Іаан Лупаш

Іаан Лупаш (; ) — румынскі гісторык, навуковец, палітык, праваслаўны тэолаг і святар. Член Румынскай акадэміі. 

 Біяграфія 
Лупаш нарадзіўся ў Селісце, цяпер Салішце, Сібіу (у той час частка Аўстра-Венгрыі). У 1886—1891 гадах вучыўся ў пачатковай школе ў роднай вёсцы. У 1892 годзе ён пачаў наведваць дзяржаўную школу ў Нагішэбене (Сібіу), але з-за канфлікту на нацыянальныя тэмы са сваім настаўнікам гісторыі Арпадам Тромпам быў вымушаны пераехаць (разам са сваім калегам Актавіянам Гогай) у праваслаўную школу імя Андрэя Шагуны ў г. Брасо (. Брашов), які скончыў у 1900 годзе.

Ён вывучаў філасофію і літаратуру ў Будапешцкім універсітэце па стыпендыі "Фонда Гойду «, які скончыў у 1904 г. і атрымаў ступень доктара філасофіі. ад Берлінскага ўніверсітэта (1905) з дысертацыяй „Румынская праваслаўная царква ў Трансільваніі і зносіны з Рымам у 18 стагоддзі“ . Паміж 1905 і 1909 гадамі Лупаш выкладаў гісторыю царквы і гісторыю Румыніі ў Тэалагічным інстытуце „Андрэян“ у Сібіу і наведваў тэалагічныя курсы.

Падчас вучобы дэбютаваў у журналістыцы і стаў адным з заснавальнікаў румынскамоўнага часопіса Luceafărul. У лістападзе 1907 года Лупаш быў прыцягнуты да суда за мяцежны паклёп, абвінавачаны ў падбухторванні сялян да нянавісці да памешчыкаў і прысуджаны да трох месяцаў турэмнага зняволення і 200 крон штрафу. Ён адбыў свой трохмесячны тэрмін у Сегедзе са жніўня па кастрычнік 1908 г. быў выгнаны з Інстытута ў 1909 г. і прызначаны святаром у парафію Саліштэ.

Румынская акадэмія абрала яго асацыяваным членам у 1914 годзе і сапраўдным членам у 1916 годзе па прапанове Нікалае Ёргі. Аднак з-за вайны яму ўдалося выступіць з прывітальнай прамовай перад Акадэміяй 8 чэрвеня 1920 г.

Пасля ўступлення Румыніі ў Першую сусветную вайну на баку саюзнікаў Лупаш быў сасланы ў графства Шопрон (заходняя Венгрыя) і змешчаны пад хатні арышт. У 1918 годзе ён быў абраны прадстаўніком ад Саліштэ ў Вялікім нацыянальным сходзе Алба-Юліі, які абвясціў Саюз Трансільваніі з Каралеўствам Румынія .

Пачынаючы з 1919 г. ён стаў прафесарам Клужскага ўніверсітэта, выкладаў сучасную гісторыю і гісторыю Трансільваніі да 1946 г., а ў 1920 г. разам з Аляксандрам Лапедату стаў адным з заснавальнікаў Інстытута нацыянальнай гісторыі, размешчаны таксама ў Клужы; ён таксама выкладаў царкоўную гісторыю ў духоўнай акадэміі. Лупаш быў абраны прэзідэнтам секцыі гісторыі ASTRA, а ў 1932—1935 гадах — прэзідэнтам секцыі гісторыі Румынскай акадэміі.

У міжваенны перыяд Іаан Лупаш працаваў у Палаце дэпутатаў на працягу некалькіх мандатаў, а таксама быў міністрам аховы здароўя і сацыяльнага забеспячэння ў кабінеце Аляксандра Аверэску, а таксама міністрам культуры і мастацтва ў кабінеце Актавіяна Гогі.
міні| Магіла Іаана Лупаша на могілках Чэрніцкага манастыра
За сваю палітычную дзейнасьць ён быў арыштаваны камуністычным рэжымам 5 траўня 1950 году і да 5 траўня 1955 году ўтрымліваўся ў турме Сігету 

Лупаш памёр 3 ліпеня 1967 года і быў пахаваны на могілках побач з манастыром Чэрніца ў Пантэлімоне .

Сярэдняя школа ў Салісце носіць яго імя, а таксама пачатковыя школы ў Клуж-Напока і Салісце. Яго імем таксама названа вуліца ў Сібіу .

 Працы 

 Câteva pagini din trecutul comunei Săliște
 Schiță istorică, Sibiu, 1903
 Șovinismul confesional în istoriografia românească ardeleană. Studiu critic, Sibiu, 1903
 Biserica ortodoxă din Transilvania și unirea religioasă din veacul al XVIII-lea, Budapest, 1904
 Contribuții la istoria culturală și politică a epocii lui Șaguna, Sibiu, 1907
 Mitropolitul Andrei Șaguna. Scriere comemorativă la serbarea centenară a nașterii lui, Sibiu, 1909
 Viața unei mame credincioase: Anastasia Șaguna, Sibiu, 1912
 Misiunea episcopilor Gherasim Adamovici și Ioan Bob la Curtea din Viena în anul 1792, Sibiu, 1912
 Viața și faptele lui Andrei Șaguna, mitropolitul Transilvaniei, Bucharest, 1913
 Principele ardelean Acațiu Barciai și mitropolitul Sava Brancovici. 1658—1661, Bucharest, 1913
 Contribuțiuni la istoria românilor ardeleni. 1780—1792, Bucharest, 1915
 Episcopul Vasile Moga și profesorul Gheorghe Lazăr, Bucharest, 1915
 Din istoricul ziaristicii românești, Arad, 1916, 78 p.
 Luptători pentru lumină, Arad, 1916
 12 pețitori ai episcopiei transilvane vacante de la 1796 la 1810, Bucharest, 1916
 Istoria bisericească a românilor ardeleni, Sibiu, 1918
 Mitropolitul Andrei Șaguna, Sibiu, 1921
 Andrei Șaguna şi conducătorii „Asociației transilvane“ (1861—1922)», Bucharest, 1923
 Din activitatea ziaristică a lui Andrei Mureșanu, Bucharest, 1925
 Contribuții la istoria ziaristicii românești ardelene, Sibiu, 1926
 Lecturi din izvoarele istorice române, Cluj, 1928
 Istoria unirii românilor, Bucharest, 1937
 Paralelism istoric, Bucharest, 1937
 Realități istorice în voivodatul Transilvaniei în secolele XII—XVI, Bucharest, 1938
 Doctorul Ioan Piuariu Molnar. Viața și opera lui, 1749—1815, Bucharest, 1939
 Emanuil Gojdu, 1802—1870. Originea și opera sa, Bucharest, 1940
 Documente istorice transilvane , Cluj, 1940
 La Transilvania nel quadro geografico e nel ritmo storico rumeno, Bucharest, 1942
 Zur Geschichte der Rumänen. Aufsätze und Vorträge, Sibiu, 1943
 O carte de istorie bisericească ilustrată, Bucharest, 1933
 Manual de istorie a românilor pentru clasa VIII-a secundară, Sibiu, 1944
 Manual de istoria Bisericii Române pentru clasa a IV-a de liceu, Craiova, 1944

 Зноскі 

Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Аўстра-Венгрыя)