Дрыгва (аповесць)

«Дрыгва́» — гістарычная аповесць класіка беларускай літаратуры Якуба Коласа, напісаная ў 1932—1933 гадах і ўпершыню выдадзеная ў 1934 годзе. Твор, заснаваны на рэальных падзеях, апісвае савецка-польскую вайну 1919—1920 гадоў на тэрыторыі беларускага Палесся. Галоўны герой твора — дзед Талаш, прататыпам якога стаў рэальны ўдзельнік партызанскага руху Васіль Ісакавіч Талаш.

 Гісторыя стварэння 
Штуршком для напісання аповесці стала навуковая экспедыцыя Усесаюзнай, Украінскай і Беларускай акадэмій навук для вывучэння Палесся, наладжаная летам 1932 года. Адзін з удзельнікаў экспедыцыі сустрэў старога партызана Васіля Талаша і запісаў яго ўспаміны пра баявую дзейнасць падчас польскай акупацыі. Сшытак з гэтымі запісамі зацікавіў кіраўніка экспедыцыі ад Беларускай акадэміі навук Васіля Шчарбакова, які перадаў матэрыялы Якубу Коласу.

Пісьменнік пачаў працу над творам у канцы 1932 года, не будучы асабіста знаёмым з прататыпам. У лістах да рускага паэта Сяргея Гарадзецкага Якуб Колас паведамляў пра ход працы, адзначаючы, што пісаць даводзілася часта «на хаду». Існаваў пэўны тэрмін здачы рукапісу — не пазней за 10 лістапада 1933 года. Аповесць была завершана ў канцы 1933 года (верагодна, у лістападзе) і ў наступным месяцы адпраўлена ў друк.

Аўтар ставіў перад сабой задачу паказаць ідэалагічную эвалюцыю галоўнага героя, як непісьменны паляшук пад уплывам жорсткай палітыкі акупантаў і дзейнасці бальшавікоў ператвараецца ў свядомага змагара. Пры апісанні прыроды і побыту Якуб Колас абапіраўся на ўласныя ўспаміны і ўяўленне пра Палессе, выкарыстоўваючы тапонімы з ваколіц Люсіна (Целяшоў дуб, Яшукова гара), знаёмыя яму па ранейшых творах «У палескай глушы» і «У глыбі Палесся».

 Сюжэт і асноўныя вобразы 
Дзеянне адбываецца на Палессі падчас польскай інтэрвенцыі. У цэнтры твора — вобраз простага беларускага селяніна дзеда Талаша (у аповесці ён названы Рыгорам), які ў немаладыя гады ўзначальвае партызанскі атрад для барацьбы з польскімі войскамі. Як паляшук, паляўнічы і рыбалоў, ён выдатна ведае мясцовыя лясы і балоты, што дапамагае яму праявіць камандзірскія здольнасці. Пры гэтым на першым плане для героя застаецца клопат пра людзей і агульную справу.

Сюжэт насычаны прыгодніцкімі элементамі, такімі як пераапрананні герояў (узводны Букрэй у вобразе «маладзіцы», разведчык Марка Балук у выглядзе жабрака, сам Талаш у воўчай скуры). У аповесці часта выкарыстоўваюцца таямнічыя абставіны, напрыклад, дзейнасць падпольшчыка па мянушцы «Нявідны». Дынамічнае развіццё падзей трымае чытача ў напружанні.

Пасля выхаду кнігі ў 1934 годзе адбылася сустрэча аўтара з Васілём Талашом у Мінску. Прататып крытыкаваў пісьменніка за некаторыя недакладнасці: змену імя (Рыгор замест Васіля), блытаніну з імёнамі сыноў і колькасцю канваіраў пры ўцёках (у кнізе іх трое, у рэальнасці — пяць). Васіль Талаш яшчэ да выхаду аповесці быў вядомай асобай: у 1927 годзе яму была прызначана персанальная пенсія, а ў 1928 годзе ён быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга.

 Выданні і пераклады 
Аповесць «Дрыгва» ўпершыню выйшла асобным выданнем у 1934 годзе. У 1930-я гады яна перавыдавалася тройчы: у 1935, 1936 і 1937 гадах. Пры падрыхтоўцы перавыданняў аўтар уносіў праўкі ў тэкст. У прыватнасці, у выданні 1936 года былі скарочаны ўрыўкі, якія тычыліся пытанняў беларускага і польскага адраджэння і адносін да бальшавікоў.

Аповесць актыўна перакладалася на іншыя мовы. На рускую мову твор пераклаў М. Хаванскі. Праца над перакладам вялася паралельна з выхадам арыгінала і была завершана ў сакавіку 1934 года.
На польскую мову аповесць пераклала Ядвіга Машынская-Гельтман. Кніга пад назвай «Mokradla» была выдадзена ў 1936 годзе ў Аддзелам нацменшасцей пры ЦВК БССР у Мінску накладам 2685 асобнікаў. У Польшчы твор быў выдадзены толькі ў 1951 годзе пад назвай «Trzesawisko».

Варта адзначыць, што назву «Дрыгва» да Якуба Коласа ўжо выкарыстоўвалі іншыя беларускія пісьменнікі: Францішак Аляхновіч (драматычны эскіз, 1925) і Ілья Гурскі (п’еса, 1928).

 У культуры 
Па матывах аповесці Якуб Колас напісаў п'есу «У пушчах Палесся» (1937). У 1939 годзе кампазітар Анатоль Багатыроў стварыў паводле яе аднайменную оперу, што спрыяла яшчэ большай папулярнасці літаратурнай першакрыніцы і яго галоўнага героя.

Героі аповесці Дзед Талаш і яго сын Панас увасоблены ў адной са скульптурных груп помніка Якубу Коласу ў Мінску (скульптар З. І. Азгур, 1972).

 Крыніцы 

 Літаратура 


Катэгорыя:Аповесці Якуба Коласа
Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове
Катэгорыя:Творы 1933 года
Катэгорыя:Кнігі 1934 года
Катэгорыя:Кнігі пра савецка-польскую вайну