Магжан Жумабаеў

Магжан Бекенавіч Жумабаеў (; , сяло Нураталды, Паўночна-Казахстанская вобласць, Расійская імперыя — , Алматы, Казахская ССР, СССР) — казахскі паэт, публіцыст, педагог, выкладчык, адзін з заснавальнікаў новай казахскай літаратуры.

 Біяграфія 
Нарадзіўся і вырас у заможнай шматдзетнай сям'і. Яго бацька Бекен меў ад сваёй першай жонкі — узбечкі Гульсум — семярых хлопчыкаў і дзвюх дзяўчатак: Мусіліма, Кахармана, Магжана, Мухаметжана, Салтая, Галіжана, Сабыржана, Гуляндан, Гульбарам. Дзякуючы клопату бацькі ўсе дзеці атрымалі неабходную пачатковую адукацыю, хаця не кожны мог дазволіць такую раскошу. Таксама ён меў пляменніка Шаміля, якога хацеў зрабіць сваім спадкаемцам. У 1905—1910 гадах вучыўся ў медрэсэ Петрапаўлаўска, дзе выкладалі арабскую, фарсі, турэцкую мовы. У 1910—1911 гадах вучыўся ў медрэсэ «Галія» () ва Уфе; сярод настаўнікаў — класік татарскай літаратуры Галімжан Ібрагімаў. У 1913—1916 гадах вучыўся ў Омскай настаўніцкай семінарыі (разам з Сакенам Сейфуліным) і скончыў яе з залатым медалём. Вялікі ўдзел у яго лёсе прынялі акадэмік Р. М. Патанін, буйнейшы паэт і навуковец Мыржакіп Дулатаў і дырэктар семінарыі А. М. Сідзельнікаў. Патанін пасля першых сустрэч з Жумабаевым прадказаў, што юнак у будучыні стане другім Чаканам Валіханавым. Прадказанне здзейснілася: Жумабаеў у далейшым стаў буйнейшым цюрколагам, гісторыкам, лінгвістам, педагогам у духу рускай класічнай школы. У 1917 годзе на Другім усеказахскім з'ездзе ў Арэнбургу абраны з Ахметам Байтурсынавым у камісію па ўкладанні школьных падручнікаў. Улетку і ўзімку 1917 года ў Арэнбургу прымае ўдзел у стварэнні партыі «Алаш» і ўрада «Алаш-Арда» на абодвух Агульнаказахскіх з'ездах як дэлегат ад Акмолінскай вобласці. У пачатку 1918 года паэт быў арыштаваны прадстаўнікамі партыі «Уш-Жуз» () і каля 7 месяцаў праседзеў у турме Омска. Тут ім напісаны поўныя суму і пакуты вершы: напрыклад, верш «Пацалую любімую ў сне» () прысвечаны маладой жонцы (Жумабаеў перад заканчэннем семінарыі ажаніўся з унучатай пляменніцай Ч. Валіханава прыгажуні Зейнеп, якая памерла падчас родаў). У 1918 годзе адкрывае ў Омску і Петрапаўлаўску курсы казахскіх настаўнікаў і становіцца іх дырэктарам. У 1922 годзе запрошаны старшынёй Саўнаркама Туркестанскага края Турарам Рыскулавым выкладаць у Казахска-кіргізскім інстытуце асветы ў Ташкенце. Актыўна супрацоўнічае ў газетах і часопісах «Акжол» (), «Думка» (), «Венера» () і інш., публікуе мноства вершаў і паэм, а таксама шэраг даследчых літаратурных прац. У 1923 годзе па запрашэнні наркама асветы РСФСР Анатоля Луначарскага выкладае ўсходнія мовы ў Камуністычным універсітэце працоўных Усходу. У тым жа годзе Жумабаеў быў накіраваны з Туркестанскай Рэспублікі ў Маскву ў Вышэйшы літаратурна-мастацкі інстытут В. Брусава, дзе пазнаёміўся з дзейнасцю пісьменніцкіх аб'яднанняў і, у прыватнасці, Саюза паэтаў. Ім было задумана стварэнне літаратурнага аб'яднання казахскіх пісьменнікаў, якое ён назваў «Калегія» () і напісаў праграму арганізацыі. Яна была накіравана па пошце для азнаямлення літаратарам, якія жывуць у розных гарадах. Праграма «Калегіі» ўхвалялася ў ліставаннях, але не была прынята, паколькі не было і сходу. «Калегія» арганізацыйна засталася неаформленай. Гэты намер стварыць літаратурнае аб'яднанне было прызнана бальшавіцкімі ўладамі прыкметай нацыяналізму, спробай алашардынцаў рэанімавацца і шкодзіць савецкаму ладу. У 1926 годзе Жумабаеў скончыў вучобу, а ў 1927 годзе вяртаецца ў Казахстан, працуе настаўнікам. Жумабаева як алашардынца, панцюркіста і японскага шпіёна арыштавалі ў Петрапаўлаўску, а затым асудзілі на 10 гадоў пазбаўлення волі. Да суду ён сядзеў у  Маскве, у Бутырцы, а тэрмін адбываў у Карэліі і Архангельскай вобласці, у прыватнасці, у сумна вядомым Салавецкім лагеры асобага прызначэння. У 1934 годзе ён піша ліст М. Горкаму і К. Пешкавай. У 1936 годзе дзякуючы іх хадайніцтву Жумабаеў быў датэрмінова вызвалены са Свірскага лагера палітзняволеных. Але праз паўтара года, 30 снежня 1937 года быў зноў арыштаваны ў Алма-Аце і расстраляны НКУС 19 сакавіка 1938 года.

 Рэабілітацыя 
Больш за 20 гадоў другая жонка Жумабаева Зулейха захоўвала на гарышчы архіў паэта, верачы ў адраджэнне Жумабаева. Нарэшце 8 ліпеня 1960 года рашэннем вайсковага трыбунала Туркестанскай ваеннай акругі Жумабаеў быў пасмяротна рэабілітаваны. Аднак яго вершы вярнуліся народу не адразу. У 1965 годзе прафесар КазДУ Х. Х. Махмудаў разам з галоўным рэдактарам часопіса «Простор» І. П. Шухавым вырашылі выдаць на рускай мове вершы Жумабаева. З просьбай аб перакладзе вершаў на рускую мову яны звярнуліся да А. Л. Жоўціса, «вядомага сваёй смелай грамадзянскай пазіцыяй». Аднак яго пераклад так і не быў апублікаваны праз забарону ўладИминов, И. Хайрулла Махмудов : славист и тюрколог // Казахстанская правда. 12 января 2024 г.. Але ў 1967 годзе было праведзена сумеснае пасяджэнне сямі кафедраў філалагічнага факультэта і дзвюх кафедраў факультэта журналістыкі, на якім прагучаў выступ Х. Х. Махмудава «Пра творчую спадчыну паэта Магжана Жумабаева». Аднак нягледзячы на далейшы зварот удзельнікаў мерапрыемства да кіраўніцтва Саюза пісьменнікаў КазССР, вершы Жумабаева і іх пераклады на рускую мову так і не былі апублікаваны. Той жа лёс спасціг даклад Махмудава, адасланы міністру культуры КазахстанаУмарова, Г. С. Роль Казани в соприкосновении двух культур : казахской и татарской.// К истокам евразийской культуры. Осмысление. Проблемы : материалы Междунар. науч. конференции / ; Академия наук Республики Татарстан, Институт истории им. Ш. Марджани, Западно-Казахстанский государственный университет ; Уральский центр Г. Тукая... – Казань : Ин-т истории АН РТ, 2005. – 147 с. – ISBN 5-94981-053-8 – С. 119. У выніку аддзел навукі і навучальных устаноў ЦК Кампартыі Казахстана ініцыяваў разбіральніцтва, якое вылілася ў пастанову Бюро ЦК КПК «Пра няправільнае рашэнне філалагічных кафедраў у ацэнцы паэтычнай спадчыны Жумабаева». Вершы Жумабаева на рускай мове ўбачылі свет толькі ў 1988 годзе ў снежаньскім нумары часопіса «Дружба народов», а ў 1989 годзе ў Алма-Аце выдалі зборнікБайтасов, Р. Средневековые тюрко- и монголоязычные номады и их потомки на Руси, в Российской Империи, странах Запада и Казахстане.  – Ridero. 2022. 616 с. ISBN 978-5-0056-6549-2.

 Творчасць 
У 1912 годзе ў Казані выходзіць першы паэтычны зборнік «Венера» () арабскім шрыфтам на казахскай мове. Ён становіцца вядомым сярод казахскай інтэлігенцыі. Падчас навучання ў Маскве перакладаў на казахскую мову творы Лермантава, Кальцова, Бальмонта, Меражкоўскага, Ус. Іванава, Маміна-Сібірака, Горкага, Блока, Гётэ, Гейнэ і іншых замежных паэтаў.

 Працы 
 Паэтычныя зборнікі 
 1912 — «Казахскі настрой» ()
 1912 — «Венера» ()
 1922 — «Вершы» ()
 1923 — «Вершы» ()

 Навуковыя працы 
 1922 — «Педагогика»

 Памяць 
міні|Помнік Магжану Жумабаеву, Петрапаўлаўск
У 1993 годзе да стагоддзя Жумабаева ў Петрапаўлаўску ўсталяваны помнік паэту з сокалам на плячы, таксама ў 2000 годзе ў Булаеве адкрыты бюст Жумабаева, а ў 2003 годзе ў сяле Сарытамар раёна Магжана Жумабаева — помнік паэту.

Імя паэта таксама носіць сярэдняя школа № 39 г. Шымкента, у двары якой усталяваны яго бюст. Школа-гімназія № 39 г. Караганды, школа № 19 г. Талдыкарган названа ў гонар Жумабаева. У двары школы-гімназіі № 15 г. Туркестана да 40-годдзя школы ўсталяваны бюст паэта.

Імем паэта названы вуліцы ў Астане, Алматы, Какшэтаў і Петрапаўлаўску.

У 2013 годзе Нацбанк РК выпусціў памятную манету ў гонар 120-годдзя Жумабаева.

21 лютага 2018 года ў Анкары адкрылі помнік Жумабаеву.

24 чэрвеня 2018 года ў Петрапаўлаўску быў адкрыты помнік у гонар 125-годдзя Жумабаева скульптара Едзіге Рахмадзіева.

24 чэрвеня 2018 года да 125-годдзя паэта Казпошта выпусціла памятныя паштовыя маркі.

 Кіно 
 Біяграфічныя 
 1990 — «Магжан» (), дакументальны фільм («Казахтелефильм», рэж. Каліла Умараў)
 2013 — «Магжан», мастацка-дакументальны фільм («Туран фильм», рэж. Марат Канураў)
 2022 — «Магжан. Я веру ў маладых» (), серыял (рэж. Дархан Саркенаў).

 Экранізацыі 
 1993 — «Батыр Баян», фільм паводле аднайменнай паэмы Жумабаева пра рэальную гістарычную постаць, аднаго з герояў 200-гадовай вайны казахаў з джунгарамі («Казахфильм», рэж. Сламбек Таўкел) 

 Крыніцы 

 Спасылкі 
 Магжан Жумабаеў (даведка)

Катэгорыя:Пісьменнікі Казахстана