Цар Мікіта і сорак яго дачок

«Цар Мікі́та і со́рак яго́ дачо́к» — жартоўная (нясціплая, сорамная) казка ў вершах Аляксандра Сяргеевіча Пушкіна, доўгі час вядомая толькі паводле рукапісных спісаў. Поўнага аўтографа казкі не захавалася, за выключэннем чарнавіка першых 26 радкоў, астатнія аркушы былі вырваны з сшытка. Поўны тэкст казкі быў узноўлены па памяці братам паэта Львом Пушкіным.

 Гісторыя стварэння 
Казка была напісана ссыльным Пушкіным у Бесарабіі, згодна з пошукамі вядомых пушкіназнаўцаў Тамашэўскага і Цяўлоўскага — у 20-х чыслах сакавіка 1822 года. Некалькі гадоў Пушкін захоўваў у сваіх паперах белавы варыянт рукапісу «Цара Мікіты…». У лісце да Плятнёва 15 сакавіка 1825 года, абмяркоўваючы свой першы зборнік вершаў, якія рыхтаваліся да друку, Пушкін пісаў: «60 п'ес! ці дастаткова будзе для I тома? ці не даслаць вам для выканання і „Цара Мікіту і сорак яго дачок“». Магчыма, што чатырохрадкоўе, якім заканчваліся многія рукапісныя варыянты казкі, што хадзілі па руках, было дапісана ў тым жа 1825 годзе:
Многія мяне ўсё лаюць
І цяпер, бадай, спытаюць:
Так жартую я чаму?
Што за справа ім? Хачу.

Пасля 1825 года паэт ніколі не згадваў гэтую казку; тады ж ён адмовіўся ад аўтарства іншых «сорамных» вершаў накшталт «Гаўрыіліяды». З рукапісу ў архіве Пушкіна былі вырваны аркушы з большай часткай казкі, захаваліся толькі першыя 26 радкоў. Большасць пазнейшых вядомых варыянтаў казкі абапіраецца на тэкст, узноўлены братам паэта Львом Пушкіным па памяці.

Зрэшты, поўнай упэўненасці ў прыналежнасці поўнага тэксту казкі Аляксандру Пушкіну ў пушкіназнаўцаў няма. Літаратары, якія рыхтавалі першыя публікацыі фрагментаў казкі са слоў Льва Пушкіна, у прыватнасці — С. А. Сабалеўскі, M. М. Лангінаў, В. Я. Якушкін, пісалі ў заўвагах да тэксту, што казка не была ніколі скончана Аляксандрам Пушкіным, застаючыся аж да знішчэння толькі ў выглядзе мноства чарнавых і не зведзеных да адзінага варыянту фрагментаў. Цяпер пушкіназнаўцы схіляюцца да таго, што, уключна з безумоўна пушкінскімі першымі 26 радкамі з захаванага аўтографа, аўтарства 76 пачатковых радкоў не падлягае сумневу і пацвярджаецца рознымі прыжыццёвымі спісамі ці вуснымі сведчаннямі сучаснікаў паэта. М. А. Цяўлоўскі на палях жэнеўскага выдання «Цара Мікіты…» 1896 года запісаў пасля 76 радка: «Дагэтуль Пушкін. З гэтага радка запіс са слоў брата паэта Льва, які чытаў на памяць». Іншы вядомы пушкініст С. М. Бондзі прызнаваў, што «астатняя частка» [якая не мае аўтографа] захавалася «ў не вельмі надзейных копіях». Але Б. В. Тамашэўскі, які рыхтаваў выданне казкі ў 1918—1922 гадах, разглядаў яе цалкам як пушкінскую. Відавочна, што ў ходзе падрыхтоўкі савецкага поўнага акадэмічнага збору Цяўлоўскі ў выніку прыйшоў да той жа высновы: што, улічваючы сукупнасць усіх знойдзеных да 1930-х гадоў спісаў паэмы, сапраўдны пушкінскі тэкст казкі можа быць узноўлены паводле іх з дастатковай верагоднасцю.

 Верагодныя крыніцы 
У адрозненне ад большасці пазнейшых казак Пушкіна, сюжэт «Цара Мікіты…» не мае прамой крыніцы ані сярод народных, ані сярод літаратурных казак. Сярод магчымых крыніц асобных дэталей і матываў сюжэта «Цара Мікіты…» пушкіназнаўцы называлі як літаратурныя творы — французскія і рускія, так і народныя — абрадавыя песні і славянскія народныя казкі.

У якасці магчымых паралелей асобных дэталей сюжэта казкі літаратуразнаўцы называюць баладу Жукоўскага «Двенадцать спящих дев» (там галоўны герой за час распуснага жыцця нажыў 12 дачок). У адрозненне ад героя Жукоўскага, у цара Мікіты 40 дачок, лік якіх перагукаецца таксама з 40 сынамі біблейскага суддзі Ізраіля Аўдона і з царкоўным святам 40 пакутнікаў, якое адзначаецца ў праваслаўі 9 сакавіка (пушкіназнаўцы датуюць напісанне пушкінскай казкі 20-мі чысламі сакавіка 1822 года).

Вядомы пушкініст Тамашэўскі ўказваў на казку абата Вуазенона, стылізаваную пад арабскую, «Султан Мізапуф і прынцэса Грыземіна», у якой у дзвюх прынцэс прапалі іх «пярсцёнкі». Султан у суправаджэнні святара адправіўся на пошукі, сустрэтая старая-фея правяла падарожнікаў у «храм пярсцёнкаў», дзе шуканыя прадметы ў мностве былі развешаны на сценах. Энтані Крос, прафесар Кембрыджа, назваў у якасці магчымай крыніцы сюжэта раман К. Крэбіёна «Танзаі і Неадарне», у якім галоўныя героі трацяць свае палавыя органы напярэдадні першай шлюбнай ночы. Бацька прынца Танзаі, падобна да цара Мікіты, збірае раду, а дапамогу ў пошуках герою аказвае сустрэтая ў лесе старая. Яшчэ адной з патэнцыйна вядомых Пушкіну крыніц сюжэтных хадоў казкі з'яўляецца раман Дэні Дзідро «Нясціплыя скарбы», у якім султан Мангагул дзякуючы чароўнаму пярсцёнку атрымлівае ўладу і здольнасць гаварыць з жаночымі палавымі органамі. У адной з глаў султан сустракае дзяўчыну, якая страціла свой «скарб». Сярод расійскіх твораў Левінтон і Ахоцін называюць вершы Дзяржавіна «Шуточное желание» і «Птицелов», у якіх прысутнічаюць «птушачкі», што расселіся па галінах, і матыў іх прываблівання.

У архіве Пушкіна захавалася мноства запісаў народных песень, з якіх большая частка адносіцца да вясельных. У розных варыянтах вясельнай песні «Чуманиха» прысутнічае сюжэтны ход з выбаўленнем жаночага палавога органа, што схаваўся ў дупле дрэва, падобны да матыву злаўлення «птушачак» у пушкінскай казцы. У цэлым шэрагу славянскіх народных казак — украінскіх, сербскіх, трансільванскіх цыганоў — сустракаюцца сюжэтныя матывы з пошукамі героем жаночых палавых органаў для сямі сваіх дачок, з уцёкамі такога органа на галіну дрэва з куфэрка, у якім ён быў схаваны (распаўсюджаны ў казках матыў забароны на праяву дапытлівасці). Доказаў, што Пушкін выкарыстоўваў для «Цара Мікіты…» гатовы казачны сюжэт, няма, але вядома, што ў кішынёўскі перыяд ён актыўна цікавіўся паўднёваславянскімі фальклорнымі творамі.

 Першыя выданні 
Упершыню асобныя строфы з казкі былі надрукаваны ў Расіі С. А. Сабалеўскім у 1858 годзе, у часопісе «Библиографические записки». У тым жа 1858 годзе першыя 69 строф «Цара Мікіты…» былі выдадзены ў Лейпцыгу ў зборніку «Собрание стихотворений Пушкина, Рылеева, Лермонтова и других лучших авторов». Блізкі да поўнага пушкінскага арыгінала тэкст казкі выйшаў у 1861 годзе ў Лондане, у зборніку «Русская потаённая литература XIX столетия», прадмову да якога напісаў Мікалай Агароў.

Вывераны і забяспечаны навуковым тэксталагічным каментарыем тэкст казкі ўпершыню выйшаў у 2-м томе Поўнага збору сачыненняў Пушкіна Акадэміі навук СССР у 1949 годзе.

 Крыніцы 

Катэгорыя:Літаратурныя творы на рускай мове
Катэгорыя:Вершы Аляксандра Пушкіна
Катэгорыя:Творы 1828 года
Катэгорыя:Казкі Аляксандра Пушкіна