Беларускія лагеры для перамешчаных асоб

Беларускія лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны — умоўная назва групы лагераў для перамешчаных асоб (DP camps) у пасляваеннай Германіі і Аўстрыі (1945—пачатак 1950-х), дзе ў розныя перыяды існавалі арганізаваныя беларускія супольнасці (у тым ліку з уласнымі школамі, гурткамі, скаўцкімі адзінкамі, царкоўным жыццём, друкаванымі органамі і г.д.). У беларускіх эміграцыйных крыніцах такія цэнтры часта называліся «беларускімі лагерамі», хоць адміністрацыйна яны маглі быць шматнацыянальнымі і падпарадкоўваліся акупацыйным уладам і міжнародным арганізацыям дапамогі.

Пасля 1945 года значная частка беларусаў апынулася ў Заходняй Еўропе як былыя вязні, прымусовыя работнікі, былыя калабаранты, уцекачы і іншыя катэгорыі асоб, якія не маглі або не хацелі вяртацца. Найбольшая канцэнтрацыя беларускіх лагераў і груп зафіксаваная ў амерыканскай і брытанскай зонах акупацыі ў Германіі, а таксама ў асобных пунктах у Аўстрыі.

 Агульны кантэкст 

Лагеры для перамешчаных асоб у Заходняй Еўропе ствараліся для часовага размяшчэння мільёнаў чалавек, якія пасля вайны апынуліся па-за межамі сваіх даваенных месцаў жыхарства. У 1945—1947 гадах значную ролю ў арганізацыі дапамогі і кіраванні сеткай лагераў адыгрывала Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый (UNRRA) пры ААН, а з 1947 года — Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў () і іншыя структуры міжнароднай пасляваеннай дапамогіUnited States Holocaust Memorial Museum. Displaced Persons / DP camps (электронны рэсурс)..

Беларусы ўваходзілі ў шырэйшую групу перамешчаных асоб з Усходняй Еўропы і звычайна знаходзіліся ў лагерах побач з украінцамі, рускімі, палякамі і іншымі. У частцы лагераў у Германіі і Аўстрыі развіваліся адукацыйныя і культурныя ініцыятывы, грамадскія арганізацыі і друк, што спрыяла фармаванню арганізаванай беларускай дыяспары.

 Размяшчэнне і колькасць 
У 1945 годзе былі створаны першапачаткова тры беларускія лагеры:
 Рэгенсбург (Амерыканская зона акупацыі Германіі);
 Ватэнштэт (Брытанская зона акупацыі Германіі);
 Гослар (Брытанская зона акупацыі Германіі).

Пазней дзейнічала яшчэ каля дваццаці беларускіх лагераў у Заходняй Германіі і некалькі ў Аўстрыі. Агулам у беларускіх лагерах налічвалася каля дзвюх тысяч беларусаў.

 Адміністрацыя і прававы статус 
Беларускія лагеры мелі ўласную адміністрацыю; на іх не распаўсюджвалася юрысдыкцыя нямецкіх улад. Кіраванне і ўнутранае жыццё лагераў у значнай ступені каардынавалася праз нацыянальныя камітэты перамешчаных асоб.

 Адукацыя і культура 
Пад кіраўніцтвам нацыянальных камітэтаў была створана адукацыйна-асветная сістэма (ад садкоў да гімназій і прафесійных курсаў). З беларускім лагерным асяроддзем звязваюць дзейнасць Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы (1945—1950). Пры лагерах існавалі арганізацыі (Ліга беларускіх палітычных вязняў у Нямеччыне, Задзіночанне беларускіх ветэранаў, Беларускае студэнцкае згуртаванне, Аб’яднанне беларускіх лекараў на чужыне) і выходзіла амаль 20 перыядычных выданняў (газеты «Бацькаўшчына», «Шляхам жыцця», часопіс «Зважай» і інш.).

 Асноўныя беларускія лагеры 
Ніжэй падаецца пералік лагераў і пунктаў, якія ў беларускіх крыніцах і даследаваннях згадваюцца як цэнтры беларускай DP-супольнасці. Звесткі пра зоны акупацыі пададзены на падставе геаграфічнага размяшчэння.

+ Лагеры для перамешчаных асоб з беларускімі супольнасцямі Назва лагера Месцазнаходжанне Зона акупацыі Час існавання (бел. група) Асаблівасці і арганізацыі Алендорф Алендорф, Гесэн, Германія Амерыканская 1946—1947 Дзейнічала пачатковая школа і 5-ы Сцяг ЗБСЧ. Летам 1947 года група пераехала ў Мэнхенгоф. Альтэнштат Альтэнштат, Гесэн, Германія Амерыканская 1949 Пачатковая школа працягнула працу пасля пераезду з Мэнхенгофа. Летам 1949 года беларуская група перавезена ў Розенгайм. Бакнанг каля Штутгарта, Бадэн-Вюртэмберг, Германія Амерыканская 1949—1950 Створаны пасля перасялення беларускіх груп з лагераў Гібельштат і Міхельсдорф, аб'ядналіся перавезеныя з мінулых лагераў дзіцячыя сады, пачатковыя школы і гімназіі. Ключавы адукацыйны пункт позняга перыяду. Віндзішбергердорф раён горада Кам, акруга Верхні Пфальц, Баварыя, Германія Амерыканская 1947—1949 Дзейнічалі праваслаўная царква, дзіцячы сад, пачатковая школа, школа для непісьменных дарослых, 6-ы Сцяг ЗБСЧ, курсы шыцця і крою, курсы англійскай мовы. 1 кастрычніка 1948 г. разам з перасяленцамі з Міхельсдорфа сюды пераехала Беларуская гімназія імя Янкі Купалы. Тут было створана Жыровіцкае праваслаўнае брацтва, якое дзейнічала ў напрамку стварэння аўтакефальнай беларускай царквы. 15 чэрвеня 1949 беларуская група пераведзена ў Розенгайм. Гібельштат Гібельштат, Баварыя, Германія Амерыканская 1948—1949 Разам з перасяленцамі з лагера Майнлойс сюды пераехалі дзіцячы садок і пачатковая школа. У пачатку 1948/49 навучальнага года адчынена беларуская гімназія. Летам 1949 года беларуская група перавезена ў Бакнанг. Кірхшлаг Кірхшлаг, Верхняя Аўстрыя, Аўстрыя Амерыканская (?) 1945—1951 Згадваецца ў пераліку беларускіх школьных і эміграцыйных цэнтраў. Майнлойс каля Кульмбаха, Верхняя Франконія, Баварыя, Германія Амерыканская 1947—1948 Спачатку лагер складаўся пераважна з рускіх, з невялікай колькасцю беларусаў. Пасля пераезду сюды летам 1947 года лагера Херэнберг беларусы сталі складаць большасць насельніцтва. З лагера Херэнберг сюды пераехала пачатковая школа і 4-ы Сцяг ЗБСЧ. Пачалі дзейнічаць дзіцячы сад і майстроўня беларускага мастацкага рамяства «Раніца». Адносіны беларускай групы з рускімі былі напружанымі. Вясной 1948 года беларуская група перавезена ў Гібельштат. Мэнхенгоф каля Каселя, Гесэн, Германія Амерыканская 1947—1949 Дзейнічала пачатковая школа і 5-ы Сцяг ЗБСЧ. Вясной 1949 году беларуская група была перавезена ў Альтэнштат. Мітэнвальд пры возеры Лютэнзэ, каля горада Мітэнвальд, Баварыя, Германія Амерыканская да 1949 Мяшаны лагер, колькасна пераважалі рускія. Дзейнічалі дзіцячы сад, пачатковая школа, 3-ці Сцяг ЗБСЧ. Дзейнась скаўтаў выклікала напружаныя адносіны паміж беларускай і рускай групамі. У 1948 годзе быў усталяваны помнік ў гонар Слуцкіх паўстанцаў. Міхельсдорф раён горада Кам, акруга Верхні Пфальц, Баварыя, Германія Амерыканская 1946—1949 Сюды былі пераведзены беларусы з Рэгенсбурга разам з установамі: дзіцячым садком, пачатковай школай, гімназіяй, скаўцкім Сцягам. Дзейнічала праваслаўная царква. Закрыты ў 1949 (перавод у Бакнанг). Остэргофен Остэргофен, Баварыя, Германія Амерыканская 1946—1949 Створаны з перасяленцаў з іншанацыянальных лагераў, змяшчаў больш за 400 беларусаў. Дзейнічалі дзіцячы сад, пачатковая школа, гімназія, школа для непісьменных дарослых, курсы англійскай мовы, драматычная студыя. Працавала праваслаўная царква ў юрысдыкцыі «зарубежнай» царквы. Дзейнічалі 2-гі Сцяг ЗБСЧ, Беларускі нацыянальны цэнтр, Беларускі нацыянальны камітэт, Беларускі цэнтральны камітэт, Задзіночанне беларускіх ветэранаў, Беларускае жаночае згуртаванне. Выходзілі газеты «Бацькаўшчына», «Сакавік», «Рух». Месца з’ездаў моладзевых арганізацый. Розенгайм Розенгайм, Баварыя, Германія Амерыканская 1949—1950 Адзін з позніх цэнтраў, куды перасялілі людзей з Віндзішбергердорфа, Остэргофена, Альтэнштата і Шляйсгайма. Звязаны з апошнім этапам дзейнасці Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы. У лагеры працавалі дзіцячы сад, пачатковая школа, школа для непісьменных дарослых, курсы англійскай мовы. Дзейнічаў 6-ы Сцяг ЗБСЧ. У лагеры былі дзве праваслаўныя царквы, названыя ў гонар св. Мікалая Цудатворцы, адна — у юрысдыкцыі «зарубежнай» царквы, другая — у юрысдыкцыі БАПЦ. Рыд (лагер 701-А) Рыд-ім-Інкрайс, Верхняя Аўстрыя, Аўстрыя Амерыканская да 1949 Дзейнічала пачатковая школа і школа для непісьменных дарослых. Рэгенсбург селішча Гангофэр, Рэгенсбург, Баварыя, Германія Амерыканская 1945—1946 Адзін з ранніх цэнтраў. Быў створаны ў селішчы Гангофэр з усіх зарэгістраваных у Беларускім нацыянальным камітэце беларусаў. Першапачаткова налічваў 390 жыхароў. У лагеры былі створаны Беларуская гімназія імя Янкі Купалы, пачатковая школа, курсы англійскай мовы, шафёрскія курсы. Жыхары лагеру збудавалі сцэну, на якой ладзілі тэатральныя паказы і канцэрты. У лагеры дзейнічала тэатральная і балетная групы, жаночы ансамбль песні. У лагеры дзейнічала праваслаўная царква прападобнай Ефрасінні Полацкай. Тут адбыўся з'езд беларускіх праваслаўных вернікаў для супраціву пераходу епіскапата БАПЦ ў склад «зарубежнай» царквы, створана Беларускае праваслаўнае аб’яднанне. Пазней жыхароў перасялілі ў Міхельсдорф. Тырсгайм Тырсгайм, акруга Верхняя Франконія, Баварыя, Германія Амерыканская ? У лагеры пражывала беларускае духавенства і члены іх сямей. Пад кіраўніцтвам епіскапа Афанасія выдаваўся часопіс «Беларускі Царкоўны Голас». Фогэнштраўс Фогэнштраўс, акруга Верхні Пфальц, Баварыя, Германія Амерыканская 1946—1947 Створаны з перавезеных сюды беларусаў з лагеру Вайдэн, налічваў каля 300 жыхароў. У лагеры былі дзіцячы сад і пачатковая школа. Лагер ліквідаваны ў лістападзе 1947 года, адна частка жыхароў перавезена ў Віндзішбергердорф, другая — у Мітэнвальд. Херэнберг Херэнберг, Бадэн-Вюртэмберг, Германія Амерыканская 1946—1947 Створаны пасля таго як каля 300 беларусаў з польскіх лагераў у Васэральфінген, Гайльброн і Інгальштат перавезлі спачатку ва ўкраінскі лагер Этлінген, а неўзабаве ў асобны беларускі лагер у Херэнбергу. Дзейнічала пачатковая школа. Тут быў створаны 4-ы Сцяг ЗБСЧ. Жыхары правезены ў лагер Майнлойс летам 1947 года. Шляйсгайм каля Мюнхена, Баварыя, Германія Амерыканская да 1949 У змяшаным лагеры знаходзілася 128 беларусаў. Дзейнічалі дзіцячы сад і пачатковая школа. Летам 1949 года жыхары перавезены ў Розенгайм. Варберг Варберг, Гельмштэдт, Ніжняя Саксонія, Германія Брытанская да 1947 Дзейнічала пачатковая школа, скаўцкі звяз, беларускія культурныя і моладзевыя ініцыятывы. Пасля ліквідацыі лагера жыхары перавезены ў Рынгэльгайм. Ватэнштэт раён горада Зальцгітэр, каля Браўншвайга, Ніжняя Саксонія, Германія Брытанская 1945—1950 Адзін з галоўных цэнтраў у брытанскай зоне. У часе заснавання лагера тут было каля 50 беларусаў, у пачатку 1947 года — 568, у пачатку 1948 года — 716. У лагеры дзейчнічалі царква і касцёл. У лагеры працавалі дзіцячы сад, пачатковая школа, гімназія імя Максіма Багдановіча, школа для непісьменных дарослых, мастацкая школа, шафёрская школа, аматарскі тэатр, хор, танцавальныя гурткі, спартыўнае аб'яднанне, майстэрні (шавецкая, сталярная, гадзіннікавая, мастацкая, электраварштат, кравецкія мужчынская і жаночая), курсы англійскай мовы, курсы пісання на пішучай машынцы. У лагеры выдавалася газета «Шляхам Жыцьця», існавала выдавецкая суполка «Заранка». Гановер Гановер, Ніжняя Саксонія, Германія Брытанская да 1950 Вялікая беларуская група існавала ў межах украінскага лагера «Лысенка» (у пяцітысячным лагеры было каля 600-700 беларусаў). Спачатку беларускія святары час ад часу наведвалі Гановер і ладзілі набажэнствы з пропаведзямі на беларускай мове, пазней у лагеры з'явілася свая беларуская царква. Таксама ў лагеры з'явілася пачатковая школа, якая працавала ў 2-ю змену (пасля заканчэння працы ўкраінскай гімназіі). У лагеры дзейнічаў скаўцкі звяз. Гослар Гослар (Рамельсберг), Ніжняя Саксонія, Германія Брытанская 1945—1947 Адзін з першых лагераў, заснаваны летам 1945 года. У лагеры працавалі пачатковая школа, швейная майстэрня, гурток для вывучэння англійскай мовы. У лютым 1946 года адбываліся рэпрэсіўныя дзеянні і выдача часткі людзей савецкай місіі рэпатрыяцыі пры ўдзеле брытанцаў. Рынгэльгайм Рынгэльгайм, Ніжняя Саксонія, Германія Брытанская да 1947 Першапачаткова — рускі лагер. Беларусы былі перавезены сюды з Варберга, адносіны беларускай групы з рускімі былі напружанымі. Мясцовы камендант быў супраць існавання беларускай школы і пагадзіўся толькі на выкладанне беларускай мовы для беларускіх дзяцей па-за нармальнымі гадзінамі працы школы. У выніку скаргі да IRO было вырашана, што да абеду будзе працаваць руская школа, а пасля абеду — беларуская. Кіраўніцтва лагера перашкаджала працы скаўцкага звязу, але нягледзячы на гэта ён праіснаваў да ліквідацыі лагера. Пасля ліквідацыі лагера ў 1947 годзе беларусаў перасялілі ў Ватэнштэт.

 Гл. таксама 
 Перамешчаная асоба
 Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны
 Беларуская гімназія імя Янкі Купалы
 Беларуская школьная адукацыя за межамі Беларусі

 Зноскі 

 Літаратура 





Катэгорыя:Беларуская дыяспара
Катэгорыя:Беларусы ў Аўстрыі
Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Беларусы ў Германіі
Катэгорыя:Другая сусветная вайна
Катэгорыя:Беларускія лагеры для перамешчаных асоб