Кацярына (паэма Шаўчэнкі)

«Кацярына» () — паэма Тараса Шаўчэнкі, напісаная ў Санкт-Пецярбургу ў канцы 1838 — пачатку 1839 года. Прысвечана Васілю Жукоўскаму ў памяць пра 22 красавіка 1838 года, дзень вызвалення паэта з прыгоннай залежнасці.

 Гісторыя напісання 
Аўтограф невядомы. Тэкст датуецца прыблізна канцом 1838 — пачаткам 1839 года. Паводле ўспамінаў І. М. Сашэнкі (запісаны М. К. Чалым), Шаўчэнка працаваў над паэмай падчас іх сумеснага пражывання з 24 лістапада 1838 года па 18 лютага 1839 года на Васільеўскім востраве (4-я лінія, дом № 47) у Санкт-Пецярбургу: Шаўчэнка «то спявае, то нешта піша сабе, і ўвесь час да мяне прыліпае: „Слухай, Соха, ці будзе так добра?“ І пачынае чытаць сваю „Кацярыну“ (ён пісаў яе ў той час)».

Ускосным пацверджаннем правільнасці датавання паэмы канцом 1838 года — пачаткам 1839 года з’яўляецца выказаная літаратуразнаўцамі гіпотэза пра магчымасць сувязі паміж «Сардэшнай Аксанай» Р. Ф. Квітка-Аснаўяненкі і «Кацярынай» Шаўчэнкі. Згодна з гэтай гіпотэзай, «Сардэшная Аксана» аказала пэўны ўплыў на стварэнне і сюжэт «Кацярыны». З перапіскі Я. П. Грабёнкі з Р. Ф. Квітка-Аснаўяненкам вядома, што апошні напісаў сваё апавяданне восенню 1838 года, а ў канцы снежня 1838 года ці пачатку студзеня 1839 года Я. П. Грабёнка ўжо атрымаў яго для публікацыі ў альманаху «Ластівка», які ён у той час рыхтаваў. Менавіта ў гэты час Шаўчэнка, які дапамагаў Грабёнку рыхтаваць альманах да друку, відаць, прачытаў «Сардэшную Аксану». Уражанне ад чытання магло стаць непасрэдным творчым імпульсам да напісання «Кацярыны» (супадзенне асобных дэталяў і сітуацый у абодвух творах пацвярджае гэтае меркаванне). Паказанні Шаўчэнкі падчас допыту ў III аддзеле 21 красавіка 1847 года, падчас якога ён назваў «Кацярыну» сваім першым творам, былі абвергнуты самім паэтам у аўтабіяграфіі, дзе ён адзначыў, што з першых сваіх паэтычных спроб ён апублікаваў толькі «».

Найранейшы вядомы тэкст — фрагменты (усяго 70 радкоў), адкінутыя Шаўчэнкам, відаць, падчас падрыхтоўкі паэмы да друку і перапісаныя з невядомай крыніцы, якія ўключаны ў спіс невядомай рукі ў рукапісным «Кабзары» 1860 года, што належаў І. П. Леўчанку. «Кацярына» ўпершыню была апублікавана ў «Кабзары» ў 1840 годзе. У тэксце — некалькі пропускаў, пазначаных кропкамі. Іх паходжанне не высветлена. Некаторыя з гэтых пропускаў па сваім змесце не супярэчылі патрабаванням цэнзурнага статута, таму яны не павінны былі падлягаць цэнзурнаму выдаленню. З «Кабзара» 1840 года тэкст быў перадрукаваны ў «Чыгірынскім Кабзары і Гайдамаках» 1844 года з аднаўленнем радкоў 460—461 і 533, прапушчаных у першым «Кабзары».

У 1842 годзе, падчас вучобы ў Акадэміі мастацтваў, Шаўчэнка ўзнавіў вобраз гераіні паэмы на карціне «Кацярына» (алей). Пазней ён згадаў паэму «Кацярына» ў паэме «Мар’яна-манашка», у паэме «Тры гады», у апавяданні «Блізняты», цытаваў радкі з гэтага твора ў апавяданнях «Служанка» і «Музыкант», у лісце з Санкт-Пецярбурга ад 15 лістапада 1839 года да М. Г. Шаўчэнкі. Шаўчэнка пісаў пра «Кацярыну» ў лісце да Б. Ф. Залескага ад 9 кастрычніка 1854 года з Навапятроўскай фартэцыі ў сувязі з намерам Э. Жалігоўскага перакласці паэму на польскую мову.

Паэма распаўсюджвалася ў спісах пры жыцці Шаўчэнкі і пасля яго смерці. Большасць вядомых спісаў паходзіць з першага «Кабзара». Сярод іх спісы: 1849 года ў рукапісным зборніку вершаў розных аўтараў, песні і іншыя запісы на ўкраінскай і рускай мовах. Тэкст твора захаваўся ў «Кабзары» 1860 года, асобніку, які належаў паэту, а пазней М. Лазарэўскаму і Ю. Цвяткоўскаму (цяпер знаходзіцца ў Інстытуце літаратуры імя Тараса Шаўчэнкі НАН Украіны), у якім Шаўчэнка зрабіў некалькі выпраўленняў і аднавіў радкі 97—98, выдаленыя цэнзурай. У некалькіх асобніках «Кабзара» ёсць уклееныя ўрыўкі (радкі 460—467 і 533—534), надрукаваныя спецыяльна па просьбе аўтара на асобных аркушах. Газета «Літаратурная Украіна» (3 ліпеня 1962 года) упершыню апублікавала 70 невядомых радкоў паэмы, знойдзеных В. Барадзіным, са спісу І. Леўчанкі, які захоўваецца ў Цэнтральным дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва Украіны.

 Інтэртэкстуальнасць 
справа|міні|337x337пкс|Ілюстрацыя да паэмы «Кацярына», Тарас Шаўчэнка, 1842 год.
Тэма здраджанай дзяўчыны ці дзяўчыны, якая не дачакалася свайго каханага, — тыповая рамантычная драма. Сярод літаратурных папярэднікаў — еўрапейская буржуазная драма і сентыментальны раман (матыў кахання паміж панам і просталюдзінкай з трагічным фіналам), байранаўская паэма — еўрапейская і славянская (матыў кахання паміж тубылкай і замежнікам, лірызм апавядання, асаблівасці кампазіцыі і стылю). Сярод заходнееўрапейскіх пісьменнікаў творы на гэтую тэму напісалі Гётэ, С. Рычардсан (яго раман «Кларыса», які Шаўчэнка прачытаў у рускім перакладзе ў часопісе «Бібліятэка для чытання» (№ 1—7 за 1848 год), ён згадаў у апавяданні «Мастак»), Дж. Крэб, У. Уордсварт, Дж. Фос, Г.-А. Бюргер. Да яе звярталіся і рускія пісьменнікі — Карамзін, Пушкін, Баратынскі, Жукоўскі. Ва ўкраінскай літаратуры на гэтую тэму напісана апавяданне «Сардэшная Аксана» Р. Квіткі-Аснаўяненкі. Перад тым, як напісаць «Кацярыну», Шаўчэнка, магчыма, прачытаў «Бедную Лізу» М. Карамзіна і «Эду» Э. Баратынскага (апошнюю ён згадваў у апавяданні «Блізняты» разам з «Кацярынай» і «Сардэшнай Аксанай» Р. Ф. Квіткі-Аснаўяненкі). Можна заўважыць падабенства некаторых асноўных момантаў у развіцці зместу ў «Кацярыне» і апавяданні М. Карамзіна (ад’езд афіцэра-спакусніка на вайну; пазнейшая сустрэча гераіні са спакуснікам, які адракаецца ад яе; самагубства гераінь, якія тонуць у сажалцы). Генетычная сувязь паміж паэмай Шаўчэнкі і «Сардэшнай Аксанай» пацвярджаецца супадзеннем многіх сюжэтных сітуацый і дэталяў, у прыватнасці, у заключнай частцы твораў: у абодвух творах афіцэр-спакуснік выпадкова сустракае сына, пазнае яго, «дастаў грыўню, даў хлопцу» (Р. Квітка-Аснаўяненка) — «Івасю грошы дае» (Шаўчэнка), «А сам сеў у брычку і паехаў» (Р. Квітка-Аснаўяненка) — «Берлін крануўся, і Івасю пыл пакрыў» (Шаўчэнка). Але гэтыя сюжэтныя матывы выкарыстаны ў якасці асновы сюжэта толькі ў першым раздзеле паэмы і яе эпілогу; цэнтральная частка твора — крыжовы шлях Кацярыны — цалкам арыгінальная. У адрозненне ад сваіх папярэднікаў і сучаснікаў, Шаўчэнка паказаў трагедыю маці-адзіночкі як следства сацыяльных узаемаадносін у тагачасным грамадстве.

Адным з сюжэтаў рускай рамантычнай паэмы 1820-х гадоў была інтымная прыгода рускага афіцэра ў экзатычных умовах заваяваных зямель. Каханне рускага мужчыны і карэннай жанчыны — гэта матыў, які дазволіў паказаць незразумелую спантаннасць і прыгажосць пачуцця, не падпарадкаванага чалавечым забабонам і сацыяльнай легітымацыі, здольнага супраціўляцца ім: рамантычная незвычайнасць самога сутыкнення, экзатычны антураж. Гераіня — дзіця прыроды, і шчырасць яе пачуццяў, адкрытасць яе сэрца ў вачах паэта былі жаданай альтэрнатывай фармалізаваным адносінам і фальшу сацыяльнага кола, «цывілізаванага» грамадства ў цэлым. Адначасова менавіта натуральнасць такой карэннай гераіні асудзіла яе на трагедыю. У «Кацярыне» Шаўчэнкі трагічны лёс гераіні трапляе на зусім іншую гістарычную перспектыву. Свет украінскай вёскі з пункту гледжання звычаяў і этыкі яшчэ не падпарадкаваны маскоўскаму панаванню і арганічна адкідае яго. Менавіта ў гэтым і заключаецца этычны і звычаёвы сэнс перасцярогі Шаўчэнкі:

Ва ўкраінскай вёсцы дзяўчына мела вялікую волю, якая, аднак, кантралявалася строгімі патрабаваннямі да цнатлівасці, і «свае» юнакі ў асноўным уважліва ставіліся да лёсу дзяўчыны, тым больш што іх нядобры ўчынак у адносінах да дзяўчыны быў бы асуджаны грамадствам. З іншага боку, «чужынец», у дадзеным выпадку маскаль, не ведаў адказнасці за гонар дзяўчыны, жыў іншымі паняццямі і лічыў доблесцю спакусіць якую-небудзь вясковую прыгажуню. Менавіта гэта адрознівае паэму Шаўчэнкі ад усіх іншых — шматлікіх у сусветнай, асабліва рамантычнай, літаратуры твораў пра лёс дзяўчыны-ахвяры. Розніца заключаецца яшчэ і ў тым, што з вялікай паэтычнай сілай узнаўляюцца не толькі дыяпазон усіх перажыванняў гераіні, чалавечнасць яе пачуццяў, але і пакуты бацькі і маці, увесь «вясковы» кантэкст трагедыі. У гэтай шматмернасці нібыта рамантычнай калізіі — адыход Шаўчэнкі ад рамантычнага метаду інтэрпрэтацыі, адлюстраванне гераіні не як граматнай, як у творах Пушкіна і Баратынскага, а як чыста народнага персанажа, сялянскай дзяўчыны з багатай душой і пачуццёвасцю.

 Сюжэт і кампазіцыя 
Сюжэт паэмы заснаваны на хранатопе (часе-прасторы і пастаянным вобразе) шляху, прычым гэта шлях пакут, крыжовы шлях. Сюжэт уяўляе сабой паслядоўнасць сцэн, звязаных аўтарскімі апавяданнямі і лірычнымі адступленнямі, што з’яўляецца прыкметай ліра-эпічнай паэмы. Апавядальнік прысутнічае ў творы як відавочца падзей, ён глыбока спачувае горкаму лёсу гераіні, выказваючы ўласныя пачуцці. Кампазіцыя твора ўнікальная: апавядальнік коратка выкладае ўсю гісторыю кахання гераіні, нараджэння сына і яе вандровак. Апавядаючы ад трэцяй асобы, апавядальнік незаўважна пераходзіць на пазіцыю гераіні і распавядае гісторыю вачыма Кацярыны, яе «голасам», яе не вельмі прамой мовай:

Апісанні і пейзажы выконваюць важную кампазіцыйную функцыю. У прыватнасці, трэці раздзел паэмы адкрываецца начным пейзажам, які дае апавядальніку падставу аплакаць лёс гераіні. Лаканічны дыялог Кацярыны з чумакамі перадае трагедыю прыніжэння маладой маці, якая таксама ўзмацняецца яе двухсэнсоўнай пазіцыяй: здавалася б — маладая жанчына, якая вяртаецца з паломніцтва, такім чынам, ачышчаная ад грахоў, але ў сваёй самасвядомасці — грэшная «пакрытка». Чацвёрты раздзел пачынаецца з пейзажнага апісання завеі, замерзлай сажалкі. Гэтая сажалка — месца, дзе адбудзецца трагедыя, і той жа вецер змяце след памерлай гераіні. Драматызм сітуацыі выяўляецца ў фінальным лірычным маналогу, які служыць асновай гэтага эпізоду. Паэт аплаквае лёс незаконнанароджанага сына Кацярыны, пазбаўленага нават магілы маці; яго чакае сіроцтва і чалавечая пагарда. Эпілог паэмы выконвае выразную кампазіцыйную функцыю: выпадковая сустрэча бацькі-гаспадара і сына-жабрака. Бацька адракаецца ад яго назаўжды. Кожная дэталь, ёмістая і значная, перарастае ў сімвал.

 Ідэалагічны і тэматычны змест 
У паэме «Кацярына» Шаўчэнка спачатку звяртаецца да развіцця сюжэта пра пакутную жанчыну, маці-адзіночку. Паэма бытавая па тэме, эталагічная па праблематыцы, а ў аснове маральна-этычнага канфлікту ляжыць перш за ўсё спалучэнне нацыянальнага і сацыяльнага планаў. Маральна-этычны канфлікт набывае ў Шаўчэнкі выразна сацыяльныя рысы; так узнікае цэнтральная тэма яго творчасці — тэма адзінокіх матак, тэма пагарджанага кахання і мацярынства, страшнае абвінавачванне дэспатычнага грамадства. Кацярына заканчвае жыццё самагубствам. Яе смерць у канфлікце са светам падману лагічная і мастацка абумоўлена не толькі характарам гераіні і сацыяльнымі абставінамі, але і парушэннем «закона роду», вечнага маральнага імператыву, які абараняў сям’ю і новае пакаленне, а разам з імі і этнас, нацыю. Аплакваючы знявечаную кветку — маладое жыццё чыстай, прыгожай дзяўчыны, паэт узвышае русаісцкі ідэал «натуральнага чалавека», супрацьпастаўлены падманлівым каштоўнасцям цывілізацыі эксплуататараў, якую увасабляе замежны афіцэр, чалавек іншай ментальнасці, замежнай маралі. Ва ўмовах панавання ва Украіне маскоўскай бюракратыі і маскоўскага войска (пастой якога быў сапраўднай катастрофай для ўкраінскай вёскі), галоўны матыў — «…ды не з маскалямі…» — сам па сабе набыў шырокі сэнс, і лёс загубленай Кацярыны ў вачах пакаленняў чытачоў пачаў сімвалізаваць лёс зруйнаванай Украіны.

 Асаблівасці стылю 
У паэме акрэсліваецца чыста індывідуальны сінтэз асветніцкага рэалізму (зададзены, павучальны характар сюжэта, зварот апавядання да слухачоў, рэалістычная тыповасць канфлікту і мастацкія дэталі народнай маралі і псіхалогіі), сентыменталізму (ідэалізацыя гераіні, экспрэсіўнае захапленне і эмацыянальнасць аўтара), рамантызму (сюжэт грунтуецца на нетыповым выпадку выгнання бацькамі зняслаўленай дачкі; адназначная палярызацыя персанажаў, аднамернасць характару гераіні, трагічная развязка, стыль рамантычнай «байранаўскай» паэмы і г.д.) Паэтыка гэтага ранняга твора вылучаецца дасканалым спалучэннем чыста фальклорных рыс з літаратурна-рамантычнымі, а таксама тонкім рэалістычным назіраннем за дэталямі і іх лаканічным адборам і лаканізмам.

 Мастацкія інтэрпрэтацыі 

 Першай пастаноўкай «Кацярыны» стала п’еса-опера С. Карпенкі «Кацярына Шаўчэнкава» (1860).
 У 1862 годзе Паўлін Свянціцкі напісаў аднайменную драму паводле паэмы Шаўчэнкі «Кацярына» (яна была апублікавана ў 1868—1867 гадах).
 Сюжэт паэмы лёг у аснову оперы «Кацярына» ўкраінскага кампазітара М. Аркаса (прэм’ера — 1899 год).
 Першым фільмам паводле твораў Шаўчэнкі стала «Кацярына» (1911).
 Жывапісны вобраз Кацярыны стварылі мастакі П. Мартыновіч (1876), А. Манастырскі (1913), Ф. Крычэўскі (цыкл карцін паводле паэмы, у прыватнасці «Кацярына марыць» і «Кацярына ў роспачы», 1937—1940), К. Трахіменка (1939, 1954), М. Дэрэгус (1937, 1956, 1963), І. Іжакевіч, Ф. Канавалюк, Ю. Баланоўскі і іншыя.
 Скульптурны вобраз Кацярыны быў створаны М. Манізерам у дэталі помніка Тарасу Шаўчэнку ў Харкаве (1935).
 У легендзе «Дума пра Тараса» са зборніка «Кветка папараці» (1990) украінскага пісьменніка Леаніда Паўленкі русалка Кацярына помсціць маскалю, залашчыўшы яго да смерці, і вырастае яварыцай каля дома Тараса Шаўчэнкі ў Морынцах, дзе жыве яе сын Іван.
 Прэм’ера спектакля «Кацярына» адбылася 15 снежня 2012 года ў тэатры імя Марыі Занькавецкай. Рэжысёр — Багдан Рэўкевіч15 грудня 2012 року відбулася прем'єра вистави «Катерина» в Театрі імені Марії Заньковецької  Режисер-постановник — Богдан Ревкевич .
 У 2014 годзе маладая ўкраінская рэжысёрка Наталля Ноенка паводле паэмы Тараса Шаўчэнкі «Кацярына» зняла кароткаметражны мастацкі фільм (працягласць: 20 хвілін) «…казка пра Кацярыну».
 23 жніўня 2015 года на фестывалі «She.Fest» адбылася прэм’ера аднаактовага тэатральнага спектакля паводле паэмы «Кацярына» тэатра «Чэсны» (тэатральны цэнтр «Пасіка» Кіева-Магілянскай акадэміі); рэжысёр — Кацярына ЧэпураУ Моринцях прогримів другий Ше. Fest (ФОТО)  Прочерк. 25.08.2015.
 У 2016 годзе тэлекампанія «Sisters Production» замовіла тэлеканалу «1+1» здымкі 4-серыйнага серыяла «Кацярына» — сучаснай меладрамы паводле паэмы Тараса Шаўчэнкі. Аўтарам ідэі і сцэнарыя з’яўляецца Андрэй Какацюха, рэжысёрам карціны — Андрэй Тымчанка, прадзюсарамі серыяла з’яўляюцца Аляксандр Ткачэнка, Алена Васільева, Вікторыя Забулонская, Марына Гарадзецкая. Галоўныя ролі выканалі народныя артысты Украіны Наталля Сумская і Анатолій Хасцікаеў, а таксама акцёры, вядомыя гледачам тэлеканала «1+1»: Валерыя Ходас, Марк Дробат, Дзмітрый Сова, Вольга Грышына, Дар’я Трэгубава. Першы эфір тэлесерыяла адбыўся 26 лістапада 2016 года.
 У 2018 годзе выдавецтва «Основи» выпусціла падарункавае выданне паэмы Шаўчэнкі «Кацярына» на ўкраінскай і англійскай мовах (пераклад Джона Уіра) з ілюстрацыямі Міколы Талмачова.

alt=З вистави «Катерина» Чесного театру, режисер Катерина Чепура (2015 рік)|справа|міні|337x337пкс|Паводле п’есы «Кацярына» тэатра «Чэсны», пастаўленая Кацярынай Чэпурай (2015).

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Дзюба І. «Кобзар» // Тарас Шевченко. Життя і творчість. — К., 2008. — С. 102—105.
 Івакін Ю. О., Смілянська В. Л. Тарас Шевченко // Історія української літератури XIX століття. Книга друга. — К.: Либідь, 1996. — С. 108—109.
 Зайцев П. Життя Тараса Шевченка. Нью-Йорк — Париж — Мюнхен, 1955. — С. 82.
 Стеценко Л. Ф. Поема «Катерина» // Збірник праць четвертої наукової шевченківської конференції, К., 1956.
 Стеценко Л. Ф. «Катерина» // Шевченківський словник. Том перший. — К., 1976. — С. 283—284.

 Спасылкі 
 «Катерина» ў «Ізборнику» 
 «Кацярына» ў беларускім перакладзе Янкі Купалы

Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта