Разьба па ганчы

Разьба па  () — від мастацкай апрацоўкі ганча; галіна дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Лёгкасць гравіроўкі і апрацоўкі малюнкаў гэтага матэрыяла прывяло да развіцця мастацкай разьбы па ім. Ганч лёгка рэжацца ў свежым выглядзе, што дазваляе выразаць і рабіць з яго формы, але пасля зацвярдзення ён становіцца падобным на камень. У разьбе выкарыстоўваюцца плоскія выразы, зробленыя з дапамогай спецыяльных металічных разцоў (2-3 мм) і глыбокія (2-3 см) выразы, паверхня разьбянога ўзору аздабляецца каляровай і бясколернай пазалотай. Часцей за ўсё ў аснове арнаменту традыцыйныя раслінныя і геаметрычныя ўзоры. Архітэктурная разьба па ганчы шырока выкарыстоўваецца ў аздабленні грамадскіх будынкаў і жылых памяшканняў.

 Гісторыя 
На тэрыторыі Сярэдняй Азіі разьба вядома з I стагоддзя, знойдзена ў палацы гарадзішча  ў Харэзме. Сустракаецца ў аздабленні будынкаў гарадоў-крэпасцей і помнікаў ранняга сярэдневякоўя (Варахша, Пенджыкент,  і інш.) выяўлены разьбяныя, маляваныя, рэльефныя выявы, знойдзены тэракотавыя (керамічныя) статуэткі. З прыходам ісламу ўпрыгожванне велічных будынкаў (палацаў, медрэсэ, мячэцяў, маўзалеяў, караван-сараяў і інш.) было заменена разьбянымі джырыхамі і ісламскімі матывамі. Помнікі архітэктуры, якія захаваліся ва Узбекістане, сведчаць аб тым, што ў старажытныя часы было высока развіта мастацтва ўзору, майстры старанна вывучалі геаметрыю. Разьбу па ганчы ў  XII стагоддзя ўзоры рыхтавалі фармовачным метадам і затым замацоўвалі на сцяне. У XIV—XV стагоддзях у аздабленні велічных будынкаў часта выкарыстоўвалі паліваную цэглу і плітку, але ўпрыгожвалі іх разьбой па ганчы, а чароўнасць узораў да гэтага часу прыцягвае ўвагу, напрыклад, у Маўзалеі Хаджы Ахмеда Ясаві). Будынкі, якія адносяцца да XVII — XIX стагоддзя:  у Самаркандзе,  ў Бухары,  ў Хіве, палац .

 Мастацкія школы 
Разьба па ганчы, якая сустракаецца ў помніках архітэктуры Бухары, Самарканда, Ташкента, Каканда, Харэзма ўвогуле, і яе ўзоры сведчаць, што ў гэтыя перыяды ў гэтых месцах сфарміраваліся своеасаблівыя стылі і самастойныя школы. Вядомыя ўпрыгажэнні палаца  ў Бухары,  ў Самаркандзе, дома Полаўцава ў Ташкенце (цяпер будынак ),  ў Хіве,  ў Какандзе, шматлікіх прыватных дамоў.

 Сучасны стан 
Прафесія рэзчыка па ганчы перадавалася з пакалення ў пакаленне ад майстра да вучняў. З 1960-х гадоў майстэрству навучаліся ў мастацкіх школах, на мастацкіх прадпрыемствах, у самадзейных гуртках. У Рэспубліканскім каледжы жывапісу адкрыта аддзяленне мастацкай разьбы па ганчу (1994). Большасць грамадскіх будынкаў, пабудаваных у гарадской і сельскай мясцовасці Узбекістана, былі аформлены з удзелам народных майстроў, у тым ліку сучасны будынак  (1943), будынак Тэатра Наваі (1947) і іншыя. Будынак Тэатра Наваі мае шэсць бакавых фае, якія носяць імёны шасці абласцей Узбекістана і аформлены адпаведна пэўных стыляў: Ташкенцкай (майстар Т. Арслашулаў), Самаркандскай (майстар Кулі Джалілаў), Бухарскай (майстар ), Хівінскай (майстар ), Тэрмезскай і Ферганскай. Сярод будынкаў, створаных у другой палове XX стагоддзя: , , , , будынак Алій Мажліса і гэтак далей.

Народныя майстры разьбы па ганчы працягваць развіваць нацыянальныя традыцыі ў галіне і ўзбагачаць іх сучаснай тэматыкай.

 Літаратура 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва
Катэгорыя:Разьба
Катэгорыя:Мастацтва Узбекістана