Іслам у Рэчы Паспалітай

Іслам у Рэчы Паспалітай — гісторыя і асаблівасці бытавання мусульманскай рэлігіі на землях Вялікага Княства Літоўскага і Кароны Польскай, якія складалі Рэч Паспалітую.

Іслам у гэтым рэгіёне мае ўнікальны характар, звязаны пераважна з аўтахтоннай супольнасцю ліпкаўскіх (беларуска-літоўскіх) татараў. Гэта адзін з нешматлікіх прыкладаў у гісторыі Еўропы, калі мусульманская супольнасць стагоддзямі мірна суіснавала ў хрысціянскай дзяржаве, карыстаючыся шырокімі рэлігійнымі свабодамі і прывілеямі ў абмен на вайсковую службуTyszkiewicz J. Tatarzy na Litwie i w Polsce. Studia z dziejów XIII–XVIII w. — Warszawa: PWN, 1989. — S. 145.. Прысутнасць мусульман стала неад’емнай часткай культурнага ландшафту беларускіх, літоўскіх і польскіх зямельМірановіч Я. Беларускія татары: мінулае і сучаснасць. — Мінск: Беларусь, 2000. — С. 5..

 Гісторыя 
 Прыбыццё і пасяленне (XIV—XV стст.) 
Першыя кантакты з ісламам на землях Вялікана Княства Літоўскага адносяцца да XIV стагоддзя, калі сюды пачалі прыбываць выхадцы з Залатой Арды. Масавае пасяленне мусульман звязана з мэтанакіраванай палітыкай вялікага князя Вітаўта, які запрашаў татараў на вайсковую службуBorawski P., Dubiński A. Tatarzy polscy. Dzieje, obrzędy, legendy, tradycje. — Warszawa: Iskry, 1986. — S. 23.. У 1397 годзе Вітаўт пасяліў палонных і саюзных татараў (прыхільнікаў хана Тахтамыша) у ваколіцах Вільні, Трокаў, Гродна і ЛідыKryczyński S. Tatarzy litewscy: próba monografii historyczno-etnograficznej. — Warszawa, 1938. — S. 18..

Татары атрымлівалі зямлю і шляхецкія правы ў абмен на абавязак коннай вайсковай службы (т.зв. «татарскія харугвы»). Гэтыя пасяленцы не асіміляваліся рэлігійна, захоўваючы вернасць ісламу на працягу стагоддзяў. Гэта заклала аснову для фарміравання асобнай этнаканфесійнай групы, якая пазней стала вядомая як Lipka Tatars (ад крымскататарскай назвы Літвы — Lipka).

 Росквіт у Рэчы Паспалітай (XVI—XVII стст.) 
Пасля Люблінскай уніі (1569) і ўтварэння Рэчы Паспалітай татары захавалі свой прававы статус. У XVI—XVII стагоддзях назіраўся росквіт татарскай культуры, а колькасць мячэцяў на тэрыторыі дзяржавы дасягала некалькіх дзясяткаўDrozd A. Meczety i cmentarze Tatarów polsko-litewskich. — Warszawa: Dialog, 2013. — S. 45..

Мусульмане Рэчы Паспалітай карысталіся рэлігійнай свабодай, якой не мелі іх аднаверцы ў многіх краінах Заходняй Еўропы таго часу (напрыклад, у Іспаніі пасля Рэканкісты). Яны мелі права бесперашкодна будаваць мячэці, утрымліваць мул і заключаць шлюбы паводле норм шарыятуSobczak J. Położenie prawne ludności tatarskiej w Wielkim Księstwie Litewskim. — Warszawa: PWN, 1984. — S. 67.. Аднак існавалі і пэўныя абмежаванні: у прыватнасці, забарона мець прыгонных-хрысціян (хоць на практыцы яна часта абыходзілася) і строгая забарона на празелітызм сярод хрысціянскага насельніцтва.

Важным момантам стала страта татарамі роднай цюркскай мовы і пераход на старабеларускую (у ВКЛ) або польскую (у Кароне) мовы пры захаванні ісламскага веравызнанняАнтановіч А. К. Беларускія тэксты, пісаныя арабскім пісьмом. — Вільнюс, 1968. — С. 8.. Гэты працэс завяршыўся да канца XVI стагоддзя і прывёў да ўзнікнення ўнікальнай пісьмовай традыцыі.

 Крызіс і «Ліпкаўскі бунт» 
У другой палове XVII стагоддзя, падчас войнаў з Асманскай імперыяй і ўзмацнення каталіцкай контррэфармацыі, прававое і матэрыяльнае становішча мусульман пагоршылася. У 1672 годзе адбыўся так званы «Бунт Ліпкаў», калі частка татарскіх харугваў перайшла на бок турэцкага султана. Аднак неўзабаве большасць з іх, расчараваўшыся ў асманскай службе, вярнулася пад уладу караля Яна III Сабескага.

Пасля перамір’я кароль аднавіў старажытныя прывілеі татараў. У якасці кампенсацыі за нявыплачанае жалаванне ім былі вылучаны землі ў Падляшшы, уключаючы вёскі Бахонікі, Крушыняны і іншыя. Гэтыя паселішчы сталі важнымі цэнтрамі ісламу на захадзе дзяржавы і захавалі свой характар да сённяшняга дня.

 XVIII стагоддзе 
У XVIII стагоддзі працэсы асіміляцыі і паланізацыі шляхты закранулі і татарскую верхавіну, якая пачала актыўна інтэгравацца ў шляхецкую культуру Рэчы Паспалітай. Аднак іслам заставаўся стрыжнем іх групавой ідэнтычнасці. Татары бралі актыўны ўдзел у патрыятычных рухах, у тым ліку ў паўстанні Касцюшкі 1794 года, абараняючы дзяржаву да самага яе падзелу.

 Культурная і рэлігійная спецыфіка 
Іслам у Рэчы Паспалітай набыў спецыфічныя рысы, адаптуючыся да мясцовага хрысціянскага асяроддзя. Гэта была пераважна суніцкая версія (ханафіцкага мазхаба), але з моцным уплывам мясцовых народных традыцый і павер’яўЧаркоўскі М. В. Мусульманскае насельніцтва Беларусі: эвалюцыя развіцця і станаўлення традыцыйнай супольнасці // Беларускі гістарычны агляд. — 2007. — Т. 14. — С. 82..

 Кітабы і мова 

У выніку моўнай асіміляцыі ў XVI—XVII стагоддзях татары пачалі выкарыстоўваць для рэлігійных патрэб мову мясцовага насельніцтва. Сфарміравалася літаратура кітабаў — рукапісных кніг, напісаных на беларускай (радзей польскай) мове арабскім пісьмом.

Кітабы змяшчалі тэксты Карана, тафсіры (каментарыі), хадзісы, апавяданні пра прарокаў, маральна-этычныя павучанні і нават усходнія легендыPóltorzycka-Uszok K. Kitaby i chamaiły ze zbiorów Wrocławskich. — Wrocław, 2021. — S. 30.. Гэта ўнікальны помнік беларускай пісьменнасці і яскравы прыклад міжкультурнага сінтэзу Усходу і Захаду.

 Мячэці 

Архітэктура мячэцяў у Рэчы Паспалітай была ўнікальнай і не мела аналагаў у мусульманскім свеце. Гэта былі пераважна драўляныя будынкі, якія знешне нагадвалі хрысціянскія храмы ці шляхецкія двары, але мелі мінарэт (часта ў выглядзе невялікай вежкі на даху). Інтэр’ер захоўваў кананічныя элементы: міхраб, мінбар, а таксама абавязковы падзел на мужчынскую і жаночую часткі.

Найбольш вядомыя гістарычныя цэнтры, дзе існавалі мячэці: Іўе, Навагрудак, Даўбуцішкі, Крушыняны, Бахонікі, Вінкусаў, Студзянка, Мядзведзічы, Слонім. У народзе мячэці часта называлі «мізарамі», хоць правільна тэрмін «мізар» азначае мусульманскія могілкі.

 Ваенная справа 
Татары служылі ў асобных харугвах лёгкай кавалерыі, складаючы важную частку войска Вялікага Княства Літоўскага. Яны выкарыстоўвалі сваю традыцыйную тактыку і ўзбраенне (лукі, шаблі, пазней — агнястрэльную зброю). Іх лаяльнасць дзяржаве была высокай, нягледзячы на рэлігійныя адрозненні. Вядомы выраз, які прыпісваецца татарам Рэчы Паспалітай: «Калі б з аднаго боку стаяў Прарок, а з другога — кароль, я, як мусульманін, павінен быў бы стаць пры Прароку, але як літвін і шляхціц — пры каралі».

 Спадчына (пасля падзелаў Рэчы Паспалітай) 
Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай (1772, 1793, 1795) мусульманскія землі апынуліся ў складзе Расійскай імперыі і, часткова, Прусіі. Нягледзячы на змену ўлады, татары працягвалі захоўваць сваю рэлігію і традыцыі.

У XIX стагоддзі татары працягвалі служыць у войску, цяпер ужо расійскім. У 1797 годзе імператар Павел I стварыў Літоўска-татарскі конны полк, які складаўся з мясцовых мусульман.

У міжваеннай Польскай Рэспубліцы (1918—1939), якая ўключала Заходнюю Беларусь і Віленшчыну, іслам меў афіцыйны дзяржаўны статус. У 1925 годзе быў утвораны Мусульманскі рэлігійны саюз (Muzułmański Związek Religijny) на чале з муфціем Якубам Шынкевічам.

Падчас савецкага перыяду ў БССР і Літоўскай ССР рэлігійнае жыццё было фактычна забаронена. Многія мячэці (напрыклад, гістарычныя будынкі ў Навагрудку, Слоніме, Мінску) былі разбураны або перапрафіляваны пад гаспадарчыя патрэбы. Аднак рэлігійная традыцыя захоўвалася ў сем’ях і на мізарах.

 Сучасны стан 

Сёння спадчына ісламу Рэчы Паспалітай падзелена паміж трыма дзяржавамі:
 : Радзімай самай вялікай часткі гістарычнай татарскай супольнасці. Дзейнічаюць мячэці ў Іўі (не зачынялася ў савецкі час), Навагрудку, Слоніме, Смілавічах, Мінску і іншых месцах. Іўе неафіцыйна лічыцца «татарскай сталіцай» Беларусі, бо захавалася кампактная татарска-мусульманская супольнасць.
 : Гістарычныя мячэці дзейнічаюць у Сарака Татарах, Немежы, Райжэі, працягваюць традыцыі часоў Вітаўта.
 : Захаваліся гістарычныя драўляныя мячэці ў вёсках Бахонікі і Крушыняны, прызнаныя помнікамі гісторыі. Актыўна дзейнічае Звяз татараў Рэчы Паспалітай, які гуртуе нашчадкаў гістарычных мусульман.

 Гл. таксама 
 Іслам
 Іслам у Беларусі
 Крымскія татары
 Беларускія татары
 Беларускі арабскі алфавіт
 Кітабы
 Мячэць

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Мірановіч Я. Беларускія татары: мінулае і сучаснасць. — Мінск: Беларусь, 2000. — 224 с.
 Кандрацюк М. Татары Вялікага Княства Літоўскага: гісторыя, культура, побыт. — Мінск: Беларуская навука, 2016. — 263 с.
 Tyszkiewicz J. Tatarzy na Litwie i w Polsce. Studia z dziejów XIII–XVIII w. — Warszawa: PWN, 1989. — 343 s.
 Borawski P., Dubiński A. Tatarzy polscy. Dzieje, obrzędy, legendy, tradycje. — Warszawa: Iskry, 1986. — 295 s.
 Drozd A. Meczety i cmentarze Tatarów polsko-litewskich. — Warszawa: Dialog, 2013. — 237 s.
 Sobczak J. Położenie prawne ludności tatarskiej w Wielkim Księstwie Litewskim. — Warszawa: PWN, 1984. — 198 s.
 Kryczyński S. Tatarzy litewscy: próba monografii historyczno-etnograficznej. — Warszawa, 1938.
 Антановіч А. К. Беларускія тэксты, пісаныя арабскім пісьмом. — Вільнюс, 1968.

Катэгорыя:Іслам у Беларусі
Катэгорыя:Іслам у Літве
Катэгорыя:Іслам у Польшчы
Катэгорыя:Гісторыя ісламу
Катэгорыя:Рэлігія ў Вялікім Княстве Літоўскім
Катэгорыя:Рэлігія ў Рэчы Паспалітай