Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны

Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны (часта DP-лагеры, лагеры DP ад  / ) — сетка часовых устаноў і паселішчаў у пасляваеннай Еўропе (перш за ўсё ў Германіі, Аўстрыі і Італіі), створаных саюзнымі акупацыйнымі ўладамі і міжнароднымі арганізацыямі для ўтрымання, уліку, медыцынскай дапамогі, рэпатрыяцыі або перасялення перамешчаных асоб пасля 1945 года.

Паводле распаўсюджаных ацэнак, у канцы вайны ў Еўропе былі перамешчаныя дзясяткі мільёнаў людзей; значная частка апынулася ў зонах саюзнай акупацыі ў Германіі. Далёка не ўсе пагаджаліся на хуткую рэпатрыяцыю: некаторыя групы (у тым ліку выхадцы з Усходняй Еўропы) баяліся пераследу ў краінах паходжання або не прызнавалі пасляваенныя палітычныя рэаліі.

 Тэрміналогія 
Саюзныя ўлады выкарыстоўвалі катэгорыю  (DP) як адміністрацыйны тэрмін для людзей, што апынуліся па-за месцам пастаяннага жыхарства ў выніку Другой сусветнай вайны: вызваленыя вязні нацысцкіх лагераў, прымусовыя рабочыя, былыя ваеннапалонныя, уцекачы і іншыя групы.
DP-лагеры былі адным з інструментаў масавай пасляваеннай гуманітарнай і міграцыйнай палітыкі: у іх ажыццяўляліся рэгістрацыя, праверка дакументаў, размеркаванне харчавання, медыцынская дапамога, пошук сваякоў, падрыхтоўка да вяртання або да эміграцыі ў трэція краіны.

 Перадумовы 
У канцы вайны саюзныя войскі сутыкнуліся з гуманітарным крызісам: вялікая колькасць людзей знаходзілася па-за межамі сваіх дзяржаў або без магчымасці вяртання. Першапачатковая стратэгія саюзнікаў і міжнародных арганізацый у 1945 годзе заключалася ў максімальна хуткай рэпатрыяцыі, аднак палітычныя, бяспековыя і юрыдычныя фактары зрабілі частку перамешчаных асоб непадлягальнымі рэпатрыяцыі ().

 Стварэнне і кіраванне сістэмай лагераў 
Кіраванне DP-лагерамі адбывалася ў супрацоўніцтве саюзных вайсковых адміністрацый і міжнародных структур. Важную ролю ў першай фазе адыгрывала Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый ( (UNRRA)), пазней — Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў  ( (IRO)).

Лагеры размяшчалі ў разнастайных месцах:
 былыя канцэнтрацыйныя лагеры і лагерныя комплексы, перапрафіляваныя пад патрэбы лагераў DP;
 казармы, школы, гасцініцы, будынкі адміністрацыі;
 часовыя барачныя паселішчы;
 асобныя «DP-паселішчы», дзе лагер фактычна займаў значную частку населенага пункта або быў уключаны ў яго інфраструктуру.

Рэжымы існавання маглі быць больш «закрытымі» (напрыклад, каменданцкая гадзіна, кантроль перамяшчэння) або больш «адкрытымі», у залежнасці ад зоны акупацыі, складу насельніцтва і мясцовых умоў.

 Склад насельніцтва 
У DP-лагерах пасля 1945 года апынуліся прадстаўнікі многіх народаў і груп. Значную долю складалі выхадцы з Усходняй Еўропы (у тым ліку палякі, украінцы, беларусы і іншыя), а таксама яўрэі — у тым ліку былыя вязні нацысцкіх лагераў і людзі, што не маглі або не хацелі вяртацца ў краіны паходжання.

Адной з прычын адмовы ад рэпатрыяцыі для часткі ўсходнееўрапейскіх DP былі страх перад магчымым пераследам і прымусовымі рэпрэсіямі пасля вяртання, а таксама нежаданне жыць у новых палітычных умовах пасляваеннай Еўропы.

 Геаграфія лагераў 
Найбольшая канцэнтрацыя DP-лагераў у цэлым прыйшлася на тэрыторыю пасляваеннай Германіі і Аўстрыі; лагеры існавалі таксама ў Італіі і іншых частках Еўропы. Некаторыя лагеры сталі сімвалічнымі цэнтрамі пасляваеннай DP-гісторыі.

міні|справа|Схема (план) DP-лагера Фёрэнвальд (Баварыя).

 Вядомыя лагеры і DP-паселішчы 
 Назва / месца  Краіна (пасляваенны кантэкст)  Заўвага Фёрэнвальд  Германія (Баварыя)  адзін з найбольш вядомых лагераў; дзейнічаў да канца 1950-х гадоў. Берген-Бельсен (пасляваенны лагер DP)  Германія (Брытанская зона)  тэрыторыя былога канцэнтрацыйнага комплексу; пасля 1945 года выкарыстоўвалася для DP. Гарэн (Эмс) / «Maczków»  Германія  прыклад DP-паселішча з выразным польскім кампанентам у пасляваенны час. Вельс (DP-лагер)  Аўстрыя  адзін з лагераў, што існаваў да канца 1950-х гадоў.

 Беларускія лагеры для перамешчаных асоб 

Беларускія лагеры для перамешчаных асоб у Германіі і Аўстрыі існавалі з 1945 года да пачатку 1950-х гадоў. Пасля Другой сусветнай вайны саюзныя акупацыйныя ўлады стварылі лагеры для часовага ўтрымання грамадзян іншых дзяржаў, якія па розных прычынах апынуліся ў Германіі і атрымалі статус перамешчаных асоб.

Беларусы ўваходзілі ў шырэйшую групу ўсходнееўрапейскіх перамешчаных асоб і звычайна знаходзіліся ў лагерах побач з украінцамі, рускімі, палякамі і іншымі. У частцы лагераў  у Германіі і Аўстрыі развіваліся адукацыйныя і культурныя ініцыятывы, грамадскія арганізацыі і друк, што спрыяла фармаванню арганізаванай беларускай дыяспары.

 Размяшчэнне і колькасць 
У 1945 годзе былі створаны тры беларускія лагеры:
 Рэгенсбург (амерыканская зона акупацыі);
 Ватэнштэт (брытанская зона акупацыі);
 Гослар (брытанская зона акупацыі).

Пазней дзейнічала яшчэ каля дваццаці беларускіх лагераў у Заходняй Германіі і некалькі ў Аўстрыі. Агулам у беларускіх лагерах налічвалася каля дзвюх тысяч беларусаў.

 Адміністрацыя і прававы статус 
Беларускія лагеры мелі ўласную адміністрацыю; на іх не распаўсюджвалася юрысдыкцыя нямецкіх улад. Кіраванне і ўнутранае жыццё лагераў у значнай ступені каардынавалася праз нацыянальныя камітэты перамешчаных асоб.

 Адукацыя і культурнае жыццё 
Пад кіраўніцтвам нацыянальных камітэтаў была створана адукацыйна-асветная сістэма, якая ўключала:
 дашкольныя ўстановы;
 пачатковыя школы;
 гімназіі;
 школы для дарослых;
 прафесійныя курсы.

Беларускія школы мелі выразны нацыянальны характар.
З беларускім лагерным асяроддзем звязваюць, у прыватнасці, дзейнасць Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы ў Заходняй Германіі і яе выпускнікоў у розных краінах у эміграцыі.

 Арганізацыі 
Пры лагерах існавалі беларускія нацыянальныя арганізацыі, у тым ліку:
 Ліга беларускіх палітычных вязняў у Нямеччыне;
 Задзіночанне беларускіх ветэранаў;
 Беларускае студэнцкае згуртаванне;
 Аб’яднанне беларускіх лекараў на чужыне.

 Друк і выданні 
У лагерным асяроддзі быў наладжаны выпуск перыядычнага друку: на пачатак 1947 года выходзіла амаль дваццаць газет і часопісаў, у тым ліку:
 «Бацькаўшчына»;
 «Шляхам жыцця»;
 «Шыпшына»;
 «Зважай»;
 «Крывіцкі светач»;
 «Беларуская думка».

 Рэпатрыяцыя і перасяленне 
Рэпатрыяцыя была ключавой мэтай перамешчаных асоб з многіх народаў, але ў большасці выпадкаў для беларускіх перамешчаных асоб гэта было непажадана, таму ўжо ў другой палове 1940-х гадоў значэнне набыло перасяленне ў трэція краіны (): ЗША, Канада, Аўстралія, Вялікабрытанія, Францыя і іншыя.
Перасяленне адбывалася праз квоты, працоўныя праграмы і спецыяльныя заканадаўчыя механізмы (напрыклад, у ЗША — ).

 Закрыццё сістэмы лагераў 
Сетка DP-лагераў паступова звужалася па меры рэпатрыяцыі, эміграцыі і інтэграцыі часткі людзей у краінах знаходжання. Некаторыя лагеры існавалі да сярэдзіны і канца 1950-х гадоў (у залежнасці ад краіны і лакальных умоў).

У сувязі з дазволам перамешчаным асобам выбіраць месца сталага пражывання і з ад’ездам у розныя краіны свету беларускія лагеры таксама былі паступова ліквідаваны ў пачатку 1950-х гадоў.

 Спадчына і дакументы 
Вялікі аб’ём дакументаў па DP-лагерах, пошуку людзей і перасяленні захоўваецца ў архіўных калекцыях, у тым ліку ў  (гістарычна звязаных з ).
Гэтыя матэрыялы маюць значэнне для гісторыі пасляваеннай Еўропы, даследаванняў Халакосту, гісторыі міграцыі і дыяспараў.

 Глядзі таксама 
 Беларускія лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны
 Перамешчаная асоба
 Бежанцы
 Беларуская эміграцыя
 Беларуская дыяспара

 Заўвагі 

 Літаратура 


 Wyman, Mark. The Last Million: Eastern European Displaced Persons in Postwar Germany. University of Chicago Press, 1998.

 Знешнія спасылкі 



Катэгорыя:Другая сусветная вайна
Катэгорыя:Гісторыя Германіі
Катэгорыя:Гісторыя Аўстрыі
Катэгорыя:Гісторыя Італіі
Катэгорыя:Бежанцы
Катэгорыя:Беларуская эміграцыя
Катэгорыя:Беларуская дыяспара
Катэгорыя:Лагеры для перамешчаных асоб