Менахем Усышкін

Абрагам Менахем-Мендэль Усышкін () — лідар сіянісцкага руху ў Расійскай імперыі. У 1923—1941 гадах узначальваў Яўрэйскі нацыянальны фондKlausner, Joseph Gedaliah. «Ussishkin, Abraham Menaḥem Mendel.» Encyclopaedia Judaica, edited by Michael Berenbaum and Fred Skolnik, 2nd ed., vol. 20, Macmillan Reference USA, 2007, pp. 434—436. Gale eBooks, link.gale.com/apps/doc/CX2587520251/GVRL?u=uppsala&sid=bookmark-GVRL&xid=237fa626. Accessed 5 Nov. 2025..

 Біяграфія 

 Дзяцінства і юнацтва 
Нарадзіўся ў 1863 годзе ў горадзе Дуброўна ў яўрэйскай сям’і. У 1871 годзе сям’я пераехала ў Маскву. Малады Менахем быў захопленым чытачом сучасных яўрэйскіх пісьменнікаў і з 1878 года ўдзельнічаў у адраджэнні іўрыту. Быў актыўным удзельнікам ранняга сіянісцкага руху; ён стаў членам арганізацыі «Хавевей Цыён». У 1882 годзе пачаў вывучаць інжынерыю ў Маскоўскім універсітэце, атрымаў прафесійную ступень у 1889 годзе. Падчас вучобы ён заснаваў яўрэйскае студэнцкае таварыства.

 Сіянісцкая дзейнасць 
Усышкін быў перакананым прыхільнікам развіцця яўрэйскіх паселішчаў у Палесціне. Калі ў жніўні 1884 года ў Маскве было заснавана таварыства «Бэнэй-Цыён», Усышкін быў абраны ў яго грамадскі камітэт. Праз год ён стаў сакратаром усіх груп «Хавевей Цыён» у Маскве. З 1887 года ён публікаваў свае артыкулы ў габрэйскай газеце «Ха-Меліц». У 1887 годзе прысутнічаў на сіянісцкай канферэнцыі ў Друскеніках і быў абраны яе сакратаром. У той час узнік спрэчка паміж фракцыяй, якая падтрымлівала артадаксальнага рабіна Шмуэля Магілевера, і ліберальнай фракцыяй Леона Пінскера. Усышкіну ўдалося залагодзіць сітуацыю і дамагчыся прымірэння. Погляды, якія ён выказаў у той час, былі першай прыкметай яго сіянісцкага прагматызму. З 1889 года ён супрацоўнічаў з Ашэрам Гінзбергам, стаўшы членам элітнага тайнага таварыства «Бнэй-Мошэ», якое ён заснаваў. Яно спрыяла ператварэнню «Хавевей-Цыён» у рух за адраджэнне габрэйскай культуры і мовы. Асацыяцыя дзейнічала восем гадоў і дасягнула шматлікіх поспехаў. У 1890 годзе яна прыняла ўдзел ва ўстаноўчым сходзе Адэскага камітэта руху «Хавевей Цыён».
міні|Лідары сіянісцкага руху на канферэнцыі ў Мінску, 1902 год. Менахем Усышкін сядзіць трэці справа
У 1891 годзе ён упершыню наведаў Палесціну, якая тады знаходзілася пад уладай Асманскай імперыі. Апісаў свае ўражанні ад паездкі ў брашуры, апублікаванай на рускай мове і іўрыце. Пасля вяртання ён пасяліўся ў Екацярынаславе ва Украіне, дзе жыў да 1906 года. Актыўна збіраў сродкі на сіянісцкую дзейнасць, а таксама займаўся мясцовай адукацыйнай працай для яўрэйскай моладзі. Мадэрнізаваў хедэр і заснаваў яўрэйскую бібліятэку, а таксама быў членам праўлення выдавецтва «Ахі Асаф». У 1896 годзе там быў перадрукаваны знакаміты артыкул Тэадора Герцля пад назвай «Яўрэйская дзяржава». Неўзабаве пасля гэтага ён сустрэўся з Герцлем у Вене і з Максам Нордаў у Парыжы. Гэтыя сустрэчы і размовы зрабілі глыбокае ўражанне на Усsшкіна, нягледзячы на яго выказаныя асцярогі адносна распрацоўкі выключна палітычнай канцэпцыі сіянізму. Усышкін выступаў за практычны падыход, з моцным акцэнтам на каланізацыі Палесціны і неабходнасці развіцця яўрэйскай культуры. У 1897 годзе ён быў абраны сакратаром Першага сіянісцкага кангрэса ў Базелі. Падчас абмеркаванняў фармулявання праграмы і мэтаў сіянісцкага руху ён выказаў занепакоенасць тым, што выразнае вызначэнне гэтых мэтаў можа негатыўна паўплываць на стаўленне турэцкіх уладаў да існуючай яўрэйскай абшчыны ў Палесціне. Пярэчанні, выказаныя ў той час, выключылі яго з кіруючай групы руху, але праз год, на Другім сіянісцкім кангрэсе, ён быў абраны членам Выканаўчага камітэта Сусветнай сіянісцкай арганізацыі. Калі ў 1899 годзе тэрыторыя Расійскай імперыі была падзелена ў сіянісцкіх мэтах, Усышкін узначаліў Екацярынаслаўскую акругу (якая ахоплівала поўдзень Расіі і Каўказ). Пад яго кіраўніцтвам акруга стала адным з найбольш актыўных рэгіёнаў у расійскім сіянісцкім руху, як з пункту гледжання культурнай дзейнасці, так і практычных дзеянняў. У 1901 годзе на Пятым сіянісцкім кангрэсе ён прапанаваў стварыць Яўрэйскі нацыянальны фонд, які пачаў збіраць сродкі, неабходныя для куплі зямлі ў Палесціне. Яўрэйскі каланіяльны трэст служыў банкам для Сусветнай сіянісцкай арганізацыі, размяркоўваючы сабраныя сродкі на пэўныя мэты. Да канца 1901 года ў яго распараджэнні знаходзілася сума ў 250 000 фунтаў стэрлінгаў, што было значнай сумай на той час.  Пасля вяртання з кангрэса Усышкін склікаў сіянісцкую канферэнцыю на Каўказе, пашырыўшы яе дзейнасць у гэтым рэгіёне. У тым жа годзе ён быў членам дэлегацыі, якая сустрэлася з баронам Эдмандам дэ Ротшыльдам, пратэстуючы супраць метадаў яго прадстаўнікоў у Зямлі Ізраіля. Ротшыльд адхіліў патрабаванні дэлегацыі, уступіўшы ў спрэчку з Ашэрам Гінзбергам. Усышкін выратаваў сітуацыю, разрадзіўшы сітуацыю. У 1902 годзе на сіянісцкай канферэнцыі ў Мінску ён выступіў з гістарычнай прамовай, якая аказала глыбокі ўплыў на наступнае развіццё сіянісцкага руху. Ён заклікаў яўрэйскую моладзь далучыцца да піянерскай каланізацыйнай працы ў Зямлі Ізраіля.

Калі ў 1903 годзе ў Кішынёве адбыўся пагром, Усышкін наведаў гэты рэгіён і быў глыбока ўзрушаны ўбачаным. Ён разумеў сур’ёзнасць пагрозы антысемітызму. З таго часу усё больш гарача выступаў за развіццё аліі ў Палесціну, дзе павінен быў развівацца зародак будучай яўрэйскай дзяржавы. З ліпеня па верасень 1903 года ён наведаў Палесціну ў другі раз. У тым жа годзе, падчас Шостага сіянісцкага кангрэса, у сіянісцкім руху ўзнік сур’ёзны ўнутраны крызіс. Затым Герцль прадставіў брытанскую прапанову аб пасяленні яўрэйскіх каланістаў ва Угандзе. З пункту гледжання яўрэйскага пытання, сітуацыя патрабавала тэрміновага вырашэння, бо пагромы ў царскай Расіі ўзмацняліся і трэба было знайсці прытулак для тысяч расійскіх яўрэяў. Герцль падкрэсліваў, што план Уганды — гэта часовае рашэнне, і што Палесціна застаецца канчатковай мэтай сіянізму. Усышкін рашуча выступіў супраць плана Уганды, стаўшы адным з лідараў апазіцыі Герцлю. Ён ініцыяваў Харкаўскую канферэнцыю (1903 г.), на якой патрабавалася ад Герцля адмовіцца ад плана. У пачатку 1905 г. Усышкін склікаў падобную канферэнцыю ў Вільні. У гэты перыяд ён апублікаваў праграму, якая стала асновай «сінтэтычнага сіянізму». Гэта былі пяць пунктаў, якія павінны былі сістэматычна распрацавацца: (1) палітычныя дзеянні, (2) набыццё зямлі, (3) алія, (4) стварэнне новых сельскагаспадарчых калоній і (5) арганізацыя працы і адукацыі для пасяленцаў. Гэты падыход пазней дамінаваў у сіянісцкім руху. У ліпені 1905 г. Усышкін адыграў важную ролю ў правядзенні Сёмага сіянісцкага кангрэса, які адхіліў план Уганды, засяродзіўшы сваю дзейнасць на яўрэйскім паселішчы ў Зямлі Ізраіля.

Пасля вяртання ў Расію ён быў здзіўлены значнымі сацыяльнымі зменамі, якія адбыліся пасля рэвалюцыі 1905 года. Выступаў супраць хвалі нацыянальнай і культурнай асіміляцыі, якая прывяла да страты яўрэйскай нацыянальнай ідэнтычнасці. Імкнуўся падтрымаць сіянісцкі рух, асабліва мову іўрыт. У 1906 годзе быў абраны старшынёй Адэскага камітэта. Падтрымаў стварэнне паселішчаў Беэр-Яакаў (заснавана ў 1907 годзе) і Эйн-Ганім (заснавана ў 1908 годзе, а пазней распалася). Падчас Младатурэцкай рэвалюцыі 1908 года ён адправіўся ў Канстанцінопаль, прасоўваючы справу сіяністаў перад турэцкімі ўладамі. У 1913 годзе ў трэці раз наведаў Палесціну. Працаваў над стварэннем Яўрэйскага ўніверсітэта. Падчас Першай сусветнай вайны, у лютым 1915 года, ён таемна пакінуў Расію, каб прыняць удзел у сіянісцкай канферэнцыі ў Капенгагене. Пасля вяртання ў Адэсу яму паведамілі, што ўлады плануюць арыштаваць яго і выслаць з Расіі. Уцёк у Маскву, дзе заставаўся да пачатку Кастрычніцкай рэвалюцыі ў 1917 годзе. Пасля абвяшчэння брытанцамі Дэкларацыі Бальфура ён арганізаваў масавую дэманстрацыю ў Адэсе, у якой прынялі ўдзел 200 000 чалавек. Пасля гэтага, па запрашэнні Хаіма Вейцмана і Наума Сакалова, далучыўся да яўрэйскай дэлегацыі на Парыжскай мірнай канферэнцыі . 29 лютага 1919 года меў гонар выступіць перад удзельнікамі канферэнцыі. Выступаў на іўрыце.

 У Палесціне 
У лістападзе 1919 года эміграваў у Палесціну, якая знаходзілася пад брытанскім мандатам. Удзельнічаў у стварэнні сеткі іўрытскіх школ і будаўніцтве кібуца Кір’ят-Анавім. Вясной 1921 года адправіўся ў Злучаныя Штаты, каб сустрэцца з Альбертам Эйнштэйнам. Мэтай паездкі быў збор сродкаў для далейшай каланізацыйнай дзейнасці ў Палесціне. У жніўні 1923 года на Трынаццатым сіянісцкім кангрэсе ён быў абраны старшынёй Выканаўчага камітэта Сусветнай сіянісцкай арганізацыі. Аднак ён сышоў з гэтай пасады, каб заняць пасаду прэзідэнта Яўрэйскага нацыянальнага фонду з 1923 па 1941 год. У наступныя гады цалкам прысвяціў сябе збору сродкаў для набыцця новых зямель у Палесціне. З гэтай мэтай падарожнічаў у Еўропу ў 1924 годзе і ў Канаду ў 1927 годзе. Тым часам займаў шматлікія пасады ў Палесціне, якая знаходзілася пад мандатам. З 1925 па 1941 год быў членам Нацыянальнай рады. Адыграў ключавую ролю ў стварэнні Яўрэйскага ўніверсітэта ў Іерусаліме. Быў абраны ў Савет папячыцеляў і Выканаўчы камітэт універсітэта. Калі ў 1936 годзе ўспыхнула Арабскае паўстанне, прапанаваў Каралеўскай камісіі па Палесціне падзяліць краіну на яўрэйскую і арабскую часткі. У 1939 годзе ён удзельнічаў у канферэнцыі арабскіх і яўрэйскіх лідараў у Лондане. Перамовы завяршыліся 27 сакавіка без дасягнення пагаднення. У выніку 17 мая 1939 года брытанскі ўрад апублікаваў «Белую кнігу», якая абмяжоўвала яўрэйскую іміграцыю і забараняла яўрэям купляць зямлю на большай частцы краіны. 

Памёр 2 кастрычніка 1941 года ў Іерусаліме. Быў пахаваны ў батанічным садзе Яўрэйскага ўніверсітэта на гары Скопус у Іерусаліме .

 Памяць 
У Ізраілі высока шануюць памяць Усышкіна. Яго імем названы вуліцы і плошчы амаль ва ўсіх гарадах і паселішчах краіны, а таксама вялікая канцэртная зала «Біньяняй ха-ума» (цяпер Цэнтр кангрэсаў) у Іерусаліме. Шэраг паселішчаў у Верхняй Галілеі на поўначы даліны Хула носіць агульную назву Мецудот Усышкін ('Крэпасці Усышкіна').

 Крыніцы 

Катэгорыя:Яўрэі ў Расіі
Катэгорыя:Інжынеры Расіі
Катэгорыя:Постаці сіянізму
Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі
Катэгорыя:Сіянізм