Польскамоўная літаратура Беларусі

Польскамоўная літаратура Беларусі — літаратура на польскай мове, створаная беларусамі або выхадцамі з іншых краін пераважна на беларускіх землях і на мясцовую тэматыку. Вызначала характар літаратурнага працэсу на беларускіх землях і суправаджала фарміраванне новай беларускай літаратуры, выяўляючы ў творах розныя ўзроўні беларуска-польскага ўзаемадзеяння. 

 Гісторыя 
Польская мова з часу Люблінскай уніі 1569 года складвалася на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага ў сітуацыі паралельнага існавання і дзяржаўнасці беларускай мовы, напаўнялася элементамі мясцовага паходжання і станавілася прадуктам моўнай інтэрферэнцыі, своеасаблівым рэгіянальным варыянтам польскай мовы.

Сымон Будны, які выступаў за роўнасць моў у Рэчы Паспалітай, у сваіх перакладах Бібліі (1572), Новага Запавету (1574) на польскую мову і ў сваёй галоўнай польскамоўнай кнізе «Пра свецкую ўладу» (1583) шырока выкарыстоўваў лексіку розных рэгіёнаў Беларусі. Новы размах развіццю літаратуры на польскай мове ў межах Вялікага Княства Літоўскага надало прыняцце Берасцейскай уніі 1596 года, калі палемічныя трактаты, казанні, павучанні, напісаныя прыхільнікамі ці праціўнікамі уніі па-беларуску, перакладаліся на польскую мову і наадварот («Апокрысіс» Хрыстафора Філалета, 1597, «Антыкрызіс» Iпація Пацея, 1599, і інш.) Аднак у палемічнай літаратуры, якая засведчыла набыццё свецкіх рыс у контррэфармацыйны перыяд, пераважалі творы, напісаныя па-польску, незалежна ад таго, хто быў іх аўтарам — уніят, праваслаўны ці католік.

На працягу XVII стагоддзя польская мова замяніла беларускую ў справаводстве і дзяржаўным ужытку на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага і заняла пануючае становішча ў літаратурным жыцці побач з лацінскай і стараславянскай мовамі. У эпоху Асветніцтва ў творчасці польскамоўных пісьменнікаў (Адам Нарушэвіч, Юльян Нямцэвіч, Францішак Князьнін, Францішак Багамолец) распрацоўвалася беларуская тэматыка і было месца для беларускіх рэалій.

Акаталічванне і звязаная з ім паланізацыя насельніцтва Беларусі стварылі прэцэдэнт не толькі польскамоўнага асваення мясцовай рэчаіснасці, але і пераходную літаратурную сітуацыю, псіхалагічна ўраўнаважаную двухадзінствам узаемадзейных моўна-мастацкіх асаблівасцей, калі прыярытэтнасць польскамоўнай творчасці не выключала зварот аўтараў да беларускага гутарковага слова, асабліва калі рамантызм падвёў літаратуру да разнастайнага ўзаемадзеяння з фальклорам.

Беларуская народная паэзія арганічна ўвайшла ў польскамоўную творчасць Адама Міцкевіча і іншых паэтаў, прыхільнікаў філаматаў (Ян Чачот, Тамаш Зан, Ануфрый Петрашкевіч), пазней — у гутаркі Уладзіслава Сыракомлі, вершы Вінцэся Каратынскага, Я. Лучыны і інш. 3 часам стала магчымым беларуска-польскае моўна-літаратурнае сужыццё пад вокладкамі аднаго выдання («Гапон», «Вечарніцы і Апантаны», 1855, «Цікава? — Прачытай», 1856, «Дудар беларускі», 1857, Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча). Часта польскамоўныя аўтары адносілі сябе да «літвінаў», гэта значыць грамадзян Вялікага Княства Літоўскага (Літвы), так Аляксандр Ельскі карыстаўся псеўданімам Літвін-грамадзянін (), а Ежы Ляскарыса часам крытыкавалі за залішні «літвінскі патрыятызм». Прадстаўніком прымітыўнай польскамоўнай літаратуры ёсць Люцыян Вольскі з Іўя.

page=7|міні|злева|Старонка выдання «Гапона» В. Дуніна-Марцінкевіча, 1855 г.
Беларуска-польскае двухмоўе было прыкметай развіцця новай беларускай літаратуры. У творчасці Дуніна-Марцінкевіча і Францішка Багушэвіча беларускай мове надаваўся статус вядучай. Гэта традыцыя працягвалася і на пачатку 20 стагоддзя (польскамоўныя вершы Янкі Купалы). Творчасць ураджэнцаў Беларусі, якія, маючы польскую і краёвую нацыянальна-мастацкую арыентацыю, працягвалі пісаць толькі па-польску, паступова аддалялася ад таго літаратурнага працэсу, з якога вылучалася ўласна беларуская літаратура.

 У літаратуразнаўстве 
Уключаць польскамоўную літаратуру ў кантэкст беларускай пачалі толькі ў другой палове XX ст., дзякуючы працам Генадзя Кісялёва і Адама Мальдзіса.

 Гл. таксама 

 Шматмоўная літаратура Беларусі

 Зноскі 

 Літаратура 
 Мархель У. І. Прадвесце. Беларуска-польскае літаратурнае ўзаемадзеянне ў першай палавіне XIX ст. Мн., 1991,
 Мархель У. І. Прысутнасць былога. Мн., 1997
 Хаўстовіч М. Гісторыя беларускай літаратуры 30–40-х гг. XIX ст.: Дапаможнік для студэнтаў філал. спец. вышэйш. навуч. устаноў. – Мн.: БДУ, 2001. – 171 с.
 Штэйнер, І.Ф. Польскамоўная літаратура Беларусі ХІХ стагоддзя // Вучэбны дапаможнік. – Гомель: УА «ГДУ імя Ф.Скарыны», 2004. – 183 с.


Катэгорыя:Літаратура Беларусі
Катэгорыя:Літаратура на польскай мове
Катэгорыя:Польскамоўная літаратура Беларусі