Патуа

Патуа (ад фр. patois — дыялект) — фармальна неакрэслены ў мовазнаўстве тэрмін, што абазначае моўны ідыём, які лічыцца нестандартным у пэўнай моўнай прасторы і не разглядаецца як літаратурныЕпишкин Н. И. Исторический словарь галлицизмов русского языка. Патуа можа абазначаць піджын, крэольскую мову, дыялекты або прастамоўе (збліжаючыся з тэрмінам вернакуляр), але як правіла не жаргон, слэнг, арго.

 Этымалогія 
Тэрмін паходзіць ад старафранцузскага patois («мясцовы або рэгіянальны дыялектOxford English Dictionary (Online ed.) patois Oxford University Press.»), — што першасна значыла жэстыкуляцыю, размахванне рукамі, пасля грубыя паводзіны, а пасля грубае, каструбаватае або некультурнае маўленне, — магчыма, ад дзеяслова patoier, утворанага ад patte з дапамогай суфікса -oyerEtymologie de patois Trésor de la langue française informatisé. — «звяртацца груба», плюс суфікс -ois.

Згодна з другой гіпотэзайChambers Dictionary, слова можа паходзіць ад лацінскага patria (радзіма), азначаючы мясцовую распаўсюджанасць ідыёма.

 Ужыванне 
У асноўным тэрмін выкарыстоўваецца ў Францыі, Бельгіі, Італіі і ШвейцарыіДмитриева Е. Г., Усманова З. А. К вопросу о лингвистической стратификации франкоязычных кантонов Швейцарии cyberleninka для абазначэння любой мясцовай мовы меншасці — у Францыі іх забаранілі да ўжывання яшчэ ў часы Людовіка XIVInterdiction de la langue catalane en Roussillon par Louis XIV  — (як, напрыклад, аксітанская, брэтонская, каталанская, пікардскаяФилимонова, И. Ю. Лингвокультурологические особенности патуа северной Франции, баскская, алеманская) ці дыялекту і часта мае прыніжальную канатацыю.

У гутарковым ужыванні, асабліва ў Францыі, слова мае класавую афарбоўку, бо patois у французскай мове абазначае любы сацыялект, звязаны з сельскім насельніцтвам, у адрозненне ад прэстыжнай стандартнай французскай, якой гутараць гарадскія прадстаўнікі сярэдняга і вышэйшага класаў або ад ідыёму, які выкарыстоўваецца ў літаратуры і афіцыйных абставінах.

На Ямайцы патуа (Patwa, Patua, Patois) называюць мясцовую крэольскую мову на аснове англійскайKarl Folkes 15 Reasons Why Jamaican «Patois» is a Language!.

 Выкарыстанне ў лінгвістыцы 
У лінгвістыцы (асабліва ў сацыялінгвістыцы) тэрмін звычайна не выкарыстоўваецца праз прыніжаную канатацыю, якой ён уносіць няяўную іерархію паміж моўнымі ідыёмамі — «мовамі» (пад якімі маюцца на ўвазе мовы, «вартыя» так звацца) і «мясцовымі формамі маўлення», якія нібыта нявартыя стаяць на ўзроўні з прэстыжнымі мовамі. Аднак, ёсць лінгвісты, часта дыялектолагі, якія выкарыстоўваюць тэрмін «патуа» для абазначэння мясцовай мовы. «Гласарый патуа франкамоўнай Швейцарыі» («Glossaire des patois de la Suisse romande»), адна з найзначнейшых прац ў апісанні раманскіх дыялектаў, утрымлівае слова «patois» у назве як нейтральнае. Французская лінгвістка  не асуджае выкарыстанне гэтага тэрмінаHenriette Walter, Le français dans tous les sens:
 «Тэрмін патуа паступова стаў выклікаць у свядомасці людзей раз за разам уяўленне рудыментарнай мовы. […] Гэта далёка ад акрэслення, дадзенага лінгвістамі, для якіх патуа (раманская мова) — гэта першапачаткова адна з форм лацінскай, мова, на якой гутараць у даным рэгіёне, без аніякага ацэначнага меркавання: патуа — гэта мова.» 
З французскай слова patois запазычылі іншыя мовы для абазначэння мясцовых формаў маўлення і ў іх яно не нясе пагардлівага адцення; але ж як тэрмін патуа не ўжываецца шырока праз пэўную неакрэсленасць, перасячэнне з блізкімі па значэнні тэрмінамі і магчымую ацэначнасць.

Катэгорыя:Дыялекталогія
Катэгорыя:Сацыялінгвістыка