Кейданскі раён

Кейданскі (Кедайняйскі, Кедайненскі) раён () — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Ковенскага (Каўнаскага) павета Літвы. Адміністрацыйны цэнтр — Кейданы (Кедайняй).

 Геаграфія 
Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы Літвы. У раёне знаходзіцца геаграфічны цэнтр краіны – вёска Руошчай. Мяжуе з Панявежскім і Радвілішскім раёнамі на поўначы, Вількамірскім раёнам на ўсходзе, Ёнаўскім на паўднёвым усходзе, Каўнаскім на поўдні і Расейнскім на захадзе. Большая частка раёна размешчана ў Нявежскай нізіне. На захадзе ляжыць Усходне-Жамойцкае пласкагор’е. Самая высокая кропка ў раёне знаходзіцца ў ваколіцах горада Гудзюнай – 113 м, самая нізкая – на поўдні, на ўзбярэжжы ракі Нявежыс – 21 м. Сярэдняя тэмпература студзеня -5 °C, ліпеня +17,5 °C. Гадавая колькасць ападкаў 645—670 мм. Сталае снежнае покрыва трымаецца ў сярэднім з канца снежня да сярэдзіны сакавіка, таўшчыня складае 18 см. Унутраныя воды займаюць 4 % тэрыторыі. Прыкладна па сярэдзіне раёна з поўначы на поўдзень цячэ рака Нявежыс. Налічваецца 10 азёр і 18 сажалак. Глебы ў асноўным лёгкасуглінкавыя, тарфяністыя з тонкім пластом. Лясістасць – каля 23,7 % (39,9 % лясоў занята бярозавымі лясамі, 22,3 % – яловымі, 13,2 % – ясенымі, 4,0 % – дубровымі). 

Праз Кедайнскі раён праходзіць некалькі транспартных магістраляў рэспубліканскага значэння: чыгунка Вільнюс — Шаўляй, аўтадарогі Via Baltica, Ёнава — Шэдува, Арыстава — Цынкішкі, Арыстава — Укмярге. Па самай паўднёва-заходняй ускраіне праходзіць шаша Вільнюс — Клайпеда.

 Гісторыя 
Раён утвораны 21 чэрвеня 1950 года з 34 раёнаў былога Кедайнскага павета, 4 раёнаў былога Ковенскага павета і 1 раёна былога Вілейскага павета. 

У 1950–1953 гадах раён уваходзіў у Ковенскую вобласць. 

З 1954 па 1968 межы неадразова змяняліся.

У 1995 годзе перападпарадкаваны Каўнаскаму павету, створана самакіраванне Кедайнскага раёна.

 Насельніцтва 
Доля гарадскога насельніцтва – 48,9 %. Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва 38,6 чал. /км². Найбольш густанаселеныя раёны — Кейданы і яго ваколіцы, а таксама агламерацыя Дотнува. Найменш заселеная заходняя частка раёна (раёны Пернарава і Кракэс). 81,2 % насельніцтва католікі, 1,2 % – праваслаўныя, 0,2 % – стараверы, 0,2 % – лютэране, 0,1 % – евангельскія рэфарматы.

 Нацыянальны склад 
На 2011 г. пражывала 54 057 чал.:2011 m. surašymo duomenys 
 літоўцы – 95,78% (51 777);
 рускія – 2,17% (1171);
 палякі – 0,61% (329);
 украінцы – 0,28% (150);
 беларусы – 0,26% (139);
 цыганы – 0,07% (40);
 немцы – 0,03% (17);
 іншыя – 0,8% (434).На 2001 г. пражывала 65 727 чал.:2001 m. surašymo duomenys 
 літоўцы – 95,46% (62 746);
 рускія – 2,44% (1531);
 палякі – 0,77% (504);
 украінцы – 0,36% (236);
 беларусы – 0,29% (188);
 цыганы – 0,08% (51);
 немцы – 0,06% (40);
 іншыя – 0,66% (431).

 Населеныя пункты 
У складзе раёна знаходзяцца 11 гарадоў і 534 вёскі.

Найбуйнейшыя населеныя пункты (2021):
 Кедайняй – 23461,
 Вілейнай – 1157,
 Ёсвайняй – 1122,
 Пеляднагяй – 909,
 Вайноціскяй – 752,
 Шэта – 741,
 Крэкас – 649,
 Дотнува – 643,
 Лабунава – 608,
 Акадэмія – 587.

 Эканоміка 
міні|250x250пкс| AB Lifosa
Кедайняйскі раён – адзін з эканамічна моцных рэгіёнаў Літвы. Асабліва развіты хімічная і харчовая прамысловасць, сельская гаспадарка. У раёне вырабляецца 2,8 % прамысловай вытворчасці краіны (на 2005). Наладжана вытворчасць мінеральных угнаенняў, сернай і фосфарнай кіслот і іншых прадуктаў хімічнай прамысловасці (AB Lifosa), соусаў (AB Vesiga), марожанага (AB Vikeda), цукру (Nordic Sugar), кансерваў (Kėdainiai Konservai), мясных прадуктаў, збожжа (Kėdainiai Grūdai), перапрацоўка малака, выпечка хлеба і кандытарскіх вырабаў, апрацоўка скуры, металу (AB Progresas), вытворчасць сельскагаспадарчых прылад і іх частак, дрэваапрацоўка. Галоўны прамысловы цэнтр — Кейданы. Сельскагаспадарчыя ўгоддзі займаюць 65,2 % плошчы раёна; склад: 93.0 % ворнай зямлі, 5,3 % лугоў і натуральных паш, 1,0 % садоў і ягаднікаў (2005). 65,4 % пасеваў збожжавых (пераважна азімай пшаніцы), 10,3 % шматгадовых траў, 6,0 % цукровых буракоў, 2,6 % бульбы, 1,2 % палявой гародніны. Раён славіцца вырошчваннем цяплічнай гародніны. Расце 17,8 % усёй літоўскай цяплічнай гародніны (агуркі, памідоры), 17,8 % цукровых буракоў, 6,2 % палявой агародніны, 6,2 % збожжавых, 3,2 % бульбы (2004). У 2004 годзе раён выпусціў 2,8% усёй літоўскай прадукцыі жывёлагадоўлі (3,7 % малака). На 2005 года у агульным аб’ёме па краіне раён меў 3,1 % буйной рагатай жывёлы, 2,4 % коней, 1,8 % свіней, 1,4 % авечак і коз.

 Адміністрацыя 
злева|міні|Будынак гарадской адміністрацыи, вуліца Я. Басанавічаўса, 36
Прадстаўнічая ўлада — Савет самакіравання Кедайнскага раёна, выканаўчая ўлада — Адміністрацыя самакіравання Кедайнскага раёна.

 Староствы 
У Кедайняйскім раёне 11 старостваў:
 Дотнаўскае староства (Дотнува),
 Гудзюнскае староства (Гудзюнай),
 Ёсвайняйскае староства (Ёсвайняй),
 Кедайняйскае гарадское староства (Кедайняй),
 Кракэўскае староства (Кракэс),
 Пеляднагскае староства (Пеляднагяй),
 Пернараўскае староства (Пернарава),
 Сурвілішскае староства (Сурвілішкіс),
 Шэтскае староства (Шэта),
 Трускаўскае староства (Павярменіс),
 Вілейскае староства (Вілайняй).

 Установы 
На 2005 год у раёне дзейнічалі 1 гімназія, 7 сярэдніх школ, 16 пачатковых, юнацкіх, мастацкіх, моўных, музычных, спартыўных школ, 7 дзіцячых садоў-школ, 2 яслі-сады, 3 дзіцячыя сады, цэнтр навучання дарослых, адукацыйны цэнтр, цэнтр адукацыі імя Ёнушаса Радвіла, дзіцячая авіяцыйная школа імя Б. Ашкініса, Інстытут сельскай гаспадаркі (пры акадэміі), 1 бальніца, 11 амбулаторна-паліклінічных устаноў, 28 урачэбных пунктаў, 4 дамы для састарэлых, 4 дзіцячыя дамы, 17 дамоў культуры, 39 бібліятэк. У старай частцы Кейдан знаходзіцца турыстычна-інфармацыйны цэнтр. Дзейнічаюць Літоўская сельскагаспадарчая кансультацыйная служба (цэнтр пры Акадэміі), Кедайнскі краязнаўчы музей (з філіяламі ў Евангелічна-рэфармаванай царкве, Мемарыяльны музей Я. Паўкштэліса, Мультыкультурны цэнтр), мемарыял М. Каткуса, музей паўстання 1863 г., калекцыя літургічнага адзення і аксесуараў ксяндза Станіславаса, музей-галерэя Яніны Манкутэ-Маркс, 4 школьныя музеі.

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Kėdainių rajono mokyklų muziejai (sud. Rytas Tamašauskas). – Kėdainiai: Spaudvita, 2008. – 48 p.: iliustr. – ISBN 978-9955-637-37-0

 Спасылкі 
 Вэб-сайт муніцыпалітэта Archyvuota kopija   
 Гісторыя Кедайнскага краю  Archyvuota kopija   

Катэгорыя:Кедайнейскі раён