Ханок (жыллё)

Ханок ( — у Паўднёвай Карэі або  — у Паўночнай Карэі і  Кітая) — традыцыйны карэйскі дом. Пабудовы такога тыпу былі ўпершыню спраектаваны і пабудаваны ў XIV стагоддзі падчас дынастыі Часон.

 ўлічвае размяшчэнне дома ў адносінах да яго наваколля, з улікам зямлі і сезонаў. Адпаведна спланаваны і інтэр’ер дома. Гэты прынцып называецца бэсанімсу (baesanimsu, 배산임수, 背山臨水), што азначае, што ідэальны дом пабудаваны з гарой ззаду і ракой спераду. Форма традыцыйнага дома адрозніваецца ў залежнасці ад рэгіёна. У халодных паўночных раёнах Карэі ханок будуюць у выглядзе квадрата з унутраным дваром пасярэдзіне, каб лепш захоўваць цяпло. На поўдні двор больш адкрыты і мае Г-падобную форму.

 Гісторыя 
міні|250px|Укладка чарапіцы гіва (), намаляваная Данвонам
Ханок — карэйскі дом, які быў распрацаваны на Карэйскім паўвостраве і ў Маньчжурыі.

 Ранняя гісторыя 
Людзі палеаліту на Карэйскім паўвостраве, магчыма, засялялі пячоры або рабілі часовыя дамы. У эпоху неаліту часовая пабудова ператварылася ў зямлянку. Маленькай рыдлёўкай рабілі паглыбленне ў зямлі і будавалі хатку з крокваў і калон. Для крокваў і слупоў выкарыстоўвалася дрэва, а для даху — салома. У бронзавым веку ў доме было некалькі калон, таму плошча дома была пашырана ў параўнанні з раннімі дамамі. Ханок жалезнага веку меў андоль (온돌, 溫堗), а таксама выкарыстоўвалася гіва (기와) — разнавіднасць дахавай чарапіцы, вырабленай з абпаленай гліны. Выкарыстанне чарапіцы гіва развіла для ханка спецыфічную форму абрысу.

Паўднёвая Карэя
міні|250px|Карэйскі традыцыйны гонтавы дом () у 
міні|250px|Інтэр’ер традыцыйнага дома ў , правінцыя Канвон
Пасля разбурэнняў Карэйскай вайны з’явілася патрэба ў танным, прыдатным жыллі для людзей, перамешчаных у выніку вайны. Непасрэдна пасля вайны некалькі дамоў, якія ўяўлялі гістарычную каштоўнасць, былі знесены. У буйных гарадах Паўднёвай Карэі засталіся толькі невялікія групы дамоў традыцыйнай пабудовы. Аднак каштоўнасць дамоў ханок абмяркоўвалася ў пачатку XX стагоддзя, калі многія параўноўвалі іх з больш распаўсюджанымі, але менш экалагічна чыстымі кватэрамі, якія сустракаюцца ў Паўднёвай Карэі. Сёння некаторыя чыгуначныя станцыі створаны пад уплывам традыцыйнага дызайну такіх дамоў (напрыклад, ).

 Паўночная Карэя 
У Кэсоне захаваўся першапачатковы традыцыйны ханок, які адыгрывае ролю турыстычнай славутасці. Дамы з чарапічнымі дахамі атачаюць яго.

 Кітай 
Ханок можна таксама знайсці на паўночным усходзе Кітая, і карэйцы ўжо больш за 100 гадоў жывуць у пабудаваных для сябе дамах ханок. З 2010 года людзі працуюць над праектам, накіраваным на стварэнне вёскі дамоў ханок у Хэйлунцзяне ў Кітаі.

 Паходжанне 
міні|250px|
Тэрмін «ханок» упершыню з’явіўся ў газеце аб дамах 23 красавіка 1907 года. У гэтым дакуменце ён выкарыстоўваўся ў дачыненні да пэўнай тэрыторыі ўздоўж дарогі , якая вядзе ад  да школы Баэджае. У той час замест выкарыстання слова ханок больш шырока выкарыстоўваліся такія тэрміны, як джуга (jooga, што азначае жылыя дамы) і джэтак (jaetaek, што азначае розныя дамы). Слова  ужывалася толькі ў асаблівых абставінах, калі дзе-небудзь будаваўся апошні дом.

У эпоху , улады выкарыстоўвалі такія тэрміны, як «джуга» або «часонскі дом», калі яны гаварылі пра паляпшэнне дома. Слова ханок выкарыстоўвалася ў запісах, але як тэрмін яшчэ не замацавалася.

Спецыфічнае слова «ханок» з’явілася ў карэйскім слоўніку Samsung у 1975 годзе, дзе яно вызначалася як антонім слова «заходні дом» і як тэрмін, які азначае часонскі дом (дом у карэйскім стылі). Пасля 1970-х гадоў, з развіццём гарадоў, у Паўднёвай Карэі было пабудавана шмат кватэр і , а многія дамы ханок паўсюль былі знесены. З гэтага часу тэрмінам ханок сталі называць толькі «карэйскія традыцыйныя дамы».

У шырокім сэнсе слова «ханок» адносіцца да дома з , да Neowa-jib (дома з гонтавым дахам) або Giwa-jib (дома з чарапічным дахам), хоць агульнае значэнне ханок звычайна адносіцца толькі да Giwa -jib у Карэі.

 Характарыстыка 
міні|250px|Ханок у Сеуле
Экалагічныя аспекты традыцыйных карэйскіх дамоў вар’іруюцца ад унутранай планіроўкі будынка да выкарыстаных будаўнічых матэрыялаў. Яшчэ адной унікальнай асаблівасцю традыцыйных дамоў з’яўляецца іх спецыяльная канструкцыя для астуджэння інтэр’еру летам і ацяплення інтэр’еру зімой.

Паколькі ў Карэі гарачае лета і халодная зіма, андоль, падлогавая сістэма ацяплення, і дэчхон, прахалодная зала з драўлянай падлогай, былі распрацаваны даўно, каб дапамагчы карэйцам перажыць марозныя зімы і блакаваць сонечнае святло летам. Гэтыя першыя тыпы ацяплення і кандыцыянавання паветра былі настолькі эфектыўнымі, што яны ўсё яшчэ выкарыстоўваюцца ў многіх дамах сёння. Слупы, або daedulbo, не ўстаўляліся ў зямлю, а ўсталёўваліся ў вуглавыя камяні, каб захаваць дом ад землятрусаў.

 Матэрыялы 
міні|250px|Зала Хасадан, пабудаваная ў 1461 годзе, размешчана ў , правінцыя Паўднёвая Чала
Сыравіна, якая выкарыстоўваецца ў карэйскіх традыцыйных дамах, такая як глеба, драўніна і горныя пароды, натуральная, падлягае перапрацоўцы і не забруджвае навакольнае асяроддзе. Ханок мае чарапічны дах, драўляныя бэлькі і каменна-блочную канструкцыю . Чэома — край крывых дахаў дамоў ханок. Яго даўжыню можна рэгуляваць, каб кантраляваць колькасць сонечнага святла, якое трапляе ў дом. Від традыцыйнай карэйскай паперы (, ханджы), змазаны бабовым алеем, каб зрабіць яго воданепранікальным і паліраваны, выкарыстоўваецца для вырабу прыгожых і паветрапранікальных вокнаў і дзвярэй.

 Варыяцыі 

 Па рэгіёнах 
міні|250px|Букчондэк, размешчаны ў , , — былая рэзідэнцыя вышэйшага класа, першапачаткова пабудаваная грамадзянскім чыноўнікам у 1797 годзе.
Формы дамоў ханок адрозніваюцца па рэгіёнах. З-за больш цёплага надвор’я ў паўднёвым рэгіёне карэйцы будавалі такія дамы з пакоямі, размешчанымі па прамой лініі. Каб забяспечыць добрую цыркуляцыю ветру, яны рабілі жылыя зоны з адкрытай драўлянай падлогай і шмат вокнаў. Самая распаўсюджаная форма ў цэнтральным рэгіёне — Г-падобная планіроўка — архітэктурнае спалучэнне форм паўночнага і паўднёвага рэгіёнаў. Ханок у халодным паўночным рэгіёне мае квадратную планіроўку, якая блакуе паток ветру. У такіх дамах няма адкрытай драўлянай падлогі, усе пакоі аб’яднаны. У паўночным рэгіёне ў доме звычайна ёсць Jeongjugan, прастора паміж кухняй і іншымі пакоямі, якая ўцяпляецца андолем.

 Па сацыяльных класах 
Структура дома ханок таксама класіфікуецца ў залежнасці ад сацыяльнага класа. Як правіла, дамы саслоўяў  (вышэйшага класа),  (сярэдняга класа) і гарадскіх абывацеляў з гіва (чарапічны дах) падкрэслівалі не толькі функцыю дома, але і яго эстэтыку. Дамы правінцыйных абывацеляў (а таксама некаторых збяднелых янбан) з чога (дахам, плеценым з ) будаваліся ў больш строгай функцыянальнай манеры.
міні|250px|Від на дом ханок у , Паўднёвая Карэя
міні|250px|Нумару — традыцыйная карэйская веранда, падобная на балкон. Яе часта адгароджваюць ад вялікай гасцінай ліштвай, частковай агароджай і нізкай да падлогі мэбляй.

 Захаванне 
Захавалася шмат дамоў ханок, напрыклад:

 , жылы квартал у цэнтры Сеула
  у , , Сеул
 , традыцыйная вёска дынастыі Часон, размешчаная ў , , .
 , традыцыйная вёска часоў дынастыі Часон у , , Паўднёвая Карэя, уздоўж .
 , турыстычная славутасць у горадзе , правінцыя Кёнгі
 , размешчаная ў , правінцыя Паўночная Чала, з’яўляецца адным з найбуйнейшых раёнаў дамоў ханок у Карэі з больш чым 800 дамамі такога тыпу

 Спасылкі 

  Hanok Cultural center
 Korea Society Podcast: Architect Doojin Hwang speaks about the rebirth of the hanok 
 The Herbert Offen Research Collection of the Phillips Library at the Peabody Essex Museum
 Architecture & Urban Research Institute (AURI): Building Hanok — Components & Techniques 

Катэгорыя:Культура Карэі
Катэгорыя:Архітэктура Паўднёвай Карэі
Катэгорыя:Архітэктура Паўночнай Карэі
Катэгорыя:Тыпы дамоў