Паўстанне 1863 года ў Горках

Паўстанне 1863 года ў Горках — падзеі, звязаныя з нацыянальна-вызваленчым паўстаннем 1863—1864 гадоў на тэрыторыі сучаснага горада Горкі Магілёўскай вобласці.

 Падрыхтоўка да паўстання 
У 1862 годзе ў Горках узнікла падпольная студэнцкая арганізацыя, якая рыхтавалася да ўдзелу ў паўстанні пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага. У яе склад уваходзілі Станіслаў Віскоўскі, Войцех Дамарацкі, Вацлаў Антановіч, Рамуальд Чарвінскі, Зыгмунт Міткевіч, Станіслаў Дымкевіч і іншыя. Арганізацыя вяла агітацыйную працу, у тым ліку адкрыла народную школу для сялянскіх дзяцей, дзе навучанне адбывалася на беларускай мове. 21 красавіка 1862 года каля фальварка Шыманоўка (цяпер — раён гарадскіх могілак) адбылася палітычная акцыя з удзелам каля 50 студэнтаў.
 Планаванне і пачатак паўстання 

Літоўскі правінцыйны камітэт прызначыў Людвіка Звяждоўскага ваенным начальнікам (ваяводам) Магілёўскага ваяводства. 15 красавіка 1863 года ён разам з былымі афіцэрамі царскай арміі Жукоўскім, Будзіловічам, Дзержаноўскім і Міткевічам прыбыў у маёнтак Літвінавічы Аршанскага павета, а затым — у маёнтак Зарубы каля Дуброўна. Паводле плана, паўстанне павінна было пачацца ў Горках і пашырыцца на іншыя гарады Магілёўскай і Віцебскай губерняў з наступным прасоўваннем углыб Расіі.

 Падзеі 24 красавіка 1863 года 
Каля гадзіны ночы 24 красавіка атрад Звяждоўскага падышоў да Шыманоўкі, дзе іх сустрэлі ўдзельнікі горацкай студэнцкай арганізацыі. Агулам далучылася 59 чалавек, гэта 16 % усіх выхаванцаў горацкіх навучальных устаноў таго часу. Паўстанцы рушылі да царквы на Слабадзе, дзе да іх далучылася група з Магілёва. Яны выставілі варту на выездах з горада і сабраліся на Гасцінічнай плошчы, дзе Станіславу Віскоўскаму была ўручана пастанова ад 13 сакавіка 1863 года аб прызначэнні яго начальнікам горада Горы-Горкі. Гэта мела пераважна сімвалічны характар, бо паўстанцы не заставаліся ў горадзе надоўга.

Атрад быў падзелены на пяць груп, якія атакавалі асноўныя адміністрацыйныя і вайсковыя аб’екты: кватэру кіраўніка ўнутранай аховы, цэйхгаўз, казарму, скарбоўню і інстытут. У выніку сутыкнення загінулі 12 салдат, іх пахавалі на могілках, што знаходзяцца па Дрыбінскай дарозе каля сучаснага гарадскога стадыёна. Загінулі двое паўстанцаў — Войцех Дамарацкі і Пшыбылоўскі. Магіла Войцеха Дамарацкага захавалася на тэрыторыі дэндрапарка БДСГА да нашага часу. Былі паранены паўстанцы Гiснiцкi і Чарвiнскi. Больш за 60 дамоў згарэлі ў выніку пажару. У горадзе былі зафіксаваны выпадкі марадзёрстваЦытовіч, С. Г. 1863 год у Горы-Горках быўш. Магілёўскай губ. (падзеі паўстаньня) / С. Г. Цытовіч. - Менск. 1929. - 124 с. - Адбітак з Прац Клясы Гісторыі Беларускае Акадэміі Навук, т. III. Менск. 1929..

 Падзеі 25 красавіка 1863 года 
А сёмай гадзіне раніцы Звяждоўскі выступіў на мітынгу ў цэнтры горада, дзе заклікаў сялян не плаціць падаткі расійскаму цару і далучацца да паўстанцаў. Падобны заклік прагучаў і на вучэбнай ферме інстытута. Некаторым пацярпелым ад пажару была выдзелена матэрыяльная дапамога.

Пасля некалькіх гадзін знаходжання ў горадзе, каля другой гадзіны дня, паўстанцы пакінулі Горкі, накіраваўшыся ў бок Дрыбіна, дзе іх чакаў памешчык Антон Цеханавецкі — адзін з мясцовых прыхільнікаў паўстання.

 Наступствы 
29 красавіка паўстанцаў атачылі царскія войскі ў лясах пад Магілёвам. Там частка паўстанцаў здалася і была дастаўлена ў магілёўскую турму.

Пасля падаўлення паўстання 1863 года студэнты і выкладчыкі горацкага інстытута, што прымалі ў ім удзел, былі рэпрэсаваныя: 1 быў пакараны смерцю, большасць была асуджана на высылку ў Сібір або катаргу ад 4 да 20 гадоў, толькі 1 быў аштрафаваны, а яшчэ 1 аддадзены пад нагляд паліцыі і на парукі. На судзе большасць горацкіх паўстанцаў трымалася адважна: выказваліся аб правільнасці паўстання і адкрыта прызнаваліся ў сваім добраахвотным удзеле ў ім. 

Горацкі інстытут быў перанесены ў Санкт-Пецярбург, а мясцовы каталіцкі касцёл зачынены.

 Крыніцы 

 Літаратура 

 Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Горацкага раёна. Мінск: 1996."Вышэйшая школа".589 с. ISBN 985-06-0180-9.
 Гейнрих, А. Л. Горы-Горецкая катастрофа 22-23 апреля 1863 г. / А. Л. Гей- нрих // Рус. старина, 1883. — Т. 39. — № 9. — С. 608—624; Т. 40. — № 11. — С. 406.
 Миловидов, А. И. Участие молодежи Северо-Западного края в мятеже 1863 г. и вызванная им реформа местных учебных заведений (по архивным материалам) / А. И. Миловидов. — Вильна: Тип. Рус. почин, 1904. — 39 с.
 Цитович, С. Г Горы-горецкий земледельческий институт (1836—1864) / С. Г. Цитович. — Горки: Изд-во Белорус, сельскохоз. акад., 1960. — 274 с.
 Цытовіч, С. Г. 1863 год у Горы-Горках быўш. Магілёўскай губ. (падзеі паўстаньня) / С. Г. Цытовіч. - Менск. 1929. - 124 с. - Адбітак з Прац Клясы Гісторыі Беларускае Акадэміі Навук, т. III. Менск. 1929.

Катэгорыя:Гісторыя Горак
Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)
Катэгорыя:Паўстанне 1863—1864 гадоў
Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі