Беларуская школьная адукацыя за межамі Беларусі

Беларуская школьная адукацыя за межамі Беларусі (у крыніцах таксама: беларуская школа за мяжой) — сукупнасць навучальных устаноў і арганізацый, у межах якіх беларуская мова, гісторыя і культура вывучаюцца або выкарыстоўваюцца як мова навучання па-за межамі Беларусі. 

Станаўленне беларускага школьніцтва па-за межамі Беларусі было цесна звязана з арганізацыяй нацыянальна-культурнага жыцця ў беларускіх супольнасцях і наяўнасцю адукаванай нацыянальнай інтэлігенцыі, здольнай ствараць школы, падручнікі і настаўніцкія кадры.

 Агульная характарыстыка 
Беларуская школьная адукацыя ахоплівае: (1) школы беларусаў як карэннай нацыянальнай меншасці ў суседніх дзяржавах; (2) адукацыйныя ініцыятывы ў асяроддзі беларускай эміграцыі і дыяспары; (3) пасляваенныя адукацыйныя структуры ў лагерах перамешчаных асоб (DP-лагерах).

Яна існавала ў розных формах:
 дзённыя школы (пачатковыя школы, гімназіі, ліцэі) у асяроддзі беларусаў;
 дапаўняльныя школы (суботнія, нядзельныя), гурткі і курсы пры грамадска-культурных цэнтрах, парафіях, моладзевых аб’яднаннях.

 Першая хваля масавых перасяленняў (канец XIX — пачатак XX стагоддзя) 
Першыя масавыя перасяленні беларусаў у канцы XIX — пачатку XX стагоддзя не суправаджаліся стварэннем устойлівай сеткі беларускіх школ: міграцыі мелі пераважна эканамічны характар, а нацыянальна-асветная інфраструктура ў дыяспары яшчэ не сфарміравалася.

 Міжваенны перыяд 
 Латвія 
У міжваенны перыяд у Латвіі існавалі арганізацыйныя структуры для падтрымкі беларускага школьніцтва. Пры Міністэрстве асветы дзейнічаў беларускі аддзел, які каардынаваў працу навучальных устаноў; у арганізацыі і падтрымцы школ удзельнічалі, у тым ліку, таварыства «Беларуская хатка» і Беларускае настаўніцкае таварыства. Працавалі беларускія гімназіі ў Дзвінску (Даўгаўпілсе), Люцыне і прыватная гімназія ў Рызе. У Дзвінскім і Люцынскім паветах, а таксама ў Рызе дзейнічала больш за шэсцьдзесят беларускіх школ.

 Літва 
У Літве справамі беларускага школьніцтва займаліся дзяржаўныя і грамадскія структуры: Міністэрства беларускіх спраў, Беларускі прафесійны настаўніцкі саюз, таварыства «Беларуская хатка» ў Вільні, Беларускае культурна-асветнае таварыства ў Коўне і іншыя ініцыятывы.

 Заходняя Беларусь (1921—1939) 
Дзейнасць беларускіх школ Вільні і Віленскага краю каардынавала Беларуская школьная рада. Паводле энцыклапедычных звестак, да пачатку 1921 года было закладзена каля дзвюх соцень беларускіх пачатковых школ; у красавіку 1921 года на аснове Беларускай школьнай рады было створана Таварыства беларускай школы. Працавала Віленская беларуская гімназія і дзясяткі іншых школ.

У Заходняй Беларусі ў 1921—1939 гадах беларускае школьніцтва істотна пацярпела ў выніку палітыкі паланізацыі. Паводле Беларускай энцыклапедыі, з каля пяці соцень школ, якія існавалі напярэдадні польскай акупацыі, да 1936 года засталося шаснаццаць, а ў 1939 годзе не засталося ніводнай. Былі закрыты беларускія гімназіі ў Клецку, Навагрудку, Нясвіжы, Радашковічах, а Віленская беларуская гімназія была рэарганізавана ў беларускі філіял польскай гімназіі.

 Другая сусветная вайна і пасляваенныя лагеры перамешчаных асоб (1945—1950) 
У выніку Другой сусветнай вайны і пасляваенных перамяшчэнняў значная колькасць беларусаў апынулася ў Германіі і Аўстрыі як перамешчаныя асобы. У 1945—1950 гадах у беларускіх асяродках пры DP-лагерах дзейнічалі дзіцячыя сады, пачатковыя школы, гімназіі і курсы ліквідацыі непісьменнасці.

 Дашкольная адукацыя 
Дашкольным выхаваннем ахопліваліся дзеці ва ўзросце ад трох да шасці гадоў. Праграма заняткаў уключала экскурсіі, гульні, спевы, дэкламаванне вершаў, чытанне і пераказ апавяданняў.

Дзіцячыя сады пры беларускіх асяродках у DP-лагерах Заходняй Германіі:
 Ватэнштэт (1945—1948);
 Вайдэн;
 Міхельсдорф;
 Шлайсхайм (1946);
 Мітэнвальд;
 Майнлойс;
 Фогенштраўс;
 Віндзішбергердорф;
 Остэргофен (1947);
 Гібельштат (1948);
 Бакнанг (1949);
 Розенгайм (1949).

 Пачатковыя школы 
Пачатковыя школы для дзяцей ва ўзросце ад сямі да адзінаццаці гадоў ствараліся ва ўсіх лагерах, дзе былі значныя беларускія асяродкі. Першымі (восенню 1945 года) адкрыты школы ў лагерах:
 Гослар;
 Ватэнштэт;
 Рэгенсбург.

Пазней таксама працавалі пачатковыя школы ў DP-лагерах:
 Мітэнвальд (1947—1949);
 Віндзішбергердорф (1947—1949);
 Міхельсдорф (1946—1949);
 Остэргофен (1946—1949);
 Гановер (1946—1950);
 Бакнанг (1949—1950).

Выкладаліся ў іх беларуская і нямецкая мовы, арыфметыка, геаграфія, гісторыя, прыродазнаўства, Закон Божы; асобная ўвага надавалася эстэтычнаму і фізічнаму развіццю дзяцей.

 Гімназічная адукацыя і курсы 
У пасляваенных беларускіх асяродках існавалі гімназіі, школы для дарослых, а таксама курсы ліквідацыі непісьменнасці і прафесійныя курсы.

У DP-лагерах дзейнічалі:
 Беларуская гімназія імя Янкі Купалы; 
 Беларуская гімназія імя Максіма Багдановіча (Ватэнштэт, 1945—1950);
 Беларуская гімназія імя Усевалада Ігнатоўскага (Майнлойс, 1947—1949);
 гімназія ў Остэргофене (1947—1949).

У Аўстрыі ў 1944 годзе на вайсковай фабрыцы ў Швадорфе працавала школа для дзяцей. У Верхняй Аўстрыі існавалі беларускія школы ў Кірхсгайме і ў лагеры перамешчаных асоб DP 701-A у Рыдзе.

 Выхад з лагераў і перасяленне 
У сувязі з дазволам перамешчаным асобам выбіраць месца сталага пражывання, на пачатку 1950-х гадоў у асноўным завяршыўся выезд беларусаў з лагераў у розныя краіны свету. Гэта прывяло да паступовага закрыцця лагераў і пераносу адукацыйнай дзейнасці ў новыя асяродкі беларускай дыяспары.

 Дыяспара: суботнія і нядзельныя школы (1950-я — 1990-я) 
Пасля перасялення беларусаў у краіны Заходняй Еўропы і за акіян у новых месцах пасялення пры беларускіх грамадска-культурных цэнтрах і дамах ствараліся суботнія і нядзельныя школы для дзяцей (а часам і для дарослых).

 Злучаныя Штаты Амерыкі 
Пачынаючы з 1950-х найбольш развітая сетка дапаўняльных школ існавала ў ЗША:
 Саўт-Рывер (1952);
 Нью-Брансуік (1954);
 Нью-Ёрк (1954);
 Кліўленд (1956);
 Чыкага (1957);
 Нью-Джэрсі (1954);
 Дэтройт (1958).

 Канада 
У Канадзе дзейнічалі школы ў Таронта (1957, 1961).

 Вялікабрытанія 
У Вялікабрытаніі школы працавалі ў:
 Лондане (1957);
 Манчэстэры (1958);
 Брадфардзе (1963).

Асобна адзначалася дзейнасць школ пры англіканскай царкве (з 1962 года) і пры Хрысціянскім аб’яднанні беларускіх работнікаў. У 1961—1975 гадах у Лондане працавала сярэдняя школа-інтэрнат імя Кірылы Тураўскага пры Беларускай каталіцкай місіі.

 Аўстралія 
У Аўстраліі ў Мельбурне пры дапамозе Беларускага цэнтральнага камітэта нядзельная школа была адкрыта ў 1957 годзе; пэўны час дзейнічалі школы ў Сіднеі, Адэлаідзе і Перте.

 Падтрымка школ, падручнікі і выдавецкія ініцыятывы 
Для падтрымкі школ пры грамадскіх арганізацыях існавалі школьныя фонды, у тым ліку Беларускі школьны фонд у ЗША (створаны ў 1956 годзе) і фонд беларускіх падручнікаў у Канадзе (створаны ў 1973 годзе).

Навучальную літаратуру для беларускіх дапаўняльных школ (чытанкі, песенныя матэрыялы з нотамі, граматычныя практыкаванні, школьныя канспекты і іншае) выдавалі, у тым ліку:
 Беларускі выдавецкі фонд (Нью-Ёрк);
 выдавецкая суполка імя Францішка Скарыны;
 беларускія парафіі святога Кірылы Тураўскага і святой Ефрасінні Полацкай (Саўт-Рывер);
 парафія Жыровіцкай Божай Маці (Нью-Брансуік) і іншыя.

 Тэндэнцыі з 1970-х гадоў і адраджэнне цікавасці 
Паводле энцыклапедычных звестак, з 1970-х гадоў беларуская школа за мяжой перажывала цяжкасці: зменшылася колькасць школ, а новае пакаленне беларусаў у многіх асяродках стала пераважна англамоўным. У той жа час абвяшчэнне незалежнасці Рэспублікі Беларусь і працэсы культурнага адраджэння выклікалі новую хвалю цікавасці дыяспары да нацыянальных традыцый і культуры, што спрыяла актывізацыі школьных ініцыятыў.

 Становішча ў 1990-я гады 
У сярэдзіне 1990-х гадоў дзейнічалі (або былі адзначаны) наступныя формы беларускага школьніцтва за межамі Беларусі:
 беларускія ліцэі ў Гайнаўцы і ліцэй імя Браніслава Тарашкевіча ў Бельску-Падляскім;
 Віленская беларуская гімназія;
 беларускія класы ў Рызе, Даўгаўпілсе (Латвія), Вісагінасе (Літва);
 нядзельныя школы для дарослых і дзяцей у Маскве, Рызе, Ташкентце, Новасібірску, Таліне, Кішынёве і іншых гарадах;
 выкладанне беларускай мовы як асобнага прадмета ў дзясятках школ Беласточчыны.

 Сучаснасць (канец XX — XXI стагоддзе) 
У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя беларуская школьная адукацыя за межамі Беларусі развіваецца ў двух асноўных кірунках: (1) як частка дзяржаўных сістэм адукацыі там, дзе беларусы маюць статус нацыянальнай меншасці (перш за ўсё ў суседніх з Беларуссю краінах); (2) як дапаўняльныя (суботнія і нядзельныя) школы і курсы ў новых асяродках беларускай эміграцыі, у тым ліку з гібрыднымі і анлайн-фарматамі.

 Польшча 
У Польшчы беларуская школьная адукацыя прадстаўлена як у традыцыйных рэгіёнах кампактнага пражывання беларусаў (Падляскае ваяводства), так і ў новых гарадскіх асяродках дыяспары. Паводле інфармацыі адукацыйных органаў Падляшша, навучанне беларускай мове як мове нацыянальнай меншасці арганізуецца ў дзясятках устаноў розных ступеняў; у прыватнасці, у дакуменце Кураторыума Асветы ў Беластоку адзначалася, што ў 2020 годзе яно адбывалася ў двух дзіцячых садках, дваццаці пяці пачатковых школах і двух сярэдніх школах ваяводства.

 Школы і класы ў Падляскім ваяводстве 
Найбольш вядомыя сярэднія школы з беларускай адукацыйнай прысутнасцю ў рэгіёне:
 Бельск-Падляскі — Агульнаадукацыйны ліцэй з беларускай мовай навучання імя Б. Тарашкевіча ў Бельску Падляскім ().
 Гайнаўка — Другі агульнаадукацыйны ліцэй з дадатковым навучаннем беларускай мовы ў Гайнаўцы ().

Беларуская мова таксама выкладаецца як мова нацыянальнай меншасці ў шэрагу пачатковых школ і іншых устаноў рэгіёна (у залежнасці ад мясцовага попыту, кадраў і арганізацыйных магчымасцей).

 Дапаўняльныя школы ў новых міграцыйных асяродках 
Новая хваля беларускай эміграцыі ў 2020-я гады спрыяла ўзнікненню дапаўняльных адукацыйных ініцыятыў у буйных гарадах Польшчы (суботнія заняткі, культурна-асветныя курсы, гурткі для дзяцей). Як прыклад згадваецца «Беларуская школа ў Варшаве», якая дзейнічае з 2022 года і развівае таксама анлайн-фармат; у публічных паведамленнях адзначаліся магчымасці заняткаў не толькі ў Варшаве, але і ў іншых польскіх гарадах.

 Еўрапейскія ініцыятывы дыяспары і анлайн-фарматы 
У розных краінах Еўропы дзейнічаюць (або ўзнікаюць) беларускія дапаўняльныя школы, якія часта сумяшчаюць навучанне мове і культуры з пазакласнымі практыкамі (святы, гурткі, творчыя праекты) і выкарыстаннем дыстанцыйных інструментаў. Прыкладам такой ініцыятывы ў Польшчы і рэгіёне з’яўляецца беларуская школа ва Уроцлаве (як грамадскі адукацыйны праект).

 Глядзі таксама 
 Беларуская дыяспара
 Эміграцыя
 Перамешчаная асоба
 Беларускія лагеры для перамешчаных асоб
 Таварыства беларускай школы
 Віленская беларуская гімназія
 Беларуская мова
 Адукацыя

 Зноскі 

 Літаратура 




 Знешнія спасылкі 
 Медыяфайлы пра Віленскую беларускую гімназію на Вікісховішчы

Катэгорыя:Беларуская дыяспара
Катэгорыя:Беларуская мова
Катэгорыя:Адукацыя
Катэгорыя:Школы
Катэгорыя:Гісторыя адукацыі
Катэгорыя:Школьная адукацыя
Катэгорыя:Беларуская эміграцыя