Сямён Эмануілавіч Хайкін

Сямён Эмануілавіч Хайкін (8 (21) жніўня, Мінск — 30 ліпеня 1968, Ленінград) — савецкі  і радыёастраном, доктар фізіка-матэматычных навук (1935), прафесар (1935)Хайкін Сямён Эмануілавіч // Беларуская энцыклапедыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2003. — Т. 16. - С. 522. .

Заснавальнік савецкай эксперыментальнай радыёастраноміі, першаадкрывальнік радыёвыпраменьвання сонечнай кароны.

 Біяграфія 
Нарадзіўся ў Мінск у сям'і ганаровага грамадзяніна, агранома Эмануіла Майсеевіча (Мендля Мойшавіча) Хайкіна (1868-1935), ураджэнца Новааляксандраўска. Маці-Флора Абрамаўна (Фрадл Шмуэль-Абелеўна) Хайкіна (народжаная Боршч, пасля Баршч; 1871 -?), родам з Вільні, настаўніца французскай мовы у гэтым жа вучылішчы. Бацькі заключылі шлюб у 1899 годзе ў Вільні, дзе ў 1900 годзе нарадзіўся іх старэйшы сын Майсей; у 1901 годзе яны пасяліліся ў Мінску. Брат дырыжора Барыса Хайкіна.

У 1918 годзе скончыў Мінскае прыватнае яўрэйскае рэальнае вучылішча Хайкіна, заснаванае ў 1907 годзе яго бацькам і ў час Першай сусветнай вайны у 1915 годзе эвакуіраванае ў Пензу. У 1918 годзе пабудаваны ў 1912 годзе будынак прыватнага яўрэйскага рэальнага вучылішча Хайкіна на рагу Крамнай і Багадзельнай вуліц у Мінску быў нацыяналізаваны і пасля перададзены Беларускаму ўніверсітэту імя У. і. Леніна (у памяшканні вучылішча размясціўся факультэт грамадскіх навук). Сям'я Хайкіных у Мінск больш не вярнулася і ў 1919 годзе пасялілася ў Маскве. Ужо ў 1918 годзе Хайкин быў прыняты ў МВТУ і на вышэйшыя Электратэхнічныя курсы. У 1919-1924 гадах служыў у шэрагах Чырвонай Арміі. У 1920 г. ён удзельнічаў у баях на Заходнім фронце як начальнік палявой радыёстанцыі.

У 1928 годзе скончыў фізіка-матэматычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта. У 1930-1946 гадах працаваў у Маскоўскім універсітэце (з 1935 года — прафесар, у 1931-1933 гадах - намеснік дырэктара Інстытута фізікі ўніверсітэта, у 1934-1937 гадах — дэкан фізічнага факультэта, у 1937-1946 гадах - загадчык кафедры агульнай фізікі, кіраўнік лабараторыі па распрацоўцы фазавай радыёлакацыі і радыёнавігацыі).

У гады Вялікай Айчыннай вайны Хайкін узначальваў групу навукоўцаў-фізікаў МДУ, якая вяла распрацоўку метадаў радыёлакацыі. Гэтыя даследаванні былі пачаты ў кастрычніку 1941 года.

Пасля 1945 г., падчас разгрому генетыкі і кібернетыкі, пачала кампанія асуджэння ідэалізму і ў фізіцы. Пад асуджэнне падпала і кніга Хайкіна «Механіка», ён быў абвінавачаны ў фізічным ідэалізме. У 1949 г. у трэцім нумары «Поспехаў фізічных навук» з'явіўся артыкул выкладчыка фізічнага факультэта МДУ Ф. А. Каралёва «Аб метадалагічных памылках у кнізе прафесара С. Э. Хайкіна «Механіка», дзе аўтар абвінавачваўся ў ідэалістычным светапоглядзе. Але з-за ўключанасці фізікаў у распрацоўку ядзернай зброі кампанія была згорнута.

У 1945-1953 гадах працаваў у Фізічным інстытуце АН СССР (загадчык сектара радыёастраноміі у лабараторыі ваганняў). У 1948-1949 гадах кіраваў стварэннем першай савецкай радыёастранамічнай станцыі ў Крыме. У 1953 годзе стварыў у Пулкаўскай абсерваторыі аддзел радыёастраноміі, якім загадваў да канца жыцця.

Праводзіў вялікую навукова-арганізатарскую і педагагічную працу: чытаў лекцыі на фізфаку МДУ, у Маскоўскім інжынерна-фізічным інстытуце, Маскоўскім інстытуце інжынераў сувязі, быў адным з ініцыятараў правядзення школьных алімпіяд.

З'яўляўся старшынёй Камісіі радыёастраноміі Астранамічнага савета АН СССР, быў членам рэдкалегіі часопісаў «Радыётэхніка», «Астранамічны часопіс» і інш. 

 Сям'я 

 Жонка - Марына Уладзіміраўна Разнатоўская (1907-1987), урач-псіхіятр.
 Сыны - доктар фізіка-матэматычных навук Майсей Сямёнавіч Хайкін і кандыдат фізіка-матэматычных навук Аляксандр Сямёнавіч Хайкін (працаваў у фізічным інстытуце АН СССР).
 Зводны (ад другога шлюбу бацькі) і адначасова траюрадны брат — Віктар Яфімавіч Ардоў, пісьменнік.

 Навуковая дзейнасць 
Выхаванец навуковай школы акадэмікаў Леаніда Мандэльштама і Мікалая Папалексі. Унёс вялікі ўклад у развіццё тэорыі ваганняў і тэарэтычнай радыётэхнікі. Работы ў гэтых напрамках звязаны ў першую чаргу з пытаннямі аўтаваганняў: з'явай "захопу" пры малых знешніх уздзеяннях, рэлаксацыйныя ваганні (напрыклад, у сістэмах з сухім трэннем). У 1939 годзе выявіў эфект перагрэву цвёрдага цела.

У 1947 годзе ўзначаліў экспедыцыю ў Бразілію, дзе ўпершыню ў свеце былі праведзены назіранні поўнага зацьменні сонца у радыёдыяпазоне. У 1956 годзе ў Пулкаўскай абсерваторыі па ідэі і пад кіраўніцтвам Хайкіна быў збудаваны радыётэлескоп з антэнай пераменнага профілю. З яго дапамогай была выяўлена і вывучана моцная кругавая палярызацыя выпраменьвання актыўных абласцей сонца, падрабязна даследаваны "радыёплямы", выяўленая і вывучана лінейная палярызацыя цеплавога радыёвыпраменьвання Месяц ў сантыметровым дыяпазоне, ацэнена "шурпатасць" месяцовай паверхні, упершыню даследавана размеркаванне радыёяркасці па дыску Венеры, праведзены даследаванні структуры магутных радыяцыйных паясоў Юпітэра, выкананы прэцызійныя вымярэння каардынаты пазагалактычных радыёкрыніц і выяўлена, што больш за 40% яркіх крыніц у сантыметровым дыяпазоне маюць квазізорная прырода, дэталёва даследаваліся структура і палярызацыя складаных пазагалактычных крыніц. Кіраваў распрацоўкай праекта радыётэлескопа РАТАН-600.

 Педагагічная дзейнасць 
Як педагог, прафесар Хайкин выразна разумеў, што якасць прафесійных ведаў спецыяліста ў любым раздзеле фізікі залежаць ад глыбіні разумення асноўных законаў класічнай фізікі і, у першую чаргу, дынамікі руху. З гэтай мэтай ён на працягу 30 гадоў працаваў над створаным ім падручнікам  «Механіка», які вытрымаў тры выданні, а таксама зборнікамі задач па механіцы, перакладзенымі на замежныя мовы. Адзін з асноўных аўтараў класічнага «Падручніка элементарнай фізікі» ў 3 тамах пад рэд. акад. Г. С. Ландсберга.

Працягваючы традыцыю свайго настаўніка Л. Мандэльштама, аўтара класічных зборнікаў лекцый па фізіцы, прафесар Хайкін лічыў неабходным у сваёй педагагічнай працы не проста выкладаць матэрыял, але і апярэджваць магчымае непаразуменне ў сваіх вучняў, звязанае з адсутнасцю пранікнення ў сутнасць пытання. З гэтай мэтай ён не шкадаваў ні часу, ні аб'ёму тэксту, каб зрабіць свае кнігі вельмі насычанымі і надаць сваім сцвярджэнням характар вялікай канкрэтнасці.
 Погляды на сілы інэрцыі 
Ім была напісана кніга «Што такое сілы інэрцыі», якая стала папулярным увядзеннем у механіку. Праз тры дзясяткі гадоў па прычыне назапашвання матэрыялу і з пачаткам «касмічнай эры» спатрэбілася перавыдаць гэтую кнігу. Новая кніга атрымала назву "Сілы інэрцыі і бязважкасць».

У сваіх працах Хайкін паслядоўна прытрымліваўся матэрыялістычнага погляду на прыроду і існуючыя ў ёй заканамернасці, якія ніяк не залежаць ад волі чалавека. 

Напрыклад, ён лічыў, што канцэпцыя прапарцыйнасці паскарэння, атрымліваега целам ад прыкладзенай да яго сілы (пры захаванні масы цела), не залежыць ад яе паходжання і з'яўляецца праявай аб'ектыўна існуючай прыроднай заканамернасці. З чаго вынікае, што Другі закон Ньютана у паскорана рухаюцца сістэмах адліку, як і ў інерцыйных сістэмах адліку, «цалкам захоўвае сваю сілу». Пры гэтым Хайкін падкрэсліваў, што "фізічны змест усякага закона толькі тады становіцца ясным, калі дакладна вызначаны спосабы вымярэння ўсіх фізічных велічынь, якія фігуруюць у матэматычнай фармулёўцы закона» і толькі толькі тады можна прыступіць да праверкі закона на вопыце.

Ён не падзяляў вельмі распаўсюджанага ў яго час (гэтак жа як і ў наш) суб'ектыўна-ідэалістычнага погляду, які ішоў ад Маха, згодна з якім тлумачальная функцыя навукі з'яўляецца залішняй і павінна быць выключана з пошукаў прычын таго ці іншага назіранага на вопыце з'явы. Згодна з гэтым поглядам, фізічныя паняцці (у тым ліку і паняцце пра сілы інэрцыі) і звязаныя з імі тэрміны з'яўляюцца не больш, чым зручным сродкам апісання назіраных фізічных з'яў, з чаго вынікае выснова, што сілы інэрцыі фіктыўныя.

Хайкин пісаў, што з пазіцыі агульных прынцыпаў механікі ў дачыненні да сіл інэрцыі (дакладней эйлеравых сілаў інэрцыі) « ... варта прызнаць, што ў нас няма колькі-небудзь важкіх падстаў сумнявацца ў рэальнасці сіл інэрцыі...»

Аднак гэта не абараніла яго ад абвінавачвання ў схільнасці да махізму, а ў крытыцы яго кнігі прынялі ўдзел многія яго калегі, у тым ліку і акадэмік С. І. Вавілаў, у той час прэзідэнт АН СССР.

 Узнагароды 

 Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (1953)
 Залаты медаль імя А. С. Папова АН СССР (1965)
 Ганаровы радыст СССР (1946)

 Крыніцы 
Катэгорыя:Супрацоўнікі Пулкаўскай абсерваторыі
Катэгорыя:Астраномы XX стагоддзя
Катэгорыя:Астраномы Расіі
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга
Катэгорыя:Дактары фізіка-матэматычных навук
Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу
Катэгорыя:Памерлі ў 1968 годзе
Катэгорыя:Памерлі 30 ліпеня
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску
Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1901 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся 21 жніўня
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі