Эксплуатацыя (эканоміка)

Эксплуата́цыя (ад лац.: exploitare — «выкарыстоўваць») у эканамічным сэнсе — прысваенне вынікаў чужой працы без адпаведнай кампенсацыі або з непрапарцыйна нізкай кампенсацыяй. Гэта адносіны, пры якіх адна класавая, сацыяльная або эканамічная група (эксплуататары) прыдбае прыбытак, вылучаючы дадатковы прадукт, створаны працаўнікоў (эксплуатуемых), якія не валодаюць сродкамі вытворчасці або знаходзяцца ў залежным становішчы.

Да ключавых рысаў эксплуатацыі адносяцца неэквівалентны абмен, калі кошт, выплачаны працаўніку (напрыклад, зарплата), ніжэй за цану створанага ім прадукта ці паслугі. Галоўнай умовай такіх адносін з'яўляецца манаполія на валоданне сродкамі вытворчасці (земля, капітал, тэхналогіі) з боку эксплуататараў. Гэта стварае структурную няроўнасць улады, вымушаючы тых, хто не мае ўласнасці, прадаваць сваю працоўную сілу на нявыгодных умовах.

Паняцце эксплуатацыі займае цэнтральнае месца ў розных эканамічных тэорыях. У марксізме яна разглядаецца як аснова капіталістычнага ладу: працаўнік стварае прыбавачны кошт, які прысвойваецца ўладальнікам капіталу. Карл Маркс лічыў, што эксплуатуюцца пралетарыі, пазбаўленыя сродкаў вытворчасці.

Неакласічная эканоміка часта адмаўляе эксплуатацыю ў класічным разуменні, сцвярджаючы, што на конкурэнтным рынку зарплата ўсталёўваецца справядліва. Аднак яна прызнае яе магчымасць у выпадках нясконалай канкурэнцыі, напрыклад, пры манапсоніі, калі адзін працадаўца кантралюе рынка працы.

Сучасныя падыходы значна пашыраюць паняцце. Фемінісцкая эканоміка паказвае на эксплуатацыю неаплачанай працы ў хатняй гаспадарцы і сферы догляду. Тэорыі глабалізацыі аналізуюць эканамічную эксплуатацыю развітых краін за кошт краін «перыферыі» праз няроўныя гандлёвыя ўмовы.

У гісторыі і сучаснасці існуюць розныя формы эксплуатацыі. Да найбольш жорсткіх гістарычных формаў адносяцца рабства і феадальнае прыгоннае права, заснаваныя на прамым юрыдычным прымусе. У сучасным свеце эксплуатацыя часта прымае форму найманай працы пры няроўных умоўных дагавораў. Да яе крайніх праяваў адносяцца дэтская праца, прымусовая праца і трафікінг людзей.

Катэгорыя:Марксізм