Ільгюцыемс

Ільгюцыемс — мікрараён горада Рыгі ў Пардаўгаве Курзэмскага раёна. Мікрараён Ільгюцыемс знаходзіцца крыху на поўнач ад цэнтральных мікрараёнаў Пардаўгавы. Мяжуе з раёнамі Спілве, Кіпсала (сухапутнай сувязі няма), Дзірцыемс і Іманта. Межамі мікрараёна Ільгюцыемс з'яўляюцца чыгуначнае кола, лінія ад скрыжавання вуліцы  Voleru і Даўгаўгрыўскай шашы да Дзвіны, Зундса, вуліцы Tvaikoņu, вуліцы Lilijas, вуліцы Dagmāras, вуліцы Slokas і чыгунка. У паўднёвай частцы Ільгюцемса знаходзіцца жылы комплекс Грывас. Галоўныя вуліцы: Dzirciema, Dagmāras, Daugavgrīvas, Buļļu і Lidoņu.
Агульная плошча мікрараёна Ільгцыемс складае 2442 км², што прыкладна ў два разы менш, чым сярэдняя плошча мікрараёна ў Рызе, але такім чынам гэты мікрараён лягчэй звязаць з адной прасторавай і функцыянальнай адзінкай. Па перыметры працягласць мяжы мікрараёна складае 6534 метра.

 Гісторыя 
Самая старажытная вёска ў гэтай мясцовасці ўтварылася на зямлі, якая належала манастыру Святога Духа - перад паўночным ускрайкам Кіпсалы, паміж дарогай Рыга-Даўгаўгрыва і Зундай. Ён быў нададзены манастыру ў 1226 годзе папскім легатам Вільгельмам Мадэмскім. Першапачаткова гэта была невялікая сядзіба з гаспадарчымі пабудовамі, якая па-ніжненямецку называлася Хіліген Гейст Хоф (Heiligen Geist Hof). Адсюль пазней пайшла і назва Ільгюцыемс — спачатку суседнюю мясцовасць называлі Хілігзеем, а ў пачатку ХІХ стагоддзя — Ілгезеем, Ільгюцыемс.

У XVII стагоддзі на землях маёнтка Ільгюцыемс паўстала невялікая вёска, жыхары якой былі пераважна латышамі, якія займаліся агародніцтвам і рыбалоўствам. Паступова сфарміраваўся і пласт заможных латышоў, якія займаліся перавозкай, сартаваннем і ўзважваннем тавараў. У гады Паўночнай вайны вёска была разбурана, але паступова насельніцтва зноў павялічылася. Адной з прычын павольнага развіцця Пардаўгаўскай часткі была Дзвіна, якая падчас паводкі затапіла левыя землі, забіраючы з сабой дамы, жывёлу і людзей. Рыжская дума даручыла распрацаваць праект умацавання левага берага Дзвіны, і ў другой палове XVIII стагоддзя ўздоўж абодвух берагоў ракі цягнуліся каменныя плаціны. У канцы XVIII стагоддзя тут было ўжо каля 40 дамоў.

Праз гэтыя наваколлі праходзілі дзве важныя дарогі - Булюмуйжская, па якой можна было дабрацца з Рыгі ў Курземі, і дарога, якая вяла праз невялікі Ільгюцыемс да Болдэраі і крэпасці Даўгаўгрыва. Пазней гэтыя дарогі ператварыліся ў галоўныя вуліцы Ільгуцемы - вуліцы Buļļu і Daugavgrīvas.

Старажытны Ільгюцыемс межаваў з землямі Белай сядзібы. Сядзіба была заснавана ў XVII стагоддзі і знаходзілася ў канцы цяперашняй вуліцы Baltās. Назва сядзібы некалькі разоў мянялася ў залежнасці ад прозвішчаў яе ўладальнікаў: у другой палове XVIII стагоддзя яна называлася Далас, пазней — сядзіба Мелера, а ў XIX стагоддзі — Белая сядзіба. З імем Белай сядзібы звязаны некалькі вядомых людзей, якія тут летавалі –  прафесар П. Юрэвічс, лётчык Х. Цукурс, пісьменнік В. Эгліціс і іншыя. На тэрыторыі паміж сучаснымі вуліцамі Spilves і Lidoņu, побач з Белай сядзібай, знаходзіўся пакрыты лесам пагорак, так званы Азолкалнс, з магіламі ўладальнікаў Белай сядзібы. У 1925 годзе на незабудаваных землях паблізу Белай сядзібы былі закладзены сямейныя сады - "Балто I" і "Балто II". Будынкі цэнтральнага ансамбля сядзібы не захаваліся — згарэлі ў канцы Другой сусветнай вайны. Прысядзібны парк таксама быў забудаваны і знішчаны панэльнымі дамамі савецкіх часоў.

На тэрыторыі Ільгюцыема таксама знаходзіўся маёнтак Нордэкю, у 1790-х гадах ім стаў валодаць Віт фон Нордэкс, і з таго часу ён стаў называцца маёнткам Нордэкю (у свой час яго таксама называлі маёнткам Фогеля, Гравэ і Рэйма — па уладальнікам). Калісьці маёнтку належала 185 га зямлі, якая выкарыстоўвалася пераважна пад збожжавыя культуры. У ХІХ стагоддзі большая частка гэтай зямлі была падзелена на будаўнічыя ўчасткі, без забудовы засталася толькі тэрыторыя ансамбля сядзібнага цэнтра з шырокім паркам. Большая частка будынкаў сядзібы была знесена ў 1968 годзе, калі пашыралася вуліца Buļļu. Ад цэнтра сядзібы Нордэкю, пабудаванай у XVIII стагоддзі, захаваліся тры будынкі. Вулічная канструкцыя даху і ўваходны порцік з падвойнымі калонамі і франтонам створаны ў ХІХ стагоддзе, а аднапавярховыя прыбудовы ў абодвух тарцах будынка — на мяжы ХІХ-ХХ стагоддзяў. Аднапавярховы драўляны садовы дом, выкананы ў простых архітэктурных формах. Мае высокія выразныя падмуркі з валуноў і мантыйны комін. Другі жылы корпус сядзібы, аднапавярховы мураваны з мансардным дахам, быў пабудаваны ў 1910 годзе па праекце архітэктара Гайнца Піранга. Падчас савецкай акупацыі да пачатку 1990-х гадоў у сядзібных будынках былі кватэры. У 1875 годзе на тэрыторыі сядзібы Нордэкю быў адкрыты яўрэйскі малітоўны дом. Прысядзібны пейзажны парк быў закладзены ў XVIII стагоддзі, займае 3,6 га і лічыцца адным з найстарэйшых паркаў Рыгі. Калісьці тут быў гадавальнік, але на ўскрайку парку было тры рыбныя сажалкі. Вялікае багацце парод дрэў і расліннасці - каля 30 замежных і 15 мясцовых парод: дубы, вольхі чорныя, кедры сібірскія, ліпы галандскія, бярозы, клёны, лістоўніца польская, хвоя кедравая, хвоя горная, піхта сербская і іншыя дрэвы.

У 1786 годзе Ільгюцыемс быў далучаны да Рыгі ў складзе трэцяга (пазней Елгаўскага) прадмесця. Аднак Пардаўгава заставалася па-ранейшаму цяжкадаступная для жыхароў Рыгі. Сапраўднай часткай Рыгі ён стаў толькі пасля пабудовы другога жалезнага моста (першым быў чыгуначны (1872)) і трамвайных ліній у пачатку XX стагоддзя.

Да пачатку ХІХ стагоддзя Ільгюцыемс быў яшчэ маланаселеным. У 1816 годзе тут быў 71 дом з 450 жыхарамі. Пачынаючы з канца XVIII стагоддзя ў Ільгюцыеме пачалі будавацца розныя фабрыкі і мануфактуры, але ў XIX стагоддзі тут адбылося хуткае развіццё прамысловай зоны. На гэта спрыяльна паўплывала блізкасць Даўгаўгрыўскага порта і дазвол будаваць каменныя дамы. У 1794 годзе ў Ільгюцыемсе пачала працаваць мануфактура Лодэра, будынак якой на вуліцы Tvaikoņu захаваўся нават пасля Другой сусветнай вайны. У 1797—1808 гадах прадпрымальнік Фогельс заснаваў на тэрыторыі маёнтка Нордэкю адну з трох першых рыжскіх папяровых фабрык. У 1845 годзе Э. Шмітс стварыў у Ільгюцыемсе завод машынных шруб, які крыху пазней быў рэарганізаваны інжынерам Г. Гекерам у машынны завод. Для сілкавання механізмаў на фабрыцы была ўстаноўлена паравая машына магутнасцю дзесяць конскіх сіл.

Адной з найбуйнейшых кампаній было акцыянернае таварыства «Tekstil», якое займала квартал паміж вуліцамі Baltāsmuižas (цяпер вуліца Baltā), вуліцай Riekstu і вуліцай Piltenes. Фабрыка была пабудавана ў 1894-1899 гадах па праекце архітэктара Г. Р. Вінклера і інжынера Э. фон Трампоўскага. У свой час найбуйнейшае прадпрыемства тэкстыльнай прамысловасці Рыгі, якое налічвала 850 рабочых, вырабляла розныя шарсцяныя тканіны. Тут ажыццяўляўся ўвесь вытворчы працэс, пачынаючы з прадзення воўны, апрацоўкі нітак, ткацтва, фарбавання і заканчваючы аздабленнем тканіны. У гады Першай сусветнай вайны фабрычнае абсталяванне і значная частка рабочых былі эвакуіраваны ва Унутраную Расію. Пасля вайны, у 1923 годзе, прадпрыемства аднавіла працу і працягнула вытворчасць шарсцяных тканін. Пазней яно было ператворана ў новае акцыянернае таварыства «Rīgas tekstils». Пасля прыватызацыі ў 1990-я гады на гэтай тэрыторыі працуе шмат кампаній.

На тэрыторыі паміж Зундай і вуліцай Daugavgrīvas да 1920-х гадоў працавала фарбавальная фабрыка «Kerkovius & Co», але з 1920-х гадоў яна была ўласнасцю Рыжскага завода гліняных вырабаў. З 1930-х гадоў стаў тэрыторыяй ААТ «Iļģeciema stikla fabrikas», заснаванага ў 1884 годзе. З 1960 года ў Ільгюцыемсе галоўным прадпрыемствам быў шклозавод «Latvijas stikls», якое пасля аднаўлення незалежнасці было ператворана ў дзяржаўную кампанію «Latvijas stikls», але на мяжы XX-XXI стагоддзяў - прыватызавана. Побач да пачатку XX стагоддзя існаваў лесапільны завод «Lomani & Co» (былы лесапільны завод Г. Ламані, заснаваны ў 1872 годзе, некалі адзін з найбуйнейшых лесапільных заводаў Латвіі). У канцы 1930-х гадоў частка гэтай тэрыторыі была перададзена  «Vairogs» і былі створаны механічныя і дрэваапрацоўчыя майстэрні.

1 траўня 1892 года гарадское праўленне адкрыла рынак Ільгюцыемс на скрыжаванні вуліц Daugavgrīvas і Tvaikoņu. Ужо праз чатыры гады рынкавую плошчу прыйшлося пашыраць. У акуратна расстаўленых драўляных хатках можна было набыць розныя прадукты харчавання. Раз на тыдзень навакольныя сяляне прыязджалі ў Ільгюцыемс і прадавалі сваю прадукцыю прама з калёс ці саней.
Першыя фрагментарныя праекты планіроўкі Ільгюцемса былі распрацаваны ў пачатку XX стагоддзя і ў 1930-я гады, але ў 1950-я гады былі пабудаваны першыя тыпавыя жылыя дамы (серыя 303) для рабочых Рыжскага цэментна-шыфернага завода (арх. В. Раманэ, Э. Калніня). У 1960-я гады ў Ільгюцемсе быў пабудаваны новы шматпавярховы жылы раён.
Дэталёвы план комплекснай рэканструкцыі раёна распрацаваны ў 1968 годзе ў інстытуце «Pilsētprojekts» (архітэктары Р. Леліс, Л. Мунтэрэ, Р. Пайкуне). Праект прадугледжваў карэнную рэканструкцыю раёна, стварэнне новай вулічнай сеткі, 3 мікрараёнаў, грамадскага цэнтра і раённага парку на тэрыторыі сядзібнага ансамбля Нордэкю.

Геаграфія
Мінімальная вышыня паверхні мясцовасці мікрараёна роўная ўзроўню мора, таму што невялікая частка мікрараёна прымыкае да Дзвіны (Зундскі канал). Максімальная вышыня паверхні рэльефу ў ваколіцах складае 14 метраў над узроўнем мора. Увогуле рэльеф Ільгюцыемскай ваколіцы раўнінны. Наваколле ў асноўным знаходзіцца на вышыні 3-5 метраў над узроўнем мора, але ў яго паўночнай частцы ёсць два самых высокіх дзюнных пагорка, якія дасягаюць 14 метраў над узроўнем мора і з'яўляюцца пачаткам дзюннага хрыбта Нордэкі - Калнцыемс.

Геамарфалагічна Ільгцыемс размешчаны ў некалькіх мікрараёнах. Яе паўночная частка прымыкае да тэрыторыі Спільвенскіх лугоў з алювіяльнымі адкладамі. Прылеглая да Зунды тэрыторыя знаходзіцца ў пойменным мікрараёне ўнутранай дэльты Дзвіны. Цэнтральная і паўднёвая часткі належаць да мікрараёна Пардаўгаўскай плоскай раўніны, у той час як паўночна-заходняя частка адносіцца да геамарфалагічнага мікрараёна Нордэкі - хрыбет дзюн Калнцыем.

Паверхневыя водныя аб'екты ў Ільгюцыеме займаюць вельмі невялікую плошчу - усяго 1,35 га. Гэтая тэрыторыя ўключае фрагмент канала Зунд, а таксама сажалку парку Нордэкю, далучаную да тэрыторыі Ільгюцыемса. Плошча прыродных і зялёных насаджэнняў займае 2,7% або 6,5 га, з якіх ніводная з іх не з'яўляецца асабліва ахоўваемымі прыроднымі тэрыторыямі. Самая вялікая асобная зона прыроды і зеляніны ў Ільгюцыемсе знаходзіцца ў паўднёвай частцы наваколля - парк Нордэкю.

 Крыніцы 

 Пераклад арыгінальнага артыкула.