Сыноўняя пачцівасць

Сыноўняя пачцівасць Сяа (, ,  — хё) — адно з цэнтральных паняццяў у канфуцыянскіх этыцы і філасофіі, важны кампанент традыцыйнай усходне-азіяцкай ментальнасці. У базавым значэнні адносілася да павагі бацькоў; у больш шырокім сэнсе распаўсюджвалася на ўсіх продкаў. Паколькі ў канфуцыянстве кіраўніку дзяржавы адводзілася месца «народнага бацькі» (民之父母), дабрачыннасць Сяа закранала пераважную частку сацыяльна-палітычнай сферы (з «трох [сацыяльных] асноў» ( сяа наўпрост апісвала падпарадкаванне дзяцей бацькам і ўскосна — падпарадкаванне народа Уладару. Па-за гэтай мадэлі заставаўся толькі прынцып падпарадкавання жонкі мужу). Парушэнне нормаў сяа лічылася найцяжэйшым злачынствам.

 «Сяа цзін» 
Тэорыя Сяа была замацавана ў трактаце «Сяа цзін» («Канон сыноўняй пачцівасці»), які прыпісваецца Канфуцыю. У ім выкладаецца гутарка паміж настаўнікам і яго любімым вучнем, . Паколькі гэты тэкст адрозніваўся выразнасцю і параўнальнай прастатой (усяго 388 розных іерогліфаў), пачынаючы з дынастыі Хань ён выкарыстоўваўся ў якасці падручніка для чытання ў .

Істотна, што сяа не мае на ўвазе механічнага выканання ўсіх прымхаў старэйшых. Згодна Сяо цзін, сыноўняя крытыка, накіраваная на выпраўленне бацькавых недахопаў, з’яўляецца нормай сяа, — таксама як і міністэрскі пратэст, накіраваны Уладару ў выратаванне краіны. Неабходнай падставай для падобнай крытыкі з’яўляецца справядлівасць и (義).

 Рытуальнае і маралістычнае выкарыстанне 
справа|міні|250пкс|Прыклад сыноўскай пабожнасці
Іерогліф «сяа» шырока прадстаўлены ў надпісах на бронзавых пасудзінах эпохі Чжоу. Як паказана ў слоўніку «Шовэнь», ён адлюстроўвае дзіця і старога чалавека; графемы арыентаваны вертыкальна, магчыма выказваючы іерархічнае падпарадкаванне.

У тэрміналогіі Чжоу сяа магло выступаць як ганаровы тытул продка, у сваю чаргу падкрэсліваючы яго паважнае стаўленне да папярэднікаў. Культ продкаў быў важным элементам у рэлігійных уяўленнях кітайцаў пачынаючы ўжо з дынастыі Шан. Яго захаванне рытуальна выяўлялася ў служэнні на алтарах клана, якое забяспечвала дабрабыт тых, хто жыве, і спакой мёртвых; пераемнасць гэтага служэння сімвалізавала бяспеку клана. Парушэнне пераемнасці лічылася катастрофай — настолькі, што сімвалічнае абслугоўванне алтароў пераможаных кланаў часам захоўвалася іх супернікамі ў якасці ласкі да слабых. Такім чынам, паняцце сяа першапачаткова ўключала ў сябе рэлігійны кампанент. (Не толькі практычнае, але і рытуальнае шанаванне старэйшых захоўваецца да гэтага часу. У гісторыі познеімперскага Кітая яно стала адной з прычын , XVII — пач. XVIII стагоддзяў, ці з’яўляецца пакланенне продкам ідалапаклонствам).

З развіццём класічнай філасофіі сяа перарасло ў абстрактную катэгорыю і маральны . Канфуцый і яго паслядоўнікі ўхіляліся ад абмеркавання рэлігійнага і метафізічнага боку культу продкаў (звязанага з пахаваннем і ўяўленнямі аб ). Пахавальная цырымонія для памерлых бацькоў складала неад’емную частку нормы сяа, яе выкананне разглядалася перш за ўсё як настаўленне тым, хто жыве. Сыноўняя пачцівасць выяўлялася ў вырабе труны з лепшага дрэва, падрыхтоўцы савану і жалобнага адзення, цырыманіяльных сасудаў, а таксама ў трыманні посту. Імя нябожчыка заносілася на спецыяльную таблічку, якая змяшчалася ў храме продкаў і двойчы ў год (вясной і восенню) станавілася аб’ектам пакланення. У познеімперскія часы праявай сяа быў таксама выраб цырыманіяльнага партрэта бацькоўскай пары.

Траекторыя выкарыстання сяа у прамежку ад Заходняга Чжоу да канца  выяўляе характэрную тэндэнцыю: у  адзначаецца рэзкае зніжэнне ў частотнасці яго выкарыстання як у традыцыйных тэкстах, так і на эпіграфічных носьбітахYuri Pines, Foundations of Confucian Thought, 2002:187-8..  тлумачыць гэты феномен супярэчнасцю паміж інтарэсамі кіруючых дамоў і падначаленых ім кланаў (а таксама паміж асноўнай лініяй клана і яе адгалінаваннямі). Гэта супярэчнасць выразна сфармуляваў  (пам. у 233 да н.):

«Паважны сын свайго бацькі — ненадзейны падданы свайго гаспадара». Мяркуецца, што Канфуцый перафармуляваў паняцце сяа, накіраваўшы яго значэнне ад кланавага выкарыстання да сямейнага (як адзначае Пінес, «» чатыры разы згадвае просьбы вучняў растлумачыць значэнне сяа: магчымае сведчанне таго, што да часу дзейнасці Канфуцыя новая інтэрпрэтацыя гэтага паняцця была неабходная). Менавіта канфуцыянскае абнаўленне, якое перавяло сяа на ўзровень асобасных адносін, зноў прывяло гэта паняцце ў гармонію з дзяржаўнай ідэалогіяй, якая ўмацавалася ў імперскую эпохуYuri Pines, Foundations of Confucian Thought, 2002:197-9..

 Заканадаўства 
У познеімперскі перыяд цяжкае парушэнне сыноўняй пачцівасці (напрыклад, забойства бацькоў) каралася .

 Літаратура 

 . Конфуцианский трактат «Сяо цзин» («Каноническая книга о сыновней почтительности»): Гл. 1, 8, 9. (Предисловие, переводы, комментарий) // , 1999. № 6. С. 129—141.

Катэгорыя:Сям’я
Катэгорыя:Цноты
Катэгорыя:Канфуцыянства
Катэгорыя:Грамадскія навукі