Таталітарная эстэтыка

Таталітарная эстэтыка — асаблівая праява эстэтыкі, тыповая для таталітарных рэжымаў XX стагоддзя, такіх як нацызм ў Германіі, сталінізм ў СССР, фашызм ў Італіі, мааізм ў Кітаі і інш. 

Таталітарнае мастацтва — асаблівы тып масавай культуры, якое рэалізуецца пад жорсткім кантролем дзяржава у адпаведнасці з дзяржаўнай палітыкай у галіне культуры. Мэтай і сэнсам гэтага мастацтва з'яўляецца прапаганда ідэалогіі кіруючай партыі.
справа|міні|250x250пкс|Партыя. Статуя Арно Брэкера ўяўляе дух НСДАП
справа|міні|250x250пкс|Дом народных сходаў ў Пекін

 Асноўныя характарыстыкі 
Таталітарная эстэтыка характарызуецца прыхільнасцю манументальным формам, часта мяжуе з гігантаманіяй, жорсткай стандартызацыяй форм і тэхнік мастацкага прадстаўлення (гл. сацыялістычны рэалізм), геаметрычных формаў (часта скіраваных уверх), перавагай аднаго колеру над іншымі. Практычна цалкам адсутнічае індывідуалізацыя, людзі малююцца як зборны вобраз ці як аднастайная маса. Выкарыстоўваюцца масавая харэаграфія, харавы спеў, дэманстрацыі ручной працы і павагі да фізічных нагрузак, атлетычны целасклад.

Таталітарная эстэтыка сфармавалася шмат у чым пад уплывам авангардных мастацкіх плыняў 1920-х — 1930-х гадоў, такіх як футурызм, экспрэсіянізм і канструктывізм. Характэрна таксама зварот да вобразаў старажытнай гісторыі (Рымская імперыя/Візантыйская імперыя, Старажытная Грэцыя), выкарыстанне іх для падкрэслення сувязі з вялікімі продкамі.

 Праявы таталітарнай эстэтыкі 

 Графіка 
Графіка і ў асаблівасці мастацтва плаката шырока выкарыстоўваюцца ў прапагандзе пры таталітарных рэжымах.

 Архітэктура і скульптура 
міні|Праект «Германія» (праект перабудовы Берліна)
Выразнікамі ідэй нацысцкай эстэтыкі сталі Альберт Шпеер ў архітэктура і Арно Брэкер, Ёзэф Торак ў скульптура.
міні|Жылы дом на Кудрынскай плошчы
Гісторык архітэктуры Дзмітрый Хмяльніцкі адзначае, што таталітарызм архітэктуры дадзенага перыяду заключаўся не ў стылістычных прыёмах (як правіла, неакласіцызму), якія выкарыстоўваліся і раней, а ў пазбаўленні архітэктараў права на індывідуалізм у працы.

У СССР з таталітарнай архітэктурай асацыюецца сталінскі ампір. У нацысцкай Германіі і фашысцкай Італіі асноўным архітэктурным напрамкам стаў так званы спрошчаны класіцызм. Хоць гэты стыль быў папулярны і ў дэмакратычных краінах у міжваенны перыяд, у прыватнасці ў ЗША, ён асацыюецца з таталітарнай, фашысцкай эстэтыкай. Таксама з таталітарнай эстэтыкай асацыюецца Бруталізм.

 Крытыка тэрміна 
Мастацтвазнаўца Лізавета Ліхачова адзначала, што ў мастацтвазнаўстве сам тэрмін «таталітарная Архітэктура» з'яўляецца дыскусійным і «далёка не ўсімі сур'ёзнымі даследчыкамі ўспрымаецца як паняцце карэктнае». Асноўная праблема тэрміна заключаецца ў тым, што не існуе ніякіх спецыфічных рысаў архітэктуры, якая стваралася ў краінах з таталітарнымі рэжымамі, якія б маглі аддзяліць яе ад архітэктуры, стваранай паралельна ў іншых краінах. В. Мжэльскі пісаў з гэтай нагоды, што асноўнымі рысамі «таталітарнай архітэктуры» называюць манументальнасць формаў і ідэалагічную накіраванасць. Аднак у такім жа ключы можна разглядаць і архітэктуру ЗША 1930-1940-х гадоў, у якой назіралася захапленне манументальным класіцызмам (Пентагон, Мемарыял Джэферсану).

«Пазбаўленне архітэктараў права на індывідуалізм у працы" таксама выклікае сумнеў, бо нават у таталітарных рэжымах "працэс формаўтварэння заставаўся адносна свабодным, паколькі за ім замацаваўся вобраз" унутранай справы спецыяліста"», пра што ў прыватнасці сведчыў Альберт Шпеер. Аналагічная сітуацыя існавала ў сталінскі перыяд у СССР, дзе заказчык (дзяржава) жорстка рэгламентавала тэхніка-эканамічныя паказчыкі, аднак формаўтварэнне практычна не абмяркоўвалася, а калі і абмяркоўвалася, то вельмі прыблізна.

Мастацтвазнаўца, старшы навуковы супрацоўнік Расійскага Інстытута гісторыі мастацтваў Іван Саблін пісаў, што пры кароткім адказе на пытанне ці можа Архітэктура быць таталітарнай, ён бы адказаў, што «ніякай асаблівай архітэктуры таталітарызму не было і быць не магло». Гісторык англійскай архітэктуры  пісаў, што натхнёны грэцкай антычнай архітэктурай класіцызм, які выкарыстоўваўся ў ЗША ў перыяд жыцця Томаса Джэферсана, сімвалізаваў дэмакратычныя ідэі. Аналагічны ж класіцызм выкарыстоўваўся і ў Германіі 1930-х гадоў. Даследчык адзначаў з гэтай нагоды: прырода архітэктуры будынка не можа быць ні таталітарнай, ні дэмакратычнай, а нясе ў сабе не больш чым «уласную будаўнічую логіку».

 Глядзіце таксама 

 Сталінскі ампір
 Сталінская Архітэктура
 Спрошчаны класіцызм

 Заўвага 

 Спасылка 

 MONUMENTALITA & MODERNITA, 2011. - матэрыялы канферэнцыі аб архітэктурна-мастацкай спадчыне таталітарнага перыяду.
 Similarity of Soviet and Nazi Propaganda Posters
 Роля выяўленчага мастацтва ў палітыцы Трэцяга Рэйха на партале Стыль Эпохі
 В.І. Тасалаў. "Татальная Архітэктура" - утопія ці рэальнасць?
 Мікалай Дакучаеў. "Сучасная руская архітэктура і заходнія паралелі» (З артыкулаў у часопісе "Савецкае мастацтва", 1927: № 1, стар 5-12; № 2, стар 7-15)
 К.Зялінскі. "Ідэалогія і задачы савецкай архітэктуры»

 Літаратура 

 Галамшток І. М. Таталітарнае мастацтва. - М.: Галарт, 1994. — 296 стар.

Катэгорыя:Эстэтыка
Катэгорыя:Таталітарызм
Катэгорыя:Масавая культура