Іосіф Іцхак Шнеерсон

Іосіф Іцхак ( Джозэф Ісаак ) His Certificate of Naturalization  gives his name as Joseph Isaack. Шнеерсон (    ; 21 чэрвеня 1880 — 28 студзеня 1950) — артадаксальны рабін і шосты рэбе (духоўны лідар) хасідскага руху Хабад-Любавіч. Вядомы як Фрырдыкер Рэбе (на ідыш «Папярэдні Рэбе»), Рэбе РаЙаЦ або Рэбе Раяц (скарочана ад РАбіна Іосіфа Іцхака). 

Пасля доўгіх гадоў барацьбы за захаванне артадаксальнага іўдаізму ў Савецкім Саюзе ён быў вымушаны з'ехаць. Працягваў весці барацьбу з Латвіі, потым з Польшчы, і напрыканцы з ЗША, дзе правёў апошнія дзесяць гадоў свайго жыцця.

 Раннія гады жыцця 
Іосіф Іцхак Шнеерсон нарадзіўся ў Любавічах Магілёўскай губерні Расійскай імперыі (цяпер Смаленская вобласць, Расія), быў адзіным сынам Шалома Доў-Бера Шнеерсона ( рэбе Рашаба), пятага рэбе Хабада. 

У 15 гадоў быў прызначаны асабістым сакратаром бацькі; у тым жа годзе ён прадстаўляў бацьку на канферэнцыі кіраўнікоў супольнасцяў у Коўна. 

У наступным годзе (1896) прыняў удзел у Віленскай канферэнцыі, дзе рабіны і кіраўнікі габрэйскіх супольнасцяў абмяркоўвалі такія пытанні, як сапраўдная габрэйская адукацыя; дазвол габрэйскім дзецям не наведваць дзяржаўныя школы ў шабат; стварэнне аб'яднанай габрэйскай арганізацыі з мэтай умацавання іўдаізму. 

Ён зноў удзельнічаў у гэтай канферэнцыі і ў 1908 годзеThe Four Worlds, Rabbi Yosef Yitzchak Schneersohn, Kehot, 2006, pp. 87–90. .

13 элула 5657 (1897) года, ва ўзросце 17 гадоў, Іосіф Іцхак  ажаніўся са сваёй траюраднай сястрой Нехамай Дзінай Шнеерсон, дачкой рабіна Аўраама Шнеерсона з Кішынёва, сына рабіна Ісраэля Ноаха з Нежына, сына рабіна Менахема Мендэля Шнеерсона (Цэмах Цэдэка).

У 1898 годзе ён быў прызначаны кіраўніком сеткі ешыботаў «Тамхей Тэмімім».

У 1901 годзе, пры фінансавай падтрымцы Якава і Эліезэра Паляковых, ён адкрыў прадзільныя і ткацкія фабрыкі ў Дуброўне і Магілёве, а таксама заснаваў ешыбот у Бухары.

Па меры сталення ён змагаўся за правы габрэяў, выступаючы перад царскімі ўладамі ў Санкт-Пецярбургу і Маскве. 

Падчас руска-японскай вайны 1904 года ён ажыццяўляў дапамогу габрэйскім прызыўнікам (кантанистам) у расійскай арміі, дасылаючы ім кашэрную ежу і прыпасы на Далёкі Усход Расіі. 

У 1905 годзе ён удзельнічаў у арганізацыі фонду для забеспячэння патрэб войскаў на Далёкім Усходзе падчас Песаху.

З ростам антысемітызму і пагромаў супраць габрэяў, у 1906 годзе ён разам з іншымі вядомымі рабінамі адправіўся на дапамогу да ўрадаў Заходняй Еўропы, асабліва ў Германію і Нідэрланды, і пераканаў банкіраў выкарыстаць свой уплыў, каб спыніць пагромы.

Паміж 1902 і 1911 гадамі яго чатыры разы арыштоўвала царская паліцыя за актыўную дзейнасць, але кожны раз вызвалялі.

Пасля смерці у 1920 годзе свайго бацькі, рабіна Шалома Доў-Бера Шнеерсона («Рашаба»), Іосіф Іцхак Шнеерсон стаў шостым рабінам Хабада.

 Барацьба з бальшавікамі 
Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі расійскія ўлады стварылі спецыяльны «аддзел па габрэйскіх справах» пад кіраўніцтвам габрэяў, вядомы як Еўсекцыя, які правакаваў антырэлігійную дзейнасць, накіраваную на пазбаўленне артадаксальных яўрэяў іх рэлігійнага ладу жыцця. 

Як рэбе расійскага габрэйскага руху, Іосіф іцхак Шнеерсон рашуча выступаў супраць дзяржаўнага атэізму камуністычнай улады і яе мэты гвалтоўна знішчыць рэлігію па ўсёй краіне. 

Рэбе наўмысна загадваў сваім паслядоўнікам ствараць рэлігійныя школы, што супярэчыла  «дыктатуры пралетарыяту».

У 1921 годзе ён заснаваў філіял ешыботу «Тамхей Тэмімім» у ВаршавеThe Four Worlds, Rabbi Yosef Yitzchak Schneersohn, Kehot, 2006, pp. 87–90. ISBN 0-8266-0462-5.

У 1924 годзе з-за паклёпу Еўсекцыі ён быў вымушаны ЧК пакінуць Растоў і пасяліцца ў ЛенінградзеEncyclopedia of Hasidism, entry: Schneersohn, Joseph Isaac. Naftali Lowenthal. Aronson, London 1996. ISBN 1-56821-123-6. У гэты час ён працаваў над умацаваннем захавання Торы праз мерапрыемствы з удзелам рабінаў, школ Торы для дзяцей, ешыботаў, шахцім, старэйшых выкладчыкаў Торы і адкрыццё міквы; ён стварыў спецыяльны камітэт, каб дапамагчы рабочым выконваць шабат. 

Ён заснаваў Agudas Chasidei Chabad у ЗША і КанадзеThe Four Worlds, Rabbi Yosef Yitzchak Schneersohn, Kehot, 2006, pp. 87–90. ISBN 0-8266-0462-5

У 1927 годзе ён заснаваў некалькі ешыботаў у БухарыThe Four Worlds, Rabbi Yosef Yitzchak Schneersohn, Kehot, 2006, pp. 87–90. ISBN 0-8266-0462-5

Ён быў галоўным чынам адказны за падтрыманне падпольнай сістэмы ешыботаў Хабад, якая да таго часу мела дзесяць філіялаў па ўсёй Расіі. Ён знаходзіўся пад пастаянным наглядам супрацоўнікаў НКВД.

 Пазбаўленне волі і вызваленне 
У 1927 годзе яго арыштавалі і зняволілі ў Шпалернай турме у Ленінградзе. Яго абвінавацілі ў контррэвалюцыйнай дзейнасці і прыгаварылі да смяротнага пакаранняEncyclopedia of Hasidism, entry: Schneersohn, Joseph Isaac. Naftali Lowenthal. Aronson, London 1996. ISBN 1-56821-123-6. 

Сусветная бура абурэння і ціск з боку заходніх урадаў і Міжнароднага Чырвонага Крыжа прымусілі камуністычны рэжым змякчыць смяротны прысуд, і замест гэтага 3 Тамуза ён быў высланы ў Кастраму з першапачатковым тэрмінам пакарання ў тры гады.

Кацярына Пешкова, жонка пісьменніка Максіма Горкага, вядомая расійская праваабаронца, таксама дапамагала знутры. Гэта таксама было змякчана пад палітычным ціскам звонку, і ў ліпені 1927 года яму нарэшце дазволілі пакінуць Расію і пераехаць у Рыгу (Латвія), дзе ён жыў да 1929 года, перш чым адправіцца ў падмандатную Палесціну (цяпер Ізраіль).

Вызваленне Йосіфа Іцхака з зняволення штогод адзначаецца супольнасцю Хабад 12 тамуза як «свята вызвалення Шостага Любавічнага Рэбе з савецкай турмы»)Schneerson, Menachem M. "Yud-Beis Tammuz 5738."  Sichos in English: 5738. Volume 1. Vaad Lehafotzas Sichos (Sichos in English). 1978. sichosinenglish.org. Retrieved 28 April 2014..

Пасля вызвалення Йосіф Іцхак адправіўся ў Палесціну, дзе наведаў святыя магілы, мясцовыя ешыботы і цэнтры Торы, а таксама сустрэўся з рабінамі і кіраўнікамі супольнасцяў з 7 па 22 жніўня 1929 года. 

Ён наведаў Хэўрон за дзесяць дзён да крывавай разні і, паводле звестак Хабада, быў першым габрэем за шмат гадоў, якому дазволілі ўвайсці ў Пячору Патрыярхаў, якая ў іўдаізме шануецца як другое па святасці месца пасля Храмавай гары, і таксама шануецца хрысціянамі і мусульманамі. Мала інфармацыі пра тое, як яго візіт паўплываў на стаўленне мясцовых арабаў.

 1929: Першы візіт у Злучаныя Штаты 
Пасля паездкі ў Святую Зямлю ён звярнуў сваю ўвагу на Злучаныя Штаты і прыбыў на Манхэтэн 17 верасня 1929 года (12 элула 5689) на французскім пасажырскім лайнеры SS France.

Шнеерсона сустрэлі каля 600 чалавек, а ахову забяспечвалі больш за 100 паліцэйскіх Нью-Ёрка.

«Няхай Усявышні благаславіць гэтую вялікую краіну, якая стала прытулкам для нашага яўрэйскага народа», — сказаў ён па прыбыцці.

Мэтай яго візіту была ацэнка адукацыйнага і рэлігійнага стану амерыканскіх яўрэяў і павышэнне дасведчанасці аб цяжкім становішчы савецкіх яўрэяў.

Абвешчаны «адным з найвялікшых габрэяў нашага часу»,  ён быў ушанаваны на банкеце 28 кастрычніка на Манхэтэне артадаксальнымі, кансерватыўнымі і рэфарматарскімі габрэйскімі лідэрамі.

Падчас знаходжання ў Злучаных Штатах Шнеерсон таксама пабываў (акрамя Нью-Ёрка) у Філадэльфіі, Балтымары,  Дэтройце,  Бостане  і Чыкага.  

10 ліпеня ён сустрэўся з прэзідэнтам Гербертам Гуверам у Белым доме.  

Будучы кандыдатам у прэзідэнты ад Рэспубліканскай партыі, Гувер лабіраваў яго вызваленнеEncyclopedia of Hasidism, entry: Schneersohn, Joseph Isaac. Naftali Lowenthal. Aronson, London 1996. ISBN 1-56821-123-6. Паслядоўнікі Хабад-Любавіча ў Амерыцы прасілі свайго Рэбэ пакінуць Расію і застацца ў Амерыцы, але Шнеерзон адмовіўся, заявіўшы, што Амерыка — гэта нерэлігійнае месца, дзе нават рабіны голяць бароды . Ён пакінуў Злучаныя Штаты і вярнуўся ў Рыгу, Латвія, 17 ліпеня 1930 года .

З 1934 года і да пачатку Другой сусветнай вайны ён жыў у Варшаве, Польшча.

 1940 — Злучаныя Штаты 
Пасля нападу нацысцкай Германіі на Польшчу ў 1939 годзе Шнеерсон адмовіўся пакінуць Варшаву. 

Урад Злучаных Штатаў Амерыкі, які ўсё яшчэ захоўваў нейтралітэт, выкарыстаў свае дыпламатычныя адносіны, каб пераканаць нацысцкую Германію выратаваць Шнеерсона з зоны ваенных дзеянняў у акупаванай Германіяй Польшчы .  

Ён заставаўся ў горадзе падчас бамбардзіровак і яго капітуляцыі перад нацысцкай Германіяй. Ён аказаў поўную падтрымку сваім арганізацыям, каб дапамагчы як мага большай колькасці яўрэяў уцячы ад захопніцкіх войскаў. 

Дзякуючы заступніцтву Дзяржаўнага дэпартамента ЗША ў Вашынгтоне і лабізму многіх яўрэйскіх лідараў, такіх як Якаб Рутштэйн, ад імя Рэбе (і, як мяркуецца, таксама з дапамогай адмірала Вільгельма Канарыса Altein, R, Zaklikofsky, E, Jacobson, I: "Out of the Inferno: The Efforts That Led to the Rescue of Rabbi Yosef Yitzchak Schneersohn of Lubavitch from War Torn Europe in 1939–40", p. 160. Merkos L'Inyonei Chinuch, 2002 , кіраўніка Абвера), яму нарэшце быў прадастаўлены дыпламатычны імунітэт і дазволены бяспечны праезд праз Берлін у Рыгу, Латвія, грамадзянінам якой быў Рэбе і якая ўсё яшчэ была свабоднай. 

З Рыгі рэбе адправіўся ў Амерыку праз Швецыю разам са сваёй жонкай, маці Штэрнай Сарай, Шмар'ягу Гурары, жонкай Ханай і сынам Беркам, Хаімам Мардэхаем Айзікам Хадаковым з жонкай і Нісанам Міндэлем. 

Яны паляцелі невялікім самалётам у Швецыю, бо лодкам больш не дазвалялася вылятаць з Рыгі, прызямліліся ў Стакгольме, а потым на лодцы дабраліся да Гётэборга. 

Там яны селі на борт карабля «Дратнінгхольм», які адплыў у Амерыку  і прыбыў у Нью-Ёрк 19 сакавіка 1940 года , дзе спыніліся ў гатэлі «Грэйстоўн» на Манхэтэне. Маёр Эрнст Блох, узнагароджаны афіцэр нямецкай арміі габрэйскага паходжання, быў прызначаны камандзірам групы, у якую ўваходзілі сяржант Клаўс Шэнк, напалову яўрэй, і радавы Йоханес Гамбургер, на чвэрць яўрэй, якім было даручана знайсці Рэбе ў Польшчы і бяспечна суправадзіць яго на волю. 

У выніку яны выратавалі не толькі Рэбе, але і больш за дзясятак хасідскіх габрэяў з сям'і Рэбе або звязаных з ім.
справа|міні|145x145пкс| Пашпартнае фота рабіна Іосіфа Іцхака Шнеерсона (1933 г.)
Дзякуючы супрацоўніцтву з урадам і кантактам Шнеерсона з Дзяржаўным дэпартаментам ЗША, Хабад здолеў выратаваць таксама зяця (і будучага пераемніка) Менахема Мендэля Шнеерсона з Вішысцкай Францыі ў 1941 годзе, перш чым межы былі зачыненыя.

Калі Шнеерсон прыехаў у Амерыку (ён быў першым буйным хасідскім лідарам, які назаўсёды пераехаў у Злучаныя Штаты), да яго прыйшлі двое яго хасідаў і сказалі не пачынаць усёй той дзейнасці, якой Любавіч займалася ў Еўропе, бо «Амерыка іншая». 

Каб пазбегнуць расчаравання, яны параілі яму нават не спрабаваць. Шнеерсон напісаў: «З маіх вачэй ліліся кіпячыя слёзы», і, не зважаючы на гэта, на наступны дзень ён заснаваў першы Любавіцкі ешыбот ў Амерыцы, заявіўшы, што «Амерыка нічым не адрозніваецца»See video ..

У 1949 годзе Шнеерсон стаў грамадзянінам ЗША. 
справа|міні|200x200пкс| Злева направа: Шмар'ягу Гурары, Іосіф Іцхак Шнеерсон і Менахем Мендэль Шнеерсон (1943)
Пасля ўцёкаў Шнеерсона з акупаванай нацыстамі Польшчы і пасяллення ў Нью-Ёрку ён заклікаў да пакаяння, заявіўшы: «L'alter l'tshuva, l'alter l'geula» («хуткае пакаянне прыносіць хуткае адкупленне»). 

Гэтай кампаніі супраціўляліся рабіны Аўраам Калмановіц і Аарон Котлер з Ваад Хацала. У сваю чаргу, Шнеерсон раскрытыкаваў намаганні рабінаў Калмановіца і Котлера, падазраючы іх у дыскрымінацыі ў выкарыстанні сродкаў, ставячы свае ешыботы вышэй за ўсё, і што Мізрахі і Агудас Харабонім адмовіліся ад падтрымкі Ваада пасля таго, як выявілі гэты факт.

 Пачатак дзейнасці Хабад-Любавіч у Злучаных Штатах 
справа|міні|200x200пкс| Наведвальнікі магілы рабіна Йосіфа Іцхака Шнеерсона.
справа|міні|300x300пкс| Лісты, пакінутыя на магіле рабіна Йосіфа Іцхака Шнеерсона.
У апошняе дзесяцігоддзе жыцця, з 1940 па 1950 год, рабін Шнеерсон пасяліўся ў раёне Краўн-Хайтс у Брукліне, у Нью-Ёрку. 

Рабін Шнеерсон ужо быў фізічна слабы і хворы з-за пакут, атрыманых ад камуністаў і нацыстаў, а таксама ад шматлікіх праблем са здароўем, у тым ліку рассеянага склерозу , але ў яго было цвёрдае бачанне аднаўлення артадаксальнага іўдаізму ў Амерыцы, і ён хацеў, каб яго рух узначаліў гэтае бачанне. 

Для гэтага ён распачаў будаўнічую кампанію па стварэнні рэлігійных габрэйскіх дзённых школ і ешыботаў для хлопчыкаў і дзяўчынак, жанчын і мужчын. 

Ён заснаваў друкарні для шматлікіх твораў і публікацый свайго руху і пачаў працэс распаўсюджвання яўрэйскіх традыцый сярод яўрэйскіх мас па ўсім свеце.

Ён пачаў публічна прапаведаваць, і многія прыходзілі, каб пачуць яго вучэнне. Ён пачаў збіраць і адпраўляць невялікую колькасць сваіх нядаўна падрыхтаваных рабінаў у іншыя гарады — тэндэнцыю, якую пазней пераймаў і ўзмацніў яго зяць і пераемнік, рабін Менахем Мендэль Шнеерсон.

У 1948 годзе ён заснаваў вёску Любавіч у Зямлі Ізраіля, вядомую як Кфар-Хабад, недалёка ад Тэль-Авіва, на месцы апусцелай арабскай вёскі Ас-СафірыяEncyclopedia of Hasidism, entry: Schneersohn, Joseph Isaac. Naftali Lowenthal. Aronson, London 1996.  1-56821-123-6.

Ён памёр у 1950 годзе і быў пахаваны на могілках Монтэфіёры ў Куінсе, штат Нью-Ёрк. У яго не было сыноў, і яго малодшы зяць, рабін Менахем-Мендэль Шнеерсон («Рэбе»), змяніў яго на пасадзе Любавіцкага рэбе, у той час як старэйшы зяць, рабін Шмар'ягу Гурары, працягваў кіраваць сеткай ешыботаў Хабад «Тамхей Тэмімім».

Пасля смерці рабіна Шнеерсона яго магіла, «Охэль», стала цэнтральным месцам для яго пераемніка рабіна Менахема Мендэля Шнеерсона, які рэгулярна наведваў яе для шматгадзінных малітваў, медытацыі і маленняў за габрэяў ва ўсім свеце.

Пасля смерці яго пераемніка і пахавання побач са свёкрам, філантроп Джозэф Гутнік з Мельбурна (Аўстралія), заснаваў Цэнтр Охэль Хабад-Любавіч на бульвары Фрэнсіса Льюіса ў Куінсе, які размешчаны побач з месцам сумеснай магілы.

 Калекцыя кніг 
Падчас свайго жыцця ў мястэчку Любавічы рабін Шнеерсон сабраў калекцыю рэлігійных кніг і твораў сваёй сям'і. У ёй ёсць тэксты, якія датуюцца XVI стагоддзем. 

Пасля Першай сусветнай вайны бальшавікі знайшлі частку калекцыі і перавезлі яе ў Расійскую дзяржаўную бібліятэку. Іншая частка калекцыі была канфіскавана савецкімі войскамі ў нацысцкай Германіі падчас Вялікай Айчыннай вайны і перамешчана ў ваенны архіў Расіі. 

У 1994 годзе сем кніг былі перададзены ў карыстанне Бібліятэцы Кангрэса ЗША на 60 дзён у рамках праграмы міжбібліятэчнага абмену. 

Кнігі былі перададзеныя ў бібліятэку Хабад-Любавіч, што дапамагло падоўжыць тэрмін іх выкарыстання двойчы, у 1995 і 1996 гадах, перш чым у 2000 годзе яны канчаткова адмовіліся вярнуць іх у Расію. Яны прапанавалі абмен на магчымасць захоўваць кнігі бясконца доўга, але Расія адмовілася. У 2004 годзе «Хабад-Любавіч» падаў пазоў супраць Расіі, патрабуючы вярнуць астатнія кнігі. У 2010 годзе амерыканскі суд задаволіў іх пазоў, які Расія праігнаравала як несапраўдны. 

У  Расія ў 2011 годзе ўвяла забарону на пазыку твораў амерыканскім музеям. У 2014 годзе старшы акруговы суд ЗША Ройс К. Ламберт наклаў штрафы ў памеры 50 000 долараў у дзень за адмову Расіі вярнуць калекцыю Шнеерсона, якая складаецца з больш чым 12 000 кніг і 50 000 рэлігійных дакументаў. 

Паколькі ў рабіна Шнеерсона не было спадчыннікаў, Расія сцвярджае, што калекцыя з'яўляецца нацыянальным скарбам расійскага народа. 

Гэтая спрэчка звязана з пагаршэннем адносін паміж Масквой і ЗША. Расійскі суд пастанавіў, што Бібліятэка Кангрэса павінна плаціць штрафы ў памеры 50 000 долараў у дзень за адмову вяртаць кнігі

 Апублікаваныя творы 

 Іўрыт і ідыш 

 Сэфер hа-Маамарым – 5680–5689, 8 т.
 Сэфер hа-Маамарым – 5692–5693 гг.
 Сэфер hа-Маамарым – 5696–5711, 15 т.
 Сэфер hа-Маамарым – Кунтрэсім, 3 т.
 Сэфер hа-Маамарым — ідыш
 Сэфер hа-сіхот – 5680–5691, 2 тамы.
 Сэфер hа-сіхот – 5696–5710, 8 т.
 Лікутэй Дыбурым, 4 тамы.
 Кунтрэс Торат hа-хасідут
 Кунтрэс Лімуд hа-хасідут
 Адмур ha-Цэмах Цэдэк У'Тэнуат hа-Хаскала
 Кіцурым Л'Біурэй hа Зохар
 Сэфер hа-Кіцурым — Шаарэй Орах
 Кіцурым Л'Кунтрэс hа-Тэфілах
 Сэфер hа-Зіхранот, 2 тамы.
 Moreh Shiur B'Limudei Yom Yom – Chumash, Tehillim, Tanya
 Сэдэр hа-Селіхот
 Маамар В'Хаіш Мошэ Анав, 5698
 Ігрот Кодэш, 14 т.
 Клалей Хінух вэ hа-Драха

 Пераклады на іўрыт 

 Лікутэй Дыбурым, 5 т.
 Сэфер hа-Сіхот – 5700–5705, 3 тамы.
 Сэфер hа-Зіхранот, 2 тамы.

 Любавіцкія ўспаміны рабіна, 3 тамы.
 Цемах Цэдэк і рух Хаскала
 Пра вывучэнне хасідутаў
 Пра вучэнне хасідаў
 Некаторыя аспекты хасідызму Хабад
 Хасідскія разважанні, 2 т.
 Лікутэй Дыбурым, 6 т.
 Прынцыпы адукацыі і кіраўніцтва
 Гераічная барацьба
 Чатыры светы
 Стварэнне і адкупленне
 Велічная нявеста
 Адзінства ў стварэнні
 Дакранаючыся да душы горада
 Непакорлівасць і адданасць

 CD/відэа 

 Амерыка нічым не адрозніваецца

 У фільмах 
Уцёкі рабіна Іосіфа Іцхака з Польшчы сталі тэмай ізраільскага дакументальнага фільма 2011 года Ha'rabi Ve'hakatzin Ha'germani ( Рэбэ Хабада і нямецкі афіцэр ). The Chabad Rebbe and the German Officer. IsraelFilmCenter.org. Accessed 16 January 2014.  

 Глядзіце таксама 

 770 Істэрн Паркуэй

 Зноскі 

 Спасылкі 

 Біяграфія
 «Охэль» — магіла
 Юд Шват
 Кнігі на англійскай мове
 Мемуары
 Відэа прыбыцця Шнеерсона ў Амерыку
 Генеалагічнае дрэва
 Некаторыя з яго апублікаваных прац на іўрыце
 Кім быў рабін Іосіф Іцхак Шнеерсон? доктар Генры Абрамсан
 Жыццё, свабода і Любавіч: візіт рэбе Раяца ў Філадэльфію

Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з СССР
Катэгорыя:Постаці Руднянскага раёна (Смаленская вобласць)
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Аршанскім павеце (Расійская імперыя)
Катэгорыя:Памерлі ў 1950 годзе
Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1880 годзе
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі