Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе

Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе — злучэнне Узброеных Сіл СССР, дыслакаванае на тэрыторыі Анголы. Кантынгент адгуля важную ролю ў грамадзянскай вайне 1975—2002 гадоў, падтрымліваючы ўрад МПЛА.

 Перадгісторыя
З 1960-х гадоў у Анголе вялася вайна за незалежнасць ад Партугаліі.

Пасля здабыцця незалежнасці баявыя дзеянні не скончыліся. Больш за тое, канфлікт у Анголе выйшаў далёка за рамкі адной краіны і ператварыў гэтую гарачую кропку ў маштабную зону нестабільнасці. На нацыянальным узроўні разгарнулася барацьба за ўладу паміж ангольскімі нацыянальна-вызваленчымі групоўкамі — рухам МПЛА, які прыйшоў да ўлады, і апазіцыйнымі яму УНІТА і ФНЛА. На рэгіянальным узроўні пачаўся канфлікт паміж Анголай і ПАР. Усё гэта адбывалася на фоне глабальнага супрацьстаяння СССР і ЗША.

Кіраўніцтва МПЛА стаяла на марксісцкіх пазіцыях, было прыхільна ідэям інтэрнацыяналізму і спрабавала пераадолець трайбалісцкую племянную адасобленасць. Менавіта ў гэтай арганізацыі склаліся трывалыя сувязі з Кубай і СССР, прагрэсіўнымі афрыканскімі рэжымамі і шэрагам сацыял-дэмакратычных партый (у прыватнасці, Швецыі).

Першай да вайны далучылася Куба, якая перакінула на дапамогу МПЛА вайсковы кантынгент. Тым часам Савецкі Саюз вагаўся, бо момант быў вельмі няпросты. З аднаго боку, трэба была аказаць падтрымку саюзнаму рэжыму. З іншага, у той час актыўна вяліся перамовы з ЗША аб абмежаванні стратэгічных ядзерных узбраенняў, на якіх падзеі ў Анголе маглі паставіць на тоўсты крыж. У рэшце рэшт, пасля двух месяцаў ваганняў, Масква накіравала ў гарачую кропку ваенных саветнікаў і ўзбраенне.
міні|злева|Савецкая ваенная тэхніка ў Анголе.
З СССР было падпісана пагадненне аб выкарыстанні ангольскай ваеннай інфраструктуры. Неўзабаве ваенна-марскія базы Анголы паступілі ў распараджэнне савецкай аператыўнай эскадры, аэрадромы былі прадастаўлены для пасадак савецкай стратэгічнай, разведвальнай, транспартнай і супрацьлодкавай авіяцыі. У Анголу шырокім патокам пайшла савецкая ваенная дапамога. Толькі за тры месяцы, якія прайшлі пасля абвяшчэння незалежнасці 11 лістапада 1975 г., з СССР у парты, кантраляваныя атрадамі МПЛА, прыбыло 27 буйнатанажных транспартаў з СССР і Кубы з баявой тэхнікай, зброяй і боепрыпасамі.

Кіраўнік КДБ А. Шалепін настойваў на неадкладным уводзе савецкіх войск у Анголу. Ён, па ўзоры з вайной у Іспаніі, прапаноўваў сфармаваць з добраахвотнікаў інтэрнацыянальныя брыгады і адправіць іх ваяваць на баку МПЛА. Л. Брэжнеў быў супраць. Ён лічыў, што цалкам дастаткова паслаць ваенных саветнікаў, а асноўнай ударнай сілай зрабіць кубінцаў.

 Кантынгент 
16 лістапада 1975 года па просьбе ўрада Анголы на падставе распараджэння Савета Міністраў СССР № 2502 ад 12 лістапада 1975 г. у Луанду прыбыла першая група савецкіх ваенных спецыялістаў (каля 40 байцоў: спецыялісты па ўжыванні рознай баявой тэхнікі, у тым ліку пераносных зенітных ракетных комплексаў «Страла-2», сувязісты і ваенныя перакладчыкіВойна в Анголе // Журнал "Коммерсантъ Власть" №17 от 04.05.2001, стр. 56). Да канца года група склала 90 чалавек, у тым ліку 1 саветнік, 74 спецыяліста і 15 перакладчыкаў (3 генерала, 44 афіцэра, 5 прапаршчыкаў, 26 сяржантаў і салдат, 12 рабочых і служачых СА).

міні|Вайскоўцы на занятках з байцамі ФАПЛА.
Асноўная мэта — стварыць з учорашніх партызан баяздольную армію, якая павінна была паспяхова супрацьстаяць як ўзброенай унутранай апазіцыі, так і лепшай на той момант арміі Чорнага кантынента – арміі ПАРСоветские военные воевали в Анголе, Мозамбике, Эфиопии и других странах. Наверное, там был отдельный многотысячный контингент советских войск, как в Афганистане? . Удзельнік вайны С. Каламнін паказваў, што ні адна хоць трохі значная аперацыя не праходзіла без удзелу савецкіх вайскоўцаў, ні адно значнае рашэнне, якое тычылася ўмацавання абараназдольнасці дзяржавы або ўзмацнення баяздольнасці Узброеных Сіл, не прымалася ангольскім бокам без кансультацый з савецкім саветніцкім апаратам. Замежнікі працавалі практычна ва ўсіх органах ваеннага кіравання, пачынаючы з цэнтральнага апарата Міністэрства абароны, штабоў відаў Узброеных Сіл, камандаванняў ваенных акругаў і франтоў да пяхотных брыгад, батальёнаў, эскадрылляў і нават асобных падраздзяленняў.

Савецкія вайскоўцы павінны былі аказаць дапамогу ў падрыхтоўцы Узброеных Сіл НРА. Даволі хутка сумесна з кубінцамі ім удалося арганізаваць у Луандзе некалькі навучальных цэнтраў, дзе пачалася падрыхтоўка мясцовых ваенных кадраў для ФАПЛА (FAPLA, Forces Armate Popular de Angola — Урадавая армія Анголы). Выключна важнае месца ў гэтым супрацоўніцтве займала падрыхтоўка партыйных кадраў для МПЛА і ФАПЛА. У ваенна-палітычным вучылішчы НРА, дзе працавалі савецкія выкладчыкі да 1986 г. было падрыхтавана больш за 3 тыс. афіцэраў-палітработнікаў. Вышэйшыя курсы Генштаба ФАПЛА, дзе таксама выкладалі ў большасці савецкія спецыялісты, скончылі да гэтага ж часу 300 чалавек, у т. ч. многія члены Палітбюро МПЛА.

Асноўная маса ваенных з’яўлялася спецыялістамі па баявым прымяненні і абслугоўванні ўзбраення і баявой тэхнікі, лётчыкамі, штабнымі работнікамі, камандзірамі з вопытам камандавання ротамі, батальёнамі, палкамі і нават буйнымі злучэннямі, ваеннымі перакладчыкамі. Толькі за перыяд афіцыйнага ваеннага супрацоўніцтва СССР з Анголай, з 1975 па 1991 гг., у краіне пабывала 10985 савецкіх ваенных саветнікаў і спецыялістаў, у тым ліку 107 генералаў і адміралаў, 7211 афіцэраў, 1083 прапаршчыка (мічмана), 2116 сяржантаў (старшын) і радавых (матросаў), 468 рабочых і служачых СА і ВМФ, не лічачы членаў сем’яў. 

Большасць складалі афіцэры і прапаршчыкі. Салдаты тэрміновай службы прысутнічалі ў вельмі абмежаванай колькасці: імі камплектавалася рота сувязі ГВС (кіроўцы БТР-152, БРДМ-2 і спецыяльных машын, механікі, электрыкі, начальнікі радыёстанцый Р-140, радыётэлеграфісты, аператары ЗАС, кулямётчыкі і стралкі аховы роты сувязі, кухары). У Анголе таксама працаваў асобны авіяцыйны атрад (эскадрылля) ваенна-транспартных самалётаў Ан-1 і Іл-76. Ён падпарадкоўваўся галоўнаму ваеннаму саветніку і выконваў задачы па перавозцы войскаў і грузаў у інтарэсах мясцовай арміі і кубінскага ваеннага кантынгенту.

 Кіраўніцтва
У Анголе, як у іншых краінах з савецкай прысутнасцю, з’явілася пасада галоўнага ваеннага саветніка (ГВС). Ён валодаў шырокімі паўнамоцтвамі аж да прамога выхаду на начальніка Генеральнага штаба, міністра абароны і прэзідэнта Анголы. ГВС стаў магутным рычагом уздзеяння не толькі на ваенную, але і на знешнюю і ўнутраную палітыку маладой дзяржавы, засланіўшы нават пасла. Намеснік міністра замежных спраў А. Адамішын наракаў на тое, што ў Анголе вайскоўцы адчувалі сябе гаспадарамі становішча, а апарат ГВС быў свайго роду дзяржавай у дзяржаве. Ён скардзіўся, што пасольства ў Луандзе нават не мела ўласнай засакрэчанай сувязі з Масквой, і пасол, для таго каб патэлефанаваць у МЗС, вымушаны быў «ісці на паклон» да галоўнага ваеннага саветніка.

За ўвесь час савецкай прысутнасці пасаду ГВС займалі:
 палкоўнік Трафіменка В. (з 16 лістапада 1975 года па сакавік 1976 года)
 генерал-маёр І. Панамарэнка (з сакавіка 1976 года па май 1978 года)
 генерал-лейтэнант В. Шахновіч З 13 лістапада 1977 па 31 снежня 1980 года)
 генерал-лейтэнант Г. Пятроўскі (з 14.12.1980 г. па 11.03.1982 года)
 генерал-лейтэнант К. Курачкін (з 11 мая 1982 года па 2 ліпеня 1985 года)
 генерал-лейтэнант ЛютКузьменка (1985-1987 гг.)
 генерал-лейтэнант П. Гусеў (01 лютага 1987 па 06 чэрвеня 1990 года)
 генерал-маёр С. Сурадзееў (з красавіка па лістапад 1990 года)
 генерал-лейтэнант П. Гусеў (01 лютага 1987 па 06 чэрвеня 1990 года)
 генерал-лейтэнант В. Бяляеў (з 10 сакавіка 1988 г. па 3 лютага 1991 г.) (выконваючы абавязкі, першы намеснік галоўнага ваеннага саветніка)
 генерал-лейтэнант Лебедзеў (з 27.01.1991 г. па 11.05.1993 г) (Галоўны ваенны кансультант Міністэрства абароны Анголы)В.Демин. Ангола: Путешествие во времени. Часть вторая. — М.,: Литрес, 2022. — ISBN 5041838240, 9785041838249.

 Баявыя дзеянні
міні|Савецкія вайскоўцы пры планаванні аперацыі.

Паводле афіцыйных заяў савецкага кіраўніцтва, спецыялісты не прыцягваліся да ўдзелу ў баявых дзеяннях. Пра гэта неаднаразова заяўлялася на міжнародных перамовах і на пасяджэннях ААН. Больш за тое, згодна з указаннямі міністра абароны, савецкім вайскоўцам фармальна забаранялася наўпрост удзельнічаць у баявых дзеяннях. Забарона абумаўляўся перш за ўсё магчымасцю паланення праціўнікам вайскоўцаў. Савецкае кіраўніцтва разумела, што ва ўмовах Халоднай вайны любы палонны афіцэр і салдат – гэта эфектыўная зброя ў ідэалагічнай барацьбе бакоў.

Але пазбегнуць удзелу ў баях не атрымлівалася. Так напрыклад, пазіцыі замежнікаў нярэдка абмтрэльваліся артылерыяй. Падпалкоўнік ВПС у адстаўцы В. Самойлаў успамінаў, што замежныя лётчыкі-інструктары нярэдка адпраўляліся на баявыя вылеты замест сваіх ангольскіх падапечных або ў пары з імі, так як асцерагаліся адпраўляць на заданні ненавучаных пілотаў. Савецкія вайскоўцы ўдзельнічалі ў бітвах пры Квіта-Кванавале, пад Анджывай, Кувелаі, Каамай, Шангонга і ШымбембайТокарев А. А. Гражданская война в Анголе // Большая российская энциклопедия, 2022. Да канца сакавіка 1976 года атрады МПЛА і кубінскія войскі пры падтрымцы савецкіх ваенных саветнікаў адкінулі войскі Паўднёвай Афрыкі і УНІТА ад Луанды. Былі ўзятыя пад кантроль асноўныя стратэгічныя населеныя пункты і камунікацыі. У 80-х гадах, калі паўстанцы і падраздзяленні арміі ПАР распачалі некалькі наступленняў, па непацверджаных даных, у ходзе аднаго з такіх прарываў ва ўмацраён у тыле УНІТА быў высаджаны дэсант савецкай марской пяхоты (пераапрануты ў форму войск МПЛА). Дзякуючы гэтаму наступленне апазіцыі былотсарвана.

Вопыт вайны ў Анголе, паводле ўспамінаў ветэранаў, адрозніваўся ад Афганістана. Асабліва гэта тычылася персанальнага ўліку баявых дзеянняў. У Афганістане, як толькі ваенны перасёк мяжу, так адразу пачынаў працаваць «лічыльнік» удзелу ў баявых дзеяннях. У Анголе ўдзел у баявых дзеяннях залічвалася толькі тады, калі рэйд быў выніковым. Паводле правіл, па заканчэнні рэйду саветнік павінен быў прадставіць поўную пісьмовую справаздачу аб выніках яго правядзення з дадаткам справаздачнай карты аперацыі. Пра гэта паведамлялася ў Маскву. Паралельна ішоў даклад па лініі мясцовага боку ў Генеральны штаб ФАПЛА. 10-е ўпраўленне МА СССР у канцы камандзіроўкі аддавала загадам і запісвала ў асабістую справу гэтыя дні ўдзелу ў баявых дзеяннях.

 Умовы 

Удзел СССР быў засакрэчаны. Ваенныя афіцэры і саветнікі лічыліся ў 10-м Галоўным упраўленні пры генштабе, таму пасля вайны ветэраны не маглі даказаць, што ваявалі ў Анголе. Савецкія вайскоўцы насілі чужую форму і не мелі пры сабе ніякіх дакументаў, нярэдка жылі ў намётах і зямлянках, адчувалі сур’ёзныя бытавыя нязручнасці і праблемы з недахопам інфармацыі: не ведалі, што адбываецца ў СССР, газеты прыходзілі з вялікім спазненнем.

Ангольскім паёк савецкім афіцэрам у тыдзень складаўся з набору прадуктаў на кожны дзень і алкагольных напояў. Прадукты паступалі з розных сацыялістычных краін. Некаторыя за час службы спрабавалі мяса сланоў і малпаў, а таксама тэрмітаў. Падчас спецаперацый байцы тыднямі сілкаваліся толькі рысам. Але галоўным недатыкальным запасам у паходах была пітная вады. Калі бочку пашкоджваў асколак, усе кідаліся закаркоўваць яе. У самых крайніх выпадках кіпяцілі ваду з ракі і хларавалі таблеткамі.

 Узаемаадносіны 
Узаемаадносіны у савецкіх вайскоўцаў з ангольскімі і кубінскімі саюзнікамі складваліся па-рознаму.

Паводле ветэрана вайны В. Сагачкі, у 3-й і 10-й пяхотных брыгадах адзначалі ангольскія, кубінскія і савецкія святы разам. У залежнасці ад таго, чыё дзяржаўнае свята было, той бок і накрываў стол і запрашаў да сябе ў госці. Спіртныя напоі даставалі па магчымасці: іспанскае віно ў ангольскіх тылавікоў, ром у кубінцаў, віскі, брэндзі і джын на рынку ў Луандзе; слоікавае піва ў краме савецкай ваеннай місіі ў Луандзе. Падобныя мерапрыемствы збліжалі ваенных. Часам з дапамогай падобных пасядзелак, паводле Сагачкі, спецыялісты дамагаліся патрэбнага паразумення з саюзнікамі, калі яно адсутнічала.

Паводле В. Самойлава, маладыя ангольскія лётчыкі бачылі сумленнае і беражлівыя адносіны да іх з боку савецкіх авіятараў і цалкам давяралі ім, выконваючы ўсе навучанні. Як дадаваў ветэран, ён часам зрываўся пры разборы палётаў, але яны не крыўдзіліся на яго, разумеючы, што ім «рухае толькі адно жаданне – захаваць ім жыццё».

Палкоўнік у адстаўцы В. Сагачка, саветнік 3-й пяхотнай брыгады арміі Анголы (1988—1990), успамінаючы пра размовы сам сваім падсаветным перад адной з аперацый, паказаў, што яго падсаветны анголец выслухаў, але рашэнне прыняў сваё, ганарыста заявіўшы, што ён лепш ведае, як змагацца з унітаўцамі, так як ён сам ўчорашні партызан. І замежніку прыйшлося дыпламатычна пагадзіцца з ім. Але ён усё-ткі папрасіў дапамогі ў афармленні карты-рашэння.

Пры тым большасць савецкіх вайскоўцаў мела вельмі смутныя ўяўленні пра замежныя рэаліі — пра асаблівасці побыту, традыцыі, звычаі, псіхалогію народаў. Без гэтых ведаў узаемадзеянне з саюзнікамі выбудоўваць было цяжка. Часам адбываліся непрыемныя інцыдэнты, якія наносілі шкоду прэстыжу СССР за мяжой.

Каламнін прыводзіў у прыклад наступную гісторыю. У 1981 годзе нейкі маёр, саветнік камандзіра радыётэхнічнага батальёна, які адрозніваўся празмерным выкарыстаннем нецэнзурнай лексікі, накрычаў на маладога лейтэнанта, камандзіра ангольской радыётэхнічнай роты за спазненне на раняшняю пабудову: «Ты, ... [гвалтаваў] тваю маці, дзе шляешься, чаму твае падначаленыя разболтаны і расхлябаны? Твая Радзіма ў небяспецы, а ты на службу спазняешся?!» У ангольца пасля раптам задрыжалі вусны, і ён, ледзь стрымліваючы слёзы, прашаптаў: «Не трэба, не смейце чапаць маю маці, яна нядаўна памерла». Ён дрэнна валодаў рускай, а таму ўспрыняў выраз «...[гвалтаваў] тваю маці» літаральна, як абразу ў бок памерлага блізкага чалавека. Тое, што ў ангольскага лейтэнанта нядаўна хтосьці памёр, саветнік лёгка мог даведацца па наяўнасці на руцэ ў афіцэра чорнай жалобнай павязкі, аднак замежнік пра гэта не ведаў.

 Вынікі місіі

У перыяд да 1991 г. у ходзе баявых дзеянняў у Анголе загінулі і памерлі 54 савецкіх грамадзяніна, у тым ліку 45 афіцэраў, 5 прапаршчыкаў, 2 салдаты тэрміновай службы і двое служачых. За гэты перыяд былі параненыя 10 чалавек, а адзін савецкі вайсковец — прапаршчык Пестрацоў — у жніўні 1981 г. трапіў у паўднёваафрыканскі палон і правёў у турмах каля паўтары гадоў. Толькі дзякуючы карпатлівай працы супрацоўнікаў савецкага МЗС і сакрэтным перамовам з паўднёваафрыканскімі спецслужбамі яго ўдалося вызваліць.

Савецкія ветэраны вайны ў Анголе лічаць, што іх дзейнасць у Анголе была каштоўнай. Дзякуючы дапамозе СССР і Кубы гэта дзяржава захавала суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць, а Масква атрымала ў гэтым рэгіёне, як заяўлялі многія ўдзельнікі, надзейнага саюзніка.

 Гл. таксама
 Найміты ў Анголе
 Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Анголе

 Крыніцы 

 Літаратура








 Спасылкі 
 Сайт Региональной общетсвенной организации "Союз ветеранов Анголы"
 Союз ветеранов Анголы — Альбом

Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР
Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Анголе