Х

Х, х (курсіў: Х х) — літара ўсіх славянскіх кірылічных алфавітаў (22-я ў балгарскай, 23-я ў рускай, 24-я ў беларускай, 26-я ў сербскай і ўкраінскай, 27-я у македонскім); выкарыстоўваецца таксама ў алфавітах некаторых неславянскіх моў.

У стара- і царкоўнаславянскай азбуках носіць назву «хер», паходжанне якога незразумела: лічыць яго, як гэта часта робіцца, звязаным са словам «херувім» цяжка (апошняе не ўтрымлівала яця, хоць у якасці фанетычнай адаптацыі мяккіх заднемоўных яць мог часам з'яўляцца ў запазычаннях; іншая версія адсылае да грэчаскіх слоў накшталт χαι̃ρε (радуйся) або χείρ [хір] (рука). У кірыліцы звычайна лічыцца 23-й па парадку і выглядае як ; у глаголіцы па ліку 24-я, мае выгляд 20px. У абедзвюх азбуках лікавае значэнне - 600.

 Паходжанне 
Паходжанне кірылічнай літары (і дзеяслоўнай павукападобнай) — грэчаская літара хі (Χ, χ); асноўная ж глагалічная форма невыразнага паходжання (звычайна таксама ўзводзіцца да грэцкай «хі», але пры гэтым незразумелая поўная несіметрычнасць выніку; ёсць таксама версія са змененым лацінскім h).

У старажытнасці існавала і другое глаголічнае напісанне, так званае «павукападобнае» - у выглядзе гуртка з чатырма гаплікамі: Ⱒ. Яно сустракаецца ў помніках 4 разы: 1 раз у Асемяневае Евангелле і 3 разы ў Сінайская псалтыр. Ва ўсіх выпадках знак перадаваў першую літару ў слове «хлъмъ» (узгорак). Паводле звестак «Азбучнай малітвы» Канстанціна Прэслаўскага і Мюнхенскага абецэдарыя, «павукападобнае х» — Ⱒ — уваходзіла ў дзеяслоўны алфавіт як асобная (33-я па ліку) літара.

Форма кірылічнай літары Х прыкметных варыянтаў не мела, няўжо што ў Скорапіс (шрыфт) хутка магла адлюстроўвацца ў адзін росчырк без адрыву пяра ад паперы, што звычайна выглядала падобна на рукапіснае 'α. З увядзеннем Грамадзянскі шрыфт Грамадзянскага шрыфта напісанне літары Х атаясамілася з формай лацінскай літары «ікс». З'явілася таксама форма літары.

 Вымаўленне 
У сучаснай рускай мове літара Х абазначае глухі велярны фрыкатыўны зычны гук: цвёрды [] або мяккі [] (змякчаецца перад еи 'я і я) з ь рэдкія і сустракаюцца толькі ў запазычаннях: Хейзінга, Хюбнер, Пюхяярві, Х'юстан). Практычна не спалучаецца з ы: гэта бывае толькі ў запазычаннях (Архыз). Спалучэнні з э таксама рэдкія: у запазычаннях у дадзеным выпадку звычайныя ваганні ў напісанні э/е: хэпэнінг/хепенінг, хэш/хеш, тхэквандо/тхеквандо і т. п., э адбываецца складдзел: двухпавярховы, звышэнергічны.

У іншых славянскіх мовах мяккае вымаўленне сустракаецца радзей, чым у рускай.

У сербскім вымаўленне літары Х аслаблена да [h] і нават да поўнага знікнення гуку, у сувязі з чым Караджыч, Вук Стэфановіч|Вук Караджыч першапачаткова гэтую літару наогул не ўлучыў у рэфармуемы сербскі алфавіт, што моцна змяніла аблічча шматлікіх слоў: (Х)орацыя, (х)рышанства, (Х)рвацкая.

 Макшанская мова 
У Макшанская мова пазначае гук [x], а таксама выкарыстоўваецца ў дыграфах лх [l̥] і рх [r̥] (пар. лацінскія lh і rh).

 Чачэнская мова 
У чачэнскай граматыцы літара Х з'яўляецца гайтарам (паказчыкам) хотталург дажар а (рэчыўнага склону).

 Пераносныя значэнні назвы «хер» 
 З-за формы літары Х яе назва хер часта выкарыстоўвалася для пазначэння чаго-небудзь крыжападобнага: у Даля«Хер»  // Слоўнік Даля згадваюцца «гульня ў херыкі-онікі» (крыжыкі-нулікі) і выраз «ногі херам» як супрацьлеглае «ногі колам». Адсюль жа паходзіць слова пахерыць (першапачаткова — перакрэсліць крыж-накрыж; пар. хером перакрэсліў).
 Будучы першай літарай вульгарнага і нецэнзурнага слова, які пазначае мужчынскі палавы орган, слова хер стала з XIX стагоддзі актыўна выкарыстоўвацца як яго Эвфемизм1. ХЕР, -а; м. Назва літары «х» у царкоўнаславянскай і старой рускай азбуцы.2. ХЕР, -а; м. Вульг. 1. Мужчынскі палавы орган. 2. Броннае абазначэнне мужчыны.  Левін Ю. І. Аб абсцэнных выразах рускай мовы // Левін Ю. І. Выбраныя працы. Паэтыка. Семіётыка.- М., 1998. - С. 809-819 (пар.  (назва літары F) замест fuck''). У выніку да 1990-х гадоў у СССР слова "хер" і вытворныя ад яго (напрыклад, "пахерыць") сталі шматлікімі ўспрымацца як табуяваныя, бо спрадвечныя найменні кірылічных літар былі ў асноўнай масе насельніцтва забытыя. Дадзены факт наклаў адбітак і на ўжыванне слова «хер» у постсавецкую эпоху, нягледзячы на ​​змену стаўлення да абсцэнай лексікі нецэнзурнае .

 Табліца кодаў 
  Рэгістр  Дзесяціч-ны код  16-рыч-ны код  Васьмерыч-ны код  Двайковы код  Юнікод Прапісная  1061 0425 002045 00000100 00100101 Радковая  1093 0445 002105 00000100 01000101 ISO 8859-5 Прапісная 197C530511000101 Радковая  229 E5 345 11100101 КАІ-8 Прапісная  232 E8 350 11101000 Радковая  200 C8 308 11001000Windows-1251 Прапісная  213 D5 325 11010101 Радковая  245 F5 365 11110101

У HTML вялікую літару: Х можна запісаць як &#1061; або &#x425;, а маленькую х''' — як &#1093; або &#x445;.

 Гл. таксама 
 H (лацініца)
 X (літара)

 Спасылкі 


Катэгорыя:Літары кірыліцы
Катэгорыя:Украінскі алфавіт
Катэгорыя:Македонскі алфавіт
Катэгорыя:Балгарскі алфавіт
Катэгорыя:Рускі алфавіт
Катэгорыя:Стараславянскі алфавіт
Катэгорыя:Беларускі алфавіт
Катэгорыя:Вукавіца