Аухаўскі дыялект чачэнскай мовы

Ау́хаўскі дыялект (), таксама акі́нскі дыялект () — дыялект чачэнскай мовы, этналект раўнінных акінцаў. Распаўсюджаны на цэнтральным захадзе Дагестана, у гістарычнай вобласці Аух. Ацэначная колькасць носьбітаў дыялекту складае не менш за 100 тысяч чалавек.

 Назва 
Самі сябе аухаўцы называюць акінцамі (), а свой этналект — акінскай мовай (äqqij mott). Назва «аух» з’яўляецца экзонімам няпэўнай этымалогіі, дадзеным ім кумыкамі, адкуль увайшло ў расійскае мовазнаўства.

У розных даследнікаў сустракаюцца розныя найменні для акінскага дыялекту — аухаўскі, аухскі, раўнінаакінскі, aukx, aukhov, auх,  («ніжнеакінскі»),  («усходнеакінскі»). Таксама сустракаюцца і розныя спосабы напісання саманазвы дыялекту — арар-аькхийн, arara-äqqiin.

 Класіфікацыя 
Паводле сучаснай лінгвістычнай класіфікацыі, акінскі дыялект з’яўляецца часткай акінска-арстхойскіх дыялектаў у складзе вайнахскага моўнага кластара нахскай галіны нахска-дагестанскіх моў. Па ўстарэлай класіфікацыі акінскі дыялект разглядаўся як гаворка (субдыялект) галанчожскага дыялекту чачэнскай мовы. Вылучыць акінскі дыялект уласна як дыялект, а не самастойную мову, прапанаваў прафесар, д. ф. н. І. А. Арсаханаў.

Частка мовазнаўцаў лічаць, што акінскі дыялект займае прамежкавае становішча паміж чачэнскай і інгушскай мовамі (напр. І. А. Арсаханаў, Ю. Б. Каракоў). Аднак шэраг даследчыкаў адносяць яго толькі да чачэнскай мовы. І. А. Арсаханаў, сам акінец-аухавец, аўтар адзінай навуковай манаграфіі прысвечанай акінскаму дыялекту «Акінскі дыялект у сістэме чачэна-інгушскай мовы» (), адзначаў, што па шэрагу асаблівасцяў акінскі дыялект імкнецца да чачэнскай, але ўсё ж, класіфікаваў яго як прамежкавы дыялект паміж чачэнскай і інгушскай мовамі.

 Гаворкі 
Мовазнавец, к. ф. н. Ю. Б. Каракоў вылучаў унутры дыялекту дзве гаворкі — уласна аухаўскую (да дэпартацыі 1944 года носьбіты пражывалі ў сярэднім цячэнні рэк Аксай, Ямансу, Ярыксу) і пхарчхоеўскую (саманазва — пхьарчхойн, pẋarçxojn; да дэпартацыі 1944 года носьбіты пражывалі ў сярэднім цячэнні ракі Акташ, вёсках Акташ-Аух і Юрт-Аух).

На сёння дыялект падзяляецца на тры гаворкі (субдыялекты):
 раўнінная, яна ж бамацюртаўская,
 паўночная, яна ж гачалкоеўская або кешэнхоеўская,
 паўднёвая, яна ж пхарчхоеўская.

Некаторыя даследнікі мяркуюць, што пхарчхоеўская (паўднёвая) гаворка шароеўскага паходжанняМахмудова К. З. Северо-Восточный Кавказ в политике России, Ирана и Турции в XVIII — 20-е годы XIX в с. 85.

Прыклады розніцы паміж паўночнай і паўднёвай гаворкамі:
  Гачалкоеўская  Пхарчхоеўская «ідзе»  вагӀш   вогӀш «прыйшоў»  вени   венув «сказаў»  аьлни   аьлнд «скончыў»  даьлни   даьлнд

 Агульныя звесткі 
Як мяркуецца, аухаўскі дыялект першапачаткова ўтварыўся ў гістарычнай вобласці Ака (), адкуль і саманазва «акінскі», што на стыку з інгушскімі дыялектамі. Сучасны аухаўскі дыялект разглядаецца паасобку ад іншых дыялектаў чачэнскай мовы, але гэтае вылучэнне правамерна толькі ў гістарычным і параўнальна-гістарычным вывучэнні вайнахскіх моў, у літаратурнай чачэнскай мове і ў аухаўскім дыялекце цалкам супадаючых слоў значна больш, чым у чачэнскай і інгушскай мовах.

У 1936 годзе інгушскі даследчык З. К. Мальсагаў выпусціў вялікі артыкул пра акінскі дыялект.

У аухаўскім дыялекце адсутнічае глухое губна-зубное шчыліннае «ф» (нават у запазычаннях), у той час як у інгушскай мове, распаўсюджанай побач з аухаўскай прарадзімай, гэты гук мае даволі шырокі распаўсюд, асабліва ў іншародных словах. У запазычаных словах, трапляючы ў аухаўскі дыялект, дадзены гук замяняецца найболей блізкім яму глухім губна-губным выбухным «п» або глухім спірантам «х». Прыклады запазычанняў з рускай мовы: фамилия («прозвішча») → памили, фуражка → хурашка, конфета («цукерка») → кемпет, буфет → бупет, і іншыя.

Аухаўскі дыялект збліжае з чачэнскім і тое, што ў ім у дзеяслоўных формах, як у чачэнскай, галосныя «оь», «уь» шырока распаўсюджаныя, а ў інгушскай яны вельмі рэдка сустракаюцца.

Аухаўскі дыялект мае своеасаблівыя рысы, якія адрозніваюць яго ад усіх іншых дыялектаў, а таксама асаблівасці, якія збліжаюць яго то з заходнімі, то з усходнімі чачэнскімі дыялектамі.

Некаторыя ўнікальныя асаблівасці дыялекту:
 уласціваму для літаратурнай мовы комплексу зычных «лх» у аухаўскім адпавядае «рх»: літар. малх — аух. марх («сонца»); літар. болх — аух. борх («работа»);
 адсутнасць прагрэсіўнай асіміляцыі афіксальнага «н» у дзеяслоўных формах мінулага часу: літар. аьлла — аух. аьлнд («сказаў»); літар. делла — аух. даьлнд («скончыў»);
 класныя паказчыкі могуць выступаць як знешнія флексіі дзеяслоўных формаў: літар. д-аьлла — аух. д-аьлн-д («скончыў»); літар. делла — аух. д-йелн-д («аддаў»);
 поўная адсутнасць глухога губна-зубнога шчыліннага зычнага «ф».

 Распаўсюджванне 
Тэрыторыя рассялення акінцаў-аухаўцаў, носьбітаў дыялекту, знаходзіцца ў Церска-Сулакскім міжрэччы на прасторах Кумыцкай плоскасці, што на цэнтральным захадзе сённяшняй Рэспублікі Дагестан. Некаторыя даследчыкі, напрыклад, краязнавец А. С. Сулейманаў, паказваюць агульныя межы пражывання акінцаў-аухаўцаў: на ўсходзе — па левым беразе ракі Сулак, на поўначы — па правым беразе ракі Церак, на захадзе і поўдні — па мяжы Чачэнскай Рэспублікі. Аднак фактычная тэрыторыя пражывання акінцаў-аухаўцаў займае толькі частку Церска-Сулакскага міжрэчча — гэта вярхоўі рэк Акташ, Ямансу і Ярыксу. Тут знаходзіцца гістарычная вобласць пасялення гэтай народнасці — Аух, па-чачэнску Аьккхийн-мохк («Зямля акінцаў») або Ӏовхойн-мохк («Зямля аухаўцаў»).

Па ўсеагульным перапісе Дагестанскай АССР у 1926 годзе акінцы-аухаўцы пражывалі ў 84 населеных пунктах. Паводле перапісу 1939 года на акінскім дыялекце размаўлялі  чалавек, у канцы 1950-х гадоў, пасля вяртання вайнахаў з прымусовай дэпартацыі 1944 года, на дыялекце размаўлялі ў вёсках Акташ-Аух, Алтамурза-Юрт, Банай-Аул, Кешэн-Аух, Мінай-Тугай, Ярыксу-Аух (Хасавюртаўскі раён ДАССР). Трохі пазней за іншыя населеныя пункты, акінцы-аухаўцы вярнуліся/засяліліся ў Юрт-Аух і Хасавюрт. На пачатак XXI стагоддзя выкарыстанне акінскага дыялекту адбываецца на тых жа землях — на захадзе цэнтральнага Дагестана. Па перапісе 2002 года ў Рэспубліцы Дагестан зафіксавана  носьбітаў чачэнскай мовы, колькі з іх акінцаў-аухаўцаў і колькі з іх валодае акінскім дыялектам — не вядома (акінцамі-аухаўцамі запісалася толькі 116 чалавек).

У нашы дні ў цэнтральных раёнах Рэспублікі Дагестан — Бабаюртаўскім, Казбекаўскім, Кізілюртаўскім, Навалакскім, Хасавюртаўскім і шэрагу іншых, пражываюць чачэнцы. Некаторая частка з іх — гэта акiнцы-аухаўцы, па шэрагу ацэнак, каля  чалавек.

Сёння носьбіты аухаўскага дыялекту пражываюць у такіх населеных пунктах:
 Беларуская назва  Чачэнская назва Вёскі Бабаюртаўскага раёна Бабаюрт Баб-Йурт, Ботти-Йурт Герменчык Гермчки Вёскі Казбекаўскага раёна Калінінаул (Юрт-Аух, Стары Акох) Ширча-Эвла, Ширча-Ӏовх, Ширча-Ӏавх Ленінаул (Акташ-Аух) Пхьарчхошка, Пхьарч-Эвла, Пхьарч-Ӏовх, Пхьарч-Ӏавх Вёскі Кізілюртаўскага раёна Чантаул Чонт-Эвла Вёскі Навалакскага раёна (былы Аухаўскі раён) Банайюрт Бони-Йурт Барчхойатар Барчхойн-Отар, Барчхойн-Кӏотар Гаміях (Мінай-Тугай) Мини-Атагӏа Зарыатар (Зурай) Зори-Отар, Зори-Кӏотар Кочкар-Юрт (Кочкар-Аух) Гӏочкъар-Ӏовх, Гӏочкъар-Ӏавх, Гӏочкъар-Некъе-Эвл Навакулі (Ярыксу-Аух) Гӏачалкъа, Гӏачалкъа-Ӏовх, Гӏачалкъа-Ӏавх, Ӏалхан-Эвла Навалакскае (Банай-Аул, Банай-Аух) Бони-Эвла, Бони-Ӏовх, Бони-Ӏавх Навачуртах (Алты-Мірза-Юрт) Алтмирз-Йурт Пешхойатар Пешхойн-Отар, Пешхойн-Кӏотар Тухчар (Більт-Аух) Билт-Эвла, Билт-Ӏовх, Билт-Ӏавх Чапаева (Кешэн-Аух) Кешен-Эвла, Кешен-Ӏовх, Кешен-Ӏавх Ямансу Лакха-Отар, Лакха-Кӏотар Вёскі Хасавюртаўскага раёна Абдурашыд Ӏабдрашид-Отар, Ӏабдрашид-Кӏотар Адыльатар Эдал-Отар, Эдал-Кӏотар Аксай Яхсай, Таьшкичу Асманюрт Ӏосман-Йурт Байрамаул Байрам-Эвла Баматбекюрт Бамматбек-Йурт Бамацюрт Йоккха-Бамт-Йурт Барагангечув Боргӏан-Гечу Баташурт Баташ-Йурт Кадыратар Къеди-Отар, Къеди-Кӏотар Карланюрт Гӏан-Йурт Муцалаул Муцал-Эвла Навасельскае Керла-Йурт Нурадылава Довт-Отар, Довт-Кӏотар, Нурадиловн-Эвла, Нурадилово Пакроўскае Шовде Сімсір Симсара Сіух Салахь-Эвла Солнечнае Баташ Умаратар Ӏумар-Отар, Ӏумар-КӀотар Хамавюрт Хаама-Йурт Чагаратар Чӏагӏар-Отар, Чӏагӏар-Кӏотар Гарады Хасавюрт Хаси-Эвла, Хаси-Гӏала

 Распаўсюджванне гаворак па тайпах 
Далей прадстаўлена табліца па распаўсюджванні трох аухаўскіх гаворак (раўніннай, паўночнай і паўднёвай) паводле тайпаў — традыцыйных этна-сацыяльных супольнасцей, што гістарычна склаліся сярод вайнахаў.
 Тайп Гаворка Радавая вёска(па-чачэнску) Па-беларуску Па-чачэнскуАкой Ӏаккой паўднёвая Ширча-АухАўршой Овршой паўночнаяБарчхой Барчхой паўночная Барчхой-ОтарБійтарой Бийтарой паўднёвая Ширча-АухБілтой Билтой паўночная, раўнінная Билт-АухБаной Боной паўночная БанайюртВяпій Ваьппий паўднёваяГулой Гӏулой паўночнаяЖэй (Жэвой) Жей (Жевой) паўднёвая ПхарчхошкаЗандакой Зандакъой паўночная, раўнінная Мини-АтагӏаЗагой Зогӏой паўночная Бони-АухКаўстой Къавстой (Къовстой) паўночная Кешен-АухКевой Кевой паўночнаяКурчалой Курчалой паўночная, раўніннаяКхархой Кхархой паўночная, паўднёваяМержой Мержой паўднёваяНакхой Ноккхой паўночная, паўднёваяПешхой Пешхой паўночнаяПхарчхой Пхьарчхой паўднёвая ПхарчхошкаСалой Салой паўночнаяЦантарой Цӏонтарой паўночная, раўніннаяЦечой Цӏечой паўночнаяЧантый Чӏаьнтий паўночная, паўднёваяЧантой Чонтой паўднёваяЧунгарой Чунгарой паўночнаяЧхарой Чхьарой паўночнаяШынрой Шинрой паўночная, паўднёвая

 Заўвагі 

 Крыніцы 

 Літаратура 
  (загаловак кнігі, паказаны на вокладцы і на тытульным лісце — «Акінскі дыялект у сістэме чачэна-інгушскай мовы» (), а ў выпускных даных — «Акінскі дыялект у сістэме чачэна-інгушскіх моў» ()









Катэгорыя:Чачэнская мова
Катэгорыя:Дыялекты чачэнскай мовы
Катэгорыя:Мовы Каўказа
Катэгорыя:Нахска-дагестанскія мовы