Я

Я, я — 32-я і апошняя літара беларускага алфавіта. У іншых алфавітах: 30-я ў балгарскім, 33-я ў рускім і ўкраінскім, у якіх таксама апошняя (ва ўкраінскім з 1990 года, да гэтага ў канцы стаяў мяккі знак); з сербскага прынята ў сярэдзіне XIX стагоддзя, у македонскім, пабудаваным на ўзор новага сербскага, не ўводзілася. Выкарыстоўваецца таксама ў большасці кірылічных пісьменнасцяў неславянскіх моў. У царкоўнаславянскай азбуцы таксама называецца «я», але выглядае па-рознаму: ѧ і ꙗ.

 Гісторыя 
Запазычана з рускай графікі ў XIX ст. У старабеларускай мове гук [а] пасля мяккіх зычных і ётаваны [а] абазначаліся літарамі ѧ («юс малы») пасля мяккіх зычных (зѧмлѧ, кнѧзь) і ꙗ («а» ётаванае) пасля галосных і ў пачатку слова (боꙗрин, ꙗзыкъ). У старабеларускую графіку абедзве гэтыя літары перайшлі ca старажытнарускай мовы. У XVI стагоддзі яны, акрамя рукапіснай, набылі друкаваную форму. Пачынаючы з Ф. Скарыны, сталі адрознівацца як малыя і вялікія, хоць ужыванне вялікай літары ва ўласных імёнах, геаграфічных назвах і ў пачатку сказаў не было яшчэ паслядоўным. У рускай графіцы XVIII стагоддзя літара ꙗ выйшла з ужытку, a на аснове скарапіснай ѧ узнікла я, уключаная потым у грамадзянскую азбуку.

 Беларуская мова 
У сучаснай беларускай мове абазначае нелабіялізаваны галосны гук [а] сярэдняга рада ніжняга пад’ёму і мяккасць папярэдняга зычнага (мята — [м’ата]), a ў пачатку слова, пасля галосных, ў, ь і апострафа — спалучэнне гукаў [йа] (яблыня — [йаблын’а], маяк — [майак], Гаўя — [γаўйа], трэльяж — [трэл’йаш], бур’ян — [бурйан]).

Бывае вялікая і малая, мае рукапісную і друкаваную форму. Ужываецца ў выразе «Ад а да я» (ад пачатку да канца; усё цалкам), у афіцыйных абрэвіятурах (ЯМЗ). Пры класіфікацыйным падзеле мае значэнне дваццаць восьмы (група «Я»), пры лічбавай нумарацыі — дадатковае значэнне для размежавання прадметаў пад адным нумарам (квадрат № 9я).

 Крыніцы 

 Літаратура 


Катэгорыя:Балгарскі алфавіт
Катэгорыя:Беларускі алфавіт
Катэгорыя:Рускі алфавіт
Катэгорыя:Украінскі алфавіт