Кодэкс Станіслава Аўгуста

Ко́дэкс Станісла́ва А́ўгуста — праект кадыфікацыі грамадзянскага, крымінальнага і працэсуальнага права I Рэчы Паспалітай. Названы паводле ініцыятара ўкладання караля польскага і вялікага князя літоўскага Станіслава Аўгуста Панятоўскага.

 Перадумовы 
Дзейнае права ў Рэчы Паспалітай не было кадыфікавана з прычыны супраціву шляхты, якая асцерагалася ўзмацнення ўлады караля (хоць колькі разоў былі спробы пераадолець супраціўленне сойма). Разам з пачаткам пасяджэнняў Чатырохгадовага Сойма з’явіўся план кадыфікацыі дзейнага права. Для падрыхтоўкі кодэксу ў 1789 была створана камісія на чале з камянецкім біскупам Адамам Красінскім.

Пасля прыняцця Урадавага закону 3 мая была выдадзена Соймавая дэкларацыя 5 мая, якая абвясціла прыняты закон адзінай крыніцай права. Гэта азначала спыненне дзеяння ў тым ліку і Статуту Вялікага Княства Літоўскага.

 Распрацоўка 
Паслы ад ВКЛ выступілі супраць скасавання аўтаноміі і 28 чэрвеня дамагліся стварэння асобных для двух дзяржаў камісіяў для падрыхтоўкі кодэксаў грамадзянскага і крымінальнага права. Камісію для Кароны ачоліў Гуга Калантай, а для Літвы — біскуп інфлянцкі Юзаф Казімір Касакоўскі.

У склад камісій уваходзілі прафесары права, пісары і сябры сойма, між іншага:

 Геранім Страйноўскі — прафесар, рэктар Галоўнай школы ў Вільні, прыхільнік фізіякратыі;
  — першы прафесар польскага  ў Кракаўскай акадэміі;
 Юзаф Шыманоўскі — будучы старшыня Юрыдычнага аддзела ў Найвышэйшай нацыянальнай радзе (1794);
 Францішак Барс — варшаўскі адвакат;
 Тэадор Астроўскі — прафесар права.

Камісіі не здолелі завяршыць сваю працу з прычыны выбуху вайны з Расіяй, таму кодэкс так і не набыў моцы. Камісія ВКЛ падрыхтавала толькі праекты законаў аб трыбунальскіх і земскіх судах.

 Умовы 
Праект меў прагрэсіўны характар. Паводле яго права заставалася феадальным, аднак ужо ўключала асобныя капіталістычныя элементы. Захоўваўся саслоўны падзел грамадства, аднак працягваліся і развіваліся рэформы Чатырохгадовага Сойма, напрыклад:

 забяспечвалася прававая абарона сялян
 прадугледжвалася абмежаваная асабістая свабода і неадарванасць ад зямлі
 прымалася правіла трымання дагавораў між панам і падданымі
 для сялян уводзіўся дзяржаўны суд
 намервалася абмежаваць самавольства феадалаў

 Літаратура 
 Wojciech Szafrański. Opieka w projekcie Wojciecha Prus Olszowskiego do Kodeksu Stanisława Augusta
 Кодэкс Станіслава Аўгуста: збор дакументаў // Варшава, 1938

 Спасылкі 


Катэгорыя:Гісторыя Рэчы Паспалітай
Катэгорыя:Гісторыя права Польшчы
Катэгорыя:Кодэксы Польшчы
Катэгорыя:Станіслаў Аўгуст Панятоўскі