Кардынальныя законы

Кардынальныя законы — законы другой паловы XVIII стагоддзя.

Першыя кардынальныя законы былі прыняты ў 1767–1768 гадах у Варшаве на сейме, вядомым як Рэпнінскі сейм. Яны ўключалі асноўныя прынцыпы шляхецкай дэмакратыі, якія гарантавалі шляхце: свабодныя выбары, захаванне права вета на сеймах, права адмовіцца ад паслушэнства каралю, асабістую недатыкальнасць (neminem captivabimus ), прывілеі ў кіраванні, валоданні зямлёй і ўладу над сялянствам.

Па духу яны грунтаваліся на Генрыкавых артыкулах і мелі характар фундаментальнага закона . Гэтыя законы не маглі быць зменены — яны павінны былі быць пастаяннымі. Яны забяспечвалі захаванне ранейшага парадку рэчаў, з якім пагадзілася кааліцыя магнатаў і «прыхільнікаў палітыкі суседніх дзяржаў». У выніку законы былі гарантаваныя Расіяй у 1768 годзе, а ў 1775 годзе ўсімі трыма суседнімі дзяржавамі ( Прусіяй, Аўстрыяй і Расіяй) . Кардынальныя законы былі адменены Чатырохгадовым сеймам і адноўлены ў 1793 годзе Гродзенскім соймам .

Выкананне Кардынальных законаў, як фундаментальных канстытуцыйных прынцыпаў, гарантавала захаванне знакамітай Залатой Свабоды . 

У 1768 годзе Сейм прыняў наступныя кардынальныя законы і пытанні, яны класіфікаваліся як materiae status і таму маглі быць прынятыя або змененыя толькі аднагалосным рашэннем Сейма:

 Кардынальныя законы (нязменныя) 

 Прынцып свабодных выбараў
 Прынцып свабоднага вета абмяжоўваецца дзяжаўнымі пытаннямі materii status, ранейшае права зрыва соймаў  скасоўвалася.
 Прынцып Neminem Captivabimus — асабістай недатыкальнасці шляхты
 Права адмовіцца ад паслушэнства каралю (ствараць канфедэрацыі і рокашу )
 Выключнае права шляхты займаць пасады і валодаць зямлёй
 Амаль неабмежаваная ўлада землеўладальнікаў над сялянамі (акрамя магчымасці пакарання смерцю, якая адгэтуль захоўвалася за земскім, гродскім або гарадскім судом; за забойства селяніна, учыненае са злым намерам, а не выпадкова, шляхціц павінен быў быць пакараны ў адпаведным судзе не выплатай галаўшчызны, а стратай уласнай галавы — нормы артыкула 1, раздзела 12 Трэцяга Літоўскага статута 1588 года былі распаўсюджаны на ўсю Польскую Рэспубліку)
 Унія з Літвой
 Захаванне прывілеяў Каралеўскай Прусіі
 Прынцып роўнасці — кожны шляхціч меў роўнае права на атрыманне ў спадчыну зямельных уладанняў, узнагарод, сенатарскіх і маршальскіх званняў, духоўных і свецкіх пасад, а таксама прывілеяў як гродскіх, так і нягродскіх старастаў . Гэтая роўнасць не памянлася ніякімі тытуламі  .

 Materiae status 
Materiae status ( лац.: дзяржаўныя справы ) — законы, якія маглі быць зменены толькі са згоды ўсіх паслоў парламента.

 Змена і павышэнне падаткаў
 Пашырэнне вайска
 Заключэнне саюзаў і гандлёвых пагадненняў
 Абвяшчэнне вайны і заключэнне міру
 Манетарныя пытанні
 Змены ў парадку склікання і правядзення соймаў і соймікаў
 Скліканне паспалітага рушання
 Змены і стварэнне новых урадаў
 Выдача індэгінату - шляхецтва замежнікам

Іншыя пытанні былі класіфікаваны як эканамічныя пытанні, якія вырашаліся большасцю галасоў.

 1775 год 
Кардынальныя законы абмяркоўваліся на сейме ў 1775 годзе. Іх новая рэдакцыя ў артыкуле 2 пацвердзіла рэдакцыю 1768 года з некаторымі зменамі, такімі як стварэнне Пастаяннай рады

У студзені 1791 года Вялікі сейм прыняў трэцяе выданне «Кардынальных законаў», адхіліўшы ў артыкуле 7 іх царскую гарантыю: «Любая замежная гарантыя польскай ўлады, якая супярэчыць незалежнасці Рэчы Паспалітай і зневажае яе самаўладнасць, з'яўляецца і будзе назаўжды несапраўднай, і мы гарантуем гэтым кардынальным законам, што ніякая падобная не можа быць прапанавана і прынята нікім у Рэчы Паспалітай пад якой бы там ні было падставай».  Сейм скасаваў Пастаянную раду двума гадамі раней, 21 студзеня 1789 года Артыкул 11 лічыцца пачаткам законаў, якія гарантуюць свабоду слова ў Польшчы і іншых краінах былой Рэчы Паспалітай     .

 1793 год 
Сойм 1793 года ў значнай ступені адхіліў змены, зробленыя Вялікім соймам, і аднавіў папярэдні стан рэчаў.

 Зноскі 

 Бібліяграфія 

 J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, wyd. 4, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 1998

 Знешнія спасылкі 

 Кароткі змест Законаў 1768 года.
 Кардынальныя законы і статус Materiae: 1 , 2 , 3 , 4 
 Уладзіслаў Канапчынскі, Liberum Veto 1918, с. 415 – 420.
Катэгорыя:Права Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі