Эля Савікоўскі

Эля Савікоўскі або Ілья Якаўлевіч Савікоўскі () — яўрэйскі паэт, драматург і кампазітар. Пісаў на ідышы і іўрыце.

 Біяграфія 
Нарадзіўся ў мястэчку Палонка Навагрудскага павета Мінскай губерні (цяпер — Баранавіцкі раён Брэсцкай вобласці). Яго бацька Якаў быў бухгалтарам і навучыў бухгалтэрыі сына. Маці Лія была з заможнай сям’і. Але бацька ўклаў грошы з матчынага пасагу ў прадпрыемства, якое збанкрутавала, і сям’я засталася без сродкаў. У Якава і Ліі было шасцёра дзяцей. Праз безграшоўе не было магчымасці аддаць Элю ў гімназію, ён скончыў толькі пачатковую школу. Але, дзякуючы самаадукацыі, вывучыў іўрыт і нямецкую мову, няблага ведаў лаціну.

У 1907 годзе Эля пераехаў у Варшаву да сваякоў, зарабляў урокамі іўрыта. У Варшаве зблізіўся з класікам яўрэйскай літаратуры, паэтам Іцхокам-Лейбушам Перэцам.

У 1913 годзе Савікоўскі перанёс цяжкую аперацыю на страўніку, у тым самым годзе вярнуўся ў Баранавічы да бацькоў, працаваў бухгалтарам.
міні|Эля Савікоўскі ў маладосці.
У 1915—1918 гадах жыў у Вільні, займаўся журналістыкай і літаратурай. Працаваў у дзіцячым часопісе «» («Зялёныя дрэвы»).

У 1919 годзе пераехаў у Мінск. Працаваў у беларускіх яўрэйскіх выданнях: сакратаром рэдакцыі ў «Фарн фолк» (сіянісцкая газета, выдавалася ў 1919—1920), загадчыкам аддзела навін у газетах «Дэр Штэрн» і «Дэр векер». Стаў сябрам Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў. Вершы таго часу вылучаліся імкненнем аўтара асвятліць усю разнастайнасць жыцця. У іх адчуваўся ўплыў футурызму і сімвалізму. У Савікоўскага былі выдатныя музычныя здольнасці. Ён з лёгкасцю перакладаў свае паэтычныя радкі на мелодыі. Яго песні часта выконваліся на школьных і аматарскіх вечарах. Нават прафесійныя спевакі мелі ў рэпертуары песні Савікоўскага.
У 1920 годзе ажаніўся з Гіндай Эпштэйн. У іх нарадзіліся двое дзяцей, Зяма (1921) і Лія (1927).

У 1930 годзе Савікоўскі паступіў у Беларускую кансерваторыю на кампазітарскае аддзяленне. У адзін час з ім вучыўся кампазітар Анатоль Багатыроў. Ён не раз казаў унучцы Савікоўскага Элі пра талент дзядулі, калі сам выкладаў у яе ў кансерваторыі. Аднак вучобу Савікоўскаму давялося пакінуць, бо неабходна было ўтрымліваць сям’ю.

У сярэдзіне 1930-х гадоў, пасля настойлівых просьбаў жонкі, Савікоўскі пакінуў рэдакцыйную працу і перастаў публікавацца. Магчыма, гэта дапамагло яму пазбегнуць сталінскіх рэпрэсій, у выніку якіх загінулі амаль усе беларускія і яўрэйскія пісьменнікі таго часу.
міні|Эля і Гінда Савікоўскія.
Калі Ізі Харык, галоўны рэдактар ​​часопіса «Штэрн», прасіў у Савікоўскага вершы для часопіса, той адказваў:

— З часам я прынясу іх.

А калі Савікоўскаму раілі:

— Гвалт! Чаму вы не прыносіце ў «Штэрн» вашыя вершы? Харык іх абавязкова апублікуе.

На гэта ён адказваў:

— Вось таму я іх не прыношу. Харык жа не зможа мне адмовіць, нават калі вершы будуць слабыя. Не хачу я выкарыстоўваць такія магчымасці, а для заробку гэта мне не патрэбна. Паэзія ніколі не была для мяне сродкам здабыцця матэрыяльных выгод. А для прэстыжу гэта мне тым больш не трэба, бо каго могуць цікавіць слабыя вершы?
Ён працаваў бухгалтарам у мінскай будаўнічай арганізацыі. У часе вайны Савікоўскі з сям’ёй быў у эвакуацыі ў Магнітагорску (Расія). Там у 1943 годзе ад анкалогіі памерла яго жонка Гінда. Брат Савікоўскага Арон з сям’ёй загінуў у Мінскім гета, сястра Пешка — у Баранавіцкім гета.

Пасля вызвалення Мінска ад нацыстаў Савікоўскага выклікалі з Магнітагорска на працу ў БССР. Ён займаў пасаду галоўнага бухгалтара прадпрыемства «Галоўмінбуд» — галоўнай падраднай арганізацыі, якая займалася аднаўленнем Мінска.

Савікоўскі цяжка перажываў згасанне ідышу — сваёй роднай мовы. Ні яго дзеці, ні ўнукі не гаварылі на ёй.

Як успамінала яго ўнучка Сафія Савікоўская: «Дзядуля з намі, унукамі, гаварыў па-руску. Мы з братам не ведаем ідыш, толькі сёе-тое разумеем. Нават сын і дачка Элі не ведалі ідыша, толькі таксама нешта разумелі. Яны размаўлялі заўсёды па-руску. З бабуляй Гіндай Эля Савікоўскі, напэўна, размаўляў па-руску… З другой жонкай Маняй дзядуля гаварыў на ідыш. На ідыш дзядуля гаварыў і з нашай мамай Рывай Сосланд, якая да шасці гадоў ці нават пазней увогуле не ведала рускай мовы. Мама чытала нам дзядулявы вершы на ідыш».

Рыва Сосланд у часе вайны была вязнем Мінскага гета, здолела вырвацца з яго, была медсястрой у партызанскім атрадзе.
міні|Зіновій Савікоўскі, сын Элі, з жонкай Рывай Сосланд.
У кватэры Савікоўскіх часта бывалі яўрэйскія пісьменнікі — Айзік Платнер, Мендл Ліўшыц, Гірш Рэлес, Цодзік Даўгапольскі. З імі Эля Якаўлевіч, вядома, размаўляў на ідышы. Гэта было адхланне. Але размовы часоў «беспачпартных валацуг» і «бязродных касмапалітаў» вяліся ціха і чутныя былі толькі ў сценах пакоя.
Як успаміналі ўнукі Савікоўскага, у Мінску 1950-х сям’я адзначала яўрэйскія традыцыйныя святы — Пасху (Пэсах), куплялі мацу — Хануку, Рош-Гашана. Дзядуля пасціўся на Ём-Кіпур. Таксама Савікоўскі расказваў унукам пра старажытную яўрэйскую гісторыю, выхад яўрэяў з Егіпта і заснаванне Ізраіля. Цікавіўся і становішчам у Ізраілі сучасным: Я часта бачыла, як дзядуля слухае прыёмнік. Па вечарах. Дзядуля садзіўся на зэдлік. Прытуліцца да прымача і, скрозь шум глушылак, слухае замежныя станцыі. І, вядома, Ізраіль. Добра, што ў нас былі тоўстыя сцены. Дзядуля думаў пра Ізраіль. Але тады, у пяцідзясятыя гады, з’ехаць было немагчыма.
Пасля смерці Сталіна Савікоўскі зноў пачынае друкавацца. У 1956 годзе ён апублікаваў верш на ідышы ў польскай газеце «Фолкс-штыме» («Народны голас», № 181).

Савікоўскі пісаў і на іўрыце, але не казаў пра гэта нават сябрам-пісьменнікам. За вершы на іўрыце, асабліва падчас антысеміцкай кампаніі ў СССР у 1948—1953 гадах, можна было сесці ў турму. Унучка Сафія перадала тыя вершы Гіршу Рэлесу праз шмат гадоў пасля смерці дзеда. Зборнік вершаў Савікоўскага, складзеных на іўрыце, выпусцілі ў Мінску па ініцыятыве Сафіі Савікоўскай Вольф Рубінчык і Алесь Астравух.

У сярэдзіне 1930-х гадоў яўрэйская секцыя Саюза пісьменнікаў БССР налічвала болей як 50 творцаў. У канцы 1950-х Элі Савікоўскі і Гірш Рэлес засталіся апошнімі яўрэйскімі пісьменнікамі ў Мінску. Гірш Рэлес успамінаў:У парку ў нас была запаветная лаўка, на якой мы сустракаліся, і калі ён прыходзіў са скруткам, то я ўжо ведаў: сёння я пачую новыя песні Савікоўскага.

— Ну, праспявайце што-небудзь, — прасіў я яго.

Ён вымаў сшытак, у якім былі запісаны новыя песні. Трэба адзначыць, што ўсе свае творы ён заўсёды акуратна запісваў у сшытак.

— Адразу відаць, што вы бухгалтар, — казаў я яму.

Ён смяяўся і праціраў пры гэтым акуляры. Пасля гэтага павольна ўскладаў іх, вымаў з кішэні камертон, стукаў ім па ствале дрэва, прыкладваў да вуха, імгненне прыслухоўваўся і пачынаў спяваць сваім слабым голасам…
Памёр Элі Савікоўскі ў 1959 годзе ў Мінску.

 Творчасць 
міні|Эля Савікоўскі. «Зямля». П’еса ў 3-х актах. Менск, 1929.
Першыя вершы апублікаваў у 1914 годзе ў тыднёвіках «Erev shabes» (Варшава) і «Dos vort» (Санкт-Пецярбург).

Пазней яго паэзія друкавалася ў мінскіх выданнях «Дэр юнгер піянер», «Дэр Штэрн», «Дэр векер», у анталогіі «Кеп» («Галовы», была прысвечаная «ахвярам белага тэрору»).

Пісаў артыкулы і нататкі пад псеўданімамі Элісаў і Савел.

Першы зборнік вершаў «Фарместэніш» («Спаборніцтва») выдаў у Менску ў 1923 годзе. Таксама пры жыцці Савікоўскага выйшлі наступныя кнігі:

 «Аф ды вегн» («На шляхах»), 1924;
 «Фар юнге зінгер» («Для маладых спевакоў»), зборнік з 29 песень, словы і музыка Элі Савікоўскага (1928).
 «Эрдлінг» («Зямля»), п’еса (1929).
 «Папірэне тойбн» («Папяровыя галубы»), п’еса для дзяцей (1934).

Захаваліся яго апавяданні на ідышы, пісаныя ў 1940—1950 гады: «Барын і яўрэй», «З таго свету», «Жывы нябожчык», «Спявак Ізраіль». А таксама пераклад на ідыш (з рускай мовы) балады Аляксандра Пушкіна «Утопленник», вершаў М. Ісакоўскага, К. Сіманава, рускіх народных песень.

У 2008 годзе (перавыданне ў 2009 г.) у Мінску дбаннямі Вольфа Рубінчыка выйшла кніга Элі Савікоўскага на ідышы «Ліхтыкайт» («Зіхаценне»). У кнізе былі вершы Савікоўскага розных гадоў для дзяцей і дарослых, пераклад на ідыш балады Аляксандра Пушкіна «Утопленник», біяграфія Савікоўскага, успаміны пра яго.

Таксама быў выдадзены зборнік паэзіі Элі Савікоўскага на іўрыце пад назвай «Эль га-Кахавім» («Да зорак»), Мінск: «Шах-плюс», 2009.

 Крыніцы 

Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў
Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш
Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце
Катэгорыя:Яўрэйскія паэты