Шыіцкі паўмесяц

Шыіцкі паўмесяц — рэгіён Блізкага Ўсходу, які ўмоўна мае падабенства паўмесяца, дзе большасць насельніцтва складаюць шыіты або дзе існуе моцная шыіцкая меншасць сярод насельніцтва.

У апошнія гады гэты тэрмін стаў абазначаць тэрыторыі, якія знаходзяцца пад уплывам або кантролем Ірана, паколькі Іран імкнуўся аб’яднаць усіх мусульман-шыітаў пад адным сцягам. З іншага боку, гэтая канцэпцыя паказвае рост палітычнай вагі шыітаў на Блізкім Усходзе.

Прастора шыіцкага паўмесяца ўключае Ліван, Сірыю, Бахрэйн, Ірак, Іран, Азербайджан, Емен і заходні Афганістан.  Акрамя шыітаў-дванадзясятнікаў, гэты тэрмін таксама ўключае ісмаілітаў, зайдзітаў, сірыйскіх алавітаў і алевітаў у Турцыі (не блытаць апошніх дваіх). 

 Геапалітычны кантэкст 

Тэрмін быў уведзены ў 2004 годзе каралём Іарданіі Абдалам Ⅱ у той час, калі Іран нібыта ўмешваўся ў справы Ірака напярэдадні парламенцкіх выбараў у студзені 2005 года. Гэта адбывалася ў кантэксце пагрозы байкоту выбараў сунітамі ў Іраку, які пазней быў рэалізаваны, што патэнцыйна прывяло да стварэння ўрада, дзе дамінуюць шыіты, і здагадкі, што шыіцкі Ірак можа трапіць пад уплыў шыіцкага Ірана. Прапанова заключалася ў тым, што агульная рэлігія дае добры патэнцыял для супрацоўніцтва паміж Іранам, Іракам, Сірыяй, дзе дамінуюць алавіты, і палітычна магутным шыіцкім апалчэннем Хезбала ў Ліване; акрамя таго, меркавалася, што гэтыя краіны будуць даверанымі асобамі Ірана ў рэгіянальнай гульні за ўладу. 

З тых часоў гэты тэрмін ахапіў іншыя шыіцкія раёны Блізкага Ўсходу. Краіны, дзе мусульмане-шыіты складаюць дамінуючую большасць, — гэта Іран і Ірак. Шыіты таксама складаюць значную большасць у Азербайджане, аднак па канстытуцыі гэта свецкая дзяржава.  У выпадку апошняга тых, хто насамрэч з’яўляюцца практыкуючымі прыхільнікамі, нашмат ніжэйшыя, з-за чаго іх не заўсёды залічваюць да «паўмесяца».  Шыіты таксама складаюць большасць грамадзян у Бахрэйне, аднак урад у асноўным суніцкі. Вялікія шыіцкія меншасці існуюць таксама ў Ліване, Кувейце, Емене, Саудаўскай Аравіі, Турцыі, Афганістане, Пакістане, Індыі і ў меншай ступені ў ААЭ. Усе апошнія пералічаныя краіны, за выключэннем Лівана, дзе слабая структура цэнтральнага ўрада дазволіла Хезбале ўцягнуць краіну ў сірыйскую грамадзянскую вайну,  звычайна не лічацца часткай «паўмесяца».

Аятала Хамэнэі, вярхоўны лідар Ісламскай Рэспублікі Іран, у сваёй прамове 5 чэрвеня 2005 г., у гадавіну смерці аяталы Хамэйні, назваў праект «Шыіцкі паўмесяц» доказам палітыкі рэлігійнага расколу.  На 29-й Міжнароднай канферэнцыі ісламскага адзінства ў Тэгеране 27 снежня 2015 г. прэзідэнт Ірана Хасан Рухані заклікаў мусульманскія краіны аб’яднацца і імкнуцца палепшыць імідж ісламу ў грамадстве, дадаўшы, што «Няма ні шыіцкага, ні суніцкага паўмесяца. У нас ёсць ісламскі месяц. Мы, мусульмане, знаходзімся ў свеце, дзе мы павінны быць адзінымі».  Ноам Хомскі, прафесар амерыканскага ўніверсітэта і лінгвіст, у сваёй кнізе «План на будучыню, акупацыі, інтэрвенцыі, імперыя і ўстойлівае развіццё» () сцвярджае, што большая частка энергетычных запасаў Блізкага Ўсходу знаходзіцца ў так званым «шыіцкім паўмесяцы», а ўплыў Ірана ў рэгіёне кідае выклік намаганням ЗША па кантролі над энергетычнымі рэсурсамі Блізкага Ўсходу. Згодна з ім жа, кашмарам Вашынгтона з’яўляецца тое, што шыіцкая кааліцыя возьме пад кантроль найважнейшыя сусветныя запасы нафты ў абыход Злучаных Штатаў.

У студзені 2016 года давераная асоба наследнага прынца Саудаўскай Аравіі Мухамеда ібн Салмана заявіла, што арабскі свет сутыкнуўся з «шыіцкай поўняй», а не проста з шыіцкім паўмесяцам, у выніку пашырэння дзейнасці падтрымоўваных Іранам шыіцкіх апалчэнцаў у такіх краінах, як Ірак, Сірыя і Емен.  У снежні 2017 года Махамад Алі Джафары, галоўнакамандуючы Корпусам вартавых Ісламскай рэвалюцыі (КВІР), заявіў, што «сёння ў ісламскіх краінах створаныя ўзброеныя ячэйкі супраціву, а ў іншых краінах створаныя невялікія сеткі супраціву, і мы ўбачым іх уплыў у будучыні». Паводле яго слоў, да «антытэрарыстычнай» барацьбы ў Сірыі далучыліся вялікія сілы добраахвотнікаў.  Джафары таксама раней казаў аб неабходнасці для рэжыму стварыць шыіцкі ісламісцкі блок, лаяльны Ірану. 

У 2014 годзе камандуючы сіламі «Кодс» Касем Сулеймані выклаў стратэгію Алі Хамейні па звяржэнні арабскіх урадаў з дапамогай ваенных мяцяжоў, якія праводзяцца падтрымоўванымі Іранам баевікамі-хамейністамі. Тлумачачы, што мэтай Ірана было заняць «70 адсоткаў сусветнай нафты», Сулеймані заявіў: 

Адраджэнне шыізму пад кіраўніцтвам Ірана стварае палярнасць і моц для Ірана, якая мае палітычнае вымярэнне, а таксама вымярэнне бяспекі і эканамічнае вымярэнне… Мы ведаем, што ў трох краінах — Іране, Саудаўскай Аравіі і Іраку — утрымліваецца больш за ўсё нафты ў свеце. [Саудаўская] Аравія займае першае месца, Іран і Ірак — другое і трэцяе, і што прыкладна 70 адсоткаў сусветнай нафты знаходзіцца там, дзе жывуць шыіты, або каля 80 адсоткаў — там, дзе жывуць шыіты. Іракская нафта знаходзіцца ў гэтым калідоры паміж Басрай і Багдадам; Кувейтам і [Саудаўскай] Аравіяй, 80 працэнтаў нафты якой знаходзіцца ў населеных шыітамі месцах, такіх як Дамам [і] Катыф, і гэта таксама відавочна для Ірана. Палітычнае лідарства шыізму ў геаметрычнай прагрэсіі ўзмацняе этнічную моц Ірана.

 Дэмаграфічныя пераўтварэнні і шыізацыя 
У 2017 годзе ці пазней Хусейн Ібрагім Кутрыб, дацэнт геамарфалогіі ў Цэнтры даследаванняў і ісламазнаўства імя караля Фейсала, напісаў артыкул аб дэмаграфічных зменах, якія адбыліся ў «карыснай Сірыі» ў выніку грамадзянскай вайны ў Сірыі.Hussain Ibrahim Qutrib “Useful Syria” and Demographic Changes in Syria // King Faisal Center for Research and Islamic Studies  У прыватнасці, Кутрыб вызначыў «карысную Сірыю» падобна таму, як прэзідэнт Сірыі Башар Асад вызначыў гэты тэрмін у пачатку 2016 года, уключаючы, напрыклад, сірыйскія горад Дамаск, мухафазы Дамаск, Хомс, Хама, Латакія і Тартус.

Кутрыб адзначыў, што на канец 2011 года ў гэтых шасці мухафазах пражывала 46 % ад агульнай колькасці насельніцтва Сірыі — гэта значыць 9,8 мільёна чалавек з агульнай колькасці насельніцтва Сірыі, якая складала на той момант амаль 21,4 мільёна чалавек. Кутрыб паказвае, што ў канцы 2011 года дэмаграфічны склад «карыснай Сірыі» складаў 69 % сунітаў, 21 % алавітаў (якія з’яўляюцца адгалінаваннем шыіцкага ісламу), 1 % шыітаў, 1 % друзаў, 2 % ісмаілітаў і 6 % хрысціян.

Да 2016 года насельніцтва «карыснай Сірыі» скарацілася з 9,8 млн да 7,6 млн, але яе дэмаграфія таксама значна змянілася за мінулыя пяць гадоў — у 2016 годзе «карысная Сірыя» складала ўсяго 52 % сунітаў, 24 % алавітаў, 13 % шыітаў, 1 % друзаў, 3 % ісмаілітаў і 7 % хрысціян. Галоўным змяненнем стаў выбухны рост шыіцкага насельніцтва ў «карыснай Сірыі» ў перыяд з 2011 па 2016 год.

Дэмаграфічныя пераўтварэнні ў мухафазах Дамаск і Хомс у перыяд з 2011 па 2016 год былі асабліва прыкметныя: у першай махафазе сунітаў зменшылася з 87 % у 2011 годзе да 54 % у 2016 годзе, а ў другой за той жа час — з 64 % да 21 % адпаведна. Гэтая дэмаграфічная трансфармацыя была апісана Кутрыбам як «шыізацыя».

 Знешнія спасылкі 
  The Myth of the Shia Crescent, Project Syndicate (травень 2008)
  When the Shia Rise, Foreign Affairs (ліпень/жнівень 2006)
  Shia Crescent on Facebook (даследаванне з погляду шыітаў, 2014 г.)

Катэгорыя:Сярэдні Усход
Катэгорыя:Шыізм
Катэгорыя:Рэгіёны Азіі