Германская акупацыя Беларусі ў гады Першай сусветнай вайны

Германская акупацыя Беларусі пачалася з уварваннем Германіі ў Расійскую імперыю 1 жніўня 1914 года і скончылася з распадам Германскай імперыі 11 лістапада 1918 года. За час акупацыі было знішчана 130 тыс. беларусаў.  

 Мабілізацыя 
На руска-германскім фронце вайна пачалася з баёў ва Усходняй Прусіі, Польшчы і Галіцыі. Паўночна-заходнія губерні, якія знаходзіліся паблізу ад тэатра ваенных дзеянняў, пераводзіліся на ваеннае становішча. Забараняліся забастоўкі, мітынгі, шэсці, дэманстрацыі, уводзілася ваенная цэнзура. Тэрыторыя Беларусі апынулася ў складзе Дзвінскай і Мінскай ваенных акруг, і, у адпаведнасці з указам Мікалая ІІ ад 20 ліпеня 1914 г., уся мясцовая цывільная адміністрацыя павінна была падпарадкавацца свайму ваеннаму начальству. У Баранавічах размясцілася Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага вялікага князя Мікалая Мікалаевіча. 29 ліпеня па яго распараджэнні начальнікам ваенных акруг была накіравана дырэктыва «аказваць цывільным уладам самую энергічную дапамогу ваеннай сілай, каб пры поўным адзінстве ваенных і цывільных уладаў ліквідаваць усякую спробу беспарадкаў на месцах».

 Жыццё пад акупацыяй 
міні| Нямецкія войскі ў Лынтупах (Віцебская вобласць) у 1916 годзе

У гады Першай сусветнай вайны (1914—1918 гг.) тэрыторыя Беларусі стала арэнай актыўных баявых дзеянняў. З пачатку вайны ў Баранавічах, а з 8 (21) жніўня 1915 г. — у Магілёве размяшчалася Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага. У 1915 г. нямецкія войскі акупавалі заходнія тэрыторыі сучаснай Беларусі, з якіх расійскія ўлады перад тым дэмантавалі або вывезлі ў іншыя губерні Расіі 432 прамысловыя аб'екты і шэраг навучальных устаноў. Таксама з прыфрантавых Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў было вывезена 29 прадпрыемстваў, якія летам 1915 г. апынуліся ў раёнах, што знаходзіліся пад пагрозай акупацыі. Знішчаны былі пасевы і запасы сельскагаспадарчай прадукцыі. Сялянам выплачаны кампенсацыі па дзяржаўных расцэнках. Таксама з Беларусі ў Расію і ва Украіну быў эвакуяваны шэраг навучальных устаноў. На акупаванай немцамі тэрыторыі быў арганізаваны Беларускі народны камітэт. 

Вайна прывяла да росту інфляцыі і пашыранага выкарыстання жаночай і дзіцячай працы. У прыфрантавых раёнах на ваенныя работы мабілізоўвалася мірнае насельніцтва (напрыклад, у Мінскай губерні ў канцы 1916 г. былі мабілізаваны 219,3 тыс. мужчын і жанчын). Заходнеўкраінскія землі, акупаваныя немцамі ў 1915 г. (каля 50 тыс. км²), былі падзелены на ваенна-адміністрацыйную акругу Обер-Ост, ваенна-аператыўную паласу і Брэст. Акупаваныя ў 1915 г. тэрыторыі былі падпарадкаваны нямецкаму ваеннаму камандаванню, якое накладвала шэраг абмежаванняў на мясцовае насельніцтва (пашпарты з адбіткамі пальцаў нават у дзяцей, сістэма пропускаў пры выездзе з месца жыхарства). Памешчыцкія маёнткі, уладальнікі якіх збеглі ў Расію, перадаваліся афіцэрам нямецкай арміі. Таксама была выпушчана акупацыйная валюта — нямецкі острубель. 

Насельніцтва акупаванай тэрыторыі абкладалася падушным падаткам (8 марак у 1917 г. з чалавека ва ўзросце ад 15 да 60 гадоў), падаткамі на прамысловасць і гандаль. Ажыццяўляліся таксама рэквізіцыі сельскагаспадарчай прадукцыі, уводзілася забарона на забойства жывёлы і птушкі без спецыяльнага дазволу (дазвол прадугледжваў здачу часткі мяса ўладам). У 1915 г. была ўведзена прымусовая праца з аплатаю для жанчын 18—45 гадоў і мужчын 16—50 гадоў. У 1915 г. у Белавежскай пушчы пачалі працаваць 7 лесапільных заводаў. Адначасова з тым, нямецкія акупацыйныя ўлады адкрылі шэраг беларускіх, літоўскіх і яўрэйскіх школ, дзе ўводзілася абавязковае навучанне нямецкай мове і забаранялася навучаць дзяцей па-руску. 

 Беларусь пасля Лютаўскай і Кастрычніцкай рэвалюцый 
міні| Нямецкія войскі ў Мінску ў 1918 годзе

У сакавіку 1917 г. у Мінску адбыўся з'езд беларускіх нацыянальных арганізацый, які вылучыў патрабаванні дзяржаўнай аўтаноміі Беларусі ў складзе Расійскай федэратыўнай дэмакратычнай рэспублікі і выбраў выканаўчы орган — Беларускі нацыянальны камітэт (БНК). У ліпені 1917 г. адбыўся з'езд беларускіх арганізацый і партый, замест БНК была створана Цэнтральная рада беларускіх арганізацый, пазней рэарганізаваная ў Вялікую беларускую раду.

злева|міні|283x283пкс|Паштоўка БНР

5 снежня 1917 г. пачаў работу I Усебеларускі з'езд, на якім абмяркоўваліся пытанні аб беларускай дзяржаўнасці. Удзельнікі з’езда падзяліліся на прыхільнікаў незалежнасці і прыхільнікаў шырокай аўтаноміі ў складзе Расіі. Было прынята кампраміснае рашэнне аб стварэнні Усебеларускага Савета сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутатаў, які павінен быў вырашыць пытанні аб дзяржаўным уладкаванні Беларусі. Аднак ужо 18 снежня Савет Народных Камісараў Заходняй вобласці і фронту разагнаў з'езд. 

3 сакавіка 1918 г. у Брэст-Літоўску быў падпісаны мірны дагавор, паводле якога, акрамя заходніх тэрыторый, што былі пад акупацыяй з 1915 г., пад кантроль Германіі пераходзілі і іншыя вобласці сучаснай Беларусі. 25 сакавіка 1918 года прадстаўнікі беларускага нацыянальнага руху абвясцілі незалежнасць Беларускай Народнай Рэспублікі ва ўмовах нямецкай акупацыі. Рэспубліка адкрыла свае дыпламатычныя місіі ў краінах, якія прызналі яе існаванне. Пасля адыходу нямецкіх войскаў тэрыторыя, на якой дзейнічалі структуры БНР, была без супраціўленьня акупаваная Расійскай СФСР і Польшчай, а ўрад БНР быў вымушаны эміграваць у Вільню.

 Заўвагі 

 Зноскі 

 Літаратура 







Катэгорыя:Ваенная гісторыя Беларусі
Катэгорыя:1910-я ў Беларусі
Катэгорыя:Беларуска-нямецкія адносіны