Пашпарт «Новай Беларусі»

Пашпа́рт «Но́вай Белару́сі» — праект альтэрнатыўнага пашпарта для грамадзян Рэспублікі Беларусь, які прызначаны для пацвярджэння асобы і легальнага перамяшчэння паміж краінамі. Стварэнне дакумента ініцыявана Аб’яднаным пераходным кабінетам Беларусі (АПК) у адказ на пазбаўленне беларусаў у эміграцыі магчымасці атрымліваць і абменьваць дакументы ў дыпламатычных прадстаўніцтвах. Упершыню праект быў прадстаўлены ў 2023 годзе на канферэнцыі «Новая Беларусь». Прыём заявак на атрыманне пашпарта ў тэставым рэжыме пачаўся 26 студзеня 2025 года.

 Гісторыя 

 Перадумовы 
Ідэя выдачы альтэрнатыўнага беларускага пашпарта абмяркоўвалася прынамсі з 2022 года. Стварэнню такога дакумента папярэднічала масавая эміграцыя беларусаў пасля прэзідэнцкіх выбараў і палітычнага крызісу 2020 года. Для многіх з тых, хто пакінуў Беларусь, пытанне абнаўлення дакументаў стала вострым, бо далёка не ўсе могуць звярнуцца ў беларускія консульствы або бяспечна вярнуцца на радзіму. Акрамя таго, у эмігрантаў нараджаюцца дзеці, якім немагчыма атрымаць дакументы без паездкі ў Беларусь. 

У верасні 2023 года Аляксандр Лукашэнка падпісаў указ, які пазбавіў беларусаў замежжа магчымасці атрымліваць пашпарты або афармляць даверанасці ў дыпламатычных прадстаўніцтвах, што паскорыла працу АПК над альтэрнатыўным дакументам.

 Распрацоўка і прэзентацыя 
У стварэнні дакумента ўдзельнічала геральдычная камісія з 40 чалавек, у якую ўвайшлі незалежныя эксперты ў галіне гісторыі, геральдыкі, дызайну і філалогіі. Эскіз дакумента быў прадстаўлены камітэту па праязных дакументах Еўрапейскай камісіі, дзе атрымаў пазітыўную ацэнку. 

6 жніўня 2023 года падчас канферэнцыі «Новая Беларусь 2023» у Варшаве прадстаўнік АПК па замежных справах Валерый Кавалеўскі ўпершыню прэзентаваў распрацаваны ўзор нацыянальнага пашпарта. Было заяўлена, што гэта будзе біяметрычны машыначытальны дакумент, які адпавядае ўсім патрабаванням Міжнароднай арганізацыі грамадзянскай авіяцыі (ICAO). Першапачаткова праект і юрыдычная асоба для яго абслугоўвання рэгістраваліся ў Літве.

 Скандал з падрадчыкам і змена кіраўніцтва 
У маі 2024 года Беларускі расследавальніцкі цэнтр апублікаваў матэрыял, у якім паведамлялася, што літоўская кампанія Garsų pasaulis, абраная для дапамогі ў распрацоўцы і друку пашпартоў, мела даўнія бізнес-сувязі з Віктарам Шаўцовым — бізнесоўцам, набліжаным да рэжыму Лукашэнкі. Валерый Кавалеўскі заявіў, што асабістыя даныя беларусаў кампаніі не перадаваліся, аднак скандал выклікаў рэзананс. 26 чэрвеня 2024 года Кавалеўскі падаў у адстаўку з пасады ў Аб'яднаным пераходным кабінеце. 

Пасля гэтага кіраванне праектам перайшло да літоўскага грамадзяніна Маруса Гудэлайціса, які ўзначаліў Беларускі пашпартны цэнтр. У сувязі з пытаннямі бяспекі і палітычным кантэкстам у Літве, а таксама дыскусіямі вакол «літвінізму», дарадца Святланы Ціханоўскай Франак Вячорка абвясціў аб пераносе працэсу друку і персаналізацыі дакументаў з Літвы ў іншыя краіны.

 Пачатак выдачы 
26 студзеня 2025 года падчас форуму «Беларусы годныя лепшага» ў Варшаве Беларускі пашпартны цэнтр пачаў прыём заявак на выдачу пашпарта ў тэставым рэжыме. Кошт афармлення склаў 97 еўра. Патрабаваннем для атрымання стала наяўнасць беларускага грамадзянства і дакумента, які пацвярджае легальнае знаходжанне ў краінах ЕС (віза, ВНЖ, міжнародная абарона). 

Сярод першых вядомых уладальнікаў пашпарта былі юрыст і палітык Алесь Міхалевіч (атрымаў дакумент № 321), а таксама блогер і былы палітвязень Сяргей Ціханоўскі. 31 снежня 2025 года Нацыянальны пашпарт Беларусі быў пасмяротна выдадзены выбітнай беларускай паэтцы Ларысе Геніюш, якая ўсё жыццё адмаўлялася прымаць савецкае грамадзянства (згоду на гэта даў яе ўнук). 

На пачатак лютага 2026 года пашпарт атрымалі каля 500 чалавек.

 Дызайн 
Пашпарт змяшчае 52 старонкі (замест 32 старонак у афіцыйным дзяржаўным пашпарце). Колер вокладкі — кармазінавы (цёмна-чырвоны), што адсылае да гістарычных традыцый і вылучае яго сярод іншых дакументаў. Тэкст і герб на вокладцы выраўнаваны па левым краі, а ў якасці графічнага элемента выкарыстаны арнамент слуцкага пояса.

У дакуменце выкарыстоўваюцца беларуская і англійская мовы. Беларускія надпісы выкананы двума алфавітамі — кірыліцай і лацінкай, прычым у кірылічным напісанні выкарыстоўваецца класічны правапіс (тарашкевіца). Замест дзяржаўнага герба на вокладцы і старонках змешчаны нацыянальны герб «Пагоня», а таксама радкі з гімна БНР «Мы выйдзем шчыльнымі радамі». На старонках для віз намаляваны выбітныя архітэктурныя помнікі Беларусі, сярод якіх Магілёўская ратуша і Новы замак у Гродне.

Пры хуткім гартанні старонак ствараецца анімацыя зубра, які бяжыць (ідэя запазычана ў фінскага пашпарта). Першапачаткова ў якасці ахоўнага элемента, бачнага ва ўльтрафіялетавым святле, планавалася выкарыстаць карціну Марка Шагала «Над горадам». Аднак з-за аўтарскіх правоў, якія належаць Траццякоўскай галерэі, малюнак быў заменены на карціну Міхася Філіповіча «На Купалле».

У лютым 2024 года ў дызайне была заўважана памылка: на карце Беларусі на першым развароце ў межы краіны было выпадкова ўключана літоўскае мястэчка Дзевянішкі, што пазней было выпраўлена.

 Крытыка і праблемы прызнання 

 Дыскусіі ў Літве 
Выкарыстанне на вокладцы пашпарта герба «Пагоня» выклікала рэзкую крытыку з боку літоўскіх нацыяналістычных колаў, якія ўспрынялі гэта як прысваенне іх дзяржаўнага сімвала — «Віціса». У лютым 2025 года 67 літоўскіх грамадскіх дзеячаў накіравалі адкрыты ліст кіраўніцтву Літвы з патрабаваннем забараніць беларусам выкарыстоўваць «Пагоню» і не прызнаваць пашпарт. У студзені 2025 года Камітэт па замежных справах Сейма Літвы на закрытым пасяджэнні пастанавіў, што пашпарт Новай Беларусі з'яўляецца выключна сімвалічным дакументам і не будзе прызнаны сапраўдным на тэрыторыі Літвы. Прэзідэнт краіны Гітанас Наўседа адзначыў, што не бачыць праблемы ў выкарыстанні сімвала свабоднымі людзьмі, але юрыдычныя аспекты прызнання застаюцца складанымі.

 Юрыдычная і палітычная крытыка 
Праект крытыкаваўся і з юрыдычнага пункту гледжання. Эксперты звярталі ўвагу на тое, што для паўнавартаснага прызнання дакумента патрабуецца трохлітарны код краіны (на дадзены момант выкарыстоўваецца код `BLS`), і ніводная дзяржава не можа проста «падзяліцца» сваім кодам без зменаў у міжнародным заканадаўстве. Палітык Валерый Цапкала накіраваў скаргі ў дзяржаўныя органы Літвы і краін ЕС, патрабуючы расследаваць законнасць збору персанальных даных беларусаў Аб'яднаным пераходным кабінетам. Былы кіраўнік праекта Валерый Кавалеўскі пасля свайго сыходу таксама крытыкаваў падыход да збору біяметрычных даных і адсутнасць міжнародна-прававога абгрунтавання. 

 Рэакцыя рэжыму Лукашэнкі 
Беларускія ўлады і дзяржаўная прапаганда актыўна спрабавалі дыскрэдытаваць ініцыятыву. Ствараліся фэйкавыя старонкі і Telegram-боты ад імя «пашпартнага цэнтра», якія прапаноўвалі людзям увесці свае персанальныя даныя. У эфіры тэлеканала АНТ прапагандыст Ігар Тур дэманстраваў фальшывую копію дакумента, пагражаючы затрыманнямі ўсім, хто паспрабуе яго атрымаць.

У ліпені 2025 года звязаны з сілавікамі Telegram-канал ГУБАЗіК заявіў аб затрыманні ў Магілёве двух чалавек, якія нібыта спрабавалі заехаць у Беларусь з пашпартамі Новай Беларусі. Аднак пазней высветлілася, што дакументы на апублікаваным фота былі дрэнна зробленымі падробкамі (на вокладцы было напісана «Рэспубліка Беларусь» замест «Беларусь», як у арыгінальным праекце). Прадстаўнікі дэмсіл назвалі гэта пастановачнай аперацыяй спецслужбаў для запалохвання насельніцтва.

 Гл. таксама 
 Нансенаўскі пашпарт
 Пашпарт грамадзяніна Рэспублікі Беларусь

 Крыніцы 

 Спасылкі 
 Афіцыйная прэзентацыя нацыянальнага пашпарта

Катэгорыя:Нацыянальныя грамадзянскія пашпарты
Катэгорыя:Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі
Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)