Атрарская катастрофа

Атрарская катастрофа, Атрарскі інцыдэнт — аблога, якая адбывалася са снежня 1219 па люты 1220 года падчас мангольскага заваявання Харэзмійскай імперыі ў Атрары, вялікім гандлёвым горадзе на рацэ Сырдар’і. , губернатар горада, захапіў тавары мангольскага гандлёвага каравану ў папярэднім годзе; пасля чарговых правакацый з боку князя Іналчука і кіраўніка , шаха Мухамеда II, Чынгісхан распачаў поўнамаштабнае ўварванне ў імперыю.

У горадзе было шмат гарнізонаў і ўмацаванняў, і мангольскім войскам было цяжка прарваць умацаванні. Аднак прагрэс дасягаўся павольна, і да лютага Чынгіз адчуваў сябе дастаткова ўпэўнена, каб аддзяліць частку свайго войска і накіравацца на поўдзень да Трансаксіяны . Яго сыны Джагатай і Угедэй засталіся працягваць аблогу. Карача, галоўны генерал горада, дэзерціраваў у лютым 1220 года, і ўнутраная цытадэль пала неўзабаве пасля гэтага. Іналчук быў схоплены жывым і пакараны. Некаторыя крыніцы распавядаюць, што ён быў пакараны смерцю шляхам залівання расплаўленага металу ў яго адтуліны; гэтая гісторыя, якая сімвалізуе яго прагнасць у захопе караванаў, амаль напэўна апакрыфічная.

Мухамад чакаў, што качавыя захопнікі не захопяць Атрар. Яго захоп пакінуў сэрца Харэзма адкрытым для заваявання — манголы па чарзе ізалявалі і захапілі вялікія гарады ,  і . Аазіс Атрар адрадзіўся, калі Сырдар’я змяніла сваё рэчышча; Харэзмійская цытадэль засталася закінутай.

 Фон 
Аазіс Атрар, які складаўся з дзесяці агароджаных гарадоў і пяцідзесяці меншых вёсак, займаў плошчу ў 200 квадратных каля ўпадзення ракі Сырдар’і і яе прытока ; абедзве ракі забяспечвалі вадой разгалінаваную сетку ірыгацыйных каналаў. Аазіс, які быў заселены з другога стагоддзя да нашай эры, утварыў буферную зону паміж качавым стэпам на поўначы і аселымі культурамі на поўдні. Аднайменны горад Атрар быў моцна ўмацаваны, ён размяшчаўся на 20-мятровым насыпе, які называўся «табэ». Атрар таксама быў вузлом некалькіх асноўных гандлёвых маршрутаў Шаўковага шляху, які вёў на захад ва Ургенч і Еўропу, на поўдзень у Самарканд і іншыя буйныя гарады Цэнтральнай Азіі і на ўсход у Кітай праз .

Вядома, што горад Атрар знаходзіўся пад кантролем прадстаўніка дынастыі , званым Тадж ад-Дзін Більге-хан у 1204 годзе н.э., які ў якасці васала  ўзначаліў войска, каб дапамагчы Мухамеду II Харэзмскаму супраць Гурыдаў. Каракітаі, аднак, неўзабаве былі аслаблены падзеямі на іх усходняй мяжы: Чынгісхан , што выклікала вялікую нестабільнасць у рэгіёне. ,  прынц, які  ад манголаў, здолеў узурпаваць каракітайскі трон у 1211 годзе, і Мухамад скарыстаўся анархіяй, каб значна пашырыць харэзмійскія ўладанні. Ён завалодаў усёй Трансаксаніяй і тэрыторыямі на поўнач да Атрара паміж 1210 і 1212 гадамі, і замяніў мясцовых губернатараў сваімі, саслаўшы Тадж ад-Дзіна ў , дзе ён быў забіты.

Да 1218 года  кантралявала большую частку Сярэдняй Азіі і Персіі, і Мухамед II атрымаў тытул «Другі Аляксандр». Аднак харэзмійская ўлада была слабай. Яго імперыя была велізарнай і нядаўна створанай, з адміністрацыяй, якая ўсё яшчэ развівалася. Акрамя таго, маці Мухамеда II,  па-ранейшаму валодала значнай уладай у каралеўстве — гісторык  назваў адносіны паміж шахам і яго маці «няпростым дваеўладдзем», што часта дзейнічала на шкоду Мухамеду. Савецкі гісторык  адзначаў, што ўказы Мухамеда часта адмяняліся Тэркен-хатун, у той час як яна фактычна прысвоіла сталіцу Харэзма Ургенч як сваю ўласную вобласць, прымушаючы Мухамеда перанесці свой двор у Самарканд. Хатун, першапачаткова прынцэса кыпчакоў, маніпулявала спадчынай, дыскрэдытуючы прэтэнзіі старэйшага сына Мухамада  на карысць яго зводнага брата , які напалову быў кыпчаком. Яна таксама паставіла многіх сваіх сваякоў на высокія пасады ў адміністрацыі Харэзма.
злева|міні|250px|Выява  (злева) пасля яе пазнейшага захопу манголамі.
Гэтых высокапастаўленых сваякоў моцна не любілі многія іншыя харэзмійскія падданыя. У дадатак да таго, што яны не былі , памагатыя кыпчакоў у арміі Мухамеда былі жорсткімі, скупымі і часта нелаяльнымі. Таму нядзіўна, што ўсе асноўныя справаздачы пра мангольскае ўварванне ў Харэзм, усе напісаныя мусульманскімі аўтарамі, вінавацяць кіпчацкую прагнасць: яны канкрэтна згадваюць аднаго з пляменнікаў Тэркен-хатун, чалавека па імені , часам тытулаваны як Каір-хан або Інал-хан, які быў прызначаны губернатарам Атрара, цяпер памежнага горада Харэзмійскай дзяржавы.

 Перадгісторыя 
З’яўляючыся цэнтрам гандлю, Атрар прыняў мангольскі  з 450 купцоў зімой 1218-19 гг. Гэтыя гандляры, якія прывозілі вялікую колькасць , такіх як золата, срэбра,  і шоўк, былі паслядоўнікамі  (блізкіх спадарожнікаў) Чынгісхана. Іналчук абвінаваціў іх у шпіянажы і загадаў забіць, прысвоіўшы іх даброты сабе. Былі дэбаты як наконт датычнасці шаха Мухамеда, так і аб абгрунтаванасці гэтага абвінавачвання. У той час як некаторыя летапісцы, такія як , вінавацяць выключна прагнасць Іналчука, большасць іншых сцвярджае, што Мухамед альбо дазволіў, альбо відавочна загадаў разню.  адзначае, што ў Іналчука павінна была быць прынамсі «маўклівая згода» Мухамеда на ажыццяўленне такой табуіраванай дыпламатычнай акцыі . Аднак верагодна, што абвінавачанне ў шпіянажы было ў пэўнай ступені дакладным: як харазмійцы, так і манголы, як вядома, выкарыстоўвалі ў якасці шпіёнаў купцоў і дыпламатаў, якія атрымлівалі каштоўную стратэгічную інфармацыю і распаўсюджвалі спрыяльную прапаганду ў рамках сваіх місій.

Пакаранне смерцю купцоў у Атрары паслужыла падставай для вайны па дзвюх прычынах. Па-першае, пасланцы любога кшталту лічыліся  ў , і любая крыўда, зробленая ім, патрабавала кампенсацыі або помсты. Наступнае прыніжэнне Мухамедам мангольскіх паслоў, накіраваных для аднаўлення адносін, не дапамагло справе. Па-другое, разня паслужыла адкрыццём . Стэпавыя качэўнікі заўсёды былі вельмі занепакоеныя святасцю і бяспекай гандлёвых шляхоў: паколькі харазмійцы кантралявалі ўсе шляхі за Атрар, манголы цяпер былі цалкам адрэзаныя ад гандлёвых партнёраў на Блізкім Усходзе. Акрамя таго, узурпацыя  Каракітая і наступныя дзеянні стварылі рэлігійную і тэрытарыяльную напружанасць у Туркестане.

Пасля таго, як усе яго дыпламатычныя спробы былі адхілены, Чынгісхан падрыхтаваўся да вайны. Ён пакінуў свайго генерала   у Паўночным Кітаі для працягу  і сабраў асноўную частку свайго войска ў гарах Алтая. У той час як гісторыкі пачатку XX стагоддзя, такія як , ацэньвалі колькасць мангольскага ўварвання ад 150 000 да 200 000 чалавек, больш познія навукоўцы далі ацэнкі ад 50 000 да 75 000 чалавек. Паведамляецца, што ў шаха Мухамада было больш за 400 000 салдат, а сярэднявечныя крыніцы сцвярджаюць, што ў Атрары знаходзілася ад 15 000 да 50 000 чалавек, але гэтыя лічбы могуць быць перабольшаныя ў дзесяць разоў. Часткай гарадскіх войскаў камандаваў Карача, генерал, пасланы шахам на дапамогу Іналчуку. 

 Аблога 
Мангольскія войскі прыбылі на Сырдар’ю восенню 1219 года, фарсіраваўшы некалькі рэк і атрымаўшы падмацаванне ад саюзнікаў. Другі і трэці сыны Чынгісса, Джагатай і Угедэй, былі адпраўлены наперад, каб аблажыць горад, у той час як сам хан застаўся за ракой, уладкоўваючы пастку для шаха — калі ён выйдзе наперад, каб сутыкнуцца з сіламі абложнікаў, Чынгіз хацеў пераправіцца праз раку і знішчыць харэзмійскае войска ў жорсткай бітве. Аднак шах Мухамад не зачапіўся, таму Чынгіз змяніў планы. Паколькі аблога Атрара аказалася доўгай, ён падзяліў свае сілы. Першынец хана Джучы быў адпраўлены на поўнач для захопу гарадоў уздоўж Сырдар’і, у той час як вярхоўныя генералы  і Джэбэ былі адпраўлены на поўдзень у Ферганскую даліну з невялікімі сіламі. Чынгіс сам узяў свайго малодшага сына Талуя і з дапамогай мясцовых павадыроў знік у пустыні Кызылкум, каб .

 Літаратура 
















Катэгорыя:Бітвы Мангольскай імперыі
Катэгорыя:1220
Катэгорыя:Мангольскія заваяванні
Катэгорыя:Гісторыя Казахстана
Катэгорыя:Мангольская імперыя