Прававая ініцыятыва (Беларусь)

Прававая ініцыятыва — праваабарончая арганізацыя, якая займаецца абаронай правоў чалавека ў Беларусі з 1996 года. Асноўныя кірункі дзейнасці — асвета ў галіне правоў чалавека і абарона пацярпелых ад парушэнняў правоў чалавека. У 2020 годзе «Прававая ініцыятыва» ініцыявала стварэнне спецпраекта «Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі».

 Мэты, задачы, кірункі дзейнасці 
«Прававая ініцыятыва» вылучае два ключавыя кірункі сваёй працы — абарона ахвяраў парушэння правоў чалавека і асвета ў галіне правоў чалавека.

 Задачы арганізацыі
 Асвета. «Прававая ініцыятыва» імкнецца павысіць узровень ведаў пра правы чалавека ў беларускім грамадстве. З гэтай мэтай арганізацыя рэгулярна праводзіць праваабарончыя курсы, трэнінгі, адукацыйныя мерапрыемствы, распаўсюджвае адукацыйныя матэрыялы, папулярызуе правы чалавека праз квізы і гульнявыя фільмы, а таксама вядзе YouTube-канал і сацыяльныя сеткі, дзе распавядае пра парушэнні правоў чалавека ў Беларусі.
 Абарона пацярпелых парушэнняў правоў чалавека. «Прававая ініцыятыва» дапамагае пацярпелым ад катаванняў і жорсткага абыходжання абараніць свае правы, дае кансультацыйную і прававую падтрымку, а таксама прадстаўляе інтарэсы пацярпелых у нацыянальных і міжнародных інстанцыях.
 Інфармаванне міжнародных арганізацый пра сітуацыю з правамі чалавека ў Беларусі. «Прававая ініцыятыва» ажыццяўляе маніторынг парушэнняў правоў чалавека на тэрыторыі Беларусі і інфармуе пра гэта міжнародную супольнасць. З 2010 года арганізацыя факусуецца на парушэнні свабоды ад катаванняў і жорсткага абыходжання.

Ва ўсіх аспектах сваёй працы «Прававая ініцыятыва» прытрымлівацца асноўных прынцыпаў праваабарончай дзейнасці, акцэнтуючы ўвагу на неад’емнасці, непадзельнасці і ўніверсальнасці правоў чалавека, а таксама на неабходнасці захавання законнасці і справядлівасці.

 Храналогія 
«Прававая ініцыятыва» была заснаваная ў 1996 годзе беларускім праваабаронцам і грамадскім дзеячам Барысам Звозскавым.

З 2017 года і па сённяшні дзень старшынёй Прававой ініцыятывы з’яўляецца праваабаронца і юрыстка Вікторыя Фёдарава.

Да 2021 года арганізацыя вяла актыўную дзейнасць у Беларусі. Сярод кірункаў працы былі: маніторынг судоў і арміі, навучальныя курсы і трэнінгі, напісанне скаргаў у Камітэт ААН па правах чалавека, папулярызацыя правоў чалавека праз арганізацыю квізаў, квэстаў, праваабарончыя фільмы і відэа.

У 2020 годзе «Прававая ініцыятыва» ініцыявала стварэнне Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі. У заснаванні камітэта прынялі ўдзел беларускія і міжнародныя праваабарончыя арганізацыі.

У сакавіку 2021 кіраўніцтва арганізацыі і частка актыўных чальцоў пакінулі Беларусь у сувязі з пераследам за праваабарончую дзейнасць. Арганізацыя працягнула сваю дзейнасць, а таксама дакументаванне гісторый пацярпелых ад масавых катаванняў. Нягледзячы на рэпрэсіі, арганізацыя працягвае працаваць.

У чэрвені 2021 г. кіраўніцтва Прававой ініцыятывы зарэгістравала арганізацыю ў Літве VšĮ «Teisinė iniciatyva».

У межах разгрому грамадскіх арганізацый у ліпені 2021 года прайшлі ператрусы ў шэрага сяброў кіраўніцтва Прававой ініцыятывы, у тым ліку па месцы рэгістрацыі старшыні Вікторыі Фёдаравай.

У ліпені 2021 года кіраўніцтва арганізацыі даведалася пра зварот Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь у Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь з пазовам пра прыпыненне дзейнасці арганізацыі. Кіраўніцтва арганізацыі выступіла з заявай пра пераслед урадам па палітычных матывах, а таксама што незалежна ад рашэння суда працягне праваабарончую дзейнасць.

5 кастрычніка 2021 Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь ліквідаваў Прававую ініцыятыву.

7 кастрычніка 2024 года Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь абвясціў Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў экстрэмісцкім фарміраваннем.

 Дзейнасць арганізацыі 

 Абарона правоў чалавека ў Беларусі 
Да 2021 года арганізацыя вяла актыўную дзейнасць у межах Беларусі. Сярод кірункаў дзейнасці былі: маніторынг судоў і арміі, праваабарончыя курсы і трэнінгі, напісанне скаргаў у Камітэт ААН па правах чалавека, арганізацыя квізаў і квэстаў, здымка праваабарончых фільмаў і відэа. Візітнай карткай арганізацыі быў курс «Грамадзянін і следства» — пра тое, як паводзіць сябе на допыце.

Пасля 2020 года «Прававая ініцыятыва» выпускае справаздачу пра парушэнне правоў чалавека ў Беларусі. Так, у 2023 годзе была апублікаваная справаздача «Катаванні людзей ЛГБТК+ і гамафобная палітыка рэжыму», якая распавядае пра тое, як рэжым Лукашэнкі пераследуе прадстаўнікоў і прадстаўніц ЛГБТК+. А таксама справаздача «Палітычныя забойствы і смерці праз віну рэжыму», якая сістэматызуе інфармацыю пра смерці праз віну рэжыму.

 Супрацьдзеянне катаванням 
З 2010 года арганізацыя сістэмна займалася абаронай пацярпелых ад катаванняў і жорсткага, бесчалавечнага абыходжання праз абскарджанне на нацыянальным і міжнародным узроўні. Да таго як рэжым Лукашэнкі скасаваў магчымасць для беларусаў і беларусак падачу скаргаў у Камітэт па правах чалавека, прававой ініцыятывай было выйграна 2 справы — Павел Баркоўскі супраць Беларусі і Ягор Баброў супраць Беларусі.

У 2020 годзе пасля пратэстаў, выкліканых фальсіфікацыяй прэзідэнцкіх выбараў і далейшай хвалі беспрэцэдэнтнага гвалту, «Прававая ініцыятыва» ініцыявала стварэнне Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі — спецыяльнага праекта, мэтай якога з’яўляецца задакументаваць як мага больш выпадкаў катаванняў і захаваць доказы злачынстваў рэжыму.

Таксама «Прававая ініцыятыва» з’яўляецца ініцыятарам альтэрнатыўнай справаздачы НДА ў Камітэт супраць катаванняў ААН.

 Тыдзень супраць катаванняў 
«Тыдзень супраць катаванняў» — асветніцкая кампанія, якая рэалізуецца ў выглядзе штогадовага цыкла мерапрыемстваў, прысвечаных Міжнароднаму дню ў падтрымку пацярпелых ад катаванняў (26 чэрвеня). Мэта кампаніі — прыцягнуць увагу да катаванняў у Беларусі.

Да 2020 года мерапрыемствы праходзілі ў Беларусі. Пасля таго як арганізацыя вымушаная была пакінуць краіну з-за палітычнага пераследу, кампанія атрымала міжнародны ўзровень і праводзіцца ў Літве, Польшчы і іншых краінах.

 Навучанне правам чалавека 
Адукацыя ў галіне правоў чалавека — адзін з ключавых кірункаў дзейнасці Прававой ініцыятывы. Арганізацыя рэгулярна праводзіць афлайн-курсы па правах чалавека, на якіх знаёміць праваабаронцаў, якія толькі пачынаюць, з базавымі прынцыпамі праваабарончай дзейнасці.

Акрамя гэтага, «Прававая ініцыятыва» ладзіць курсы і трэнінгі ў нестандартных фарматах, каб пашырыць аўдыторыю людзей, якія цікавяцца правамі чалавека. Так, напрыклад, арганізацыя ў 2023 годзе праводзіла «Кінатрэнінг», мэтай якога было навучыць удзельнікаў і ўдзельніц здымаць фільмы пра правы чалавека.

 Папулярызацыя правоў чалавека 
Акрамя непасрэднага навучання правам чалавека арганізацыя прыкладае ўсе намаганні, каб папулярызаваць правы чалавека. На YouTube-канале арганізацыі, вакладаюцца фільмы і відэаролікі пра правы чалавека, праводзіць прамыя эфіры з экспертамі і эксперткамі.

Акрамя гэтага арганізацыя здымае інтэрактыўныя гульнявыя фільмы, прысвечаныя правам чалавека. У 2018 годзе «Прававая ініцыятыва» зняла праваабарончы серыял «Сцяпаныч».

«Прававая ініцыятыва» таксама спецыялізуецца на напісанні і правядзенні квізаў па правах чалавека.

 Міжнародная адвакацыя 
У межах міжнароднай адвакацыі «Прававая ініцыятыва» актыўна ўдзельнічае ў міжнародных форумах і мерапрыемствах для прыцягнення ўвагі да парушэнняў правоў чалавека ў Беларусі.

На 52-й сесіі Рады па правах чалавека ААН Вікторыя Фёдарава, займаючы пазіцыю старшыні Прававой ініцыятывы і з’яўляючыся прадстаўніцай Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі, узняла пытанне пра крытычную сітуацыю з правамі чалавека ў краіне. Нягледзячы на раней выказаныя асцярогі Рады ў 2020 годзе, беларускія ўлады не зрабілі эфектыўных крокаў для паляпшэння сітуацыі. У сваім выступе Фёдарава ўказала на пагаршэнне крызісу ў галіне правоў чалавека ў 2022 годзе, уключаючы нармалізацыю катаванняў, масавы пераслед апазіцыйна настроеных грамадзян і падтрымку Беларуссю расійскай агрэсіі супраць Украіны.

У кастрычніку 2023 года на Канферэнцыі АБСЕ ў Варшаве Вікторыя Фёдарава выступіла з аналізам праблемы беспакаранасці ўладаў Лукашэнкі, што з’яўляецца перашкодай для спынення рэпрэсій, аднаўлення справядлівасці для ахвяраў і правядзення дэмакратычных пераўтварэнняў.

На форуме «Будучыня дэмакратыі» ў Вільні, які праходзіў 9-10 лістапада, Фёдарава звярнула ўвагу на патрэбы дэмакратычна актыўных грамадзянаў, якія працуюць ва ўмовах абмежаванняў, і абмеркавала метады міжнароднай падтрымкі ў крытычных сітуацыях.

«Прававая ініцыятыва» таксама актыўна займаецца падрыхтоўкай і прадстаўленнем дакладаў для міжнародных арганізацый, уключаючы Спецыяльнага дакладчыка па сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі, Спецыяльнага дакладчыка ААН па пытанні правоў на свабоду мірных сходаў і асацыяцый, Маскоўскі механізм АБСЕ і Спецыяльнага дакладчыка ААН па пытанні катаванняў. Гэтыя даклады ахопліваюць шырокі спектр праблемаў, у тым ліку парушэнне права на свабоду ад катаванняў, бесчалавечнае абыходжанне, парушэнні правоў чалавека ў кантэксце вайны ва Украіне і сістэмныя перашкоды для судовай абароны ў Беларусі.

Такім чынам, «Прававая ініцыятыва» выкарыстоўвае міжнародныя платформы і механізмы для асвятлення парушэнняў правоў чалавека ў Беларусі, імкнучыся прыцягнуць увагу сусветнай супольнасці да крызісу правоў чалавека ў Беларусі.

 Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі 

 Дзейнасць Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі 
Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі — спецпраект Прававой ініцыятывы, заснаваны разам з беларускімі і міжнароднымі праваабарончымі арганізацыямі.

Пасля выбараў 2020 года Беларусь сутыкнулася з рэкордным узроўнем гвалту. З 9 па 12 жніўня толькі афіцыйна затрымалі больш за 3000 мірных пратэстоўцаў. Дакладных лічбаў пра колькасць рэпрэсаваных за 2021 і 2022 год няма да гэтага часу, але лік ідзе на тысячы. Рэпрэсіі працягваюцца і пасля ўварвання Расіі ва Украіну. Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі быў заснаваны, каб фіксаваць выпадкі масавых катаванняў і не дапусціць беспакаранасці ў будучыні.

Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі працуе ў адпаведнасці з міжнароднымі стандартамі і ўваходзіць у Міжнародную платформу падсправаздачнасці Беларусі (IAPB) — кааліцыю незалежных няўрадавых арганізацый, якія аб’ядналі намаганні для збору, кансалідацыі, праверкі і захавання доказаў грубых парушэнняў правоў чалавека, якія ўяўляюць сабой злачынствы па міжнародным праве, учыненыя беларускім урадам пасля фальсіфікацыі выбараў у 2020 годзе.

 Асноўныя кірункі дзейнасці Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі
 Дакументаванне выпадкаў катаванняў. Міжнародны камітэт імкнецца задакументаваць максімум выпадкаў катаванняў і жорсткага, бесчалавечнага абыходжання, каб захаваць доказы міжнародных злачынстваў у Беларусі да моманту, калі ў Беларусі стануць магчымымі справядлівыя суды і прыцягненне вінаватых да адказнасці.
 Справаздачы і расследаванні. На аснове задакументаваных гісторый Міжнародны камітэт складае справаздачы і праводзіць грамадскія расследаванні. Мэта гэтага — сістэматызацыя парушэнняў правоў чалавека, стварэнне хронікі развіцця падзей і фіксацыя патэнцыйных злачынцаў.
 Універсальная юрысдыкцыя. Міжнародны камітэт дапамагае пацярпелым пачаць расследаванне па іх справе ў іншай краіне з дапамогай механізма ўніверсальнай юрысдыкцыі. Цяпер такое расследаванне вядзецца ў Літве.

 Справаздачы і расследаванні Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі 
 Справаздачы і даклады
 «Масавыя катаванні ў Беларусі. Першая прамежкавая справаздача». У гэтай справаздачы прыводзіцца агляд сітуацыі ў Беларусі пасля фальсіфікацыі выбараў у 2020 годзе.
 «Масавыя катаванні ў Беларусі. Другая прамежкавая справаздача». У гэтай справаздачы прыводзіцца агляд умоваў утрымання і абыходжання з затрыманымі па палітычных прычынах у верасні—лістападзе 2020 года.
 «Масавыя катаванні ў Беларусі. Трэцяя прамежкавая справаздача». У гэтай справаздачы прыводзіцца агляд катаванняў і жорсткага абыходжання ў дачыненні да жанчын.
 «Масавыя катаванні ў Беларусі 2020—2021». У гэтай справаздачы прыводзіцца агляд умоваў утрымання ў месцах несвабоды са жніўня 2020 года па травень 2021 года.
 «Беларусь: злачынствы супраць чалавечнасці». У гэтай справаздачы даецца юрыдычная ацэнка злачынстваў, здзейсненых рэжымам Лукашэнкі.
 «Беларусь: скаардынаваная палітыка катаванняў». У гэтай справаздачы прыводзіцца судова-медыцынская экспертыза 50 выпадкаў катаванняў.
 «Беларускі ўдзел у вайне ва Украіне: рэжым і народ». У гэтай справаздачы прыводзіцца агляд антываенных дзеянняў грамадзянаў Беларусі і рэакцыя рэжыму Лукашэнкі на падтрымку Украіны.
 «ГУБАЗіК — карнае падраздзяленне рэжыму па барацьбе з іншадумствам». У аснову даклада легла інфармацыя пра масавыя парушэнні правоў чалавека і злачынствы з боку сілавых органаў у Беларусі на працягу 2020—2022 гадоў.
 «Катаванні ў Беларусі». У гэтым дакладзе даецца агляд сітуацыі крызісу правоў чалавека ў Беларусі напярэдадні прыняцця Камітэтам супраць катаванняў ААН спісу пытанняў да Рэспублікі Беларусь.

 Грамадскія расследаванні

 «Катаванні ў Фрунзенскім РУУС г. Мінска 9-12 жніўня 2020 года». У расследаванні апісваецца храналогія падзеяў у Фрунзенскім РУУС г. Мінска, якія адбываліся 9—12 жніўня 2020 года, прыводзіцца спіс патэнцыйных вінаватых і даецца прававая ацэнка іх дзеянням.
 «Катаванні ў ЦІП Акрэсціна 9-14 жніўня 2020 года». У расследаванні апісваецца храналогія падзеяў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў на вуліцы Акрэсціна ў г. Мінску, якія адбываліся 9—14 жніўня 2020 года, прыводзіцца спіс патэнцыйных вінаватых і даецца прававая ацэнка іх дзеянням.
 «Катаванні ў Савецкім РУУС г. Мінска 9-13 жніўня 2020 года». У расследаванні апісваецца храналогія падзеяў у Савецкім РУУС г. Мінска, якія адбываліся 9—13 жніўня 2020 года, прыводзіцца спіс патэнцыйных вінаватых і даецца прававая ацэнка іх дзеянням.
 «Катаванні ў Цэнтральным РУУС г. Мінска 9-13 жніўня 2020 года». У расследаванні апісваецца храналогія падзеяў у Цэнтральным РУУС г. Мінска, якія адбываліся 9—13 жніўня 2020 года, прыводзіцца спіс патэнцыйных вінаватых і даецца прававая ацэнка іх дзеянням.

 Крыніцы