ВІЧ у Беларусі

ВІЧ у Беларусі з’яўляецца трэцяй па памерах успышкай эпідэміі ў Еўрапейскім рэгіёне СААЗ. Да 2023 года колькасць зарэгістраваных чалавек з ВІЧ-інфекцыяй склала 33,9 тысячы чалавек.

Да 2022 года краіна дабілася прыкметнага поспеху ў дасягненні мэтаў ААН па ВІЧ/СНІДу «90-90-90»: 85,3% носьбітаў ВІЧ ведалі свой статус, з іх 85% атрымлівалі лячэнне, з іх 82% маюць невызначальную вірусную нагрузку. Тым не менш штогадовы прырост новых выпадкаў ВІЧ-інфекцый дасягаў 1,4—1,6 тыс. (або 11—13 %). Пагаршэнню сітуацыі спрыяюць стыгматызацыя і недастатковае інфармаванне насельніцтва пра спосабы перадачы віруса. Беларусь таксама з’яўляецца адной з краін, дзе крыміналізавана перадача ВІЧ у выпадку, калі інфікаваны не інфармуе партнёра аб сваім дыягназе, што можа прыводзіць да адмовы ад тэрапіі і рэгістрацыі з-за страху пераследу.

 Гісторыя 

 1990-я і 2000-я 
За дзесяць гадоў з моманту рэгістрацыі першага выпадку ВІЧ у СССР на тэрыторыі Беларусі было выяўлена толькі 117 інфікаваных, з якіх 43 прыехалі ў рэспубліку на вучобу або працу. У 1996 годзе вірус пракраўся ў асяроддзе наркаманаў Гомельскай вобласці, і за два гады толькі ў Светлагорску і Жлобіне было выяўлена больш за тысячу новых выпадкаў. У выніку Светлагорск стаў адным з гарадоў з самым высокім узроўнем заражэння на постсавецкай прасторы. Асноўнай часткай пацярпелых былі мужчыны да 25 гадоў.

Яшчэ праз дзесяць гадоў, да 2006 года, штогадовы прырост новых выпадкаў у рэспубліцы ўжо перавышаў 700 чалавек. Агульная колькасць носьбітаў дасягнула 7,6 тыс. Для стабілізацыі становішча Глабальны фонд для барацьбы са СНІДам, туберкулёзам і малярыяй выдаў $ 7 млн на праекты Міністэрства аховы здароўя. Дзякуючы дадатковым сродкам 70—73% носьбітаў атрымлівалі антырэтравірусную тэрапію (АРТ). Аднак доля хворых на СНІД усё роўна заставалася досыць высокай — з 1987-га па 2007 год гэты дыягназ паставілі 920 ВІЧ-інфікаваным (або дзесятай часткі ад агульнай колькасці). Смяротнасць ад ВІЧ з 24 чалавек у 2002 годзе павялічылася да 2009 года ў 9,3 разы. Актывісты паказвалі на недастатковую дасведчанасць насельніцтва як адну з прычын эпідэміі. Да прыкладу, каля чвэрці рэспандэнтаў пазбягалі абдымкаў з носьбітам, але не асцерагаліся неабароненага сексу. Большасць маладых людзей не бачылі сэнсу ў тэставанні на ВІЧ.

Акрамя таго, большая частка інфікаваных уключала асоб, якія ўжывалі наркотыкі ін’екцыйным шляхам, секс-работнікаў з алкагольнай залежнасцю, былых зняволеных і беспрацоўных. Працэнт інфікаваных у гэтых групах вар’іраваўся ад 2,4% да 13,3%, у той час як агульная распаўсюджанасць ВІЧ сярод насельніцтва складала 0,4 %. Беларускія СМІ актыўна абмяркоўвалі праблему ВІЧ, фарміруючы негатыўнае меркаванне аб інфікаваных, што спрыяла стыгматызацыі і дыскрымінацыі. Апытанні ва Усходняй Еўропе і Цэнтральнай Азіі паказвалі, што больш за 60% рэспандэнтаў не падтрымлівалі навучанне дзяцей з ВІЧ у звычайных школах. У выніку, як мяркуецца, 80 % людзей з ВІЧ хавалі свой статус з-за асцярогі дыскрымінацыі.

У другой палове 2009 года ў Беларусі было зарэгістравана звыш 10,4 тысячы выпадкаў ВІЧ-інфекцыі або 107,8 заражэнняў на кожныя 100 тысяч насельніцтва. У наступным годзе ў краіне штодня рэгістравалі два—тры новыя выпадкі ВІЧ, пераважна сярод моладзі. Адпаведна, расла колькасць дзяцей, народжаных ВІЧ-інфіцыраванымі маці, і нягледзячы на прафілактычную тэрапію 11% такіх нованароджаных заражаліся ВІЧ.

 2010-я 
Да 2012 года колькасць штогадовых выпадкаў дасягнула 1,2 тысячы. У асноўным гэта былі людзі 30—39 гадоў, 60% складалі мужчыны. Выпадкі ВІЧ рэгістравалі па ўсёй краіне, але звыш дзвюх трацін выпадкаў прыпадала на Гомельскую вобласць. Фінансавання для прафілактыкі і лекаў ад мясцовых бюджэтаў не хапала, і больш за палову сродкаў падавалі Глабальны фонд і іншыя міжнародныя арганізацыі. У 2013 годзе толькі 50 % хворых атрымлівалі лячэнне. Метадонавая замяшчальная тэрапія, якую СААЗ называла адным са спосабаў знізіць рызыку інфікавання, ахоплівала толькі 0,3 % з прыкладна 75 тысяч наркаманаў краіны. Максімальны ўзровень уключэння ў праграму быў дасягнуты ў 2018 годзе ў Мінску — 5,3 %. У наступныя гады ён не рос з-за строгага рэгламенту працэдуры.

Хоць у другой палове 2010-х гадоў дасведчанасць аб спосабах перадачы ВІЧ расла, штогадовая колькасць новых выпадкаў працягвала расці. Калі ў 2014 годзе было выяўлена 1,1 тысячы новых выпадкаў, у 2015 годзе — ужо 2,3 тысячы. Тым не менш ААН адзначала поспехі краіны ў барацьбе з інфекцыяй. У 2016 годзе каля 87% з больш як 15 тысяч ВІЧ-інфікаваных атрымлівалі антырэтравірусную тэрапію (АРТ). Краіна атрымала сертыфікат СААЗ, які пацвярджае ліквідацыю перадачы ВІЧ ад маці да дзіцяці. У 2018 годзе ўлады забяспечылі ўніверсальны доступ да лячэння для ўсіх інфіцыраваных, падаючы бясплатную антырэтравірусную тэрапію, тады як раней яна была даступная для людзей з высокім узроўнем віруснай нагрузкі (менш за 350 кл/мкл CD4).

Сітуацыя з ВІЧ у Беларусі шмат у чым вызначалася знешнім фінансаваннем. У 2019 годзе Глабальны фонд быў адзіным спонсарам праграм па раздачы шпрыцаў нарказалежным, што з’яўляецца адным з асноўных напрамкаў прафілактыкі віруса сярод наркаспажыўцоў. Калі ў пачатку года чарговы грант Глабальнага фонду некалькі месяцаў не мог прайсці рэгістрацыю ва ўрадзе, сістэма дапамогі і прафілактыкі ва ўразлівых групах у краіне была паралізаваная. Дзейнасць актывістаў абмежаваная з-за пераследу ЛГБТ-супольнасці ў Рэспубліцы. На гэтым фоне колькасць інфікаваных сярод гомасексуальных мужчын працягвала расці, з 2010 па 2020 гады колькасць выпадкаў ВІЧ-інфекцыі павялічылася больш чым у 6 разоў.

 2020-я 
Да пачатку 2020 года ў краіне было зарэгістравана 22 тысячы ВІЧ-інфікаваных, хоць рэальная колькасць ацэньвалася ў 28 тысяч. Найбольш цяжкая сітуацыя была ў Гомельскай вобласці (37,3 % ад усіх інфікаваных у краіне), а таксама ў Мінску і Мінскай вобласці (22,2% і 16,2 %). Узровень распаўсюджвання склаў 582,75, 247,98 і 250,99 на 100 тысяч насельніцтва адпаведна. У іншых рэгіёнах гэты паказчык быў прыкметна ніжэйшы за сярэдні па краіне і вар’іраваўся ад 88,84 у Гродзенскай вобласці да 149,68 на 100 тысяч насельніцтва ў Магілёўскай вобласці.

У рамках праграмы ААН «90-90-90» да 2021 года краіна дамаглася наступных вынікаў: 85,3% ад ацэначнай колькасці людзей з ВІЧ ведалі пра свой дыягназ, з іх 85% атрымлівалі тэрапію, і ў 82% з іх была неазначальная вірусная нагрузка. Аднак мясцовыя СМІ паведамлялі пра адсутнасць некаторых прэпаратаў праз санкцыі, што стварала рызыку, што праз змены курсу тэрапіі вірус мутуе.

Беларусь заняла 3-е месца сярод краін Еўрапейскага рэгіёну СААЗ па колькасці ўпершыню дыягнаставаных выпадкаў ВІЧ-інфекцыі. У 2021 і 2022 выяўлялі па 1,4—1,6 тысячы новых выпадкаў, а да сакавіка 2023 года ў краіне было зарэгістравана 33,9 тысяч выпадкаў ВІЧ.

 Тэставанне і антырэтравірусная тэрапія 
Кожны жыхар краіны мае права на праходжанне тэставання на ВІЧ бясплатна і ананімна ў дзяржаўных медустановах. Пры станоўчым выніку лекар-інфекцыяніст прымае рашэнне аб прызначэнні належнага лячэння. Антырэтравірусная тэрапія ў Беларусі бясплатная. У 2017 годзе ў рэспубліцы было зарэгістравана 26 лекавых сродкаў. Да 2018 года тэрапія прызначалася толькі тым, чый узровень віруснай нагрузкі менш за 350 кл/мкл CD4 у крыві, аднак потым лячэнне прызначалася ўсім ВІЧ-станоўчым.

У 2018 годзе 82% ВІЧ-станоўчых атрымлівалі антырэтравірусную тэрапію і мелі неазначальную вірусную нагрузку.

Лекі выдаюцца пацыентам на 3 месяца. У пазаштатных сітуацыях антырэтравірусную тэрапію выдаюць толькі на месяц ці нават на тыдзень.

 Крымінальнае пакаранне 
Беларусь — адна з краін, дзе палавое інфікаванне пераследуецца законам. У КК РБ існуе артыкул 157 «Заражэнне вірусам імунадэфіцыту». Першая яе частка мяркуе штраф, арышт або крымінальную адказнасць тэрмінам да трох гадоў за свядомае заражэнне вірусам імунадэфіцыту чалавека. Другая частка прадугледжвае пакаранне ў выглядзе пазбаўлення волі на тэрмін ад двух да сямі гадоў за заражэнне іншай асобы па легкадумнасці або з ускосным намерам ВІЧ асобай, якая ведала аб наяўнасці ў яго гэтага захворвання. Частка трэцяя прадугледжвае пазбаўленне волі на тэрмін ад пяці да трынаццаці гадоў за дзеянне, прадугледжанае часткай 2 артыкула, здзейсненае ў дачыненні да двух або больш асоб, альбо загадзя непаўналетняга, альбо з прамым намерам.

Неабаронены палавы акт, здзейснены ВІЧ-станоўчым без інфармавання свайго партнёра аб дыягназе, пагражае крымінальнай справай, якая можа быць распачата без заявы пацярпелага. У якасці доказаў дастаткова станоўчага тэсту на ВІЧ, прынцып «Undetectable = Untransmittable» не прызнаецца беларускімі ўладамі. Вядомыя выпадкі, калі расследаванне пачыналі з ініцыятывы медперсаналу. На 2019 год было зарэгістравана 490 спраў. З 2012 па 2016 год было заведзена 38 спраў, а толькі за 6 месяцаў 2017 года асуджана больш за 50 чалавек. Для параўнання, агульная колькасць дыскардантных пар у 2017 годзе складала каля 500.

Пасля ціску актывістаў у 2018 годзе былі прынятыя папраўкі, якія скарачаюць пакаранні і вызваляюць ад крымінальнай адказнасці пры інфармаванні партнёра аб ВІЧ-статусе і атрыманні згоды. У снежні 2020 года ўрад заявіў аб разглядзе скасавання артыкулаў 157 і 158 Крымінальнага кодэкса, але яны былі пакінуты.

 Крыніцы 

 Спасылкі 
 Афіцыйны сайт ЮНЭІДС
 Афіцыйны сайт СААЗ
 Афіцыйны сайт Глабальнага фонду

Катэгорыя:Ахова здароўя ў Беларусі
Катэгорыя:СНІД
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі