Ян Патоцкі

Ян Патоцкі герба Пілава, псеўданімы і крыптонімы: Graf***; M. LCJP; граф Куршан (нарадзіўся 8 сакавіка 1761 г. у Пікаве Вінніцкага павета Брацлаўскага ваяводстваDawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny, t. III, Warszawa 2002, s. 281. або ў Курылаўцыzamek-lancut.pl Objaśnienie: autorka nie rozróżnia Leżajska i Kuryłówki – to w Kuryłówce w poł. XVIII wieku powstał piękny pałac Potockich, zaś Leżajsk na tyle podupadł, że starostowie leżajscy przestali w nim zamieszkiwać., памёр 23 снежня 1815 г. ва Уладаўцы каля Пікава) — польскі раманіст, драматург (пісаў па- французску), падарожнік, палітык, гісторык, публіцыст, этнограф, адзін з першых польскіх археолагаў, даследчык славянскіх старажытнасцей, інжынер, першы польскі паветраплавальнік, кавалер Мальтыйскага ордэна, узнагароджаны Крыжам ПабожнасціPaweł Czerwiński, Zakon Maltański i stosunki jego z Polską na przestrzeni dziejów, s. 162.. Нарадзіўся на Падоллі і вырас у Францыі і Швейцарыі. Свабодна валодаў васьмю мовамі.

2015 год у Польшчы быў прысвечаны жыццю і творчасці Яна Патоцкага, бо 23 снежня адзначалася двухсотгоддзе з дня яго смерці..

 Біяграфія 
Нарадзіўся ў магнацкай сям'і. Сын Юзафа, вялікага разьбяра кароны (аднаго з лідараў Радамскай канфедэрацыі), і Тэрэзы Патоцкай, народжанай Асалінскай. У сямігадовым узросце Ян Патоцкі пакінуў радзіму. З 1773 па 1776 год ён і яго брат Северын наведвалі школы ў Лазане і Жэневе, дзе атрымалі грунтоўную адукацыю. Ён часта праводзіў час у Парыжы. Ён выдатна валодаў французскай мовай і не азнаёміўся з польскай мовай да прыбыцця ў Польшчу ў красавіку 1778 года. У тым жа годзе, у званні другога лейтэнанта аўстрыйскай арміі, ён актыўна ўдзельнічаў у Баварскай кампаніі. Лейтэнант аўстрыйскай арміі.

З 1778 года ён шмат падарожнічаў па Усходзе і Еўропе, у тым ліку ў Турцыю і Егіпет (1784), Нідэрланды (1787), Іспанію і Марока (1791), Ніжнюю Саксонію (1794) і на Каўказ (1797–1798). Ён служыў у аўстрыйскай арміі (1778) і ваяваў як рыцар Мальтыйскага ордэна (1779–1780) супраць берберскіх піратаў у Міжземным моры. Ён дакументаваў свае прыгоды ў апавяданнях (некаторыя з іх былі сабраны ў зборніку Podróże («Падарожжы»); яго апісанне падарожжа ў Турцыю і Егіпет было перакладзена на польскую мову Юліянам Урсынам Немцэвічам). Ён быў адным з першых (пачынаючы з 1782 года) даследчыкаў гісторыі і археалогіі славян, разам з Адамам Нарушэвічам, Зарыянам Даленгай-Хадакоўскім, Юзафам Максіміліянам Асалінскім і Ваўжынцам Суравецкім. Ён запісаў свае адкрыцці і думкі адносна славян у пяці тамах Recherches sur la Sarmatie («Даследаванні Сарматыі») (1789–1792) і ў Histoire primitive («Прымітыўнай гісторыі»).

У 1783 годзе ён ажаніўся з Юліяй Тэрэзай Любамірскай, вялікім маршалам кароны, спадчынніцай Ланьцута і Кшэшовіц — магчыма, самай прыгожай польскай жанчынай (памерла ў 1794 годзе). У гэтым саюзе нарадзіліся два сыны: Альфрэд Патоцкі і Артур Станіслаў Патоцкі .

У 1785 годзе ён здзейсніў марское падарожжа з Херсона праз Стамбул у Егіпет, а затым у Венецыю. Больш за два гады (1785-1787) ён прабыў у Парыжы дзякуючы Э. Любамірскай (ён пасяліўся ў яе парыжскай рэзідэнцыі). У гэты перыяд ён быў госцем у парыжскім салоне ўдавы Гельвецыя, пасябраваў з К. Ф. Вольнеем і актыўна падтрымліваў сацыяльна-палітычныя памкненні французскай буржуазіі. Восенню 1787 года ён паехаў у Нідэрланды, дзе стаў сведкам грамадзянскай вайны.

Пасля вяртання ў Польшчу (праз Вену ў сакавіку 1788 г.) ён «апрануўся ў польскае ўбранне», і дзякуючы сямейным сувязям стаў (праз некалькі месяцаў) дэпутатам Чатырохгадовага сейма ад Пазнанскага ваяводстваKalendarzyk narodowy y obcy na rok ... 1792...., Warszawa 1791, s. 314. і актывістам рэфарматарскага лагера (як адкрыты праціўнік Прусіі). У 1788 г. быў абраны з рыцарскага звання суддзёй Чатырохгадовага сеймаVolumina Legum, t. IX, Kraków 1889, s. 99. . У верасні 1788 г. ён заснаваў «Вальную друкарню», якая выдавала «Journal Hebdomadaire de la Diète» — штотыднёвыя справаздачы аб парламенцкіх дэбатах. 14 мая 1790 г. у Варшаве Патоцкі суправаджаў піянера паветраплавання Жана Бланшара ў палёце на паветраным шары, стаўшы першым палякам у гісторыі, які падняўся ў паветра. У 1789 годзе ён далучыўся да Корпуса каронных інжынераў, атрымаўшы патэнт на званне лейтэнанта, капітана. У тым жа годзе ён павялічыў колькасць салдат у корпусе, пагадзіўшыся плаціць 10 800 злотых у годMariusz Machynia, Czesław Srzednicki, Oficerowie Rzeczypospolitej Obojga Narodów 1777-1794. Spisy. T.1: Oficerowie Wojska Koronnego. Cz.2: Artyleria i wojska inżynieryjne, Kraków 1999, s. 81..

У 1792 годзе ён напісаў драму ў стылі  «Зборнік парадаў» для прыдворнай сцэны ў Ланьцуце.

У 1799 годзе ён ажаніўся са сваёй стрыечнай сястрой Канстанцыяй Патоцкай, якая была на дваццаць гадоў маладзейшая за яго. У гэтым шлюбе нарадзілася трое дзяцей: Бернард ў 1800 годзе; Ірэна ў 1803 годзе; і Тэрэза ў 1805 годзе. Іх шлюб распаўся праз некалькі гадоў.

Ён атрымаў пасаду пры двары цара Аляксандра I, у тым ліку быў прызначаны кіраўніком навуковага аддзела вялікага расійскага пасольства графа Юрыя Галоўкіна ў Кітай. У складзе пасольства было 240 чалавек, у тым ліку 40 драгунаў, 20 казакоў, ваенны аркестр і група навукоўцаў, якім было даручана праводзіць лінгвістычныя, этнаграфічныя і прыродазнаўчыя назіранні. У кастрычніку 1805 года яны прыбылі ў Кяхту на мяжы з кітайскай Манголіяй, дзе два месяцы чакалі дазволу ад кітайскіх уладаў, якія баяліся шпіянажу з боку такой вялікай місіі. 20 снежня яны зноў адправіліся ў дарогу і 2 студзеня 1806 года дасягнулі сталіцы Манголіі Ургі. З-за адмовы расійскага пасла аддаць даніну павагі прадстаўніку кітайскага імператара ва Урзе пасольства павярнула назад і 19 лютага вярнулася ў Кяхту.

Калі ён вярнуўся дадому ў 1808 годзе, яго жонка папрасіла разводу, які быў задаволены праз год. У 1815 годзе, ахоплены меланхоліяй, ён скончыў жыццё самагубствам. Сапраўдную дату смерці (23 снежня 1815 года) і месца (у яго маёнтку ва Уладоўцы) упершыню паведамілі яго біёграфы Франсуа Расэ і Дамінік Трыер у біяграфіі, апублікаванай на французскай мове ў 2004 годзе і на польскай мове ў 2006 годзе. Раней даты былі 20 лістапада, 2 снежня і 11 снежня 1815 года. Паводле біёграфаў, апошняя дата з'яўляецца правільнай, што пацвярджаецца запіскай Ігнацыя Давідоўскага, каноніка кафедральнага сабора ў Каменцы. Гэта дата паводле юліянскага календара, які дзейнічаў у гэтым рэгіёне ў той час. Паводле грыгарыянскага календара, гэта 23 снежня. Біяграфы таксама пацвярджаюць свае сцвярджэнні ўрыўкамі з мемуараў Станіслава Халанеўскага, які прыбыў на месца здарэння праз некалькі гадзін пасля смерці Патоцкага і ўбачыў яго цела. Апісанне Халанеўскага сведчыць аб тым, што Патоцкі скончыў жыццё самагубствам, стрэліўшы сабе ў твар са старога пісталета, у які ён зарадзіў свінцовую кулю. Пісталет, верагодна, выбухнуў (ён быў часткова разарваны). Патоцкі быў пахаваны 1 студзеня 1816 года (20 снежня 1815 года паводле юліянскага календара) у вестыбюлі касцёла ў Пікаве.

У 1788 годзе ён быў узнагароджаны ордэнам Белага Арла, у 1784 годзе стаў кавалерам ордэна Святога Станіслава, а ў 1802 годзе быў узнагароджаны расійскім ордэнам Святога УладзіміраKawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008, s. 242.. З 1803 года быў членам Варшаўскага таварыства сяброў навукі.

Нямецкі падарожнік і ўсходазнаўца Юліус Клапрот, разам з Патоцкім, удзельнікам місіі Юрыя Галоўкіна ў Кітай, даў назву Архіпелаг Яна Патоцкага (фр. l'Archipel de Jean Potocki, ням. Jean-Potocki-Archipel, англ. Potocki Islands) групе з васямнаццаці астравоў у Заходне-Карэйскім заліве (39–40º паўночнай шыраты, 124–125º усходняй даўгаты). Артыкул пра архіпелаг Яна Патоцкага быў апублікаваны ў 1859 годзе ў нямецкай універсальнай энцыклапедыі. Назва ўсё яшчэ выкарыстоўвалася ў 1896 годзе; яна выйшла з ужытку на пачатку 20 стагоддзя (цяперашняя назва — ).

 Манаграфічныя творы пра Патоцкага 

 Aleksander Brückner: J. hr. Potockiego prace i zasługi naukowe, Warszawa 1911
 E. Krakowski: Un Témoin de l’Europe des Lumières. le comte J. Potocki (Paryż) 1963.

 Глядзіце таксама 

 Род Патоцкіх герба Пілява

 Зноскі 

 Бібліяграфія 

 J. Potocki, Podróże. Zebrał i oprac. L. Kukulski, Warszawa 1959.
 J. Potocki, Parady. Tłum. J. Modrzejewski. Oprac. L. Kukulski, Warszawa 1966.
 R. Caillois, Dzieje człowieka i książki. Tłum. L. Kukulski, W: Odpowiedzialność i styl, Warszawa 1967.
 Władysław Kotwicz, Jan hrabia Potocki i jego podróż do Chin, Wydawnictwo Lux, Wilno 1935.
 Jean Potocki, Manuscrit trouvé à Saragosse, première édition intégrale établie par René Radrizzani, Paris, Editions José Corti, 1989.
 A. Kroh, Jan Potocki. Daleka podróż, tłum. W. Dłuski, Warszawa 2007.
 F. Rosset, D. Triaire, Jan Potocki, tłum. A. Wasilewska, Warszawa 2006 (W.A.B., 514 str., ).

 Maria E. Żółtowska: Potocki Jan h. Pilawa, krypt. i ps.: J.P., Graf von *** M.L.C.J.P.; (1762–1815). W: Polski Słownik Biograficzny. T. XXVIII/1, zeszyt 116. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź, 1984, 178 s., s. 36–42.

 Спасылкі 
 Калекцыя твораў Яна Патоцкага ў бібліятэцы Палоны
 Рукапіс, знойдзены ў Іспаніі — падарожжа Яна Патоцкага па Іберыйскіх астравах 
 Генеалогія польскіх арыстакратычных сем’яў  .
 У Рускім біяграфічным слоўніку
 Януш Р. Кавальчык. Ян Патоцкі на Culture.pl
 Ян Патоцкі, першы польскі турыст
 Леанард Яшчук Ян Патоцкі — Рукапіс нарэшце знойдзены

Катэгорыя:Памерлі ў 1815 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1761 годзе
Катэгорыя:Патоцкія
Катэгорыя:Славісты Польшчы
Катэгорыя:Падарожнікі Польшчы
Катэгорыя:Інжынеры Польшчы
Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы
Катэгорыя:Эсэісты Польшчы
Катэгорыя:Археолагі Польшчы
Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Рэч Паспалітая)
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі