Бунт Жалігоўскага

Бунт Жалігоўскага (таксама вядомы як Мяцяж Жалігоўскага ці Паўстанне Жалігоўскага; ) — узброеная акцыя пад камандаваннем польскага генерала Люцыяна Жалігоўскага, ініцыяваная дэ-факта кіраўніцтвам Польшчы (Юзафам Пілсудскім) з мэтай анексіі Віленскага краю (так званай Сярэдняй Літвы) у кастрычніку 1920 года. Падзея адбылася ў кантэксце польска-савецкай вайны і стала ключавым этапам у фарміраванні мяжы між Польскай Рэспублікай і Літоўскай Рэспублікай.

 Гістарычны кантэкст 
Пасля распаду Расійскай імперыі тэрыторыя былога Вялікага Княства Літоўскага стала прадметам тэрытарыяльных спрэчак паміж Польшчай, Літвой і бальшавіцкай Расіяй. Паводле Сутарскага дагавора ад 12 ліпеня 1920 года, Віленскі рэгіён быў прызнаны часткай Літвы. Аднак у верасні 1920 года польскія войскі разграмілі Чырвоную Армію пад Варшавай, змяніўшы сітуацыю на фронце. Кіраўніцтва Польшчы (асабліва Юзаф Пілсудскі) не прызнавала поўнай незалежнасці Літвы ў яе этнаграфічных межах, лічачы яе часткай федэратыўных праектаў.

 Ход падзей 
8 кастрычніка 1920 года генерал Люцыян Жалігоўскі, які камандаваў 1-й Літоўска-Беларускай дывізіяй войска Польскага, абвясціў, што дзейнічае без загаду Варшавы, і з войскам (каля 15 тыс. салдат) перайшоў лінію дэмаркацыі, устаноўленую пагадненнем. Ужо 9 кастрычніка яго часткі занялі Вільню, не сустрэўшы сур’ёзнага супраціву літоўскіх сіл.

Жалігоўскі абвясціў стварэнне незалежнай дзяржавы Сярэдняя Літва () са сталіцай у Вільні, заявіўшы, што яе будучая прыналежнасць павінна вырашыцца шляхам плебісцыту мясцовага насельніцтва (у асноўным польскага і яўрэйскага па паходжанні). На самай справе аперацыя была тайна санкцыянавана Пілсудскім, што пазней было прызнана ў мемуарах і дакументах.

 Рэакцыя і наступствы 

 Міжнародная рэакцыя: Літва і СССР расцанілі дзеянні як акт агрэсіі. Антанта (у тым ліку Ліга Нацый) не прызнала Сярэдняй Літвы і спрабавала засяродзіць перамовы, але без выніку.
 Уключэнне ў склад Польшчы: У 1922 годзе сфармаваны ў Сярэдняй Літве сойм прыняў рашэнне аб далучэнні да Польшчы. Віленскі край стаў часткай Польскай Рэспублікі да 1939 года.
 Даўгатэрміновыя наступствы: Гэтая падзея рэзка пагоршыла польска-літоўскія адносіны, прывяла да дыпламатычнай ізаляцыі Літвы і ўзмацніла нацыянальныя супярэчнасці ў рэгіёне.

 Гістарыяграфія 
У гістарыяграфіі існуюць розныя трактоўкі:

 Польская традыцыя (міжваеннага перыяду) лічыла гэта «вызваленчым паходам» польскага насельніцтва.
 Літоўская гістарыяграфія разглядае падзею як ваенную акупацыю і парушэнне міжнароднага права.
 Сучасныя даследванні (у тым ліку польскія) прызнаюць, што паўстанне было інсцэніроўкай, накіраванай на афармленне анексіі тэрыторыі.

 Спасылкі 

 Інфармацыя аб Сярэдняй Літве і «Бунту Жалігоўскага» / Belhistory.com
 Нацыянальны літоўскі музей гісторыі і культуры / https://lnm.lt/en/

 Зноскі 

 Łossowski, Piotr. *Konflikt polsko-litewski 1918—1920*. Warszawa: Książka i Wiedza, 1996.
 Senn, Alfred Erich. The Great Powers: Lithuania and the Vilna Question, 1920—1928. Leiden: E.J. Brill, 1966.
 Buchowski, Krzysztof. Litwomani i polonizatorzy: Mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2006.
 Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў і інш. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Мінск: БелЭн, 1996. С. 432—433 (артыкул «Жалігоўскага бунт»).

 Гл. таксама 

 Польска-літоўская вайна (1919—1920)
 Сярэдняя Літва
 Віленскі павет
 Люцыян Жалігоўскі

Катэгорыя:Польска-літоўскія адносіны
Катэгорыя:Сярэдняя Літва
Катэгорыя:1920 год у Літве
Катэгорыя:Войны Польшчы
Катэгорыя:Войны Літвы
Катэгорыя:Літоўская Рэспубліка (1918—1940)
Катэгорыя:Польская Рэспубліка (1918—1939)