Беларускі менталітэт

Беларускі менталітэт — своеасаблівы тып мыслення, які прыпісваецца беларусам. Адлюстроўвае ўяўленні пра свет у цэлым, пра прыроднае і сацыяльнае асяроддзе, пра саміх сябе і прадстаўнікоў іншых груп. Уключае ўсвядомленыя і неўсвядомленыя ўяўленні, устаноўкі і стэрэатыпы, сацыяльныя паводзіны.

Ідэі прыроджанай культуры, нацыянальнага характару і іншага ў рамках сучаснай сацыялогіі цалкам дыскрэдытаваныя або з’яўляюцца састарэлымі.

 Гісторыя развіцця і фарміравання 
Глыбінныя вытокі беларускага менталітэту і яго асноватворныя рысы пачалі фарміравацца яшчэ ў старажытнасці. Да прыняцця хрысціянства жыхары тэрыторыі сучаснай Беларусі прытрымваліся паганскіх вераванняў, пакланяліся розным багам, аддавалі ўшанаванні прыродным стыхіям, нябесным свяцілам, а таксама святым дрэвам, камяням, пагоркам. Ментальнасць насельніцтва той эпохі вызначалася абагаўленнем зямлі, адухаўленнем усёй прыроды (пантэізм), перакананасцю ў рэальнае існаванне душы, злых і добрых духаў (анімізм), вербальнай магіі (вера ў цудатворную сілу асаблівых слоў і выразаў), адчуванне непарыўнага адзінства паміж чалавекам і навакольнай прасторай.

Нават пасля прыходу хрысціянства ментальнасць шмат у чым заставалася паганскай. Гэта было абумоўлена, перш за ўсё, тым, што новая вера распаўсюджвалася павольна. Як пісала культуролаг Таццяна Баярчук, на доўгае захаванне рэшткаў паганства ў немалой ступені аказала ўплыў і тое, што большасць насельніцтва да XX стагоддзя былі сялянамі. Усё ж у светаразуменні насельніцтва адбыліся змены, выкліканыя спляценнем старой і новай вер. Паступова ўкараніўся монатэізм і хрысціянскі гуманізм.

У эпоху фарміравання Вялікага Княства Літоўскага ў насельніцтва выяўляецца імкненне да дзяржаўна-палітычнага адзінства. У гэты перыяд этнічная самаідэнтыфікацыя выяўлялася этнонімамі «русіны», звязаным з часамі Кіеўскай Русі і пазначаўшым праваслаўнае насельніцтва, і «ліцвіны», пад якім разумеліся ўсе жыхары дзяржавы незалежна ад канфесіі і этнічнага паходжання. У эпоху Вялікага Княства Літоўскага развівалася мова, пісьменнасць, філасофская думка, ствараліся дакументы, якія характарызуюць высокі ўзровень палітычнай і прававой ментальнасці. У насельніцтва ўзнікае ўяўленне аб Вялікай (маецца на ўвазе Княства) і Малой (лакальная тэрыторыя пражывання) радзіме. Складваецца этнічная тэрыторыя будучага беларускага народа. Лічыцца, што менавіта тады насельніцтва сучаснай Беларусі стала ўяўляць сабой адзіную народнасць.

Перыяд уваходжання беларускіх зямель у склад Рэчы Паспалітай адзначыўся палітыкай паланізацыі і акаталічвання, грамадскай дэзынтэграцыяй. У дадзеную эпоху этнічная самасвядомасць насельніцтва была прадстаўлена наступнымі кампанентамі: тэрыторыяй пражывання, якая мела назву «Белая Русь»; этнонім «беларусцы», дапаўняльным іншым, больш старажытным этнонімам «ліцвіны»; уніяцкай царквой, якая аб’яднала да канца XVIII стагоддзя каля 80 % жыхароў. З уключэннем у склад Расійскай імперыі польскі ўплыў замяняецца рускім, пачалася русіфікацыя. Аднак быў запушчаны працэс нацыянальнай мадэрнізацыі. У літаратуры актывізавалася ўжыванне беларускай мовы, якая да гэтага захоўваўся толькі ў вуснай форме. Менавіта пры расійскай уладзе за насельніцтвам краю канчаткова замацаваўся этнонім «беларусы».

Пры савецкай уладзе ў 1920-х гадах праводзілася палітыка беларусізацыі. Яна спрыяла шырокаму развіццю нацыянальнай культуры, што выяўлялася ў стварэнні школ, тэхнікумаў, ВНУ на беларускай мове навучання, дзейнасці культурна-асветных устаноў, развіцці беларускай літаратуры, публікацыі на беларускай мове кніг, газет, часопісаў і г.д.; а таксама ў вылучэнні беларусаў на партыйную, савецкую і прафсаюзную працу. У гэты час запушчаны працэс нацыянальнага адраджэння, выявілася імкненне асобных прадстаўнікоў беларускага этнасу заявіць пра беларусаў як самастойную, унікальную, самабытную нацыі, здольную стварыць уласную дзяржаўнасць.

Наступныя падзеі, звязаныя з рэпрэсіямі, вайной, міграцыяй, урбанізацыяй, недапрацоўкай дзяржаўных устаноў, прывялі да парушэння перадачы этнакультурнай інфармацыі да маладога пакалення. Карэнныя змены ў нацыянальнай самасвядомасці беларусаў адбыліся ў другой палове 1980-х гадоў, калі ў Савецкім Саюзе была пачата «перабудова». У грамадстве наспеў запыт на пераадоленне адставання нацыянальна-культурнага развіцця карэннага этнасу і адраджэння мовы і культуры.

 Культуралагічная характарыстыка 
Баярчук сярод ключавых традыцыйных рыс беларусаў вылучыла гуманнасць, талерантнасць і памяркоўнасць. Пад талерантнасцю (сацыёлаг Віктар Кірыенка лічыў яе вызначальнай рысай) разумеецца цярпімасць у адносінах да іншых, не сваіх поглядаў, пазіцый, узораў культуры, «глыбіннае дасягненне магчымасці і нават неабходнасці дружалюбнага суіснавання» з прадстаўнікамі іншых груп. Дадзеная рыса мае канкрэтныя гістарычныя карані, так як беларусы доўгі час жылі ў складзе шматнацыянальных і шматканфесійных дзяржаў. Вылучаюць таксама цярплівасць, цягавітасць і неагрэсіўнасць (у той жа час гэта можа тлумачыцца як пакорлівасць і абыякавасць). Аднак, у пэўных сітуацыях, як лічыла культуролаг, спасылаючыся на вопыт Вялікай Айчыннай вайны, яны здольныя да праявы адвагі і рашучасці. Акрамя таго, яна дадала яшчэ працавітасць, разважлівасць, стрыманасць, сціпласць, высокі ўзровень адукаванасці, шырокі культурны кругагляд. Кірыенка пісаў, што ментальны аўтапартрэт сучасных беларусаў вызначаецца ў першую чаргу сацыяльна-духоўнымі і патрыярхальна-традыцыйнымі, калектывісцкімі характарыстыкамі, у меншай ступені — рацыянальна-дзейнымі, індывідуалістычнымі ментальнымі.

Асаблівую спецыфіку менталітэту надало культурнае памежжа паміж Захадам і Усходам. Дадзеная акалічнасць прадставіла спрыяльныя магчымасці для самастойнасці нацыі. У той жа час яна ставіць перад неабходнасцю ажыццяўляць выбар паміж Захадам і Усходам і пастаянна шукаць свой уласны шлях развіцця. На думку Кірыенкі, менталітэт беларусаў з’яўляецца роднасным як усходнеславянскім — рускаму і ўкраінскаму, так і заходнеславянскаму польскаму, але разам з тым з’яўляецца самастойным, валодае ўласнай самабытнай культурай. Гэтым тлумачыцца і шматвектарнасць знешняй палітыкі Беларусі.

На думку Баярчук, беларусам уласцівая прыхільнасць да сваёй зямлі-карміцелькі, роднага краю, імкненне прыстасаваць працу і адпачынак да пэўных прыродна-сезонных цыклаў (т. зв. «каляндарны тып менталітэту»). Даследчыца спаслалася на народны каляндар, багаты святамі, і адпаведныя песні, танцы, абрады, прыкметы і павер’і.

Расійскі культуролаг Эмір Тужба пісаў, што знаходжанне пад уплывам савецкай культуры з уласцівымі ёй рысамі (калектывізм; эгалітарызм; аскетызм; адмаўленне матэрыяльных каштоўнасцяў і выгод; інтэрнацыяналізм; ахвярнасць) адказвала ментальным каштоўнасцям беларусаў. Асаблівае значэнне набыла роля лідара (у савецкі перыяд — Пятра Машэрава, у постсавецкі — Аляксандра Лукашэнкі).

Велізарны ўплыў таксама аказалі натуральныя фактары: клімат, рэльеф, флора і фауна. Суровыя ўмовы надвор’я, такія як працяглыя і халодныя зімы, кароткае лета, багацце ападкаў, моцныя вятры і агульная неабароненасць людзей, выклікалі ў насельніцтва страх і пакланенне перад сіламі прыроды. Неспрыяльны клімат прымушаў жыхароў аб’ядноўвацца для сумеснага вядзення гаспадаркі і абароны. Багацце рэк, балот, нізін, спадзістых раўнін спрыяла з’яўленню сузіральнага ўспрымання жыцця. З рэльефам мясцовасці Баярчук звязвала такія нацыянальныя рысы, як мяккасардэчнасць, талерантнасць, дабрыня, адсутнасць схільнасці да прыняцця хуткіх, вокамгненных рашэнняў. Са слоў Кірыенкі, гэта вылілася ў грунтоўнасці, ашчаднасці, асцярожнасці і канкрэтнасці мыслення; эмацыйнай патрэбе ў калектыўным ажыццяўленні працы і адмаўленні індывідуалістычных настрояў; у дамінаванні ў працоўным паводзінах фактару абставінаў, чым рацыяналізму і практыцызму; у перавазе падазронага стаўлення да багацця.

На сённяшні дзень вядуцца спрэчкі вакол таго, ці ўдзельнічалі ўсе пласты насельніцтва ў фарміраванні беларускай самасвядомасці, альбо ж нацыянальная ментальнасць сфармавалася выключна ў сялянскім асяроддзі.

 Сацыялогія і псіхалогія 
Паводле апытання Інстытута сацыялогіі НАН Беларусі, праведзенага ў ліпені 2017 года сярод 2094 чалавек, грамадзяне Беларусі ў большай ступені прыпісалі сабе такія якасці, як працавітасць, прыязнасць, сціпласць, спагадлівасць, талерантнасць, шчырасць. У меншай ступені выказана меркаванне аб уласцівасці беларусам такіх рыс, як прагрэсіўнасць, прадпрымальнасць, крэатыўнасць, ініцыятыўнасць.

Даныя даследавання Сяргея Шавеля і Людмілы Галіч паказалі, што грамадская думка Беларусі адрозніваецца большай напружанасцю і экспрэсіўнасцю. Дадзеная акалічнасць прыводзіць да перабольшання рызык і небяспекі некаторых праблем. На думку даследчыкаў, невялікія маштабы і колькасць насельніцтва краіны павышаюць шчыльнасць сувязі, сацыяльна-псіхалагічную эмпатыю, а разам з тым і ўспрыманне верагоднасці ператварэння абстрактнай магчымасці ў рэальную.

Паводле даследавання псіхолагаў Марыі Адзінцовай і Алены Сямёнавай, беларусы схільныя ў стрэсавых сітуацыях звяртацца да копінга стрэсавай паводніцкай стратэгіі пазбягання, адцягваючыся ад праблем. Яны мала замыкаюцца на сваім болі і не так востра адчуваюць псіхалагічнае напружанне. Эмацыйнае рэагаванне на стрэсы ў беларускіх жанчын нашмат вышэй, чым у беларускіх мужчын. Жанчыны адрозніваюцца нізкай адаптыўнасцю і нізкай настойлівасцю.

 Крыніцы 

 Літаратура 








Катэгорыя:Беларусы
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі