Менскі акруговы архіў Менскага акруговага камісарыята

Менскі акруговы архіў — архіў у Мінску, які дзейнічаў у час нямецкай акупацыі 1941—1944 гг. пры Менскім акруговым камісарыяце.

Дзейнічаў з 1941 года. З заняццем немцамі Мінска архівы, як і іншыя аб’екты культуры, апынуліся пад пагрозай знішчэння. Дакументы дарэвалюцыйнага перыяду Менскага абласнога архіва захоўваліся ў архівасховішчы № 1Гернович, Т. Д. Минский окружной архив в годы Великой Отечественной войны (по материалам Государственного архива Минской области) // Архивы и война. К 75-летию Победы над фашизмом [Электронный ресурс]: материалы междунар. науч. конф., Минск, 4 нояб. 2020 г. / Белорус. гос. ун-т; под общ. ред. А. Г. Кохановского; науч. ред. М. Ф. Шумейко. — Минск : БГУ, 2021. — С. 34-39. у будынку былога Свята-Духавага храма па вул. Бакуніна, 3Спіс абанентаў Менскай АТС. — Мн., 1939. — 215, [1] с. ; 26 см. — 4000 экз. — 4 р.. Улетку праваслаўныя вернікі адкрылі зачыненыя бальшавікамі храмы. Каб вызваліць храм святар Уладзімір Фінькоўскі наняў 50 яўрэяў, якія на працягу трох дзён выкінулі на вуліцу ўсе дакументы з архівасховішчаГАМО. Ф.1039. Оп.1. Д.250. Л. 14.. Акрамя таго, Фінькоўскі забраў з архіва частку маёмасці.

Чатыры архівісты Мінскага абласнога архіва змаглі іх перанесці іншае архівасховішча, відаць, у суседнім будынку архіва, які размяшчаўся ў былым касцёле Святога Іосіфа па вул. Бакуніна, 4. Дакументы былі пераблытаны і патрабавалі ўпарадкавання. Архіў меў вялікія складанасці з забеспячэннем захаванасці дакументаў. У архівасховішчы былі выбіты вокны, праз якія пранікалі дождж і снег, праз што псаваліся дакументы. Акупацыйныя ўлады не клапаціліся пра захаванасць беларускіх архіваў, зварот у Генеральны камісарыят з просьбай аказаць дапамогу архіву застаўся без увагі, архівісты самі забілі частку вокнаў дошкамі і фанерай, а дакументы накрылі кардонам і паперай. Забіць усе вокны не ўяўлялася магчымым, бо ў цемры было б немагчыма весці працу ў архіве.

У такім стане архіў знаходзіўся ў цячэнні ўсяго перыяду вайны. Падчас завей, асабліва ў лютым, у яго наносіла шмат снега, які архівістам штодня даводзілася прыбіраць. Пры добрым надвор’і архівісты праветрывалі памяшканні, каб не развівалася цвіль.

Паводле А. Шукелойця, у 1941 годзе «ў Гістарычным архіве (у былым касцёле бернардзінцаў) засталася адна маладая прафесійная працаўніца, сп-ня Дзяржынская [відаць, ён блытае яе з Мянжынскай], якая адважна бараніла фонды ад розных валацугаў і зарганізавала нармальную дзейнасць гэтае ўстановы. Архіў камплектаваў па тры асобнікі ўсіх выдаваных кніжак, газет, лятучак, легальных і нелегальных»А. Шукелойць, Менск пад немцамі, «Наша ніва» 1992, № 9.

У сакавіку 1942 г. пасаду загадчыцы архіва займала Яніна Мянжынская. Акрамя яе ў архіве працавала 3 чалавекі: Антон  Ганжын, Марыя  Бабкова, Вітольд  Мянжынскі. У чэрвені 1942 г. месца Ганжына заняў Вацлаў  Навакоўскі. У сувязі з тым, што Мянжынская была хворая (недастатковасць мітральнага клапана), яе абавязкі некаторы час у 1942 г. і 1943 г. выконваў Навакоўскі.

У сакавіку 1943 г. супрацоўнікі архіва перавезлі ў архівасховішчы ацалелыя матэрыялы з Акадэміі навукГАМО. Ф.1039. Оп.1. Д.250. Л. 19.. У Менскім акруговым архіве падчас акупацыі знаходзіліся на захоўванні ўсе архіўныя фонды, якія засталіся ў Менску: дарэвалюцыйныя дакументы гістарычнага архіва, паслярэвалюцыйныя фонды, фонды перададзеныя напярэдадні войны з Віленскага архіва, у тым ліку і акты з Нясвіжскага архіва князёў Радзівілаў.

Акрамя забеспячэння захаванасці дакументаў у архіве вяліся працы па складанні пераліку фондаў і вопісаў. Цягам 1942 года супрацоўнікі архіва займаліся рэгістрацыяй метрычнага фонду. У сакавіку 1943 г. для гістарычнага архіва, які пацярпеў з-за святара Фінькоўскага, была распрацавана схема па сістэматызацыі архіўных матэрыялаў. Ніхто з супрацоўнікаў архіва не меў спецыяльнай архіўнай адукацыі, таму праца прасоўвалася вельмі павольна. У сакавіку 1943 г. было скончана складанне спісу дваранскіх дыпломаў. У чэрвені 1943 г. былі разабраны старыя акты і каралеўскія дыпломы часоў Рэчы Паспалітай, складзена схема іх сістэматызацыі. Метрычныя кнігі былі прыведзены ў парадак, апісаны і зарэгістраваны. У адпаведнасці са складзеным вопісам метрычных кніг розных касцёлаў і цэркваў, усе кнігі, якія лічыліся ў ёй, былі пранумараваны. Значная іх частка, асабліва невялікага аб’ёму і дрэнна захаваныя, звязаны ў пачкі, расстаўлены ў адпаведным парадку на стэлажах. З мэтай найбольш зручнага карыстання метрычнымі кнігамі было пачата складанне каталога. У 1944 г. прыступілі да апрацоўкі выяўленых у архіве матэрыялаў князя Любамірскага з вотчыны ў Дубровенскім графствеГАМО. Ф.1039. Оп.1. Д.250. Л. 26..

У архіве паслярэвалюцыйнага перыяду працягвалася праца па апрацоўцы неўпарадкаваных матэрыялаў адмысловага аддзела Беларускай ваеннай акругі, якія паступілі сюды ў 1937 г. У другой палове 1943 г. у сувязі з няспраўнасцю каналізацыі ў памяшканні архіва на Панцэрштрасэ, 6 (вул. Інтэрнацыянальная), усе акты, якія знаходзіліся там, былі перанесены на другі паверхГАМО. Ф.1039. Оп.1. Д.250. Л. 24 об.. Пры гэтым усе дрэнна звязаныя, а таксама не звязаныя пачкі былі спакаваны. Паколькі ў архівасховішча не было памяшкання са стэлажамі, гэтыя дакументы заставаліся неразабранымі. У сувязі з рамонтам будынка ў студзені 1944 г. дакументы былі перанесены для захоўвання з другога паверху на гарышча. Як пісаў В. Навакоўскі: «яны падвергліся вялікай небяспекі быць знішчанымі пры любым непрыемным выпадку».

У архіве праводзілася некаторая праца па выкарыстанні дакументаў. Так, па ініцыятыве нямецкага ваеннага камандавання яго наведвалі нямецкія афіцэры, якія знаёміліся з дваранскімі актамі. Найбольш цікавыя матэрыялы дэманстраваліся падчас экскурсій. У 1943 г. архіў наведала 5 груп нямецкіх афіцэраў, колькасцю па 20-30 чалавекГАМО. Ф.1039. Оп.1. Д.250. Л. 21 об.

Адначасова праводзілася ўпарадкаванне архіўнай бібліятэкі, у якой захоўваліся кнігі арыштаванага напярэдадні вайны былога намесніка загадчыка ЦАУ БССР М. В. Мялешкі. Да вайны кнігі былі апячатаны і імі ніхто не карыстаўся. З пачаткам вайны шафа была ўзламана і частка кніг зніклаГАМО. Ф.1039. Оп.1. Д.250. Л. 22 об.. Архівісты перанеслі ацалелыя кнігі з падвала на другі паверх, дзе знаходзілася чытальная зала, пранумаравалі іх і склалі на іх каталогБібліятэка Міхася Мялешкі: Зводны каталог / Склад.: В. У. Скалабан і інш. Мінск: БелНДІДАС, 1998..

У студзені 1944 года з надыходам зімы значна ўскладніліся і пагоршыліся ўмовы для працы ў архіве, бо памяшканне не было ўцеплена, вокны разбіты, гулялі скразнякі. У будынку архіва тапілася толькі адна печка, але яна не магла абагрэць нават невялікую канторку.

Па загадзе Генеральнага камісарыята найбольш каштоўныя дакументы, акты, граматы, каштоўныя кнігі былі запакаваны ў скрыні. Шэраг кніг перададзены Генеральнаму камісарыяту для вывазу ў Германію. Нягледзячы на інфармацыю пра вываз матэрыялаў у справах архіва няма інфармацыя пра пералік перамешчаных дакументаў.

Нягледзячы на добрасумленнае выкананне супрацоўнікамі архіва сваіх прафесійных абавязкаў, што садзейнічала забеспячэнню захаванасці кінутых на волю лёсу архіваў у гады акупацыі Мінска, яны былі абвінавачаны ў дапамаганні акупантам і падвергліся рэпрэсіям у паваенныя гады. Мянжынская была асуджана да 4 гадоў папраўча-працоўных лагераў, Ганжын — да 5 гадоў ссылкі ў Сібіры, Навакоўскі — да 25 гадоў папраўча-працоўных лагераў з канфіскацыяй маёмасці. Усе пасля рэабілітаваныя.

Дакументы, звязаныя з дзейнасцю Менскага акруговага архіва Менскага акруговага камісарыята, захоўваюцца ў фондзе 793 Калекцыі малааб’ёмных фондаў устаноў акупацыйнага перыяду 1941—1944 гг. у Дзяржаўным архіве Мінскай вобласці.

 Крыніцы 

Катэгорыя:Архівы Мінска
Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)
Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе
Катэгорыя:1941 год у Мінску
Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе
Катэгорыя:Вуліца Кірыла і Мяфодзія (Мінск)