Гусегадоўля

Гусегадоўля — галіна прадуктыўнай экстэнсіўнай птушкагадоўліСельскохозяйственный словарь-справочник. — Москва — Ленинград : Государстенное издательство колхозной и совхозной литературы «Сельхозгиз». Главный редактор: А. И. Гайстер. 1934..

Невысокі кошт прадукцыі абумоўліваецца здольнасцю гусака расці на танных кармах і выкарыстоўваць (з 3-4-га тыдня) выгулу на нязручных землях.

 Гісторыя развядзення гусей 
250px|left|міні|На плане ідэальнага манастыра з Санкт-Галена кружком у верхнім правым куце паказаны гусятнік. Каля 830-х
250px|міні|
За пёры і смачнае мяса шэрая гусь прыручана даволі рана. З біблейскіх тэкстаў, старажытнаегіпецкіх, старажытнарымскіх і старажытнакітайскіх крыніц выніка, што гусь — адна з найстаражытнейшых свойскіх птушак, бо гусей прыручылі раней за 1 тысячагоддзе да н.э.. Так, у Бібліі (, ) згаданы птушкі, асабліва ўкормленыя, пад якімі, наймаверней, у гэтай цытаце разумеюцца гусі. Сярод іншых птушак свойскія гусі вылучаюцца паходжаннем адразу ад некалькіх дзікіх відаў. Найбольшы ўплыў на іх пародаўтварэнне аказалі дзікія шэрыя гусі, якія жывуць паўсюдна на прасторах Еўразіі. Менавіта ад гэтага віду паходзіць пераважная большасць сучасных парод. Ва Усходняй Азіі некаторыя пароды вядуць сваё паходжанне ад дзікай гусі віду , якая жыве ў Азіі і не сустракаецца ў Еўропе. Нарэшце, у паўночных раёнах Еўропы шляхам гібрыдызацыі свойскіх гусей з дзікімі белалобымі гусямі, якія жывуць у тундры, атрымана некалькі мясцовых, малавядомых парод.

У гусей не было адзінага цэнтра прыручэння; гэты працэс адбываўся адначасова ў розных раёнах Еўропы і Азіі. Прыручэнне гусей адбылося значна пазней, чым прыручэнне курэй, качак і галубоў— каля 3000 гадоў таму. У той час як прыручэнне іншых свойскіх птушак было абмежавана паўднёвымі цёплымі раёнамі, гусей прыручылі пераважна на поўначы. Найбольш старажытныя цэнтры прыручэння знаходзяцца на тэрыторыі сучаснай Германіі, на ўзбярэжжах Балтыйскага і Паўночнага мораў; прыкладна ў той жа час гусі былі прыручаны (незалежна ад германцаў) у Старажытнай Грэцыі, Рыме і Кітаі. З гэтых цэнтраў свойскія гусі паступова распаўсюдзіліся ў суседнія краіны, затым арэал іх распаўсюджвання ахапіў усю Еўразію.

Аднак гусі менш за іншых свойскіх птушак зменены чалавекам; сучасная свойская гусь практычна такая самая, якой яна разводзілася яшчэ старажытнымі рымлянамі і германцамі. У старажытных грэкаў гусь была прысвечана Персефоне і Прыяпу, гэта значыць з’яўлялася святой жывёлай, і трымалася ў якасці хатняга ўлюбёнца, прыгажосцю якога захапляліся. Паводле падання, у  было 20 свойскіх гусей, якія служылі, хутчэй, як упрыгожванне двара, чым як карысныя жывёлы. Ч. Дарвін адзначаў, што прыручэнне гусей «у старажытнасці відаць з некаторых вершаў у Гамера».

Выкарыстанне гусей у якасці вартавых жывёл мае працяглую гісторыю.

 У рымлян шанавалася гусь Юноны, з-за чаго ў храме гэтай багіні ў Капітоліі ўтрымліваліся гусі (388 да н.э.). Па словах Ч. Дарвіна, «гэта прысвячэнне паказвае на значную даўнасць прыручэння». Менавіта гусі пры  сваім крыкам абудзілі ахоўны гарнізон і тым выратавалі Капітолій ад галаў.
 У пачатку 1960-х гадоў гусей пачалі выкарыстоўваць для аховы складоў у ШатландыіГуси на страже // «Вокруг света», № 4, 1984. стр.63. У 1980-я гады вартавыя гусі, якія прайшлі навучанне, выкарыстоўваліся ў сістэме аховы ваенных баз ЗША на тэрыторыі ФРГЖивотные на службе Пентагона // «Литературная газета» от 18 ноября 1987 і ў Бразіліі (пры з’яўленні незнаёмцаў яны ўздымалі шум)Осторожно! Злой гусь! // «Вокруг света», № 12, 1987. стр.61.
250px|міні|Хлопчык Піліп Прынчук пасвіць гусей на фатаграфіі І. Сербава. Любяшоў, 1912
У Беларусі з даўніх часоў гусі былі абавязковай часткай «дзякла», штогадовай натуральнай даніны феадалу. Устава на валокі (1557) вызначыла яе традыцыйную норму, якая пратрымалася некалькі стагоддзяў: 1 гусь з аднае валокі (21,36 га). Трохполле, якое прадпісвалася валочнай сістэмай, стварала спрыяльныя ўмовы для гадоўлі гусей, бо трэцяя частка зямлі выдзялялася пад папар. Гусь елі на святы, асабліва восенню, калі гусі былі найбольш адкормленыя.

У каланіяльны перыяд гусі былі завезены на іншыя кантыненты, але вялікай папулярнасці там яны так і не набылі. У цяперашні час найбольшая колькасць гусей па-ранейшаму назіраецца ў раёнах гістарычнага прыручэння — Паўночнай і Заходняй Еўропе, Кітаі, крыху менш у іншых азіяцкіх краінах, Італіі, Усходняй Еўропе, адносна мала ў ЗША, у іншых краінах гусі нешматлікія.

 Асноўныя звесткі 

250px|міні|Сям’я гусей
Асноўныя правілы гусегадоўлі зводзяцца да стараннага адбору  ​​для маткавага статка, выбракоўкі ў верасні-лістападзе і канчатку фармавання статкаў і гнёздаў да снежня. Змяшчаць разам варта не больш за 25 гусей, аб’ядноўваючы тых, што выраслі разам; на маладога гусака даваць не больш за 3 і на старога не больш за 4 гускі. Зімовае кармленне звесці да грубых і сакавітых кормаў з мінімальным выдаткам збожжа. Пры пашавым утрыманні на 1 га можна вырошчваць 25-40 гусей. У буйных гаспадарках са статкам у некалькі тысяч галоў пры пашавым утрыманні патрабуецца падкормка збожжам (25-40 г на галаву). Неабходна выконваць асноўныя правілы санітарнага ўтрымання — чысты і сухі подсціл, свежае паветра, адсутнасць волкасці ў памяшканні і гэтак далей.

 Аб’ект гусегадоўлі 

 Знешні выгляд 
З іншых свойскіх птушак гусі вызначаюцца інтэнсіўным ростам, высакаякасным мясам, скараспеласцю. Тулава гусі лодкападобнае, з доўгай шыяй (17 — 18 пазванкоў). Над дзюбай у некаторых парод (напрыклад: , халмагорскай) ёсць касцяны выраст (гуз). Апярэнне белае і шэрае рознага адцення: дзюба і плюсны аранжавыя. У прамысловых гаспадарках гусь свойскую гадуюць 3 — 4 гады, у племянных — да 5 гадоў. Гуска нясецца 4 — 5 месяцаў, дае ў сярэднім 25 — 30 і больш яек; у прамысловых гаспадарках яйцаноскасць 50 — 80 яек і больш за год. Жывая маса дарослых гусакоў 5 — 8, гусак 4 — 7 кг.

 Прадуктыўнасць 
Адна гуска за год можа вырабляць 20-25 гусянят, у выніку адкорму якіх атрымліваюць да 100 кг мяса. Гусі характарызуюцца выдатнай здольнасцю выкарыстоўваць пашы і зялёныя кармы. Узрост пачатку нясення яек — 265—350 дзён, а пры інтэнсіўным вырошчванні — 160—180 дзён. Перыяд яйцакладкі складае ад 4 да 8 месяцаў і звычайна прыпадае на зімова-вясновыя месяцы. Ужываючы штучнае асвятленне, яйцакладку можна выклікаць таксама восенню. Яйцаноскасць складае 30-40 яек, у некаторых парод — да 100 яек. Жывая маса дарослых гусакоў 5 — 6 кг, найбольшая да 12 кг, гусак — 4 — 5 кг, найбольшая да 10 кг.

 Развядзенне 

 У свойскай гаспадарцы 
250px|міні|Чарада гусей
250px|міні|Выпас гусей часта станавіўся адным з першых абавязкаў па гаспадарцы для вясковых дзяццей
Гусь разводзіцца і ўтрымліваецца ў гаспадарцы, як забойная птушка для атрымання мяса, трыбухоў, пуха і пяра. Пры гэтым, на думку , ужо больш за 100 гадоў таму прызнавалася, што рацыянальная гусегадоўля можа даставіць 75-100 % на затрачаны капітал. Гусь, як плаваючая птушка, мае патрэбу, каб пры яе развядзенні паблізу была вада — сажалка або рэчка; але, звычайна лёгка прызвычайваецца з навакольным становішчам і здавольваецца карытам або драўлянымі ночвамі з вадой, прыкапанымі ў зямлю. Ён не баіцца нават моцных маразоў, і таму гусятнік можа змяшчацца ў халодных хлявах або пунях. Адрозніваючыся ў агульным ужыўчывасцю (акрамя байцовых гусей), гэтая птушка зручна змяшчаецца вялікімі статкамі.

Асабліва важна для паспяховай гадоўлі гусей, каб яны атрымлівалі корм у дастатковай колькасці, пастаянна мелі ў багацці свежую ваду і маглі свабодна шпацыраваць паблізу гусятніка. Валодаючы добрым апетытам, гусь есць шмат і хутка пачынае тлусцець, што шкодна адбіваецца на яе пладавітасці: гуска перастае несціся ці ж кладзе толькі тлушчавыя яйкі, якія не даюць прыплоду. Раней лічылася, што лепшая ежа для гусей — авёс (гарнец, гэта значыць чвэрць вядра або 3,2798 літра, у дзень на шэсць галоў, у два прыёмы, раніцай і ўвечары). Разнастайнасць корму спрыяе атлусценню, чаго асабліва пазбягаюць перад надыходам часу кладкі яек, «калі гуска знаходзіцца ў наборы». Атлусцелым гускам памяншаюць порцыю корму напалову. У статку звычайна лічаць аднаго гусака на 5-6 гусак; першыя прыдатныя на племя з 2 да 5 гадоў, а другія — з 2 да 8 гадоў, хоць тыя і іншыя могуць жыць да 30 гадоў. Пры належным доглядзе з пачатку сакавіка, а часам нават з паловы лютага, пачынаецца нясенне яек, якое працягваецца месяц і паўтаральнае 2-4 разы на год. Перад тым як свойскія гусі занясуцца, у іх пачынаецца лінька. Пухам яны высцілаюць гняздо. У ранейшыя часы з яек восеньскай кладкі не выводзілі гусянят з прычыны цяжкасці іх вырошчвання ў халодны час.

Гуска звычайна кладзе яйкі праз дзень, зрэдку толькі запар. Найбольш бывае яек у першую кладку — 7-15; усяго ж на працягу года 15-30 яек; астатнія падкладалі пад курэй. Лічылася, што больш высокая тэмпература цела гэтых птушак выклікае паскораны выхад птушанят з яек, шкодны для іх здароўя, чаго пазбягалі лёгкім пырсканнем яек цёплай вадой, калі з іх сыходзіла на некаторы час квактуха. Праз 28-30 дзён пачынаюць вылупляцца гусяняты. У першы час яны ўтрымліваліся разам з гускай у цёплым памяшканні і атрымлівалі размочаны ў вадзе белы хлеб, дробна пасечаныя, крута звараныя яйкі (на гэта ішлі і свежакі, неаплодненыя яйкі з-пад квактухі), аўсянае цеста, замяшанае на малаку, ячменнае цеста з прымешкай дробна пасечанай крапівы і т. п. Згодна з гэтай ранейшай практыкай, свежая вада для піцця і плавання гусянят павінна пастаянна знаходзіцца ў гусятніку. Праз 2-3 тыдні можна карміць адваранай бульбай, змяшанай з вотруб'ем і абваранай сечанай крапівой, а таксама для замены пашавага корму даваць капусны ліст, адкіды усякай зеляніны і т.п. На 3-4-ым тыдні, у цёплыя дні, калі абсохне раса, выпускаюць гусянят з гускай на луг да вады, дзе яны часта могуць пражыць ўсё лета, не атрымліваючы корму. Лічылася, што не варта трымаць іх на сажалках, дзе яны спажываюць шмат рыбы і рыбінай ікры, з-за чаго гусінае мяса атрымлівае непрыемны смак. На 4 тыдні пачынаецца апярэнне гусят лётным пяром; да трох месяцаў вырастаюць у іх крылы, і да шасці гусяня ператвараецца ў зусім сфармаванага маладога гусака. Увосень выраблялася сартаванне гусей: адны выбіраліся на племя, іншыя ж прызначаліся для забою і ішлі ў адкорм.

У Расійскай імперыі выкарыстоўвалі наступную сістэму адкорму гусей. Корм (зерне аўса і ячменю, азадкі хлеба, дробна сечаная капуста, морква, рэпа і т. п.) даваўся ва ўмеранай колькасці, што схіляла да пладавітасці. З мэтай атлусцення саджалі па 2-3 гусакі ў асаблівыя адкормачныя скрыні-клеткі з рашэцістым дном у задняй частцы і кармілі тры разы на дзень, напераменку развараным зернем ячменю, кукурузы, жыта, пшаніцы або аўса, і паілі вадой, змяшанай з малаком. Адкормліванне працягвалася 2-4 тыдні. Па дарагоўлі аўса (1½-2 мерыМера — адзінка аб’ёму, роўная 26,24 літры. на кожнага гусака) рэкамендавалі даваць размочаны ў вадзе жытні хлеб з варанай цёртым бульбай і аўсяную крупу, што ўплывала на вялікую цвёрдасць тлушчу.

 Прамысловае развядзенне 
250px|міні|Гусіная ферма на Тайвані
250px|міні|Гусіная ферма ў Францыі
З пераходам да прамысловай гусегадоўлі і выкарыстанню высокапрадуктыўных парод змяніліся як спосабы вырошчвання і гадоўлі гусей, так і паказчыкі прадуктыўнасці і ўзнаўлення птушкі. Так, у цяперашні час адметнай асаблівасцю гусей ад курэй з’яўляецца павелічэнне яйцаноскасці з узростам: на другім годзе ў параўнанні з першым яна ўзрастае на 15-25 %, на трэцім — на 30-40 %, у некаторых парод нават ва ўзросце 5 гадоў — на 10-25 % . Гусей выкарыстоўваюць на племя ў сярэднім 5-6 гадоў, максімальна да 8 гадоў. Палавыя суадносіны ў статку — 3-4 гускі на 1 гусака. Гусянят на мяса вырошчваюць звычайна да 6-месячнага ўзросту, пры масе 3-4 кг, а пры інтэнсіўнай тэхналогіі — да 60-65-дзённага ўзросту.

Утрыманне гусей на пашы ажыццяўляюць звычайна з мая па кастрычнік. Падкормку ў гэты час робяць мінімальную, і яна цалкам выключаецца пры выпасе птушкі па іржышчы. У зімовы час частку канцэнтратаў у рацыёне замяняюць грубымі і сакавітымі кармамі. Гусей утрымліваюць у халодных памяшканнях пры натуральным асвятленні. Падобная сістэма гусегадоўлі дазваляе паменшыць выдаткі на кармленне і ўтрыманне птушкі, аднак не спрыяе яе высокай прадуктыўнасці. Да таго ж для выпасу неабходныя значныя плошчы з разліку 1 га пашы (у залежнасці ад яе прадуктыўнасці) на 10-80 галоў у месяц.

Пры інтэнсіўнай сістэме ўтрымання выкарыстоўваюць абаграваныя гусятнікі, у якіх маецца рэгуляваны светлавы рэжым пры працягласці светлавога дня 13-14 гадзін.

 Прадукцыя гусегадоўлі 

Гусей вырошчваюць у якасці крыніцы , ,  і , , , , пуху і гэтак далей.

 Агульныя звесткі 
250px|міні|Гусі на вольным выпасе
Свойскіх гусей вырошчваюць для вытворчасці гусінага мяса і іншых прадуктаў. Па звестках , добра ўкормленая гусь важыць да 13 — 14 кг; у яе 41 % ад жывой вагі мяса, 32 % тлушчу, 6 % костак і 21 % пёраў і вантроб, тады як у неўкормленага — 46 %, 7 %, 9 % і 38 %. Акрамя мяса, якое ўжываецца ў смажаным, вараным, вэнджаным і салёным выглядзе, жывыя і забітыя гусі дастаўляюць яшчэ пёры і пух; у першых выскубанне з-пад бруха і крылаў у мінулым выраблялася ў Еўропе штогод у красавіку, ліпені і кастрычніку (у гусак не раней 6 тыдняў пасля выседкі яек), прычым атрымлівалі ў год каля 230 г пуху і ад 450 г (ад гускі) да 750 г (ад гусака) пяра. Забіты гусь даваў 110 г пуху, 110 г пярыных пёраў і 8-10 пісчых пёраў. Памёту, як угнаення, можна было мець штогод 12,7 кг.

Да важных прадуктаў гусегадоўлі адносяцца таксама пух, пяро, пуховыя скуркі. Гусіны тлушч лічыцца добрым сродкам пры абмаражэнні.

 Мяса 

250px|міні|Вэнджаная гусяціна
 змяшчае каля 16 % бялку і каля 35 % тлушчу. Яго каларыйнасць на 100 г складае 1,3 МДж (каля 320 ккал), што вышэй каларыйнасці мяса іншых відаў сельскагаспадарчай птушкі.

Найлепшае, не надта тлустае, мяса гусь мае ва ўзросце 10 — 12 тыдняў. Дарослыя гусі маюць тлустае (каля 30 % тлушчу), цяжкастраўнае мяса.

 Яйкі 

250px|міні|Кошык гусіных яек

 мае авальную форму, у чатыры-пяць разоў перавышае аб’ём і вагу , больш гладкае і белае па колеры, з меншым утрыманнем бялку, чым у курыным.

Гусіныя яйкі можна ўжываць самастойна ў вараным і смажаным выглядзе, а таксама выкарыстоўваць у больш складаных стравах.

 Печань 

Смажаная  ужываецца і самастойна, так і ў складзе больш складаных страў. Для атрымання асабліва дэлікатэснай тлустай печані патрабуецца адмысловы адкорм.

 Адкорм на тлустую печань 

Прымусовае адкормліванне гусей для атрымання  печані практыкавалі яшчэ ў Старажытным Егіпце. Ч. Дарвін згадваў, «што рымляне аддавалі перавагу печані белых гусей». У Эльзасе ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў гусей адкормлівалі, трымаючы ў цемры і пазбаўляючы магчымасці свабодна рухацца. Такія гусі адрозніваліся незвычайна вялікай печанню, якая і паступала ў продаж прама або ў выглядзе паштэтаў і т. п..

Традыцыйная тэхналогія адкорму на тлустую печань меркавала, што першы час гусь ела шмат; але потым даводзілася звяртацца да гвалтоўнага кармлення вадкім цестам, якое ўлівалі ў горла праз варонку, або галушкамі з ячменнага, аўсянага або грачанага зерня, якія прапіхвалі ў валлё. Пячонка бывала часам у 4-5 разоў больш звычайнай і дасягала да 2 фунты (каля 900 г). Яна ішла на прыгатаванне  і так званага сыру з дзічыны (паштэту). Для развіцця пячонкі дадавалі ў корм рэчывы, якія вырабляюць раздражненне і выклікаюць смагу, як, напрыклад, перац, соль.

Цяпер у шэрагу краін — у Венгрыі, Польшчы, Францыі і інш. — развіта спецыялізаваная вытворчасць гусінай печані (фуа-гра), а яе маса можа дасягаць 1 кг.

 Гусіны тлушч 
250px|міні|Гусіны тлушч

 атрымліваецца шляхам вытоплівання падскурнага і брушнога тлушчу адкормленых гусей.

Мае бледна-жоўты колер і густую, цякучую кансістэнцыю і выразна своеасаблівы смак і водар. Пры перапрацоўцы адкормленых гусей яго атрымліваюць шляхам вытоплівання тлушчу з багатых тлушчам падскурных і брушных тканак, якія ўтвараюцца ў працэсе раздзелкі. Цяжка гарыць з-за высокай тэмпературы дымлення (190 °C).

Гусіны тлушч змяшчае 30 % насычаных тлустых кіслот, 58 % монаненасычаных тлустых кіслот і 12 % поліненасычаных тлустых кіслот. У 100 г змяшчаецца каля 11 мг халестэрыну.

 Гусіны смалец 
250px|міні|Гусіны смалец

 — топлены гусіны тлушч. Неад’емная частка , дзе стагоддзямі выкарыстоўваецца ў самых розных стравах, такіх як: курыны суп, латкес, , , Кнедлямі называюцца шарыкі мацы ў дадзенай страве. Выкарыстанне сметанковага масла, хоць і прымальнае ў іншых стравах, у дадзеным супе парушае закон кашрута, які забараняе ўжыванне малака і малочных прадуктаў сумесна з мяснымі прадуктамі, таму шарыкі ў курыным супе запраўляюцца гусіным смальцам, смажаная курка і многія іншыя. З’яўляецца кулінарным тлушчам, прымяняецца таксама ў якасці ўзмацняльніка смаку або тлушчавай заправы.

 Гусінае пяро 

 — пяро гусака, якое выкарыстоўвалася як прылада для пісьма ў VII—XIX стагоддзях, да вынаходства металічнага пяра.

Гусінае пяро, у адрозненне ад пёраў іншых звычайных птушак (часцей за ўсё свойскіх), уяўляе сабой тоўсты полы стрыжань, які мае аб’ёмную порыстую аснову, таму пяро «ўчэпістае», гэта значыць яго зручна трымаць у руцэ пры напісанні літар. Калі кончык пяра зрэзаць нажом пад вуглом, агаляецца поры стрыжань, які добра ўбірае чарніла, што дазваляе радзей апускаць кончык пяра ў чарніліцу. Умерана мяккі кончык пяра добра захоўвае форму пры пісьме, дзякуючы чаму адпадае неабходнасць частага завострывання.

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Пенионжкевич, Э. Э. Основы гусеводства. — Изд. 2-е, переработ. и доп. — Москва : Сельхозгиз, 1952. — 191 с. : илл. ; 22 см. — Перед загл. авт.: проф. Э. Э. Пенионжкевич, К. В. Зеленская. Библиогр.: с. 186-87. — 25000 экз. — 3 р. 5 к. — 52-26449
 Налибоцкий, С. Б. Белорусские гуси и пути их улучшения : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата сельскохозяйственных наук / С. Б. Налибоцкий ; Министерство сельского хозяйства СССР, Латвийская сельскохозяйственная академия. — Минск, 1958. — 19, [1] с. : табл. — Библиография в конце текста (5 назв.)
 Пароды гусей

 Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.
 Синичкин, Е. С. Разведение гусей и уток. — [Ленинград] : Лениздат, [тип.] РУ № 20, 1945. — 72 стр. : илл. ; 20 см. — Перед загл. автор: Е. С. Синичкин. — 5000 экз. — 3 р. — 46-1168

Катэгорыя:Птушкагадоўля
Катэгорыя:Гусі