Масавае грамадства

Масавае грамадства — канцэпцыя, якая апісвае сучаснае грамадства адначасова як маналітную сілу і як раз’яднаную, атамізаваную сукупнасць асобных індывідаў. Гэты тэрмін часта выкарыстоўваецца ў негатыўным (зневажальным) ключы для апісання грамадства, у якім бюракратыя і абязлічаныя сацыяльныя інстытуты прыходзяць на змену асновам традыцыйнага грамадства, што вядзе да сацыяльнага адчужэння.

У пэўным сэнсе любое грамадства з’яўляецца масавым, аднак, як правіла, гэты тэрмін ужываюць у дачыненні да развітых краін, для якіх уласціва наяўнасць масавай культуры і буйнамаштабных сацыяльных, палітычных і эканамічных інстытутаў, што выбудоўваюць паўсядзённае жыццё большасці людзей. У сучасную эпоху, са з’яўленнем сродкаў масавай інфармацыі (СМІ) і Інтэрнэту, гэтае паняцце набыло яшчэ большую значнасць і больш шырокі ахоп.

 Паняцце масы 
Як правіла, пад масай разумеюць вялікую, адносна аднародную групу людзей з нізкім сацыяльным становішчам, якая супрацьпастаўляецца эліце. На думку Ханса Гюнтэра Адлера, паняцце масы вельмі няпэўнае, і яго цяжка вызначыць або якім-небудзь чынам размежаваць. Адлер прысвяціў гэтаму паняццю кнігу «Свабода чалавека» (), у якой вызначае масу як нешта няпэўнае, аморфнае і якасна непаўнавартаснае. У сучасную эпоху таксама ўзніклі такія тэрміны, як масавыя рухі, масмедыя і масавая вытворчасць. Пры разглядзе паняцця масы важна памятаць, што яно з часам пастаянна мяняецца. У наш час яно выкарыстоўваецца больш частотна.

Адлер разглядае масу як супрацьлегласць асобы. У сваёй кнізе ён цытуе і Віктара Франкла, які сцвярджае:
[…] у масе не можа ў поўнай меры развіцца ніводная асоба, і нават простая індывідуальнасць чалавека. Маса ахвотна адракаецца ад асобы, таму што асоба ёй перашкаджае. З гэтай прычыны маса змагаецца з асобамі, прыгнятае іх і пазбаўляе свабоды […] яна згладжвае індывідуальнасці, у інтарэсах максімальна безасабовай роўнасці нівеліруе асобы — такі лёс асабістай свабоды ў масе […]

На думку Адлера, у аснове ўзнікнення масы ляжыць знішчэнне «чалавека» і ягоная замена так званым «членам масы». Каб адбыўся адваротны пераход ад «члена масы» да «чалавека», неабходная адмова ад усіх ідэалогій, якія аказваюць на чалавека згубны ўплыў.

 Гісторыя развіцця паняцця і вывучэння з’явы 
Тэрмін «масавае грамадства» ўвёў у сацыялогію Артур Уільям Корнхаўзер у 1960 годзе, аднак карані гэтага паняцця сягаюць значна глыбей, аж да старажытнагрэчаскай і старажытнарымскай палітычнай думкі.

Аўгусцін Аўрэлій быў адным з першых, хто выкарыстаў слова «маса», абазначаючы ім тых, хто не здольны ўратаваць уласную душу. Адпаведна, ён вылучаў эліту, якой наканавана атрымаць збавенне.

У 1830-х гадах Алексіс дэ Таквіль развіў сучаснае ўяўленне пра нівеліраванае, гамагеннае грамадства. Ён выказваў занепакоенасць наконт страты свабоды індывідамі ва ўмовах дэмакратычнага рэжыму. Дэмакратычны рэжым характарызуецца правілам, паводле якога любое рашэнне прымаецца шляхам галасавання большасцю галасоў. Аднак такое рашэнне, у канчатковым выніку, з вялікай імавернасцю не будзе адпавядаць агульнаму інтарэсу, паколькі большасць можа сфарміравацца з адзінай мэтай — абараніць свае прыватныя інтарэсы.

Паводле дэ Таквілю, крытычнае мысленне аказваецца пад яшчэ большай пагрозай, паколькі кіраванне дзяржавай настолькі складанае, што індывіды вымушаны дэлегаваць свае абавязкі дзяржаве і замыкацца ў сабе. Гэты індывідуалізм узмацняецца тым, што людзі адчайна імкнуцца да дабрабыту і спадзяюцца на дзяржаву ў тым, каб яна забяспечыла ім гэты дабрабыт усімі магчымымі спосабамі. У выніку могуць узнікнуць дзве на першы погляд супярэчлівыя, але на справе ўзаемазвязаныя з’явы: рост індывідуалізму і фарміраванне грамадства, у якім людзі ўжо не з’яўляюцца па-сапраўднаму свабоднымі, бо становяцца занадта залежнымі ад дзяржавы:
«Індывідуалізм — гэта абдуманае і спакойнае пачуццё, якое заахвочвае кожнага грамадзяніна адасабляцца ад масы сабе падобных і трымацца ўбаку са сваёй сям’ёй і сябрамі; стварыўшы для сябе такім чынам маленькае грамадства, ён ахвотна пакідае вялікае грамадства самому сабе».

Выбіраючы адзіноту ў тым, што дэ Таквіль называе «малым грамадствам», індывіды адмаўляюцца ад выканання сваіх грамадзянскіх паўнамоцтваў.

Напрыканцы XIX стагоддзя, з зараджэннем сацыялогіі, з’яўляюцца першыя канцэпцыі, прысвечаныя паводзінам індывідаў у індустрыяльную эпоху.

У 1887 годзе нямецкі сацыёлаг Фердынанд Цёніс выказаў здагадку, што на змену індывідуальным сувязям, заснаваным на традыцыйнай супольнасці (), прыдуць сувязі рацыянальнага парадку, заснаваныя на дамове і інтарэсах сучаснага грамадства ().

У 1893 годзе Эміль Дзюркгейм таксама выказаў занепакоенасць станам сацыяльнай згуртаванасці ва ўмовах узмацнення працэсаў індустрыялізацыі і ўрбанізацыі. У прыватнасці, ён даследаваў эвалюцыю сацыяльных сувязей, абумоўленую ростам падзелу працы і развіццём паточнай, або масавай, вытворчасці.

У 1895 годзе ў сваёй кнізе «Псіхалогія натоўпаў» Густаў Лебон (адзін з заснавальнікаў сацыяльнай псіхалогіі) падкрэсліў, што паводзіны індывіда ў натоўпе і ў самоце могуць істотна адрознівацца:
«Натоўпы мала здольныя да разваг, але вельмі схільныя да дзеяння. Іхняя сіла накіравана толькі на разбурэнне; іхняе панаванне заўсёды азначае перыяд бязладдзя, у той час як цывілізацыя прадугледжвае наяўнасць правіл, дысцыпліны і рацыянальнасці. Для дзяржаўнага дзеяча веданне псіхалогіі натоўпаў з’яўляецца сродкам не столькі для таго, каб кіраваць імі, колькі для таго, каб не апынуцца цалкам у іхняй уладзе».

Натоўп, на думку Лебона, адрозніваецца ад простага скопішча індывідаў:
«Пры пэўных абставінах, і толькі пры іх, скопішча людзей набывае цалкам новыя рысы, якія глыбока адрозніваюцца ад тых, якімі валодаюць асобныя індывіды, што ўваходзяць у ягоны склад. Свядомая асоба знікае, а пачуцці і думкі ўсіх адзінак, што яго складаюць, прымаюць адзін і той жа кірунак».

У 1901 годзе Габрыэль Тард, які вёў актыўную перапіску з Лебонам, публікуе працу «Меркаванне і натоўп» (), дзе піша:
«Тысячы асобных індывідаў у пэўны момант пад уплывам моцных эмоцый, напрыклад, падчас важнай нацыянальнай падзеі, могуць набыць рысы псіхалагічнага натоўпу».

У 1904 годзе ў сваёй дысертацыі «Натоўп і публіка» () амерыканскі сацыёлаг Роберт Эзра Парк, які глыбока цікавіўся феноменам урбанізацыі, тэарэтычна абгрунтаваў паняцце «публічнай прасторы». Ён узначаліў Чыкагскую школу сацыялогіі, якая на дзесяцігоддзі вызначыла кірункі даследаванняў і практык сацыёлагаў.


Даследаванні ў гэтай галіне актывізуюцца ў 1920-я гады:
 У 1921 годзе Зігмунд Фрэйд (заснавальнік псіхааналізу) піша працу «Псіхалогія мас і аналіз „Я“» ().
 У 1922 годзе амерыканскі журналіст Уолтэр Ліпман уводзіць паняцці «грамадская думка» і «стэрэатып».
 У 1929 годзе ў працы «Паўстанне мас» () іспанец Хасэ Артэга-і-Гасет даходзіць да асуджэння «разбуральных наступстваў дэмакратыі».

Станаўленне буйных таталітарных рэжымаў (бальшавізму ў СССР, італьянскага фашызму, а затым нацыянал-сацыялізму ў Трэцім рэйху), якое стала магчымым дзякуючы беспрэцэдэнтнай масавай арганізацыі, скіравала дыскусію ў бок праблемы амасаўлення грамадства.

Нямецкія мысляры, якія сталі ахвярамі нацызму (праз сваё яўрэйскае паходжанне) і эмігравалі ў ЗША, Эміль Ледэрэр («Стан мас», , 1939) і Герман Брох («Вар’яцтва мас», 1940-я гады) лічылі, што, як толькі індывіды перастаюць псіхалагічна адрознівацца ад насельніцтва, у якое яны паглыблены, яны спрыяюць нараджэнню дыктатур:
«Што ж такое сучасная дыктатура? Гэта сучасная палітычная сістэма, якая абапіраецца на аморфныя масы. Масы ўтвараюць сутнасць руху і праз гэты рух інстытуцыяналізуюцца; і ў якасці ўжо інстытуцыяналізаваных мас яны прыводзяць дыктатара да ўлады і зацвярджаюць яго ў ёй». […] «Гэта рэжым, заснаваны на энтузіязме аморфных мас; ён варожы розуму і разбуральны для цывілізацыі; ён непазбежна распальвае эмоцыі».

Вырашальным становіцца 1951 год:
 Ганна Арэнт падхоплівае і развівае аналіз Ледэрэра і Броха ў сваёй працы «Вытокі таталітарызму» (, 1951). На яе думку, таталітарызм — гэта перш за ўсё дынаміка разбурэння рэчаіснасці і сацыяльных структур, рух, «міжнародны па сваёй арганізацыі, універсальны ў сваіх ідэалагічных мэтах, планетарны ў сваіх палітычных памкненнях». Ад дэспатызму ён адрозніваецца тым, што накіраваны на знішчэнне ўсёй палітычнай прасторы, на поўную трансфармацыю грамадства ў гамагенную, пазбаўленую ініцыятывы масу і на вынішчэнне тых груп людзей, якія лічацца перашкодай на шляху да гэтай мэты. Арэнт настойвае на тым, што таталітарны рэжым можа выжыць, толькі калі ён карыстаецца даверам мас.
 У Францыі палітолаг Морыс Дзювержэ праводзіць адрозненне паміж ; гэтая тыпалогія заснавана на дыхатаміі, якую ён усталёўвае паміж «буржуазным класам» і «народным класам».
 Нарэшце, амерыканец Філіп Селзнік, даследчык у галіне сацыялогіі права, упершыню выкарыстоўвае выраз «масавае грамадства» (). На ягоную думку, можна вылучыць дзве групы інтэлектуалаў, якія выказваліся па гэтым пытанні:
 Першая група, у якую ўваходзяць, сярод іншых, Хасэ Артэга-і-Гасет і Карл Мангейм, засяроджвае сваю ўвагу на зніжэнні ролі эліт, якія раней былі адзінымі носьбітамі культуры.
 Другая група (прадстаўленая ў асноўным Эмілем Ледэрэрам, Эрыхам Фромам і Зігмундам Нойманам) сцвярджае, што настала «эра чалавека масы», якая з’яўляецца вынікам пэўнай сацыяльнай дэзінтэграцыі: па меры аслаблення сувязей з сям’ёй, царквой і традыцыйнымі палітычнымі структурамі адбываецца атамізацыя грамадства.

У 1953 годзе, таксама ў ЗША, з’яўляецца канцэпцыя «масавай культуры», а праз два гады — «масавай камунікацыі».

У 1954 годзе французскі філосаф і сацыёлаг Жак Элюль піша:
«Стала ўжо банальнасцю казаць, што сучаснае грамадства ператвараецца ў масавае. „Працэс амасаўлення“, „прышэсце мас“ — усё гэта добра вядомыя і вывучаныя з’явы. Аднак сёння, як мне здаецца, горш усведамляюць той факт, што сучасны чалавек не адаптаваны да гэтай новай формы натуральным чынам. У значнай ступені характар грамадстваў, якія папярэднічалі нашаму, вызначаўся характарам людзей, з якіх яны складаліся. Эканамічныя і тэхнічныя ўмовы, безумоўна, навязвалі пэўныя сацыялагічныя структуры, але чалавек знаходзіўся ў цеснай гармоніі з імі, і форма грамадства дакладна адлюстроўвала псіхалогію кожнага асобнага чалавека. Цяпер жа мне гэта ўяўляецца няправільным: працэс амасаўлення адбываецца не таму, што сучасны чалавек з’яўляецца „чалавекам масы“, а праз тэхнічныя прычыны. У гэтых новых, навязаных яму межах, чалавек становіцца „чалавекам масы“, таму што не можа доўга знаходзіцца ў разладзе са сваім асяроддзем. І найноўшыя даследаванні ў галіне псіхааналітычнай сацыялогіі якраз і паказваюць гэты разрыў паміж чалавекам і грамадствам».

Іншыя псіхолагі, якія займаліся псіхалогіяй натоўпу, выказвалі занепакоенасць наконт ірацыянальных, эмацыйных і схільных да маніпуляцый паводзін мас, якія яны звязвалі з развіццём дэмакратыі.

У 1960-1970-х гадах сацыёлагі Дэніел Бел і Эдвард Шылз выступілі з пераасэнсаваннем тэорый масавага грамадства, імкнучыся адысці ад іхняй традыцыйнай крытычнай накіраванасці. Замест таго каб факусавацца на адчужэнні і заняпадзе, яны акцэнтавалі ўвагу на інтэграцыйных працэсах. На іхнюю думку, сучаснае грамадства выяўляла не распад, а, наадварот, паспяховае ўключэнне шырокіх мас у сваю інстытуцыйную сістэму. Яны падкрэслівалі, што вострыя сацыяльныя антаганізмы мінулага згладжваюцца. У выніку гэтых працэсаў, як сцвярджалі Бел і Шылз, складаецца новае, больш аднароднае ў сацыяльным плане грамадства, аб’яднанае агульнымі каштоўнасцямі.

 Крытыка масавага грамадства 
Масавае грамадства характарызуецца тым, што эліты маюць магчымасць уплываць на масы і мабілізаваць іх. У адрозненне ад таталітарных грамадстваў, дзе эліты недаступныя, а масы падвяргаюцца маніпуляцыі і мабілізацыі «зверху», у масавым грамадстве эліты з’яўляюцца даступнымі. У сувязі з гэтым вылучаюць два віды ягонай крытыкі: арыстакратычную і дэмакратычную.

 Арыстакратычная крытыка 
На думку арыстакратычных крытыкаў, у масавым грамадстве адбываецца страта эксклюзіўнасці эліт, паколькі ўсё большая колькасць людзей атрымлівае доступ да тых сфер грамадства, якія ў мінулым былі выключна элітарнымі. Такая крытыка накіравана на чыннікі, звязаныя з сучасным грамадствам, асабліва — з ростам свабоды індывідаў. Для многіх прыхільнікаў гэтай крытыкі непрымальная, перш за ўсё, магчымасць мас умешвацца ў палітычную сферу.

У рамках арыстакратычнай крытыкі маса разумеецца як неадукаваная і некваліфікаваная большасць, якая не здольная кіраваць сама сабой. Масам супрацьпастаўляюцца эліты, якія дзякуючы сваім якасцям і здольнасцям могуць прымаць эфектыўныя рашэнні і таму павінны стаяць на чале ўсяго грамадства.

Арыстакратычная канцэпцыя звязвае масавае грамадства з трыма асноўнымі асаблівасці:
 Рост эгалітарызму — страта традыцыйнага аўтарытэту;
 Падтрымка антыарыстакратычнай формы праўлення — пошук «народнай» улады;
 Улада мас.

Для прыхільнікаў арыстакратычнага падыходу свабода і роўнасць у масавым грамадстве несумяшчальныя.

На іхнюю думку, імкненне да пабудовы эгалітарнага грамадства цягне за сабой культурны заняпад і раскладанне каштоўнасцей мінулага, якія дагэтуль абаранялі грамадства ад надыходу тыраніі. Гэты пункт гледжання падзяляў і Алексіс дэ Таквіль, паводле якога ў грамадствах, што імкнуцца да роўнасці ўсіх членаў, значна прасцей усталяваць тыранію, чым у іншых. На думку Таквіля, гэта адбываецца таму, што грамадству, дзе большасць грамадзян роўныя, вельмі цяжка абараняцца ад улады і адстойваць сваю незалежнасць, бо ў ім няма нікога, хто мог бы ў адзіночку змагацца з гэтай уладай.

Да прадстаўнікоў арыстакратычнага падыходу адносяць і Густава Лебона. Ён сцвярджаў, што цывілізацыі ніколі не ствараліся і не кіраваліся натоўпамі — гэта заўсёды рабіла невялікая арыстакратыя адукаваных. Такім чынам, прыцягненне шырокіх слаёў грамадства да кіравання не прынесла б нічога добрага, паколькі перадумовы да кіравання ёсць толькі ў малой часткі грамадства (эліты).

 Дэмакратычная крытыка 
Дэмакратычны падыход пры даследаванні масавага грамадства разглядае перш за ўсё заняпад супольнасці і ізаляванасць індывіда ў грамадстве, што і лічыць галоўнай праблемай. У процівагу арыстакратычнаму падыходу, у дэмакратычнай канцэпцыі роўнасць не з’яўляецца несумяшчальнай са свабодай, а эліты — не адзіны слой, здольны абараняць свабоду. Згодна з дэмакратычным падыходам, масавае грамадства з’яўляецца вынікам росту вялікіх гарадоў. Гэты падыход адзначае заўважны рост маніпуляцыі і мабілізацыі з боку эліт і іхні пранікальны ўплыў на сферы, якія раней былі выключна прыватнымі. Такім чынам, масавае грамадства ўспрымаецца як неабмежаваная тыранія, паколькі малыя групы людзей — эліты — атрымліваюць магчымасць кіраваць большасцю.

Дэмакратычная крытыка вылучае ў масавага грамадства тры галоўныя асаблівасці:
 Рост ізаляцыі — заняпад супольнасці;
 Распаўсюджанне новых ідэалогій — пошук супольнасці;
 Таталітарызм — татальнае панаванне псеўда-супольнасці.

Прыхільнікі дэмакратычнай крытыкі звязваюць масавае грамадства з таталітарызмам праз вялікую колькасць ізаляваных індывідаў, якія лёгка паддаюцца любой форме мабілізацыі з боку эліт і становяцца безабароннымі перад таталітарнымі рухамі і рэжымамі.

Да прыхільнікаў дэмакратычнай крытыкі масавага грамадства належыць Карл Мангейм. На ягоную думку, індывіды, якія жывуць у вялікіх гарадах, значна больш успрымальныя да рознага роду знешніх стымулаў, чым людзі, якія натуральным чынам уключаны ў жыццё грамадства праз малыя сацыяльныя групы.

На думку Міласлава Петрусека, масавае грамадства адзначана ўплывам такіх працэсаў мадэрнізацыі, як урбанізацыя, рост пісьменнасці, рост уплыву масавых камунікацый і дэмакратызацыя ў палітычнай сферы. Індывіда, які жыве ў масавым грамадстве, ён апісвае як дэперсаналізаваную (абязлічаную) істоту, адарваную ад сваіх першасных сацыяльных сувязей і не ўкаранёную ў ніводнае кола. Такія індывіды лёгка паддаюцца маніпуляцыі з боку палітычных і эканамічных эліт і становяцца кіраванымі з дапамогай ідэалогій таталітарнага характару.

Джавані Сарторы звяртае ўвагу на тое, што існуе некалькі тэорый масавага грамадства, і неабходна адрозніваць сацыялагічную, псіхалагічную і палітычную. Палітычная тэорыя даследуе ў асноўным палітычныя наступствы масавага грамадства. Істотай сацыялагічнай, на ягоную думку, з’яўляецца страта супольнасці, выкліканая адрывам ад каранёў і высокай хуткасцю развіцця сучаснага грамадства. Падобнай з’яўляецца і псіхалагічная тэорыя, якая ўспрымае масу як адчужаную супольнасць, якая не мае свайго месца.

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Манаграфіі


















 Артыкулы




Катэгорыя:Сацыялогія
Катэгорыя:Капіталізм