Антрапалагічны тып

Антрапалагічны тып (таксама антрапалагічны варыянт, антрапалагічны рэгіянальны варыянт, расавы тып, расавы варыянт) — класіфікацыйная адзінка, або катэгорыя, ніжэйшага парадку ў расазнаўстве, разгляданая як частка малой расы. Часам пад назвай «антрапалагічны тып» можа разумецца раса любога таксанамічнага рангу. Таксама тэрмін выкарыстоўваецца для абазначэння абагульненага апісання тых ці іншых груп чалавечых папуляцый, падобных па вызначаным комплексе антрапалагічных прыкмет, па-за сувяззю з класіфікацыйнымі катэгорыямі.

У XXI стагоддзі ўсе большае распаўсюджванне атрымлівае тэрмін «антрапалагічны варыянт», адзін з сінонімаў тэрміна «антрапалагічны тып», бо прыхільнікі папуляцыйнай канцэпцыі расы лічаць асноўны тэрмін не зусім удалым, паколькі паняцце тып (з іншым значэннем) выкарыстоўваецца і ў тыпалагічнай канцэпцыі расы.

 У складзе рас 
У пабудове большасці класіфікацый чалавечых рас выконваецца іерархічны прынцып. Антрапалагічны тып знаходзіцца на ніжэйшым узроўні такой іерархіі. Класіфікацыйнай адзінкай больш высокага рангу ў адносінах да антрапалагічнага тыпу з’яўляецца малая раса, або раса другога парадку. На наступным узроўні класіфікацыі тыя ці іншыя малыя расы ўтвараюць вялікую, або асноўную, расу, або расу першага парадку (гэтаму тэрміну адпавядае паняцце «расавы ствол», якое выкарыстоўваецца, у прыватнасці, у класіфікацыі В. В. Бунака). Часцей за ўсё малыя расы непасрэдна ўключаюцца ў склад вялікіх рас, але часам іх групуюць у расавыя галіны (а ўжо ў складзе расавых галін яны аб’ядноўваюцца ў вялікія расы), такія адзінкі як «расавыя галіны» выкарыстоўваюцца, напрыклад, у класіфікацыях В. В. Бунака і Г. Ф. Дэбеца. У шэрагу класіфікацый, у прыватнасці, у працах А. А. Зубава вялікія расы аб’ядноўваюцца ў больш буйныя класіфікацыйныя адзінкі — у надрасавыя ствалы.

Прыкладам шматузроўневай класіфікацыі рас можа быць класіфікацыя вялікай экватарыяльнай (негроіднай) расы, у складзе якой вылучаюць негрскую, цэнтральнаафрыканскую і паўднёваафрыканскую малыя расы. У складзе негрскай расы, у сваю чаргу, вылучаюцца суданскі, цэнтральнаафрыканскі, усходне-бантоідны, паўднёваафрыканскі і нілоцкі антрапалагічныя тыпы, а ў складзе паўднёваафрыканскай расы — бушменскі і гатэнтоцкі антрапалагічныя тыпы.

Вялікія расы вылучаюцца больш стабільнымі антрапалагічнымі прыкметамі, да якіх адносяцца, напрыклад, колер скуры і іншае. Малыя расы і антрапалагічныя тыпы вылучаюцца па менш устойлівых прыкметах, такіх, як форма галавы, даўжыня цела або форма носа, якія могуць мяняцца ўсяго за некалькі пакаленняў.

 У складзе этнасаў 
Антрапалагічныя тыпы могуць вылучацца не толькі ў складзе малых рас. Тэрмін «антрапалагічны тып» у этнічнай антрапалогіі можа прымяняцца таксама ў адносінах да статыстычных паказчыкаў групы, якія адрозніваюцца ад паказчыкаў іншых груп. Напрыклад, у складзе рускіх вылучаюцца ільменска-белазерскі, валдайскі, волагда-вяцкі, вяцка-камскі, клязьмінскі, дон-сурскі, стэпавы, сярэдняволжскі, архангельскі, анежскі і іншыя тыпы, а ў складзе ўкраінцаў вылучаюць верхнедняпроўскі, валынскі, палескі, карпацкі і іншыя тыпы і варыянты.

 Адноснасць значэння тэрміна 
Як і ўсе астатнія тэрміны расавых класіфікацый, тэрмін «антрапалагічны тып» з’яўляецца ў дастатковай ступені ўмоўным і няўстойлівым з прычыны складанасці доказа раўнацэннасці ўзроўню адрозненняў розных груп людзей, нераўнамернасці вывучэння розных чалавечых папуляцый і адсутнасці агульнапрынятай класіфікацыі рас і тыпаў. Так, напрыклад, у некаторых класіфікацыях антрапалагічныя тыпы могуць вылучацца ў асобныя расы. Напрыклад, як самастойная малая раса часам разглядаецца нілоцкі антрапалагічны тып: у класіфікацыі Г. Ф. Дэбеца — у складзе афрыканскай галіны вялікай негра-аўстралоіднай расы, і ў класіфікацыі В. В. Бунака — у складзе афрыканскай галіны трапічнага расавага ствала. Таксама, напрыклад, лапаноідная раса ў класіфікацыях розных антраполагаў можа разглядацца як адзін з антрапалагічных тыпаў пераходнай уральскай расы, як малая раса ў складзе вялікай еўрапеоіднай расы, як прамежкавая малая раса, якая сфармавалася ў зоне кантактаў еўрапеоідаў і мангалоідаў, і нават як самастойная вялікая раса.

 Крыніцы 

 Літаратура 


Катэгорыя:Расы