Дзідух

Дзідух () — украінскае традыцыйнае каляднае упрыгажэнне з каласоў. Першапачаткова язычніцкі ідал, сімвал продка-заступніка, заснавальніка роду, а таксама сімвал ураджаю, дабрабыту, багацця. Мае выгляд вертыкальнага снапа, які складаецца з лепшага збожжа, можа быць упрыгожаны рознакаляровымі ніткамі, стужкамі, кветкамі, пладамі і інш.

 Выраб 
Для дзідуха збіралі каласы з першага снапа жыта, пшаніцы ці аўса. Напярэдадні свят са сцёблаў рытуальнага снапа ўтваралі некалькі пучкоў, кожны з якіх асобна апляталі саломкай або перавязвалі каляровымі ніткамі. Потым такія пучкі складалі і абмотвалі стужкамі, утвараючы пышны сноп. Знізу рабілі галінкі, як ножкі, каб дзідух мог стаяць вертыкальна. Пучкі каласоў апраўлялі зверху рознакаляровымі стужкамі, папяровымі або сухімі палявымі кветкамі. У сучасны дзідух можна дадаць розныя травы, ягады, напрыклад, каліну. Колькасць каласкоў у пучках можа быць кратнай 4 (колькасць тыдняў у месяцы), 7 (колькасць дзён у тыдні) або 12 (колькасць месяцаў у годзе). Кожнаму віду жыта надаецца сімволіка асобнай пары года; у дадзеным выпадку іх усяго 4, прычым сучасныя стваральнікі дзідухоў надаюць ім сімволіку па ярусах: ніжні (разгалінаваныя ножкі) сімвалізуе свет мёртвых, сярэдні - свет жывых, верхні - свет багоў.

 Абраднасьць 
Дзідухам ставаў першы сноп, які пачэсна звозілі з поля падчас жніва. Затым яго трымалі ў клуні да Каляд. Напярэдадні свят гаспадар (часам разам з сынам) браў дзідуха і хадзіў з ім. Потым заводзіў дзідуха ў хату і, пераступаючы парог, здымаў шапку і гаварыў віншаванні: «Віншую вас са шчасцем, здароўем, з гэтай Святой Вячэрай, каб мы гэтыя святы ў шчасці і здароўі правялі і іншых дачакаліся — ад ста гадоў да ста гадоў — пакуль пан Біг не дасць нам век!». Тады гаспадар садзіў дзідуха на покуць пад абразамі. У асобных раёнах дзідух мог быць дапоўнены 12 пучкамі сена.

Сваю рытуальную ролю ён выконваў на працягу ўсіх калядных святаў, захоўваўся ў хаце да Васілева дня або да Вадохрышча. Пасля гэтага дзідуха з надыходам цемры выносілі на луг ці ў сад і спальвалі, каб паклікаць вясну. Затым дзяўчаты высыпалі попел на агарод, «каб радзілі агуркі».

Дзідухі ў калядным і вадохрышчанскім цыкле свят могуць адрознівацца знешнім выглядам і дэталямі абрадаў, што звязана з уплывам хрысціянскай традыцыі, зрухам у календары, размываннем або стратай унутранай формы звычаяў і абрадаў, змяненнем традыцыйнага ладу жыцця.

У сучасных выданнях дзідух часам апісваецца як аналаг каляднай ёлкі.

 Сімвалізм 
Першы і апошні сноп ці іншая частка ўраджаю ў большасці земляробчых культур мае асаблівае значэнне і ў павер’ях надзяляецца магічнай сілай. Сноп з'яўляецца агульным сімвалам аб'яднання, інтэграцыі і сілы. У хрысціянскай культуры таксама сімвалізуе ўваскрасенне Хрыста: як сноп з'яўляецца часткай гадавога жніва, так і Хрыстос з'яўляецца часткай агульнага абяцанага ўваскрасення ўсіх людзей.

Менавіта дзідух часцей за ўсё трактуецца як сімвал родапачынальніка, а таксама як сімвал пачынальніка народа, Бога, першапачатковага ідэальнага гаспадара. Своеасаблівасць дзідуха заключаецца ў тым, што ён сімвалізуе не асобнага чалавека, а продкаў агулам. Таму пачастункаў дзідуху не прапаноўвалі, але пры гэтым з нецярпеннем чакалі яго з'яўлення ў хаце. Акрамя таго, дзідух звязваўся з Месяцам як сімвалам гаспадара.

Сноп для многіх земляробаў сімвалізуе дух жніва, які, дзякуючы захаванню снапа і спецыяльным рытуалам, звязаным з яго знішчэннем, пераносіцца з папярэдняга ўраджаю да наступнага. Замест гэтага іншымі тлумачэннямі гэтых традыцый можна лічыць пазнейшыя напластаванні, выкліканыя зменамі ў культуры і рэлігіі людзей, якія прытрымліваюцца гэтых традыцый.

 Гл. таксама 
 Каляды
 Першая Каляда

 Спасылкі 

Катэгорыя:Каляды
Катэгорыя:Зімовыя святы
Катэгорыя:Народны каляндар усходніх славян