Эпоха пасля халоднай вайны

188x188пкс188x188пкс Уверсе: змяненне межаў ва Усходняй Еўропе пасля распаду Савецкага Саюза . Унізе: былы прэзідэнт Расіі Барыс Ельцын размахвае расійскім сцягам у гонар расійскай дэмакратыі 22 жніўня 1991 года.Эпоха пасля халоднай вайны — гэта перыяд гісторыі, які наступіў пасля заканчэння халоднай вайны і ўяўляе сабой гісторыю пасля распаду Савецкага Саюза ў снежні 1991 года. У гэты перыяд многія былыя савецкія рэспублікі сталі суверэннымі дзяржавамі, а таксама ў Усходняй Еўропе ўкаранілася рынкавая эканоміка . Гэты перыяд таксама адзначыўся тым, што Злучаныя Штаты сталі адзінай звышдзяржавай у свеце.

У параўнанні з халоднай вайной, гэты перыяд характарызуецца стабілізацыяй і раззбраеннем. Як Злучаныя Штаты, так і Расія значна скарацілі свае ядзерныя арсеналы . Значная частка былога Усходняга блока стала дэмакратычнай і інтэгравалася ў сусветную эканоміку. За першыя два дзесяцігоддзі гэтага перыяду НАТА зведала тры пашырэнні, а Францыя рэінтэгравалася ў камандаванне НАТА . Расія стварыла Арганізацыю Дагавора аб калектыўнай бяспецы, каб замяніць распушчаны Варшаўскі дагавор, усталявала стратэгічнае партнёрства з Кітаем і некалькімі іншымі краінамі, а таксама ўступіла ў Шанхайскую арганізацыю супрацоўніцтва і БРІКС разам з Кітаем, які з'яўляецца ўздымаючайся дзяржавай . Рэагуючы на ўздым Кітая, Злучаныя Штаты пачалі паступовае пераразмеркаванне стратэгічных сіл у Азіяцка-Ціхаакіянскі рэгіён і па-за Еўропай.

Да буйных крызісаў гэтага перыяду, як правіла, адносяцца:тэракты 11 верасня, вайна з тэрарызмам, вайна з наркотыкамі, Вялікая рэцэсія, пандэмія COVID-19, гандлёвая вайна паміж Кітаем і ЗША, гібрыдная вайна, якая пераважна вядзецца з выкарыстаннем Інтэрнэту, а таксама ўзрастаючая заклапочанасць з нагоды буму штучнага інтэлекту, змены клімату, дэзінфармацыі, інфармацыйнай перагрузкі і няроўнасці ў багацці . Да буйных канфліктаў, якія звычайна асацыююцца з эпохай пасля халоднай вайны, адносяцца ўварванне ЗША ў Панаму, югаслаўскія войны, першая і другая кангалезскія войны, першая і другая чачэнскія войны, вайна ў Афганістане, вайна ў Іраку, мексіканская наркаманія, «арабская вясна», расійска-грузінская вайна, грамадзянская вайна ў Сірыі, расійска-ўкраінская вайна, вайна ў Газе, крызіс на Блізкім Усходзе, крызіс у Чырвоным моры і аперацыя «Паўднёвая дзіда» .

 Перадгісторыя 
Сутыкнуўшыся з пагрозай узмацнення нямецкага нацызму, італьянскага фашызму, японскага мілітарызму і сусветнай вайны, заходнія саюзнікі і Савецкі Саюз падчас Другой сусветнай вайны вымушана заключылі саюз .  Пасля паразы дзяржаў Восі дзвюма наймагутнейшымі дзяржавамі свету сталі Савецкі Саюз і Злучаныя Штаты. Абедзве федэрацыі называліся сусветнымі звышдзяржавамі.  Асноўныя геапалітычныя і ідэалагічныя рознагалоссі паміж нядаўнімі саюзнікамі прывялі да ўзаемнай падазронасці, а неўзабаве пасля гэтага — да супрацьстаяння паміж імі, вядомага як халодная вайна, якая працягвалася прыблізна з 1947 па 1991 год. Яна пачалася з другой чырвонай панікі і скончылася падзеннем Савецкага Саюза, але некаторыя гісторыкі датуюць канец халоднай вайны рэвалюцыямі 1989 года або падпісаннем першага ў свеце дагавора аб ядзерным раззбраенні, якое адбылося ў 1987 годзе.

Выбарчая кампанія Рональда Рэйгана на пасаду прэзідэнта ЗША ў 1980 годзе была сканцэнтравана на аднаўленні краіны. На працягу наступных некалькіх гадоў эканоміка аднаўлялася, была пабудавана новая знешняя палітыка, стан рынку палепшыўся праз атрыманне незалежнасці. Эканоміка Савецкага Саюза, наадварот, заняпадала, яго ваенная моц змяншалася, і савецкія лідэры пераацэньвалі ўзровень свайго ўплыву ў свеце. Новаздабыты статус звышдзяржавы Злучаных Штатаў дазволіў амерыканскім уладам больш эфектыўна ўдзельнічаць у перамовах з Савецкім Саюзам, у тым ліку на ўмовах, якія былі б спрыяльнымі для ЗША. Паводле слоў старшыні савецкага ўрада Леаніда Брэжнева, зніжэнне напружанасці паміж ЗША і СССР было неабходным для таго, каб засяродзіцца на вырашэнні эканамічных праблем у СССР. Ён выказаў здагадку, што аднаўленне СССР забяспечыць большую эканамічную канкурэнцыю з ЗША. 

На світанку эпохі пасля халоднай вайны гісторык часоў халоднай вайны Джон Льюіс Гэдзіс пісаў, што характарыстыкі новай эры яшчэ не вызначаны, але ён быў упэўнены, што яе характарыстыкі будуць вельмі адрознівацца ад характарыстык эпохі халоднай вайны, што азначала, што адбыўся паваротны момант сусветнай гісторыі:

 Падзеі пасля халоднай вайны 
Падчас халоднай вайны значная частка палітыкі і інфраструктуры Заходняга свету і Усходняга блока круцілася вакол капіталістычнай і камуністычнай ідэалогій адпаведна, а таксама магчымасці ядзернай вайны . Канец халоднай вайны і распад Савецкага Саюза выклікалі глыбокія змены амаль у кожным грамадстве свету. Гэта дазволіла зноў звярнуць увагу на пытанні, якія ігнараваліся падчас халоднай вайны, і праклала шлях для больш шырокага міжнароднага супрацоўніцтва, міжнародных арганізацый  і нацыяналістычных рухаў.  Еўрапейскі Саюз пашырыўся і далей інтэграваўся, а ўлада перайшла ад «Вялікай сямёркі» да больш буйных эканомік «Вялікай дваццаткі» .

Вынік сімвалізаваў перамогу дэмакратыі і капіталізму, што стала спосабам калектыўнага самасцвярджэння для краін, якія спадзяваліся атрымаць міжнародную павагу. Паколькі дэмакратыя лічылася важнай каштоўнасцю, усё больш краін пачалі прымаць гэту каштоўнасць .  Камунізм таксама скончыўся ў Манголіі, Конга, Албаніі, Югаславіі, Афганістане і Анголе . Па стане на 2026 год толькі пяць краін у свеце ўсё яшчэ лічуцца як камуністычныя дзяржавы: Кітай, Куба, Паўночная Карэя, Лаос і В'етнам .

 Змены ў знешняй палітыцы ЗША 
Злучаныя Штаты, стаўшы адзінай глабальнай звышдзяржавай, выкарысталі гэтую ідэалагічную перамогу, каб умацаваць свае лідзіруючыя пазіцыі ў новым сусветным парадку, абвясціўшы, што «Злучаныя Штаты і іх саюзнікі знаходзяцца на правільным баку гісторыі».  Гэты новы сусветны парадак у тэорыі міжнародных адносін называецца «ліберальнай гегемоніяй». Выкарыстоўваючы дывідэнды міру, Узброеныя сілы ЗША змаглі скараціць значную частку сваіх выдаткаў, але іх узровень зноў падняўся да параўнальных вышынь пасля тэрактаў 11 верасня і пачатку вайны з тэрарызмам у 2001 годзе.  Разам з пашырэннем НАТА ва Усходняй Еўропе былі ўсталяваныя сістэмы супрацьракетнай абароны (ПРА).  Аднак з адносна слабой краіны, якая развіваецца, Кітай з'явіўся як маладая звышдзяржава, якая будзе кідаць выклік ЗША і ліберальнай дэмакратыі, ствараючы новы патэнцыял для сусветнага канфлікту.  У адказ на ўздым Кітая ЗША стратэгічна «перабалансавалі» ў Азіяцка-Ціхаакіянскім рэгіёне, але таксама пачалі адступаць ад міжнародных абавязацельстваў на карысць уласных інтарэсаў.

Пачынаючы з 2020-х гадоў, успрыманая пагроза глабальнага тэрарызму пасля 11 верасня выйшла за межы блізкаўсходніх джыхадзісцкіх груповак, што прывяло да таго, што Злучаныя Штаты і Канада прызналі некалькі наркакартэляў і транснацыянальных злачынных арганізацый тэрарыстычнымі арганізацыямі ў кантэксце наркатэрарызму і вайны з наркотыкамі . 

 Урадавыя, эканамічныя і ваенныя ўстановы 
міні|Нэльсан Мандэла галасуе на выбарах у Паўднёвай Афрыцы ў 1994 годзе
Канец халоднай вайны таксама супаў з канцом апартэіду ў Паўднёвай Афрыцы. Зніжэнне напружанасці падчас халоднай вайны ў канцы 1980-х гадоў азначала, што рэжым апартэіду больш не падтрымліваўся Захадам з-за яго антыкамунізму, але цяпер ён быў асуджаны эмбарга . У 1990 годзе Нэльсан Мандэла быў вызвалены з турмы, і рэжым пачаў рабіць крокі па спыненні апартэіду. Гэта завяршылася першымі дэмакратычнымі выбарамі ў 1994 годзе, у выніку якіх Мандэла быў абраны прэзідэнтам Паўднёвай Афрыкі .

Пасля падзення Берлінскай сцяны колькасць членаў сацыялістычных і камуністычных партый па ўсім свеце скарацілася, і грамадскасць адчула, што ідэалогія свабоднага рынку перамагла.  Лібертарыянскія, неаліберальныя,  нацыяналістычныя  і ісламісцкія  партыі, з іншага боку, выйгралі ад падзення Савецкага Саюза. Паколькі капіталізм «перамог», на думку людзей, сацыялізм і камунізм у цэлым страцілі папулярнасць. Сацыял-дэмакраты ў Скандынавіі прыватызавалі многія са сваіх інстытутаў у 1990-х гадах, і палітычная дыскусія аб сучаснай эканоміцы была адноўлена.  Скандынаўскія краіны часта цяпер разглядаюцца як сацыял-дэмакратычныя (гл. Паўночная мадэль ). Некаторыя навукоўцы сцвярджаюць, што канец камунізму як глабальнай сілы ў эпоху пасля халоднай вайны дазволіў неаліберальнаму капіталізму стаць дамінуючай глабальнай сістэмай, што прывяло да росту эканамічнай няроўнасці .

Кітайская Народная Рэспубліка, якая пачала рухацца да капіталізму ў канцы 1970-х гадоў і сутыкнулася з грамадскім абурэннем пасля пратэстаў на плошчы Цяньаньмэнь і разні ў Пекіне ў 1989 годзе, яшчэ хутчэй перайшла да свабоднарыначнай эканомікі ў 1990-х гадах, апісваючы гэтую змешаную эканоміку як « сацыялізм з кітайскай спецыфікай ». McDonald's і Pizza Hut прыйшлі ў краіну ў другой палове 1990 года, стаўшы першымі амерыканскімі сеткамі ў Кітаі (акрамя Kentucky Fried Chicken, якая з'явілася ў 1987 годзе). Фондавыя рынкі былі створаны ў Шэньчжэне і Шанхаі ў канцы 1990 года. Абмежаванні на валоданне аўтамабілем былі аслаблены ў пачатку 1990-х гадоў, што прывяло да заняпаду ровара як віду транспарту да 2000 года. Пераход да капіталізму павялічыў эканамічны дабрабыт Кітая, але многія людзі ўсё яшчэ жывуць у дрэнных умовах і працуюць у кампаніях за вельмі нізкую заработную плату і ў небяспечных і дрэнных умовах. 

У многіх іншых краінах трэцяга свету ўдзельнічалі Злучаныя Штаты і/ці Савецкі Саюз, але яны вырашылі свае палітычныя канфлікты, бо ідэалагічныя інтарэсы гэтых звышдзяржаў былі ліквідаваныя.  У выніку відавочнай перамогі дэмакратыі і капіталізму ў халоднай вайне многія іншыя краіны адаптавалі гэтыя сістэмы, што таксама дазволіла ім атрымаць доступ да пераваг сусветнага гандлю, паколькі эканамічная моц стала больш прыкметнай, чым ваенная моц на міжнароднай арэне.  Аднак, паколькі Злучаныя Штаты захавалі глабальную моц, іх роля ў многіх зменах рэжымаў падчас халоднай вайны ў асноўным афіцыйна не прызнавалася, нават калі некаторыя з іх, такія як Сальвадор, Аргенціна і Інданезія, прывялі да масавых парушэнняў правоў чалавека. 

 Тэхналогіі 
Канец халоднай вайны дазволіў рассекрэчваць многія тэхналогіі, якія раней былі недаступныя для грамадскасці. Найважнейшай з іх з'яўляецца Інтэрнэт, які быў створаны як ARPANET як сістэма для падтрымання сувязі пасля непазбежнай ядзернай вайны. Апошнія абмежаванні на камерцыйную дзейнасць у Інтэрнэце былі зняты ў 1995 годзе.  Камерцыялізацыя Інтэрнэту і развіццё мабільнай сувязі павялічылі глабалізацыю (а таксама нацыяналізм і папулізм у адказ).

За гады, якія мінулі з таго часу, колькасць карыстальнікаў Інтэрнэту і яго карыснасць значна павялічыліся. У 1995 годзе ў Інтэрнэце было толькі каля 20 мільёнаў чалавек (менш за 0,5 працэнта насельніцтва свету на той момант), пераважна ў Злучаных Штатах і некалькіх іншых заходніх краінах. Да сярэдзіны 2010-х гадоў больш за траціну насельніцтва свету было ў сетцы. 

Далейшыя даследаванні іншых тэхналогій халоднай вайны працягваліся з рассакрэчваннем Інтэрнэту. Хоць Стратэгічная абаронная ініцыятыва Рональда Рэйгана аказалася нежыццяздольнай у сваім першапачатковым выглядзе, сістэма існуе ў перапрацаваным стане як сістэма супрацьракетнай абароны Aegis (ПРА). Такія контрмеры, як ПРА, працягваюць даследавацца і ўдасканальвацца пасля халоднай вайны, але часта крытыкуюцца за няздольнасць эфектыўна спыніць паўнавартасную ядзерную атаку. Нягледзячы на паляпшэнне іх эфектыўнасці, супрацьракетныя сістэмы часта разглядаюцца як дадатковы элемент сучаснай дыпламатыі, дзе такія канцэпцыі, як гарантаванае ўзаемнае знішчэнне, і дамовы, такія як дамова паміж Рональдам Рэйганам і Міхаілам Гарбачовым пасля іх саміту ў Рэйк'явіку .

Нараўне з працягам даследаванняў абарончых контрмераў па ўсім свеце назіраецца распаўсюджванне ядзернай зброі. З канца халоднай вайны многія краіны набылі тэхналогіі, неабходныя для вытворчасці ядзернай зброі . Індыя выпрабавала сваю першую ядзерную зброю ў рамках аперацыі «Усмешлівы Буда» ў 1974 годзе. За ёй рушыла ўслед ядзерная праграма Пакістана, які ў 80-х гадах набыў цэнтрыфугі, здольныя ўзбагачаць уран, а ў 1998 годзе змог правесці некалькі падземных выпрабаванняў. Сёння Злучаныя Штаты, Расія, Вялікабрытанія, Францыя і Кітай валодаюць ядзернай зброяй і падпісалі Дагавор аб нераспаўсюджванні ядзернай зброі  у спробе стрымаць распаўсюджванне ядзернай зброі. Індыя, Пакістан, Ізраіль і Паўночная Карэя таксама валодаюць ядзернымі тэхналогіямі, але не падпісалі Дагавор аб нераспаўсюджванні ядзернай зброі . [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2025)">патрэбна цытата</span> ]

Халодная вайна прывяла да павелічэння даследаванняў у галіне радыётэхналогій, а таксама ядзернай зброі. Поспех «Спутніка-1» прывёў да павелічэння фінансавання радыётэлескопа, такіх як абсерваторыя Джодрэл-Бэнк, для выкарыстання ў адсочванні Спадарожніка і магчымых ядзерных запускаў Савецкім Саюзам .  Джодрэл-Бэнк і іншыя падобныя абсерваторыі з тых часоў выкарыстоўваліся для адсочвання касмічных зондаў, а таксама для даследавання квазараў, пульсараў і метэароідаў . Спадарожнікі, такія як Вела, якія першапачаткова былі запушчаны для выяўлення ядзерных дэтанацыяў пасля Дагавора аб частковай забароне ядзерных выпрабаванняў, з тых часоў выкарыстоўваліся для выяўлення і далейшага даследавання гама-ўсплёскаў . [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2023)">патрэбна цытата</span> ]

Катэгорыя:Заходняя культура
Катэгорыя:Гістарычныя перыяды
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі