum et imperatorum Germaniæ, I / Sickel, Th. (ed.). — Hannover, 1879—1884.
 Kaemmel Otto. Festschrift zur 800 jaehr. Jubelfeier des Hauses Wettin. — Reprint d. Ausg. Dresden Hoffmann, 1889. — 110 p.
 Pätzold Stefan. Die frühen Wettiner. Adelsfamilie und Hausüberlieferung bis 1221. — Böhlau, Köln u.a, 1997. — 427 p. — ISBN 3-412-08697-5.
 Posse Otto. Die Markgrafen von Meissen und das Haus Wettin bis zu Konrad dem Grossen. — Leipzig, 1881.
 Posse Otto. Die Wettiner. Genealogie des Gesammthauses Wettin. — Leipzig, 1897.
 Schwarz Hilmar. Die Wettiner des Mittelalters und ihre Bedeutung für Thüringen. — Leipzig, 1994.
 Wenskus Reinhard. Sächsischer Stammesadel und fränkischer Reichsadel. — Vandenhoeck & Ruprecht. — Göttingen, 1976.
 Jacek Staszewski, August II Mocny, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 1998, .
 Jacek Staszewski, August III Sas, wyd. 2 uzup., Ossolineum, Wrocław 2010, .
 Jacek Staszewski, Wettynowie, w: Dynastie Europy, red. A. Mączak, wyd. 3 zm., Ossolineum, Wrocław 2009, .
 Jacek Staszewski, Wettynowie, Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, Olsztyn 2005, .
 Encyklopedia Szkolna. Historia, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1993, , s. 662.

Катэгорыя:Ветыны
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі