Арыбал Айнэты

Арыбал Айнэты — старажытнагрэчаскі арыбал (невялікі сферычны флакон або ваза), выраблены прыкладна паміж 625 і 570 гг. да н. э. у антычным Карынфе, руіны якога сёння знаходзяцца за 5 км на поўнач ад сучаснага аднайменнага горада, што на поўдні Грэцыі.

Вышыня і дыяметр пасудзіны складаюць каля 6,35 см. Ён прызначаўся для захоўвання араматызаванага алею або мазі і, верагодна, належаў гетэры (куртызанцы вышэйшага класа) па імені Айнэта, чыя выява, магчыма, нанесена на ягоную ручку. На вазе нанесены надпіс з выявай, якая, як прынята лічыць, прадстаўляе жанчыну, верагодна, саму Айнэту, імя якой таксама пазначана ў надпісе. Пад партрэтам размешчаны імёны дзевяці мужчын, якіх звычайна інтэрпрэтуюць як прыхільнікаў або палюбоўнікаў Айнэты. Арыбал, хутчэй за ўсё, быў знойдзены ў пахаванні, як мяркуецца, у самой магіле Айнэты.

Незаконны продаж вазы Брытанскаму музею ў 1865 годзе прывёў да судовага пераследу яе прадаўца — афінскага прафесара і гандляра прадметамі мастацтва Афанасіаса Русопуласа — і раскрыў ягоны актыўны ўдзел у незаконным гандлі старажытнасцямі. Па словах Русопуласа, пасудзіна была знойдзены ў Карынфе каля 1852 года. У 1877 годзе Панаётыс Эфстратыядзіс, генеральны эфар старажытнасцяў і кіраўнік Грэчаскай археалагічнай службы, аштрафаваў Русопуласа за продаж вазы ў парушэнне грэчаскага заканадаўства. Яніс Галанакіс, які пісаў у 2012 годзе для Цэнтр элінскіх даследаванняў, назваў гэтую справу «вяхой у гісторыі незаконнага абароту грэчаскіх старажытнасцяў», паколькі яна стала рэдкім прыкладам паспяховага прымянення дзяржаўнай улады супраць нелегальнага гандлю старажытнымі артэфактамі.

 Апісанне 
Арыбал Айнэты выкананы з гліны жаўтлявага колеру. Гэта невялікая пасудзіна з шарападобным тулавам і дыскападобным горлам, злучанымі ручкай. Агульная вышыня і дыяметр арыбала складаюць прыкладна 6,35 см. Аснова плоская, што дазваляе пасудзіне ўстойліва стаяць. Папярочнік адтуліны складае каля 8 мм, а вусце — каля 4,2-4,8 см. Шырыня ручкі — 3 см, вышыня — 2,5 см; да ніжняй часткі яна злёгку звужаецца. Пасудзіны была выраблена на ганчарным крузе з двух частак — сферычнага тулава і дыскападобнага рыльца, якія пасля былі злучаныя адзін з адным і з ручкай.

Афінскі антыквар Афанасіас Русопулас, прафесар Афінскага ўніверсітэта, першым апублікаваў навуковае апісанне арыбала ў 1862 году, ахарактарызаваўшы яго як «даволі грубы, але старанна вычышчаны». У сваёй першай публікацыі Русопулас параўнаў яго з айвой; пазней ён пісаў, што ён «памерам з яблык».

Арабалы — гэта невялікія сферычныя флаконы або пасудзіны, якія звычайна выкарыстоўваліся для захоўвання араматычнага алею або мазяў. Русопулас лічыў, што ваза магла быць падарункам ад прыхільнікаў гетэры па імі Айнэта або была змешчаная ў яе магілу як пахавальны дарунак. У падтрымку гэтай гіпотэзы ён спасылаўся на выдатную захаванасць пасудзіны, а таксама на адсутнасць паслявытворчых надпісаў (такіх як надпісы ўлюбёнца, уласцівыя для атычнай керамікі), што, па ім меркаванню, паказвала на тое, што пасудзіна ніколі не выкарыстоўвалася. Матыяс Штайнхарт і Экхард Вірбелаўэр у 2000 годзе пісалі, што ваза ў любым выпадку, па агульным меркаванні, была падарункам. Рудольф Вахтэр у 2001 годзе пагадзіўся з ацэнкай Русопуласа, лічачы, што пасудзіна, верагодна, была «любоўным падарункам».

 Аздабленне і датыроўка 
Тулава і вусце вазы ўпрыгожаны разеткамі. Русопулас лічыў вусце, упрыгожанае кветкавым матывам, засяроджаным вакол адтуліны, самай прыгожай часткай пасудзіны, пісаўшы: «тут мы бачым цалкам грэчаскі густ». У супрацьлегласць гэтаму, дэкор тулава ён ацэньваў як нешта чужое: «мы адразу пераносімся ў незнаёмыя азіяцкія рэгіёны: цудоўныя, … але дзіўныя і экзатычныя».

Пасудзіна была выраблена ў старажытным горадзе Карынфе, на поўдні Грэцыі. Грунтуючыся на стылі дэкору, Русопулас датаваў вазу 30-й Алімпіядай (660—656 гг. да н. э.), што зрабіла б арыбал Айнэты самай ранняй з вядомых карынфскіх ваз з надпісам і аднесла б яе да керамічнага перыяду, вядомага як Сярэднепратакарынфскі II. Аднак гэтая датыроўка пазней была перагледжана: у 1931 годзе Хамфры Пэйн у сваім даследаванні карынфскай керамікі датаваў вазу прыкладна 625 годам да н. э., абапіраючыся на форму літар у надпісы, і гэтую адзнаку пацвердзіла Ліліян Хамілтан Джэфры ў 1961 году. У 1979 годзе Фрыц Лорбер палічыў датыроўку Пэйна занадта ранняй: ён аднёс пасудзіну да раннекарынфскага перыяду (620/615-595/590 гг. да н. э.) і адзначыў, што формы літар, напрыклад змеепадобны іота, уласцівы для надпісаў VI стагоддзя. Дарэл Арлін Эймікс у 1988 годзе выказаў меркаванне, што найбольш верагоднай з’яўляецца датыроўка Сярэднекарынфскім перыядам (595/590-570 гг. да н. э.), і Вахтэр пагадзіўся з гэтым меркаваннем.

 Надпіс 
На ручцы пасудзіны намалявана галава жанчыны, а пад ёй, на тулава вазы, размешчаны спіс з дзевяці мужчынскіх імёнаў. Партрэт і імёны падзелены паміж сабой трыма гарызантальнымі рысамі. Падобныя выявы жаночых асоб часта сустракаюцца на іншых карынфскіх вазах гэтага тыпа. Усе імёны, як і малюнак, былі нанесены падчас вырабу пасудзіны. Пісьмо выканана з выкарыстаннем карынфскага алфавіту.

Ад рота намаляванай жанчыны спускаецца надпіс: Αἰνέτα ἐμί («айнэта эмі»). Слова ἐμί азначае «(я) есмь», а Αἰνέτα — гэта імя, якое перакладаецца як «знакамітая» або «усхвалёваная». Імя, як правіла, лічаць жаночым, меркавана гетэры, паколькі яно адпавядае традыцыі «гаворачых імёнаў», характэрных для імёнаў гетэр. Навукоўцы спрачаюцца, ці знаходзіцца імя Айнэта ў назоўным або родным склоне: у першым выпадку надпіс азначае «Я — Айнэта», у другім — «Я належу Айнэце». У падтрымку чытання ў назоўным склоне Вахтэр і Маргерыта Гуардучы ўказвалі на тое, што словы напісаны так, як быццам «выходзяць» з рота партрэта, як мова. Гэта — найранейшы вядомы прыклад такой тэхнікі ў грэчаскай кераміцы; падобныя надпісы сталі параўнальна распаўсюджанымі ў VI стагоддзі да н. э.

У 1976 годзе  выказаў меркаванне, што выява прадстаўляе галаву мужчыны, а імя адносіцца да нейкага Айнэтаса — танцора, а астатнія імёны — члены яго трупы, уключаючы музыканта па імені Менеас. Гэтае меркаванне ў цэлым было адпрэчана. Яшчэ раней Пэйн адпрэчыў гіпотэзу пра Айнэтаса на той падставе, што такое імя невядома ў іншых грэчаскіх крыніцах. Часам мяркуецца, што імя Айнэта — гэта псеўданім або імя выдуманай гетэры, аднак Вахтэр лічыць найбольш верагодным, што яно было сапраўдным. Імя Менеас стаіць першым у спісе і напісана буйнейшымі і тлустымі літарамі, што, відаць, падкрэслівае яго значнасць.

Русопулас інтэрпрэтаваў жаночы твар як выяву багіні Афрадыты. Аднак у наступных ацэнках даследчыкі схіляюцца да таго, што гэта хутчэй партрэт самой Айнэты. Кацярына Валіоці і Марыя Папагеоргіў звязвалі выяву з аналагічнымі жаночымі партрэтамі, асацыяванымі з рытуаламі паўналецця дзяўчат з вышэйшых слаёў грамадства. У артыкуле 1942 года Марджары Мілн лічыла, што наяўнасць мноства мужчынскіх імёнаў паказвае на «дух таварыства» паміж прыхільнікамі Айнэты, і супрацьпастаўляла вазу піксідзе, дзе былі намаляваныя тры жаночыя імя, меркавана гетэр. Вахтэр ахарактарызаваў спіс імёнаў на арыбалы Айнэты як каштоўнае сведчанне для вывучэння прасапаграфіі і анамастыкі Карынфа таго часу.

 Адкрыццё 
Ваза ўпершыню была згадана ў 1862 годзе ў навуковым артыкуле Афанасіаса Русопуласа, у часопісе . Паводле публікацыі Русопуласа, ваза была выяўлена каля 1852 года ў Карынфе і «трапіла ў [ягонае] распараджэнне» праз некалькі гадоў.

Русопулас удзельнічаў у незаконным гандлі старажытнасцямі, вынятымі таемна і без афіцыйнага дазволу. На пачатку 1870-х ён выхваляўся перад оксфардскім прафесарам Джорджам Ролестанам, што можа заклікаць «усіх афінскіх магільшчыкаў, якія капаюць грабніцы па ўсёй Атыцы». Хоць ягоныя дзеянні тады яшчэ не прыцягнулі афіцыйнай увагі, Нікалаас Папазаркадас пісаў, што Русопулас «быў глыбока ўцягнуты ў сумнеўныя здзелкі з незаконна раскапанымі старажытнасцямі». Асноўным законам, які рэгулюе пытанні старажытнасцяў, быў Археалагічны закон ад а, які Яніс Галанакіс апісаў як «туманна трактаваны і яшчэ больш туманна выконваны». Згодна з законам 1834 года, прыватныя раскопшчыкі — часта званыя «рабаўнікамі магіл» — мелі атрымліваць дазвол на раскопкі ад генеральнага эфара, аднак той абавязаны быў надаць гэты дазвол, калі раскопкі праводзіліся на прыватнай зямлі і са згоды яе ўладальніка. Апрача таго, старажытнасці, знойдзеныя падчас такіх раскопак, лічыліся сумеснай уласнасцю дзяржавы і прыватных раскопшчыкаў, а таксама дадаткова падлягалі падзелу паміж уладальнікамі зямлі і раскопшчыкамі. Такія прадметы маглі свабодна прадавацца за мяжу пры ўмове, што іхнія ўладальнікі атрымалі заключэнне дзяржаўнай камісіі з трох экспертаў пра «бескарыснасць» прадмета для грэчаскіх музеяў.

 Продаж у Брытанскі музей 
У 1865 годзе Панагіётыс Эфстратыядзіс, генеральны эфар, які ўзначальваў Грэчаскую археалагічную службу, адзначыў у сваім дзённіку памер і багацце калекцыі старажытнасцей Русопуласа — гэта стала першым выпадкам афіцыйнага згадвання ягонай дзейнасці. У тым жа годзе Русопулас прадаў арыбал Брытанскаму музею за 1000 драхм праз Чарлза Мэрліна — брытанскага банкіра і дыпламата, які пражываў у Афінах і які часта выступаў пасярэднікам пры куплі старажытнасцяў. Чарлз Томас Ньютан, захавальнік аддзела грэчаскіх і рымскіх старажытнасцяў музея, загадзя абраў прадмет для куплі і пазней атрымаў яго ад Мэрліна. Русопулас здзейсніў здзелку, не атрымаўшы абавязковага дазволу ад дзяржаўнай камісіі, але ў газеце «Elpis» ад а ён абараняў сябе, сцвярджаючы, што арыбал «не мае мастацкай каштоўнасці, памерам з яблык, і ацэньваецца ўсяго ў 25 драхм». Між тым Эфстратыядзіс абвінаваціў Русопуласа ў тым, што ён, «будучы прафесарам універсітэта, — раскрадальнік старажытнасцяў».

Магчымасці Эфстратыядыса адрэагаваць на парушэнне закона былі абмежаваныя: у дзяржавы было мала фінансавых, людскіх і прававых рэсурсаў для барацьбы з незаконнымі раскопкамі і гандлем старажытнасцямі, а ягонае начальства ва ўрадзе праяўляла да гэтага слабую цікавасць. Дадаткова яму неабходна было падтрымліваць добрыя адносіны з афінскімі антыкварамі, якія ў той перыяд праводзілі больш раскопак, чым Грэчаская археалагічная служба або цесна звязанае з ёй Афінскае археалагічнае таварыства, і звычайна прапаноўвалі дзяржаве прыдбаць знойдзеныя імі прадметы. Больш за тое, Русопулас час ад часу ўваходзіў у склад ацэначнай камісіі з трох чалавек і часта выступаў яе кансультантам, што яшчэ мацней абмяжоўвала магчымасці Эфстратыядыса выкарыстоўваць дзяржаўны археалагічны апарат супраць свайго апанента.

У 1867 годзе Русопулас быў аштрафаваны на 1000 драхм (тую ж суму, за якую ён прадаў арыбал) за вываз старажытнасцяў без дазволу галоўнага эфара. Ягоныя дзеянні былі асуджаныя міністрам асветы і рэлігійных спраў, які курыраваў Археалагічную службу, а таксама Афінскім археалагічным таварыствам, якое ў нейкі момант 1870-х гадоў выключыла яго са сваіх радоў. Пасля Русопулас імкнуўся весці свой гандаль старажытнасцямі па-за полем зроку дзяржавы. У 2012 годзе Яніс Галанакіс, які піша для Цэнтра элінскіх даследаванняў, назваў справу пра арыбал «вяхой у гісторыі гандлю грэчаскімі старажытнасцямі», паколькі яна стала рэдкім прыкладам паспяховага судовага пераследу за несанкцыянаваны вываз старажытнага прадмета ў адпаведнасці з законам 1834 года.

 Заўвагі 

 Крыніцы 

 Літаратура 
































Катэгорыя:Археалагічныя адкрыцці 1850-х гадоў
Катэгорыя:Археалагічныя адкрыцці ў Грэцыі
Катэгорыя:Вазы Старажытнай Грэцыі
Катэгорыя:Старажытны Карынф