Мангольскае заваяванне Харэзма

ў 1219—1221 гадах азнаменавала пачатак заваяванняў манголамі ісламскіх дзяржаў. У ходзе наступнай вайны, якая доўжылася менш за два гады, дзяржава Харэзмшахаў была разбурана.

 Прычыны канфлікту 
Пасля заваявання  Мангольская імперыя Чынгісхана стала межаваць з дзяржавай Харэзмшахаў, кіраванай шахам Ала ад-Дзінам Мухамедам.

Паводле персідскага гісторыка , Чынгісхан першапачаткова паслаў кіраўніку Харэзма Ала ад-Дзіну Мухамеду пасланне, у якім вітаў яго як свайго суседа:

«Я — хан зямель ўзыходзячага сонца, а вы — султан зямель заходзячага сонца. Давайце заключым цвёрдае пагадненне аб сяброўстве і міры»Ratchnevsky, Paul. Genghis Khan: His Life and Legacy, p. 120.. 

Першапачатковае аб’яднанне Чынгісханам усіх манголаў, або «людзей лямцавых шатроў», а затым іншых качавых народаў, прайшло з адносна невялікім кровапраліццем і амаль без матэрыяльных страт.  з чжурчжэнямі паказалі, наколькі жорсткімі могуць быць манголы. Шах Мухамед неахвотна пагадзіўся на гэты мірны дагавор, але ён не падоўжыўся доўга. Вайна пачалася менш за год пазней, калі ў харэзмійскім горадзе  былі забітыя мангольскія пасланцы.

У 1218 годзе Чынгісхан прапанаваў Мухамеду заключыць саюз для ўзаемавыгаднага гандлю. Але шах вельмі падазрона паставіўся да жадання манголаў заключыць пагадненне, чаму спрыялі паведамленні шахскага пасла ў  (сталіца Кітая таго часу), які апісваў жорсткасць манголаў, што захапілі горадSoucek, Svatopluk A History of Inner Asia. Харэзмшах адмовіўся ісці на здзелку з «нявернымі» і па прапанове кіраўніка Атрара  пакараў смерцю паслоў-купцоў і разам з імі сто мангольскіх афіцэраўHildinger, Eric. Warriors of the Steppe: A Military History of Central Asia, 500 B.C. to A.D. 1700.

Затым Чынгісхан адправіў другую групу з трох паслоў (аднаго мусульманіна і двух манголаў), каб запатрабаваць пакарання Каір-хана, якога лічыў вінаватым у забойстве паслоў. Шах пагаліў абодвух манголаў і абезгаловіў мусульман, пасля чаго адправіў іх назад Чынгісхану. Мухамед таксама загадаў пакараць смерцю персанал каравана. Гэта было расцэнена як сур’ёзная абраза самога хана, які лічыў паслоў «святымі і недатыкальнымі» персонаміPrawdin, Michael. The Mongol Empire.. Гэта стала для Чынгісхана падставай да нападу на Харэзм. Манголы перасеклі горы Цянь-Шаня і ўвайшлі ў дзяржаву шаха ў 1219 годзеRatchnevsky 1994, p. 129..

 Штурм Ургенча і мужнасць Наджм ад-дзіна Кубра 
У 1220 годзе Чынгісхан адправіў Талуя з 70-тысячнай арміяй на заваяванне Харасана, а ў пачатку 1221 года 50-тысячнае войска Джучы, Чагатая і Угедэя падступіла да сталіцы Харэзма — горада Ургенча. Пасля сямімесячнай аблогі манголы ўзялі яго, разграмілі, а жыхароў адвялі ў палон. Як пісаў гісторык :

«Манголы змагаліся жорстка і бралі квартал за кварталам і палац за палацам, зносілі іх і спальвалі, пакуль на працягу сямі дзён не ўзялі такім спосабам увесь горад цалкам».

[Тады] яны выгналі ў стэп адразу ўсіх людзей, аддзялілі ад іх каля ста тысяч рамеснікаў і паслалі [іх] ва ўсходнія краіны. Маладых жанчын і дзяцей жа сагналі ў палон, а рэшту людзей падзялілі паміж ваярамі, каб тыя іх перабілі. Сцвярджаюць, што на кожнага мангола прыйшлося дваццаць чатыры чалавекі, колькасць жа ратнікаў [манголаў] была больш за пяцьдзясят тысяч. Карацей кажучы, усіх перабілі і войска [манголаў] занялося патокам і разрабаваннем. Разам разбурылі рэшткі дамоў і кварталаўРашид ад-Дин. Сборник летописей. Том 1. Книга 2. М.-Л. АН СССР. 1952, с.217-218.

Чынгісхан пачуў пра шэйха шэйхаў, полюсе палюсоў , і ён паслаў яму сказаць: «Я аддам Харэзм збіццю і рабаванню. Таму святому свайго часу трэба пакінуць асяроддзе харэзмійцаў і далучыцца да нас!». Шэйх, у адказ сказаў: «Вось ужо семдзесят гадоў, як я здавольваюся і пераношу горыч і слодыч лёсу ў Харэзме з гэтым народам. Цяпер, калі [наступіла] пара спаслання бед, калі я ўцяку і пакіну яго, гэта будзе далёкім ад шляху высакароднасці і велікадушнасці!». Наджм ад-Дзін Кубра загінуў падчас штурму горада.

Як пісаў : «Жыхары горада умацаваліся ў вуліцах і кварталах; на кожнай вуліцы яны пачыналі баі, і каля кожнага праходу ладзілі загароды. Войска [мангольскае] сасудамі з нафтай спальвала іх дамы і кварталы і стрэламі і ядрамі сшывала людзей аднаго з адным». Калі горад быў захоплены, ацалелых жыхароў выгналі ў поле. Аддзялілі і адвялі ў рабства рамеснікаў (па Джувейні, больш за 100 тысяч), а таксама маладых жанчын і дзяцей, а іншых жыхароў падзялілі паміж ваярамі, прычым, па Джувейні, на долю кожнага воіна прыйшлося па 24 чалавекі, і ўсіх перабілі «сякерамі, кіркамі, шаблямі, булавамі». Пасля гэтага манголы адкрылі плаціны, вада Амудар’і хлынула і затапіла ўвесь горад, так што і ўтоеныя ў розных хованках людзі загінулі, і «з жыхароў ніводзін не ацалеў»Тихвинский С. Л. Татаро-монголы в Азии и Европе — М.: Наука, 1977, c.129.

 Літаратура 

 Hildinger, Erik. Warriors of the Steppe: A Military History of Central Asia, 500 B.C. to A.D. 1700, Sarpedon Publishers, 1997. ()
 Morgan, David. The Mongols, 1986. ()
 Nicolle, David. The Mongol Warlords: Genghis Khan, Kublai Khan, Hulegu, Tamerlane, Brockhampton Press, 1998. ()
 Ratchnevsky, Paul. Genghis Khan: His Life and Legacy. Translated and edited by Thomas Nivison Haining. Oxford: Blackwell, 1994. ()
 Saunders, J.J. The History of the Mongol Conquests, Routledge & Kegan Paul Ltd, 1971. ()
 Soucek, Svat. A History of Inner Asia, Cambridge, 2000. ()
 Stubbs, Kim. Facing the Wrath of Khan." Military History (May 2006): 30-37.
 France, John. «Journal of Medieval Military History, Volume 8». Published 18 Nov 2010. .

 Спасылкі 

 Карта падзей, якія згадваюцца ў гэтым артыкуле.

Катэгорыя:Харэзм
Катэгорыя:Войны XIII стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыя Узбекістана
Катэгорыя:Мангольскія заваяванні