Японскія інструктары-артылерысты ў Расіі

Японскія інструктары-артылерысты ў Расіі — група японскіх ваенных спецыялістаў, накіраваных у Расійскую імперыю падчас Першай сусветнай вайны для аказання дапамогі ва ўсталёўцы гармат і навучанні рускай арміі эксплуатацыі аблогавых артылерыйскіх установак, набытых у Японіі. У красавіку 1915 года японскія інструктары прыбылі ў Петраград і ўсталявалі абложныя артылерыйскія сістэмы ў крэпасцях Гродна і Рэвель, кіруючы іх выкарыстаннем. Дапамога японцаў была прызнана рускім камандаваннем «надзвычай важнай». Ваенныя спецыялісты канчаткова пакінулі Расію ў канцы 1917 года.

 Перамовы і значэнне 
Расійскае камандаванне падчас вайны выказала моцнае жаданне набыць аблогавую артылерыю. Аднак японскі ўрад двойчы адхіліў гэтую просьбу ў лістападзе 1914 года з-за практычных цяжкасцяў і боязі з нагоды магчымых беспарадкаў у Кітаі. Тым не менш, пасля настойлівага ціску з боку маршала Ямагаты Арытома і прынца Катахіта, японскае ваеннае міністэрства ў снежні паведаміла расійскаму паслу, што краіна гатовая даць 60 гаўбіц і буйнакаліберных гармат са снарадамі Крупа з аблогавага парку Цындаа. Японскі бок таксама пагадзіўся адправіць сваіх артылерыйскіх інструктараў. Аднак бакі дамовіліся, што колькасць інструктараў павінна быць мінімальнай, паколькі Японіі было неабходна супакоіць грамадскую думку, а Расіі — захаваць свой прэстыж. Напрыклад, генерал-інспектар артылерыі Сяргей Міхайлавіч забараніў называць замежнікаў інструктарамі, паколькі палічыў гэта «крыўдным для рускай артылерыі».

У сакавіку 1915 года Японія накіравала Мікалаю Малеўскаму афіцыйны мемарандум, у якім спецыяльна паказвала, што яе артылерысты не будуць удзельнічаць у актыўных баявых дзеяннях. За іх праезд і іншыя выдаткі адказваў японскі ўрад, а ў сваю чаргу, рускі бок абавязаўся выплачваць аднаразовыя дапамогі ў выпадку ранення, калецтва або смерці японцаў у памеры ад 4 да 50 тысяч ен за кожнага.

На думку расійскага даследчыка Эдуарда Барышава, адпраўка японскіх інструктараў на рускі фронт была відавочнай «палітычнай мерай», зробленай Токіа з мэтай перабольшыць свой уклад у барацьбе Антанты з Германіяй. Гісторык Андрэй Паўлаў заяўляў, што з гэтым меркаваннем можна пагадзіцца толькі часткова, паколькі для Расіі інструктары-артылерысты сапраўды былі неабходныя і ініцыятыва адпраўкі японскіх спецыялістаў зыходзіла ад Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандуючага. Як дадаў даследчык, у красавіку 1915 года камендант крэпасці Гродна прасіў стаўку тэрмінова адправіць спецыяліста па ўстаноўцы японскіх гармат. Удзельніка вайны Аляксандр Свечыг пісаў: «У Шынкунах майму батальёну была нададзена зноў сфарміраваная паўбатарэя 104-га артылерыйскага дывізіёна, узброеная японскімі гарматамі. Камандуючы ёю капітан далажыў мне, што страляць наогул ён умее, але з японскіх гармат ні яму, ні яго артылерыстам страляць не даводзілася. За 3 км былі немцы. Я прапанаваў яму папрактыкавацца, на што ён з ахвотай пайшоў. Стральба паказала, што мастацтва выкарыстання незнаёмай гарматы даецца не так лёгка».

Гісторык Вадзім Міхайлаў лічыць, што нягледзячы на асцярогі магчымага супрацьстаяння паміж Расіяй і Японіяй да пачатку Першай сусветнай вайны, у рэальных умовах іх саюзніцкіх адносін у 1914—1917 гг. Японія накіравала ў Расію артылерыйскіх інструктараў выключна для аказання ваеннай дапамогі, не пераследуючы пры гэтым якіх-небудзь схаваных мэтаў для наступных дзеянняў супраць Расіі. Ён таксама адзначае, што адпраўка абмежаванага кантынгенту японскіх інструктараў-артылерыстаў на фоне нерэалістычных французскіх праектаў вывазу ў Еўропу 400—800 тыс. японскіх салдат паказвае разумнасць і ўзважанасць расійскай палітыкі, нягледзячы на няўдачы рускай арміі ў 1915 годзе.

 Дзейнасць 
 Прыбыццё і навучанне 
У красавіку 1915 года з Цындаа ў Петраград была адпраўлена японская аблогавая артылерыя, якая прыбыла туды некалькімі партыямі. 29 японскіх артылерыстаў, сярод якіх было 12 афіцэраў, прыбылі 6 красавіка 1915 года. Імі кіраваў палкоўнік Міягава, а перакладчыкам быў паручнік Кімура, які далучыўся да іх пазней. Капітан Осіпаў, памочнік ваеннага аташэ, суправаджаў іх ад Японіі. Пасля двух месяцаў навучання ў афіцэрскай артылерыйскай школе і правядзення навучальных стрэльбаў на Сергіеўскім палігоне пад Лугай замежнікі атрымалі заданне ўсталяваць свае цяжкія гарматы ў крэпасцях Гродна і Рэвеля. Таксама яны знаходзіліся ў Кранштаце, дзе фармаваліся дывізіёны цяжкай артылерыі.

З лістапада 1914 года ў Гродне пачалася падрыхтоўка цяжкага марцірнага палка з марцірамі 280-мм і 229-мм старога ўзору і цяжкага гарматнага палка, узброенага гарматамі ад марскога ведамства. У 1915 годзе крэпасць Гродна таксама атрымала 37 буйнакаліберных гармат, набытых у Японіі — 27 280-мм гаўбіц і 10 гармат 240-мм, якія былі размешчаны на пазіцыях пад кантролем японскіх спецыялістаў. Замежная артылерыя была састарэлай, але яшчэ здольнай весці бой. Камандуючы армейскім корпусам, які стаяў у крэпасці, успамінаў, як 4—5 стрэлаў японскай артылерыі выклікалі замяшанне ў нямецкім штабе ў Сапоцкінскім манастыры, размешчаным за 20 км ад горада. Улетку 1915 года ў крэпасці японскія інструктары-артылерысты атрымалі дазвол наведаць рускія войскі на баявых пазіцыях. Пасля эвакуацыі ў жніўні каля 10 280-мм гаўбіц засталіся ў Гродне і частка з іх былі захопленыя нямецкімі войскамі.

У Рэвелі, дзе знаходзілася галоўная аператыўная база Балтыйскага флоту і марская крэпасць з фартамі і берагавымі батарэямі, восенню 1915 года японскія інструктары пад кіраўніцтвам капітана Таій усталявалі буйнакаліберныя гарматы. Іншая група займалася навучаннем новых рускіх падраздзяленняў у тылавых гарадах — Кіеве, Казані, Адэсе, Саратаве; яны вучылі не толькі абыходжанню з гаўбічнай артылерыяй, але і з лёгкай, 75-мм, палявой гарматай Арысака.

На міжсаюзніцкай канферэнцыі 29 лістапада 1916 года ў адказ на прэтэнзіі Расіі аб недастатковай ваеннай дапамозе прадстаўнікі японскай арміі згадалі, што імі ў рускую армію былі накіраваны інструктары-добраахвотнікі.

У 1915 годзе ў рускай арміі выкарыстоўвалася 216 гармат Арысака ўзораў 1898 і 1908 гг., а да канца года іх колькасць вырасла да 456 гармат розных тыпаў, пастаўленых з Японіі; аднак навучаных артылерыстаў усё яшчэ не хапала. Нягледзячы на гэта, кіраўніцтва не стала запрашаць ваенных інструктараў на пастаяннай аснове з-за магчымых непаразуменняў паміж імі і рускімі. Прычына ў тым, што большая частка японскіх афіцэраў-артылерыстаў (9 з 12-ці) удзельнічалі ў руска-японскай вайне.

Большасць японцаў, якія павінны былі прабыць у Расіі тры месяцы, засталіся там амаль на год — у студзені 1916 года 9 з 13-ці афіцэраў і 15 з 17-ці «ніжніх чыноў» вярнуліся на радзіму. Астатнія разам з Міягавай працягвалі працаваць у Расіі да канца 1917 года, у асноўным — для тэставання горных гармат. Патрэба ў горнай артылерыі тады была вельмі актуальнай, асабліва восенню 1916 года, калі па асабістым распараджэнні імператара ў Севастопалі пачалося фарміраванне дэсантнай дывізіі для плануемай, але не рэалізаванай аперацыі на Басфоры. Для гэтага дэсанту патрабаваліся палегчаныя віды артылерыі, і японскія горныя гарматы маглі стаць адным з варыянтаў.

Рускае камандаванне, узнагароджваючы ваенных саветнікаў, адзначыла, што іх дзейнасць мела «вельмі важнае значэнне».

 Згортванне місіі 
У сувязі з нестабільным становішчам у Расіі і чуткамі аб магчымым пераездзе Часовага ўрада ў Маскву, 19 верасня 1917 года ваенны аташэ Ісідзакі Дзэндзіра звярнуўся ў Токіа з просьбай перавесці частку персаналу ў Маскву на выпадак эвакуацыі. У верасні палкоўніка Міягава адклікалі на радзіму «па хваробе» і 1 лістапада па дазволе з Токіа ў Маскву прыбыў падпалкоўнік Кіёсі Фуруя, які змяніў Міягаву на пасадзе кіраўніка артылерыйскіх інструктараў. Раней ён быў назіральнікам пры 5-й арміі. Ён узначаліў стварэнне Маскоўскай рэзідэнтуры японскіх вайскоўцаў і праз два дні накіраваў першую тэлеграму з інфармацыяй аб сітуацыі ў горадзе. Гэты крок дазволіў японскай разведцы атрымліваць важныя звесткі аб рэвалюцыйных падзеях у Расіі. Да пачатку Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года японскія інструктары знаходзіліся ў Маскве

На фоне нарастаючай нестабільнасці і магчымага разрыву адносін з Расіяй, 7 снежня 1917 года японскае ваеннае міністэрства запатрабавала ад аташэ Ісідзакі далажыць варыянты эвакуацыі афіцэраў. 16 снежня ён выклаў план, у якім меркавалася, што артылерыйскія інструктары павінны адправіцца ў Вялікабрытанію, або ў выпадку немагчымасці, вярнуцца праз Сібір на радзіму. З 17 па 27 снежня ў Токіа адбылося пасяджэнне надзвычайнага камітэта па вывучэнні пытанняў знешняй палітыкі, на якім урад згарнуў ваеннае супрацоўніцтва з Расіяй, у выніку чаго большая частка супрацоўнікаў ваеннай місіі вярнулася дадому, у той час як падпалкоўнік Фуруя застаўся. У 1918 годзе ён быў прызначаны японскім ваенным аташэ ва ўжо Савецкай Расіі.

Японскія інструктары-артылерысты былі аднымі з нешматлікіх ваенных прадстаўнікоў Японіі ў Еўрапейскай Расіі падчас Першай сусветнай вайны разам з японскімі назіральнікамі, аташэ, вадалазамі і добраахвотнікамі.

 Чуткі аб удзеле ў баявых дзеяннях 
На думку гісторыкаў Яраслава Галубінава і Барыса Каланіцкага, прыезд замежных інструктараў і актыўныя саюзніцкія перамовы паміж краінамі спарадзілі мноства чутак аб удзеле японцаў у баях на Усходнім фронце. Напрыклад, брытанскі назіральнік, генерал Нокс, сведчыў, што ў кастрычніку 1914 года нямецкія войскі, нясучы вялікія страты, спешна пакінулі адзін з польскіх гарадоў, мяркуючы, што альбо супраць іх ваююць самі японцы, альбо японцы кіруюць рускай арміяй. Джон Бакен у «A History of the Great War» 1922 года таксама напісаў, што замежныя артылерысты са сваімі цяжкімі гарматамі аказалі істотную дапамогу рускім войскам у абароне Варшавы ў кастрычніку 1914 года.

Осбарн Сіднэй, аўтар палітычнага даследавання Японіі і яе адносін з іншымі дзяржавамі, заяўляў, што генерал Аляксей Брусілаў прасіў японскіх афіцэраў інструктараў узначаліць артылерыю ў наступленні 1916 года. Розныя СМІ і часопісы таксама згадвалі пра ўдзел японцаў у Брусілаўскім прарыве ў якасці камандзіраў артылерыйскіх часцей.

Венгерская газета «Kecskeméti lapok» ад 15 ліпеня 1916 года паведаміла пра тое, што сярод захопленых рускіх ваеннапалонных нібыта былі нейкія параненыя японскія артылерысты з Букавінскага фронту. Брытанская Daily review of the foreign press таксама згадвала захопленых японскіх артылерыстаў.

 Колькасць і склад 
Аўстралійская газета The Freeman's Journal у 1915 годзе пісала, што, паводле інфармацыі Масудзіра Хонды на 27 сакавіка, палкоўнік Міягава і яшчэ восем афіцэраў «атрымалі загад адправіцца ў Петраград, каб навучыць рускія войскі абыходжанню з гаўбіцамі. Некалькі дзён таму гэтыя афіцэры былі запрошаны ў расійскае пасольства на развітальны абед, а на наступны дзень былі прыняты на спецыяльную аўдыенцыю для развітання з імператарам». У 1915 годзе The Japan Chronicle таксама паведамляе пра 9 японскіх афіцэраў, якіх адправілі ў Расію. Японскі добраахвотнік Дэгуці Кісабура ў 1915 годзе сустрэўся з японскім капітанам Хасэбэ, які распавёў яму, што ў армейскім корпусе 31 японскі артылерыст, з іх 11 афіцэраў і 20 ніжніх чыноў. Лінія фронту ад іх праходзіла ўсяго ў 400 метрах. На міжсаюзніцкай канферэнцыі 29 лістапада 1916 года прадстаўнікі японскай арміі паведамілі аб 25 інструктарах.

Па даных Эдуарда Барышава, колькасць інструктараў была 11 афіцэраў і некалькі унтэр-афіцэраў. Андрэй Паўлаў пісаў, што ў Расію прыбыла група з 11 японскіх афіцэраў і 17 ніжніх чыноў. Дзмітрый Паўлаў паведамляў пра 29 інструктараў, сярод якіх было 12 афіцэраў, на момант 6 красавіка 1915 года. Аналагічную колькасць паведамляў і Станіслаў Чарняўскі.

 Рэакцыя 
У сваіх лістах расійскія вайскоўцы паведамлялі перабольшаныя звесткі аб прыбыцці на фронт саюзнікаў: «Да нас прыйшлі японскія артылерысты з гарматамі, вага снарадаў якіх да 35 пудоў». Генерал Юрый Данілаў пазней успамінаў: «Японскія гарматы з невялікай колькасцю японскіх інструктараў прыбылі ў Расію і былі выкарыстаныя ў першы ж перыяд вайны. Выдатная тая дбайнасць і абдуманасць, з якою японцамі была праведзена ўпакоўка і адпраўка гэтай артылерыі ў Расію. З прычыны гэтага паслядоўная пастаноўка кожнай гарматы на пазіцыю патрабавала мінімальнага часу».

Расійскія СМІ не праявілі ніякай рэакцыі на прыбыццё японскіх спецыялістаў. У заходнееўрапейскай прэсе распаўсюджваліся чуткі пра рознагалоссі, якія нібыта ўзнікалі ў японскіх інструктараў з рускім камандаваннем. Японская газета Japan Times вытлумачыла запрашэнне інструктараў як афіцыйнае прызнанне ваеннага майстэрства Японіі і сведчанне састарэлай тактыкі саюзнай арміі, якая ўсё яшчэ прытрымлівалася напалеонаўскіх стратэгій. Газета Osaka Mainichi паведаміла, што «японскія афіцэры адправяцца з расійскай сталіцы на баявыя рубяжы з гарматамі, якія будуць накіраваныя на немцаў. Гэта будзе цудоўнае відовішча, калі японскія цяжкія гарматы абмяняюцца снарадамі са знакамітымі нямецкімі 42-см гарматамі».

Нямецкі Geographischer Anzeiger 1917 года прымеціў, што ўдзел Японіі ў вайне абмяжоўваецца ўдзелам некалькіх японскіх афіцэраў і артылерыстаў. Індыйскі часопіс The Modern Review у 1916 падкрэсліў моцнае збліжэнне Петраграда і Токіа: «Толькі цяпер Японія праяўляе вялікую любоў да Расіі, свайму даўняму ворагу. Мы ўсе ведаем, што Японія пастаўляе Расіі боепрыпасы. Яна нават паслала японскіх артылерыстаў, каб навучыць свайго сябра эфектыўна страляць». Венгерскі часопіс Elet у 1916 годзе таксама заўважыў наяўнасць японскіх артылерыстаў на Рускім фронце. Аўстралійскі Industrial & Mining Standard у 1916 годзе напісаў: «Гарматы на шляху ў Расію суправаджаліся японскімі артылерыстамі; і не будзе дзіўна, калі японскія войскі будуць задзейнічаны на адным з еўрапейскіх франтоў». Аўстралійская газета The Freeman's Journal у 1915 годзе са спасылкай на крыніцу ў вышэйшых ваенных колах паказала, што гэта з’яўляецца адным з прыкладаў руска-японскага супрацоўніцтва, а японскія гарматы будуць выкарыстаны, напрыклад, супраць Кракава, а іх велізарная разбуральная сіла дапаможа ў значнай ступені ажыццявіць тое, што Расія спрабуе дасягнуць. Амерыканскі The Weekly American Courier у 1918 годзе напісаў пра тое, што японскія інструктары-артылерысты былі ветліва сустрэтыя рускімі афіцэрамі і інтэлігенцыяй, але прымеціў негатыўны ўплыў руска-японскай вайны.

 Крыніцы 

 Літаратура 





Катэгорыя:Японія ў Першай сусветнай вайнеКатэгорыя:Расійска-японскія адносіныКатэгорыя:Артылерыя ў Першай сусветнай вайне