Скупы рыцар (п’еса)

«Скупы́ ры́цар» — адна з «маленькіх трагедый» Аляксандра Сяргеевіча Пушкіна, напісаная ў болдзінскую восень 1830 года.

 Стварэнне і абнародаванне 
Задума п'есы (магчыма, навеянай цяжкімі адносінамі паэта са скупым бацькам) лунала ў галаве Пушкіна яшчэ ў студзені 1826 года (запіс у рукапісе таго часу: «Жыд і сын. Граф»)Томашевский, Б. В. Примечания // Пушкин А. С. Полное собрание сочинений: В 10 т. — Том 5: «Евгений Онегин». Драматические произведения. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — С. 599—600. .

Болдзінскі рукапіс мае дату «23 кастрычніка 1830 г.»; перад ім дадзены эпіграф з Дзяржавіна:
 «Досць і табе у склепах жыць,
 Крот бы ў цяснінах падзямельных».

Пушкін рашыўся апублікаваць «Скупога рыцара» толькі ў 1836 годзе, у першай кніжцы «Современника» за подпісам Р. (французскі ініцыял прозвішча Пушкіна). Каб пазбегнуць папрокаў у незавершанасці п'есы, публікацыя была абстаўлена як літаратурная містыфікацыя, з падзагалоўкам: «Сцэна з Чэнстанавай трагікамедыі: The Covetous Knight». Насамрэч у Чэнстана (ці Шэнстана) няма твора з такой назвай. Эпіграф з Дзяржавіна стаў недарэчным і быў зняты.

«Скупы рыцар» быў прызначаны да пастаноўкі ў Александрынскім тэатры праз тры дні пасля смерці аўтара, але ў выніку быў заменены на вадэвіль (магчыма, пад ціскам улад, якія асцерагаліся выражэння публікай спачування да забітага паэта)Пушкин, А. С. Сочинения. Том 2 (под ред. Д. Д. Благого). Гос. изд-во худож. лит-ры, 1958. Стр. 492..

 Паходжанне сюжэта 

 Аўтабіяграфічная версія 
У 1855 г. першы біёграф Пушкіна Аненкаў тлумачыў містыфікацыйны падзагаловак «Скупога рыцара» наступным чынам: «прычыну, якая вымусіла Пушкіна аддаліць ад сябе гонар першай ідэі, трэба шукаць, як мы чулі, у боязі прымяненняў і беспадстаўных чутак»Анненков, П. В. Материалы для биографии А. С. Пушкина. — : Современник, 1984. — С. 265.. Аднак «прымяненні» ўсё-такі паследавалі. Цэлы шэраг фактаў указвае на фінансавыя праблемы ва ўзаемаадносінах паэта з бацькам. Той жа Аненкаў паведамляе, што пры выпуску з Ліцэя 17-гадоваму Аляксандру Пушкіну праз скупасць бацькі не ўдалося трапіць у бліскучы Лейб-гвардыі гусарскі полк: «Сяргей Львовіч адгаворваўся недахопам сродкаў і згаджаўся толькі на паступленне сына ў адзін з пяхотных гвардзейскіх палкоў»Анненков, П. В. Материалы для биографии А. С. Пушкина. — : Современник, 1984. — С. 64. У далейшым, у перыяд паўднёвай ссылкі, паэт не меў ніякай матэрыяльнай падтрымкі з дому (нават у першыя месяцы, калі праз бюракратычныя затрымкі вымушаны быў абыходзіцца без казённага дараванняЗ ліста генерала Інзава графу Кападыстрыя (28 красавіка 1821 года, з Кішынёва, у адказ на запыт аб паводзінах калежскага сакратара Пушкіна): «Будучы ў сталіцы, ён карыстаўся з казны 700 рублямі на год; але цяпер, не атрымліваючы гэтай платы і не маючы дапамогі ад бацькі, пры ўсёй магчымай ад мяне дапамозе церпіць, аднак жа, часам пэўную нястачу ў добрым адзенні. Таму я абавязкам лічу пакорна прасіць распараджэння вашага, ваша міласць, прызначыць яму тут тое дараванне, якое ён атрымліваў у С.-Пецярбургу» (Русская Старина. Т. LIII. Выпуски 1—3. — , 1887. — С. 244).). З часам дараванне пачалі выплачваць, але яго не ставала, як гэта вынікае з ліста А. С. Пушкіна брату Льву (Адэса, 25 жніўня 1823 года): «Патлумач бацьку майму, што я без яго грошай жыць не магу <…> мне балюча бачыць абыякавасць бацькі майго да майго стану»Пушкин, А. С. Полное собрание сочинений: В 16 т. — -: Изд-во АН СССР, 1937—1959. — Т. 13. Переписка, 1815—1827. — 1937. — С. 67 . Паэт жыў у бядоце і пазней, у Міхайлаўскім. З ліста да брата Льва (28 ліпеня 1825 года): «мне патрэбны грошы ці павесіцца»Пушкин, А. С. Полное собрание сочинений: В 16 т. — -: Изд-во АН СССР, 1937—1959. — Т. 13. Переписка, 1815—1827. — 1937. — С. 194.

 Версія літаратурных рэмінісцэнцый 
Прыхільнікі гэтай версіі бачаць у сюжэце «Скупога рыцара» перайманне еўрапейскіх літаратараў, якія распрацоўвалі тэму скупасціГалахов, А. Д. О подражательности наших первоклассных поэтов // Русская Старина. Том LVII. Выпуски 1—3. — , 1888. — С. 26—27. Якубович Д. П. [Скупой рыцарь: Комментарий] // Пушкин А. С. Полное собрание сочинений. / Гл. ред.: М. Горький, В. П. Волгин, Ю. Г. Оксман, Б. В. Томашевский, М. А. Цявловский. — Т. 7. Драматические произведения / Ред. Д. П. Якубович. — : Изд. АН СССР, 1935. — С. 506—522. Томашевский Б. В. «Маленькие трагедии» Пушкина и Мольер // Пушкин: Временник Пушкинской комиссии / АН СССР. Ин-т литературы. — ; : Изд-во АН СССР, 1936. — [Вып.] 1. — С. 126. Томашевский Б. В. Пушкин и Франция. — : , 1960. — С. 277—279. Виролайнен М. Н. [Скупой рыцарь: Комментарий] // Пушкин А. С. Драматургия. Проза / Составление и комментарий М. Н. Виролайнен. — : Слово, 1999..

«Тып скупога ўзыходзіць да героя камедыі рымскага драматурга Плаўта (III—II в. до н. э.) „Скарбонка“. Два элементы, намечаныя ў гэтай камедыі: маналог скупога, звернуты да скарбу, і яго канфлікт з уласным спадчыннікам — сталі кананічнымі ў творах пра скупых. Наяўныя яны і ў камедыі Мальера „Скупы“, на якую ў вялікай ступені арыентавана пушкінская драма»Виролайнен, М. Н. [Скупой рыцарь: Комментарий] // Пушкин, А. С. Драматургия. Проза / Составление и комментарий М. Н. Виролайнен. — : Слово, 1999. — С. 645.

 Гістарычная версія 
Савецкі літаратуразнаўца Р. А. Гукоўскі (1902—1950) дапусціў, што Пушкін выкарыстоўваў пры працы над «Скупым рыцарам» гістарычны і побытавы матэрыял шматтомнай працы Праспера дэ Баранта «Гісторыя герцагаў Бургундскіх дома Валуа»Barante, P. de. Histoire des ducs de Bourgogne de la maison de Valois, 1364—1477. — T. I—XIII. — Paris, 1824—1826.. Прататыпам пушкінскага Герцага Гукоўскі лічыў Філіпа Добрага, герцага Бургундыі ў 1419—1467 гг.Гуковский, Г. А. Пушкин и проблемы реалистического стиля. — : Гослитиздат, 1957. — С. 314—315.

Версія Гукоўскага не знайшла распаўсюду ў літаратуры. Ва ўсіх без выключэння каментарыях да выданняў «Скупога рыцара», якія выйшлі ў свет да 2017 г., яе існаванне папросту замоўчваецца. Публікацыі прыхільнікаў Гукоўскага нешматлікіяМурьянов, М. Ф. К реальному комментарию «Скупого рыцаря» // Временник Пушкинской комиссии. 1969. — , 1971. — С. 101—103. Аникин, А. В. Из реально-исторического комментария к «Скупому рыцарю» // Временник Пушкинской комиссии. — Выпуск 23. — : Наука, 1989. — С. 111—115. Аникин, А. В. Муза и мамона. Социально-экономические мотивы у Пушкина. — : Мысль, 1989. — С. 122., а ў стане яго праціўнікаў аказаўся аўтарытэтнейшы літаратуразнаўца Юрый Лотман (1922—1993)Лотман, Ю. М. Пушкин. — , 1995. — С. 361..

У 2017 г. прапанавана мадыфикацыя схемы Гукоўскага: гістарычным прататыпам Герцага прызнаецца не Філіп Добры, а яго сын і спадчыннік Карл Смелы. Для фінальнай сцэны «Скупога рыцара» Пушкін выкарыстаў рэальны гістарычны эпізод, які меў месца пры бургундскім двары ў 1472 г. і быў апісаны БарантамГоровенко, А. В. «Скупой рыцарь» глазами историка-медиевиста // Valla, 2017, № 1. — С. 33-51..

 Крыніцы 

Катэгорыя:П'есы Аляксандра Пушкіна
Катэгорыя:Літаратурныя творы на рускай мове
Катэгорыя:Творы 1830 года