Якуцкі нож

міні|250пкс|Якуцкі нож, правы выпуклы бок
міні|250пкс|Якуцкі нож, левы ўвагнуты бок
Якуцкі нож (якут. саха быһаҕа) — разнавіднасць нажа, які ўжываецца карэннымі жыхарамі Якуціі. З’яўляецца адным з самых вядомых прадметаў культуры Якуціі.

 Варыяцыі нажа і ўласцівасці 
Археалагічныя раскопкі, праведзеныя на тэрыторыі сучаснай Якуціі, паказваюць, што ўзоры нажоў, вынятыя з розных могільнікаў і стаянак старажытнага чалавека, маюць несумнеўнае падабенства з якуцкімі нажаміАлексеев А. Н. Древняя Якутия: неолит и эпоха бронзы. — Новосибирск, 1996..

Існуе мноства рэгіянальных варыяцый якуцкага нажа, але ў класічным варыянце нож ўяўляе сабой клінок даўжынёй ад 110 да 170 мм, насаджаны на драўляную ручку, зробленую з бярозы або   з скуранымі ножнамі.

 Клінок 
Клінок якуцкага нажа завостраны, мае лязо з аднаго боку і прамы (ці амаль прамы) . Асаблівасцю якуцкага нажа з’яўляецца асіметрычнае завострыванне ляза, адзначаная яшчэ першымі даследчыкамі жыцця якутаўСерошевский В. Л. Якуты. Опыт этнографического исследования. — 2-е изд. — Якутск, 1993.. З аднаго боку лязо нажа плоскае, мае  (калі глядзець з боку абуха — то правы бок клінка). Процілеглы (левы) бок клінка выгінасты. Гэта робяць для таго, каб пры працы з нажом нож «не закопваўся» у матэрыял. Менавіта ў гэтай сувязі для праўшэй і ляўшэй нажы адрозніваюцца. Для ляўшэй робяць нажы з люстрана перавернутай асіметрыяй клінка.

Нажы адрозніваюць па даўжыні клінка:

 80-110 мм — малы нож (быһычча). Звычайна робяць для дзяцей або жанчын
 110—170 мм — нож (быһах) — самая распаўсюджаная форма
 170 — вялікі нож (хотохон — ад якуцкага хот — «перамагчы») — практычна баявая зброя, і таму робіцца рэдка
 Маецца яшчэ варыяцыя, званая «батыйа» — меч або мачэтэ, даўжынёй ад 500 мм, з выгнутым клінком з такім жа асіметрычным завострываннем, які ў асноўным выкарыстоўвалі як  і для палявання на мядзведзяў.

Па шырыні клінка адрозніваюць тундравы — які мае вузкае лязо, і тайговы (аласны) — з шырэйшым лязом. У тундры нож, у асноўным, выкарыстоўваюць для рэзкі або свідравання, а ў тайзе — для раздзелкі здабычы і свойскай жывёлы або працы па дрэве. Менавіта гэтым тлумачаць адрозненне шырыні клінка.

Традыцыйна рабочы якуцкі нож мае клінок, выраблены з даволі мяккай сталі. Мяккая сталь дыктуецца практычнымі меркаваннямі так, каб нож можна было завастрыць у палявых умовах аб рачную гальку або іншы матэрыял. У апошні час атрымалі распаўсюджванне якуцкія нажы з клінкамі, выкананымі з адмысловых марак сталі або нават булатнай (дамаскай) сталі.

Мноства пытанняў у розных даследчыкаў выклікае паходжанне дола на клінку. Ёсць розныя версіі, пачынаючы ад таго, што дол патрэбен для кравастоку, што гэта даніна традыцыям, калі нажы выраблялі з косці, што дол спрыяе зручнаму разразання змёрзлага мяса з-за меншай плошчы судотыку, што дол патрэбен для надання калянасці клінку, што наяўнасць дола — вынік асаблівасці кавання асіметрычнага клінка або дол патрэбен для памяншэння вагі клінка, каб нож не тануў.

 Рукаятка 
Рукаятку нажа традыцыйна робяць з бярозавага капа, прапітанага адмысловым маслам. Рукаятка нажа ў перасеку нагадвае яйка, «вострым» канцом накіраванае ў бок ляза, і пазбаўленая якіх бы там ні было упораў, гард — простая прамая рукаяць. Даўжыня яе — 130—150 мм, што даўжэй шырыні мужчынскі далоні. Доўгая ручка тлумачыцца не толькі меркаваннямі выгоды, але таксама і тым, што нож не павінен тануць у вадзе. Акрамя бярозавага капа выкарыстоўваюць таксама кавалачкі бяросты, якія накладваюць адзін на аднаго (могуць адразу апранаць на хваставік ляза) і паміж пластамі прамазваюць клеем. Пасля злепвання берасцяную нарыхтоўку сушаць пад прэсам, і затым з яе вырабляюць рукаяць. Нажы з ручкай з мамантавай косткі, пластыка з’яўляюцца сувенірнай прадукцыяй і не выкарыстоўваюць у паўсядзённым жыцці.

 Ножны 
Арыгінальнымі ў якуцкім нажы з’яўляюцца таксама ножны. У класічным варыянце ножны робяць з знятага панчохай бычынага хваста, усярэдзіне якога знаходзіцца драўляны ўкладыш, які не павінен шчыльна абхапляць клінок. Функцыяй укладыша з’яўляецца не ўтрыманне нажа, а абарона клінка ад паломкі. Функцыю ўтрымання выконвае скураная частка ножнаў, паколькі нож укладваюць у ножны на 2/3 даўжыні рукаяці, так каб ножны шчыльна прылягалі да ручкі нажа. Дапускаюць варыянты вырабу ножнаў таксама з звычайнай шытай скуры або бяросты. Вельмі рэдка сустракаюцца драўляныя ножны.

Для нашэння нажа да ножнаў звычайна прыладжваецца скураны шнурок.

 Нашэнне і выкарыстанне 
Нож звычайна носяць на вольным падвесе з левага боку. Каб не замінаць руху ўладальніка, неабходны свабодны падвес. Пры нашэнні нажа злева зручна выцягваць нож адной правай рукой, упёршыся за падставу ножнаў вялікім пальцам.

У савецкія часы выраб і нашэнне якуцкага нажа дэ-юрэ пераследвалася па законе, хоць пераслед быў шмат у чым фармальным. У заўвазе 1 да артыкула 182 КК РСФСР у рэдакцыі 1926 года, а роўна ў пазнейшыя гады ў аналагічных артыкулах паказвалі, што не ўтварае складу злачынства нашэнне халоднай зброі (паляўнічага нажа, кінжала) як прыналежнасці нацыянальнага касцюма або якое насілася прамысловым насельніцтвам раёнаў Крайняй Поўначы. Дэ-факта абмежаванняў на нашэнне якуцкага нажа ў Савецкай Якуціі не было.

У наш час выраб, продаж, нашэнне і захоўванне якуцкага нажа рэгламентавана спецыяльным актам урада Рэспублікі Саха (Якуція), згодна з якім якуцкі нож прызнаны неад’емнай часткай культуры народа саха, і на тэрыторыі Рэспублікі дазваляюць яго выкарыстанне ў паўсядзённым гаспадарчым жыцці.

Якуцкі нож шырока выкарыстоўваюць у паўсядзённым гаспадарча-бытавым жыцці жыхароў Якуціі: паляванні, рыбалцы, гатаванні ежы, працах па дрэве.

 Майстры 
Пры разглядзе феномену якуцкага нажа неабходна ўлічваць адну з яго асаблівасцяў. Гэта рэальны нож, які выкарыстоўваецца ў паўсядзённым побыце жыхарамі Якуціі. Ва ўсёй Якуціі мала знойдзецца сем’яў, у якіх няма хоць бы аднаго якуцкага нажа. Гэта азначае, што нож масава вырабляюць, шмат у чым, у саматужных умовах, ва ўмовах сельскіх кузняў або майстэрняў. У кожным якуцкім паселішчы ёсць свой мясцовы майстар (а часцей майстры), якія вырабляюць свае версіі нажоў. З гэтай акалічнасцю звязана зменлівасць нажа ад паселішча да паселішча і ад майстра да майстра.

 Крыніцы 

Катэгорыя:Халодная зброя паводле алфавіта
Катэгорыя:Якуція
Катэгорыя:Халодная зброя
Катэгорыя:Этнічныя нажы
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі