Уяўны сябар

Уяўны сябар, таксама выдуманы сябар, нябачны сябар, — псіхалагічная і сацыяльная з’ява, найбольш распаўсюджаная ў дзяцей, хоць і не выключна. Яна заключаецца ва ўзнікненні і развіцці сяброўскіх або іншых міжасобасных адносін, якія існуюць і разгортваюцца пераважна ў багатым унутраным свеце ўяўлення чалавека, а не ў фізічнай, аб’ектыўнай рэальнасці. Важнай асаблівасцю з’яўляецца тое, што хоць для сваіх «творцаў» гэтыя ўяўныя таварышы могуць здавацца цалкам рэальнымі і эмацыйна значнымі, дзеці, як правіла, здольныя праводзіць мяжу паміж фантазіяй і рэчаіснасцю, усведамляючы выдуманую прыроду сваіх выдуманых прыяцеляў. Гэтая здольнасць адрозніваць не змяншае глыбіні і важнасці такіх адносін для самога дзіцяці.

 Гістарычны фон і эвалюцыя разумення 
Навуковае вывучэнне феномена ўяўных сяброў бярэ свой пачатак у канцы XIX стагоддзя, першыя сістэматычныя назіранні і даследаванні датуюцца 1890-мі гадамі. Аднак само паняцце ўяўных спадарожнікаў і нябачных памочнікаў суправаджае чалавецтва на працягу ўсёй ягонай гісторыі. Даследчыкі Клаўзен і Пасман (2007) указваюць, што ў розных культурах і гістарычных эпохах уяўныя сябры часта надзяляліся звышнатуральнымі рысамі: гэта маглі быць духі продкаў, анёлы-ахоўнікі, персанальныя боствы або міфічныя істоты, якія, як верылі людзі, злучалі іх з патойбочным светам, мінулымі жыццямі або выступалі ў ролі абаронцаў і праваднікоў. Нават у дарослых гістарычна існавалі падобныя сімвалічныя постаці: напрыклад, хатнія боствы (лары і пенаты ў рымлян), анёлы-ахоўнікі ў аўраамічных рэлігіях, або старажытнагрэчаскія музы, што натхнялі мастакоў і паэтаў. Усе яны выконвалі падобныя псіхалагічныя задачы: надавалі эмацыйную падтрымку, суцяшэнне, служылі крыніцай мудрасці, кіраўніцтва і творчага натхнення.

Мяркуюць, што шырокае распаўсюджванне з’явы ўяўных сяброў менавіта сярод дзяцей у заходняй культуры звязана са змяненнем грамадскага стаўлення да дзяцінства, што адбылося прыкладна ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Дзяцінства пачалі ўспрымаць не проста як падрыхтоўку да дарослага жыцця, а як самакаштоўны, унікальны перыяд, напоўнены гульнёй, фантазіяй і развіццём уяўлення, што стварыла спрыяльную глебу для росквіту такіх творчых праяў.

 Вызначэнне і партрэт уяўнага сябра 
міні|справа|Цацкі — найбольш распаўсюджаны аб’ект персаніфікацыі ў дзяцей.
У сучаснай псіхалогіі не існуе адзінага, вычарпальнага вызначэння ўяўнага сябра, паколькі гэты феномен з’яўляецца шматгранным. Некаторыя даследчыкі трактуюць яго досыць шырока, уключаючы:
 Сітуацыі, калі дзіця ўвасабляе або дэталёва разыгрывае ролю пэўнага, створанага ім жа персанажа, ведучы дыялогі і дзейнічаючы ад ягонага імя.
 Выпадкі ўвасаблення, ачалавечвання, нежывых прадметаў, часцей за ўсё любімых цацак (лялек, медзведзянятак, салдацікаў і г.д.), якім дзіця прыпісвае чалавечыя якасці: здольнасць гаварыць, адчуваць эмоцыі, мець уласныя жаданні і дзейнічаць самастойна.

Іншыя псіхолагі прытрымліваюцца больш вузкага падыходу, вызначаючы ўяўнага сябра выключна як цалкам выдуманага прыяцеля, створанага дзіцем «з нічога» як асобную, нябачную для іншых асабістасць, што існуе толькі ў ягоным ўяўленні.

Формы, якія могуць набываць уяўныя сябры, надзвычай разнастайныя:
 Чалавекападобныя персанажы: Гэта могуць быць дзеці (аднагодкі або маладзейшыя/старэйшыя) або дарослыя, часта з дэталёва прадуманай знешнасцю, характарам, гісторыяй жыцця і звычкамі.
 Жывёлы: Як рэалістычныя (каты, сабакі, коні, птушкі), так і міфічныя або фантастычныя (драконы, аднарогі і г.д.).
 Абстрактныя або фантастычныя істоты: Гэта могуць быць прывіды (часта добразычлівыя), монстры (якія могуць выконваць ахоўную ролю), робаты, іншапланецяне, анёлы, феі або абсалютна ўнікальныя, ні на што не падобныя персанажы.

Хоць уяўныя сябры тэарэтычна могуць з’явіцца ў любым узросце, у заходняй культуры іхняя наяўнасць лічыцца найбольш уласцівай і сацыяльна прымальнай для дзяцей дашкольнага (3-5 гадоў) і малодшага школьнага ўзросту (6-9 гадоў). Большасць даследаванняў сведчаць, што дзяўчынкі некалькі часцей за хлопчыкаў «ствараюць» сабе ўяўных сяброў у раннім дзяцінстве. Аднак, з пачаткам школьнага навучання гэтая гендарная розніца, як правіла, згладжваецца. Важна падкрэсліць, што не існуе нейкага спецыфічнага «тыпу» дзіцяці, схільнага да з’яўлення ўяўных сяброў — гэта распаўсюджаная з’ява, што здараецца ў творчых, камунікабельных, сарамлівых, адзіных дзяцей у сям’і і тых, хто мае братоў і сясцёр. Дзіцячая фантазія настолькі бязмежная, што дзеці могуць не толькі выдумляць сяброў, але і цэлыя ўяўныя светы з уласнымі правіламі, геаграфіяй і жыхарамі, дзе іхнія выдуманыя сябры і персанажы жывуць і дзейнічаюць.

 Погляд псіхалогіі 
Сучасная псіхалогія адназначна разглядае наяўнасць уяўных сяброў як нарматыўную і здаровую частку псіхічнага развіцця не толькі ў дзяцінстве, але, у асобных выпадках, і ў падлеткавым і дарослым узросце (хоць у дарослых гэтая з’ява менш распаўсюджаная і можа мець іншыя формы). Некаторыя даследчыкі параўноўваюць дзіцячых уяўных сяброў з працэсам творчасці ў дарослых пісьменнікаў. Псіхолаг Эйлін Кенэдзі-Мур выказваецца на гэты конт так: «Аўтары мастацкіх твораў часта кажуць пра тое, што іхнія персанажы быццам пачынаюць жыць уласным жыццём, развівацца і дзейнічаць незалежна ад першапачатковай задумы. Гэта можа быць працэсам, тоесным таму, як дзеці ствараюць і ўзаемадзейнічаюць са сваімі нябачнымі сябрамі»Kennedy-Moore, Eileen (2013) «Imaginary Friends: Are invisible friends a sign of social problems?» Psychology Today; Growing Friendships blog. 31 January 2013.  (accessed: 24 May 2013). Даследаванні псіхолага Марджары Тэйлар і яе калег пацвярджаюць гэтую сувязь: яны выявілі, што дарослыя, якія прафесійна займаюцца творчасцю (у прыватнасці, пісьменнікі-фантасты), статыстычна значна часцей мелі ўяўных сяброў у дзяцінстве.

 Адрозненне ад псіхапаталогіі 
Ключавым з’яўляецца ўменне адрозніваць нармальных, узроставых уяўных сяброў ад уяўных галасоў ці кампаньёнаў, якія могуць быць праявай пэўных псіхічных расстройстваў (напрыклад, шызафрэніі, псіхатычных станаў). Асноўныя крытэрыі адрознення:
 Кантраляванасць: Дзіця звычайна цалкам кантралюе свайго ўяўнага сябра — яно можа «паклікаць» яго, калі хоча пагуляць, і «адпусціць», калі ён яму не патрэбны. Пры псіхапаталогіі галасы або ўяўныя сутнасці часта з’яўляюцца дакучлівымі, некіравальнымі, урываюцца ў свядомасць супраць волі чалавека і ўспрымаюцца як нешта чужое і знешняе.
 Эмацыйная афарбоўка і змест: Уяўныя сябры дзяцей пераважна маюць пазітыўную або нейтральную прыроду, яны «прапануюць» таварыства, падтрымку, суцяшэнне, удзельнічаюць у вясёлых гульнях. Паталагічныя галасы часта маюць негатыўны змест — яны могуць крытыкаваць, вінаваціць, абражаць, пагражаць або аддаваць небяспечныя загады.
 Успрыманне рэальнасці: Збольшага дзіця, нават эмацыйна прывязанае да ўяўнага сябра, усё ж усведамляе ягоную выдуманую прыроду, асабліва калі яго пра гэта наўпрост пытаюцца або ў сітуацыях, што патрабуюць адрознення рэальнасці. Чалавек з псіхічным расстройствам можа быць глыбока перакананы ў фізічнай рэальнасці галасоў і не адрозніваць іх ад уласнага ўнутранага дыялогу або ўспрымання знешніх гукаў.
 Уплыў на агульнае функцыянаванне: Здаровыя ўяўныя сябры звычайна станоўча ўплываюць на развіццё дзіцяці, узбагачаючы яго гульню і сацыяльны досвед. Паталагічныя праявы, наадварот, дэзарганізуюць псіхічную дзейнасць, выклікаюць пакуты і істотна пагаршаюць адаптацыю і якасць жыцця чалавека.

Неспакой у бацькоў можа ўзнікаць, калі ўяўны сябар становіцца адзіным аб’ектам зносін дзіцяці, выцясняючы сапраўдных сяброў, асабліва ў старэйшым узросце; калі ён мае выразна негатыўны, агрэсіўны характар; калі дзіця не можа яго кантраляваць або пачынае блытаць выдумку з рэальнасцю да такой ступені, што гэта перашкаджае яго паўсядзённаму жыццю. У такіх рэдкіх выпадках кансультацыя з дзіцячым псіхолагам можа быць дарэчнай.

 Уяўныя сябры ў псіхічным і сацыяльным развіцці дзіцяці 
Уяўныя сябры не проста забава; яны выконваюць шэраг надзвычай важных функцый, спрыяючы гарманічнаму развіццю дзіцяці:
 Авалоданне сацыяльнымі ролямі і сцэнарыямі: У гульні з уяўным сябрам дзіця можа бяспечна «прайграваць» разнастайныя сацыяльныя сітуацыі, прымяраць на сябе розныя ролі (напрыклад, быць лідарам, клапатлівым сябрам, настаўнікам), вучыцца разумець пачуцці іншых і прадбачыць наступствы сваіх дзеянняў.
 Развіццё ўяўлення і творчага мыслення: Стварэнне ўяўнага сябра і свету для яго — гэта магутны стымул для развіцця фантазіі, крэатыўнасці і здольнасці да сімвалічнага мыслення.
 Выбудоўванне ведаў пра свет: Праз узаемадзеянне з уяўным сябрам дзіця асэнсоўвае свае веды пра навакольны свет, правярае розныя ідэі і меркаванні, вучыцца тлумачыць з’явы.
 Задавальненне патрэбы ў зносінах і прыналежнасці: Уяўны сябар можа стаць надзейным таварышам, асабліва калі дзіцяці не хапае сапраўдных зносін з аднагодкамі (напрыклад, праз сарамлівасць, пераезд ў новае асяроддзе, хваробы) або яно адчувае сябе самотным.
 Эмацыйная падтрымка, рэгуляцыя і пераадоленне цяжкасцей: Уяўны сябар часта становіцца тым, каму дзіця можа даверыць свае таямніцы, страхі, крыўды. Ён можа даваць суцяшэнне, спачуванне, дапамагаць справіцца з трывогай, гневам або расчараваннем.
 Развіццё маўлення і камунікатыўных навыкаў: Пастаянныя дыялогі з уяўным сябрам спрыяюць узбагачэнню слоўнікавага запасу, удасканаленню граматычнага ладу маўлення і развіццю наратыўных здольнасцей.
 Апасродкаванне развіцця (паводле Л. Выгоцкага): Выдатны псіхолаг Леў Выгоцкі падкрэсліваў ролю культурных інструментаў і сацыяльнага ўзаемадзеяння ў псіхічным і кагнітыўным развіцці. Уяўныя сябры, успрымаючыся дзіцем як сапраўдныя партнёры, могуць служыць такім «культурным інструментам», навучаючы яго навыкам дыялогу, кааперацыі, эмпатыі, уменню дамаўляцца і вырашаць канфлікты. Канцэпцыя Выгоцкага пра «зону найбліжэйшага развіцця» — прастора паміж тым, што дзіця ўжо ўмее рабіць самастойна, і тым, што яно можа дасягнуць з дапамогай дарослага або больш дасведчанага таварыша — выдатна ілюструе ролю ўяўнага сябра. Ён можа выступаць своеасаблівым «рыштаваннем», падтрымліваючы дзіця ў засваенні новых, больш складаных для яго відаў паводзін, сацыяльных нормаў і спосабаў мыслення.
 Актыўнае даследаванне свету (паводле Ж. Піяжэ): Стварэнне ўяўных таварышаў таксама добра адпавядае тэорыі кагнітыўнага развіцця швейцарскага псіхолага Жана Піяжэ. Піяжэ разглядаў дзяцей як актыўных творцаў уласных ведаў, маленькіх «навукоўцаў», якія эксперыментуюць са светам і на аснове гэтага будуюць унутраныя разумовыя структуры (схемы). Узаемадзеянне з цалкам выдуманым сябрам, якога дзіця само надзяляе ўласцівасцямі і паводзінамі, з’яўляецца ідэальнай пляцоўкай для такога роду эксперыментаў, праверкі гіпотэз і фарміравання складаных уяўленняў пра сябе і свет.
 Падрыхтоўка да рэальных сацыяльных узаемаадносін: Досвед, атрыманы ў адносінах з уяўным сябрам (уменне суперажываць, дзяліцца, дамаўляцца, прабачаць), можа служыць важным падмуркам і своеасаблівай трэніроўкай для пабудовы паспяховых і глыбокіх рэальных сяброўскіх і сацыяльных сувязей у будучыні.

 Даследаванне з’явы 
Існуе навуковая здагадка, што дзеці з уяўнымі сябрамі могуць хутчэй развіваць маўленчыя навыкі і больш дзейсна засвойваць веды. Верагодна, гэта тлумачыцца тым, што такія дзеці атрымліваюць значна больш маўленчай практыкі, ведучы пастаянныя «размовы» са сваімі ўяўнымі таварышамі, што спрыяе ўзбагачэнню слоўнікавага запасу і ўдасканаленню граматычных канструкцый.

Псіхолаг Лоўрэнс Катнер паведамляў, што каля 65 % сямігадовых дзяцей прызнаюць, што ў пэўны момант свайго жыцця мелі ўяўнага сябра. Ён так ахарактарызаваў іхнюю ролюKutner, Lawrence (n.d.). Insights for Parents: Midnight Monsters and Imaginary Companions. Source:   (accessed: Monday May 18, 2009):
Уяўныя сябры з’яўляюцца неад’емнай часткай жыцця многіх дзяцей. Яны дораць суцяшэнне падчас стрэсу, таварыства, калі дзіця адчувае сябе самотным, даюць магчымасць кімсьці камандаваць, калі яно адчувае бяссілле, і становяцца тым, на каго можна зваліць віну за разбітую лямпу ў гасцінай. Але самае галоўнае, уяўны сябар — гэта інструмент, які маленькія дзеці выкарыстоўваюць для асэнсавання складанага свету дарослых.

Даследчыкі Марджары Тэйлар, Сіндзі Карлсан і Лін Героў (2001) падкрэсліваюць, што, нягледзячы на існаванне некаторых даных, якія звязваюць наяўнасць уяўных сяброў з вышэйшымі паказчыкамі пэўных здольнасцей, памылкова лічыць, што ўсе без выключэння разумныя дзеці іх ствараюцьTaylor, Marjorie; Carlson, Stephanie M.; Gerow, Lynn (c. 2001). «Imaginary Companions: Characteristics and Correlates» in Reifel, Robert Stuart (2001). Theory in Context and Out. Greenwood Publishing Group. Edition: illustrated. . Source:  (accessed: Monday May 18, 2009).

У сваіх даследаваннях Эрыка Хоф (2004—2005) дэталёва вывучала ролі і функцыі ўяўных сяброў. Яе вынікі паказалі, што для многіх дзяцей уяўныя сябры служаць крыніцай суцяшэння падчас нуды і адзіноты. Таксама была выяўлена цікавая тэндэнцыя: уяўныя сябры часта выступаюць у ролі настаўнікаў у навучанні — яны падбадзёрваюць, матывуюць і павышаюць самаацэнку дзіцяці, калі яно дасягае поспехаў у школе. Нарэшце, уяўныя сябры могуць выконваць функцыю маральнага арыенціра, служачы своеасаблівым унутраным голасам сумлення і дапамагаючы дзіцяці прымаць правільныя рашэнні ў сітуацыях маральнага выбару.

Іншыя вядучыя спецыялісты, у прыватнасці Марджары Тэйлар, пацвярджаюць, што ўяўныя сябры з’яўляюцца распаўсюджанай з’явай сярод дзяцей школьнага ўзросту і неад’емнай часткай нармальнага сацыяльна-кагнітыўнага развіцця. Раней існавала памылковае ўяўленне, што дзеці «перарастаюць» уяўных сяброў значна раней. Часткова гэта было звязана з тэорыяй стадый кагнітыўнага развіцця швейцарскага псіхолага Жана Піяжэ. Ён меркаваў, што ўяўныя сябры знікаюць, калі дзіця пераходзіць на стадыю канкрэтных аперацый (прыкладна ва ўзросце 7 гадоў), што характарызуецца развіццём лагічнага мыслення адносна канкрэтных аб’ектаў і падзей. Аднак даследаванні Марджары Тэйлар абверглі гэта. Яна назірала за дзецьмі, якія мелі ўяўных сяброў у сярэдняй школе, і высветліла, што праз шэсць гадоў, ужо ў старэйшых класах, гэтыя падлеткі праяўлялі лепшыя стратэгіі пераадолення стрэсу (копінг-стратэгіі) і вышэйшую жыццеўстойлівасць. Хоць яны таксама паказалі «нізкую сацыяльную перавагу адносна аднагодкаў», што можна разглядаць не як непапулярнасць, а як большую самадастатковасць і меншую залежнасць ад меркавання і ўхвалення аднагодкаў.

Паколькі гульня з уяўным персанажам патрабуе ад дзіцяці пастаянна ўяўляць, як бы дзейнічала іншая асоба, узнікла здагадка, што гэта можа станоўча ўплываць на развіццё «тэорыі розуму» (). «Тэорыя розуму» — гэта здольнасць чалавека ўсведамляць, што іншыя людзі маюць уласныя псіхічныя станы (думкі, перакананні, жаданні, намеры), якія адрозніваюцца ад яго ўласных. Гэта ключавы сацыяльны навык. Даследаванні Тэйлар і Карлсан (1997) паказалі, што 4-гадовыя дзеці з уяўнымі сябрамі мелі вышэйшыя паказчыкі разумення эмоцый іншых людзей, што з’яўляецца важнай складаючай «тэорыі розуму».

 Пазітыўная псіхалогія 
У артыкуле «Уяўная гульня і пазітыўная псіхалогія: прыродныя спадарожнікі» () было выяўлена, што ўдзел ва ўяўнай гульні (да якой належыць і гульня з уяўнымі сябрамі) развівае ў дзяцей пяць ключавых якасцей: крэатыўнасць, навыкі пераадолення цяжкасцей, рэгуляцыю эмоцый, эмпатыю і надзею. Надзея выступае асноўным інструментам матывацыі. Вера ва ўласныя сілы і магчымасці заахвочвае дзяцей не баяцца эксперыментаваць з рознымі спосабамі мыслення. Уяўны сябар з’яўляецца, з аднаго боку, прадуктам дзіцячай крэатыўнасці, а з другога — працэсам (праз зносіны з ім), што гэтую крэатыўнасць развівае.

 Уяўныя сябры ў падлеткавым узросце 
Існуе стэрэатып, што ўяўныя сябры — гэта выключна дзіцячая з’ява. Аднак артыкул «Уяўныя кампаньёны ў падлеткавым узросце: прыкмета дэфіцыту ці пазітыўнага развіцця?» абвяргае гэта. Даследчыкі вывучалі распаўсюджанасць уяўных сяброў у падлеткавым узросце, аналізуючы дзённікі падлеткаў ва ўзросце 12-17 гадоў. Акрамя таго, яны разглядалі характарыстыкі гэтых уяўных сяброў і праводзілі кантэнт-аналіз даных, атрыманых з дзённікаў. Былі правераны тры гіпотэзы адносна прыроды ўяўных сяброў у гэтым узросце:
 Гіпотэза дэфіцыту: Падлеткі ствараюць уяўных сяброў, каб кампенсаваць недахоп рэальных сяброў або сацыяльных навыкаў.
 Гіпотэза адоранасці: Уяўныя сябры з’яўляюцца прыкметай высокага творчага патэнцыялу і інтэлектуальнай адоранасці.
 Гіпотеза эгацэнтрызму: Гэта праява празмернай засяроджанасці падлетка на ўласным унутраным свеце.

Вынікі даследавання не пацвердзілі гіпотэзы дэфіцыту і эгацэнтрызму. Наадварот, было выяўлена, што да стварэння ўяўных сяброў былі асабліва схільныя творчыя, сацыяльна кампетэнтныя падлеткі з развітымі навыкамі пераадолення стрэсу. Гэта сведчыць пра тое, што ўяўныя сябры ствараліся не для замены сапраўдных адносін, а хутчэй як яшчэ адзін «вельмі асаблівы сябар», што сведчыць пра багаты ўнутраны свет і развітае ўяўленне.

 Тульпа: сучасны феномен 
Тульпа — гэта паняцце, якое паходзіць з тыбецкага будызму і першапачаткова азначала матэрыялізаваную сілай думкі сутнасць. У сучасным заходнім свеце яно было секулярызаванае (пазбаўленае рэлігійнага зместу) і ператварылася ў інтэрнэт-феномен. Практыкі, якія называюць сябе «тульпамантамі», мэтанакіравана ствараюць у сваёй свядомасці аўтаномныя ўяўныя сутнасці — уласна тульпы, з якімі ўзаемадзейнічаюць. Яны паведамляюць, што гэтая практыка паляпшае іхняе асабістае жыццё і дорыць новыя сэнсарныя перажыванні. Некаторыя выкарыстоўваюць тульп для рамантычных і сексуальных узаемадзеянняў, хоць у самой супольнасці гэта часта лічыцца табу.

Апытанне сярод 118 удзельнікаў супольнасці паказала, што большасць (76,5 %) схіляецца да неўралагічнага або псіхалагічнага тлумачэння гэтай з’явы (гэта значыць разглядаюць тульпу як складаны прадукт уласнай псіхікі), 8,5 % вераць у яе метафізічную прыроду, а 14 % прапануюць іншыя тлумачэнні. Пры гэтым амаль усе практыкі ўспрымаюць сваю тульпу як рэальную або часткова рэальную асобу. Колькасць паслядоўных удзельнікаў такіх анлайн-супольнасцей адносна невялікая і налічвае некалькі сотняў чалавек.

 Першынцы, адзіныя дзеці і роля ўяўных сяброў 
Каб раскрыць паходжанне ўяўных сяброў і больш даведацца пра дзяцей, якія іх ствараюць, даследчыкі сутыкаюцца з пэўнымі метадалагічнымі цяжкасцямі. Маленькія дзеці часта не могуць дакладна і паўнавартасна расказаць пра свой унутраны досвед праз абмежаваныя маўленчыя навыкі і асаблівасці памяці. Таму самым дзейсным спосабам збору інфармацыі з’яўляецца апытанне людзей, якія праводзяць з імі найбольш часу, — як правіла, бацькоў, і часцей за ўсё маці. Для даследавання было апытана 78 маці, у якіх запыталі, ці ёсць у іхняга дзіцяці ўяўны сябар. Калі маці паведамляла, што ў яе дзіцяці няма ўяўнага сябра, даследчык пытаўся пра схільнасць дзіцяці персаніфікаваць прадметы.

Даследчыкі тлумачылі маці, што для дзяцей з’яўляецца звыклым выбіраць пэўную цацку або прадмет, да якога дзіця асабліва прывязанае і ставіцца як да жывой, адухоўленай істоты. Акрамя таго, неабходна высветліць, што дзеці лічаць уяўным сябрам або ўяўнай гульнёй. Каб лічыцца ўяўным сябрам, а не эпізадычнай гульнёй, выдуманы сябар павінен быў існаваць у жыцці дзіцяці найменш адзін месяц. Вынікі гэтых даследаванняў пацвердзілі, што паміж цалкам уяўнымі сябрамі і ачалавечанымі цацкамі існуюць значныя адрозненні, і дзеці, якія ствараюць першых, могуць мець свае асаблівасці.

Адным з самых цікавых высноў стала выяўленне сувязі паміж парадкам нараджэння дзіцяці ў сям’і і наяўнасцю ў яго ўяўнага сябра. Апытанні маці паказалі, што дзеці з уяўнымі сябрамі значна часцей былі першынцамі ў параўнанні з дзецьмі, якія не мелі такіх таварышаў. Гэта адкрыццё стала важкім пацвярджэннем тэорыі пра тое, што дзеці ствараюць уяўных сяброў для развіцця сацыяльных навыкаў. Першанароджанае дзіця (або адзінае дзіця ў сям’і) на працягу пэўнага часу не мае пастаяннага дзіцячага таварыства ў выглядзе братоў ці сясцёр, з якімі можна было б штодзённа ўзаемадзейнічаць. Стварэнне ўяўнага сябра становіцца для дзіцяці надзвычай творчым спосабам запоўніць гэты прабел, адпрацоўваць дыялогі, вучыцца дамаўляцца, вырашаць канфлікты і разумець іншы пункт гледжання. Гэта пацвярджае погляд пазітыўнай псіхалогіі, якая разглядае крэатыўнасць як важны рэсурс для развіцця. У гэтым кантэксце ўяўны сябар з’яўляецца прадуктам дзіцячай творчасці, а жывыя зносіны з ім — працэсам, што гэтую творчасць і сацыяльныя навыкі развівае.

Далейшыя даследаванні паглыбілі гэтую тэму, засяродзіўшыся на адзіных дзецях у сям’і і іхняй сувязі з такой з’явай, як унутраная размова, якую дзіця вядзе з сабой у думках або шэптам. Лічыцца, што ўяўныя сябры дапамагаюць развіваць гэтую здольнасць. Даследаванне, у якім узялі ўдзел студэнты каледжа, пацвердзіла некалькі цікавых заканамернасцей. Па-першае, адзіныя дзеці ў сям’і, якія ў дзяцінстве мелі ўяўных сяброў, праяўлялі вышэйшы ўзровень пазітыўнага ўнутранага дыялогу і лепшае сацыяльнае развіццё. Па-другое, былі пацверджаны папярэднія даныя пра тое, што жанчыны часцей за мужчын мелі ўяўных сяброў у дзяцінстве. Даследчыкі высунулі здагадку, што жанчыны могуць быць больш схільнымі да гэтага, паколькі яны часцей спадзяюцца на зваротную сувязь ад іншых людзей, тады як мужчыны, магчыма, маюць больш самаўзмацняльны ўнутраны дыялог. Таксама гэта можа быць звязана з тым, што жанчыны ўвогуле шукаюць больш сацыяльнай падтрымкі.

Даследаванне таксама выявіла, што не толькі наяўнасць, але і якасць унутранага дыялогу мае вялікае значэнне:
 Студэнты, якія паведамілі, што мелі ўяўнага сябра, таксама паведамілі пра часцейшы ўнутраны дыялог увогуле.
 Негатыўны ўнутраны дыялог (напрыклад, самакрытыка, сацыяльна-ацэначныя думкі) быў звязаны з павышанай трывожнасцю, дэпрэсіяй і нізкай самаацэнкай.
 Пазітыўны ўнутраны дыялог (напрыклад, самападтрымка, самазаахвочванне), наадварот, быў звязаны з вышэйшай самаацэнкай і часцейшымі самаадвольнымі пазітыўнымі думкамі пра сябе.
Такім чынам, уяўныя сябры могуць быць не проста гульнёй, але і важным інструментам для ўтварэння здаровага, падтрымліваючага ўнутранага дыялогу, што з’яўляецца залогам псіхалагічнага дабрабыту ў далейшым жыцці чалавека.

 Вобраз у масавай культуры 

 У літаратуры 
Феномен уяўных сяброў з’яўляецца папулярнай і шматграннай тэмай у сусветнай дзіцячай літаратуры, што дазваляе аўтарам даследаваць унутраны свет дзіцяці, ягоныя патрэбы, страхі і працэс сталення.

 Карлсан, які жыве на даху (Астрыд Ліндгрэн)
Персанаж Карлсана з трылогіі Астрыд Ліндгрэн з’яўляецца класічным прыкладам героя з падвойнай прыродай. З аднаго боку, у кнігах ёсць шматлікія сведчанні ягонага рэальнага існавання: яго бачаць не толькі Малыш, але і ягоныя бацькі і сябры, камінар знаходзіць домік Карлсана на даху, а сам Карлсан актыўна ўзаемадзейнічае з фізічным светам. З іншага боку, ягоныя паводзіны (асабліва ў першай кнізе) ідэальна адпавядаюць псіхалагічнай мадэлі ўяўнага сябра. Карлсан з’яўляецца менавіта тады, калі Малыш адчувае сябе самотным, і з’яўляецца ягоным поўным антыподам: ён рашучы, гарэзлівы і самаўпэўнены, што кампенсуе празмерную мяккасць і паслухмянасць хлопчыка. Па сутнасці, Карлсан з’яўляецца ўвасабленнем інфантыльнага alter ego дзіцяці — ягоных схаваных жаданняў і імпульсаў. Менавіта з такога псіхалагічнага пункту гледжання персанажа Карлсана часта аналізуюць літаратуразнаўцы і крытыкі, у прыватнасці біёграф Ліндгрэн Э. М. Меткалф, А. Ісаева і Алена Тагер і інш. Яны разглядаюць трылогію як класічны «раман выхавання», у якім галоўны герой, Малыш, у працэсе свайго сталення, сацыялізацыі і прыняцця сябе паступова інтэгруе сваё інфантыльнае, імпульсіўнае alter ego (то-бок Карлсана) са сваім асноўным, сацыяльна адаптаваным «Я».

Яшчэ да з’яўлення Карлсана Астрыд Ліндгрэн звярнулася да тэмы ўяўных сяброў у сваім зборніку апавяданняў «Малыш Нільс Карлсан» (1949). Героі гэтага зборніка — гэта пераважна самотныя дзеці, што пакутуюць ад хвароб, беднасці або абыякавасці дарослых. Чароўныя істоты, якія прыходзяць ім на дапамогу — малюсенькі дамавік, што жыве пад ложкам, жывая лялька, нябачная сястра-блізнючка або містычны пан Лільенкваст, што забірае дзяцей у Краіну Змроку, — маюць відавочныя прыкметы таго, што з’яўляюцца плодам дзіцячага ўяўлення. Яны з’яўляюцца ў час найбольшай патрэбы і знікаюць, калі крызіс мінае, выконваючы ролю псіхалагічнай падтрымкі і суцяшэння.

 Скеліг (Дэвід Алманд)
Падобная падвойная прырода — здольнасць лётаць і магчымасць трактоўкі як рэальнага, так і ўяўнага персанажа — уласцівая і для хворага анёла Скеліга з аднайменнага падлеткавага рамана брытанскага пісьменніка Дэвіда Алмонда (і ягонай экранізацыі). Скеліг, якога знаходзіць у напаўразбураным гаражы галоўны герой, хлопчык Майкл, можа быць як рэальнай містычнай істотай, так і магутным сімвалам надзеі і ўнутранай сілы, народжаным уяўленнем дзіцяці ў цяжкі час яго жыцця (хвароба сястры, пераезд). Гэтая неадназначнасць з’яўляецца цэнтральным мастацкім прыёмам твора.

 Кінематограф 

 Ззянне (, 1980)
 Дакучлівы Фрэд (, 1991)
 Богус (, 1996)
 Байцоўскі клуб (, 1999)
 Згубленыя (, 2004)
 Бэн Ікс (, 2007)
 У чаканні цуду (, 2007)
 Звышнатуральнае, 11-ты сезон, эпізод 226 «Проста маё ўяўленне» (, 2015)
 Хэпі! (, 2017)
 Трусік Джоджо (, 2019)
 Уяўныя сябры (, 2024)

 Мультыплікацыя 
 Рукавічка (, 1967)
 Дом Фостэра для ўяўных сяброў (, 2004)
 Мэры і Макс (, 2009)
 Уяўная Мэры (, 2017)

 Гл. таксама 
 Бікамеральны розум — гіпотэза пра свядомасць старажытнага чалавека, пры якім адна частка мозгу ўспрымала ўказанні іншай як боскія галасы.
 Гульня ў краіну-мару — дзіцячая творчасць, пры якой ствараецца і развіваецца дэталізаваны выдуманы свет.
 Забабоны — вера ў звышнатуральнае, заснаваная на перакананнях, а не на веданні і разумным сэнсе.
 Тульпа — устойлівая, свядомая самаўнушаная галюцынацыя, якая ўспрымаецца стваральнікам як самастойная разумная асоба.

 Крыніцы 

 Література 


 Gleason, T. (2009). 'Imaginary companions.' In Harry T. Reis & Susan Sprecher (Eds.), Encyclopedia of Human Relationships (pp. 833-834). Thousand Oaks, CA: Sage.
 Hall, E. (1982). 'The fearful child’s hidden talents [Interview with Jerome Kagan].' Psychology Today, 16 (July), 50-59.






 Partington, J., & Grant, C. (1984). 'Imaginary playmates and other useful fantasies.' In P. Smith (Ed.), Play in animals and humans (pp. 217-240). New York: Basil Blackwell.



 Спасылкі 
  Уяўныя сябры з доктарам Эванам Кідам  — падкаст-інтэрв’ю з доктарам Эванам Кідам з Універсітэта Ла-Троб

Катэгорыя:Псіхалогія развіцця
Катэгорыя:Дзіцячыя гульні
Катэгорыя:Міжасобасныя адносіны
Катэгорыя:Уяўленне
Катэгорыя:Тыпы персанажаў
Катэгорыя:Матывы ў фэнтэзі
Катэгорыя:Галюцынацыі