Экалагічныя наступствы расійскага ўварвання ва Украіну (2022)

Экалагічныя наступствы вайны ва Украіне — разнапланавы аднаразовы і доўгатэрміновы ўрон прыродзе і грамадскаму здароўю, выкліканы ваеннымі дзеяннямі на тэрыторыі Украіны ў 2022 годзе пасля ўварвання расійскіх войскаў.

Спалучаныя з баявымі дзеяннямі выбухі і стрэлы наносяць як непасрэдны фізічны ўрон, так і таксічны, вылучаючы ў паветра, ваду і глебы такія атрутныя рэчывы і канцэрагены, як ртуць, свінец, збеднены уран і іншыя. Трапляючы ў арганізм чалавека, выбуховыя рэчывы (TNT, , гексаген) прыводзяць да сур’ёзных парушэнняў працы ўсіх органаў і сістэм.

Баі ў зоне высокай канцэнтрацыі цяжкай прамысловасці прыводзяць да тэхнагенных аварый, уцечкам  і паліва, негатыўны эфект ад якіх распаўсюджваецца на значныя тэрыторыі, у тым ліку Еўропу і Расію. Разбураныя будынкі дзесяцігоддзямі вылучаюць канцэрагенны пыл.  і хімікаты пранікаюць у падземныя воды і атручваюць крыніцы пітной вады, робячы рэкі і вадаёмы непрыдатнымі для пражывання. З-за разбурэнняў грамадзянскай інфраструктуры больш за 4 млн чалавек ва Украіне апынуліся пазбаўленыя доступу да чыстай пітной вады. Глебы ў зонах баявых дзеянняў становяцца непрыдатнымі для земляробства, паколькі ў іх назапашваюцца палютанты, якія трапляюць у расліны, а праз іх — у арганізмы людзей і жывёл.

Вайна павышае рызыкі . Перабоі з электразабеспячэннем АЭС, баі ў непасрэднай блізкасці ад станцый і сховішчаў ядзерных адходаў могуць прывесці да катастроф, параўнальнымі з аварыямі ў Чарнобылі або Фукусіме. Звязаныя з ваеннымі дзеяннямі выкіды CO2 налічваюць мільёны тон і ставяць пад пагрозу мэты .

У зоне ваенных дзеянняў апынуліся звыш  запаведных тэрыторый Украіны. Папуляцыі эндэмічных відаў раслін і жывёл панеслі значныя страты,  віды птушак апынуліся пазбаўленымі звыклых маршрутаў і месцаў гнездавання, разбураныя вынікі шматгадовых праектаў па аднаўленні біяразнастайнасці.

Каб ацаніць усю прычыненую шкоду, патрабуецца поўнае спыненне ваенных дзеянняў. Паводле папярэдніх ацэнак навукоўцаў, на аднаўленне экалогіі Украіны спатрэбіцца не менш 15 гадоў, але частка нанесеных страт незваротная.

 Шкода навакольнаму асяроддзю ад ваенных дзеянняў 
Экалагічны ўрон ад ваенных дзеянняў вельмі шматгранны, а яго наступствы могуць доўжыцца стагоддзямі. Паводле ацэнкі навукоўцаў, зямля на палях баёў Першай сусветнай вайны каля бельгійскага Іпра да гэтага часу змяшчае звыш 2800 тон медзі ў верхніх пластах. У Іране глебы кантамінаваныя ртуццю і хлорам пасля Ісламскай рэвалюцыі. У Кабуле толькі за 2018 год зарэгістравана 3000 смерцяў ад захворванняў, выкліканых таксічнымі атручваннямі пры баях 1978 года. Пасля Чачэнскіх войнаў звыш 30 % зямлі рэгіёну сталі непрыдатныя для сельскай гаспадаркі. Тэрміны, за якія ў прыродзе распадаюцца снарады і патроны, вар’іруюць ад 100 да 300 гадоў у залежнасці ад складу глеб, доступу кіслароду і вады. Разбураныя вайной гарады прадстаўляюць сабой значную экалагічную пагрозу — у завалах застаюцца не разарваныя боепрыпасы, ад знішчаных будынкаў у паветра гадамі падымаецца канцэрагенны пыл, якая змяшчае азбест і падобныя палютанты, аб’ёмы смецця вылічаюцца мільёнамі тон. Шкода прыродзе стварае і масавае перасяленне людзей: нагрузка на інфраструктуру рэгіёнаў, якія прымаюць, значна вырастае, а, напрыклад, у намётавых лагерах бежанцаў цяжка забяспечыць экалагічную сістэму збору адходаў.

Аналіз наступстваў ваенных дзеянняў 2014 паказаў, што на той момант закласці міну ва Украіне каштавала 2,5 еўра, а правесці аперацыі па размініраванні і ачыстцы — 900 еўра. Каб цалкам ацаніць экалагічны ўрон ад вайны, спатрэбіцца значная колькасць даследаванняў, якія немагчымыя ў перыяд актыўных баявых дзеянняў. Па падліках , да сярэдзіны чэрвеня 2022 года экалагічны ўрон перавысіў 6,6 млрд еўра. Выкіды CO2, якія адбываюцца пры перамяшчэнні ваеннай тэхнікі, транспарціроўцы снарадаў, пажарах, згаранні паліва, складаюць сотні мільёнаў тон і ставяць пад пагрозу намаганні развітых краін па .

 Прамыя забруджванні 
250px|міні|Супрацоўнік ДСНС Украіны аглядае снарад на лузе ў Луганскай вобласці
Ужо пасля першых двух тыдняў вайны ў паветры Кіеўскай вобласці канцэнтрацыя шкодных рэчываў у 27 разоў перавышала дапушчальную. Выбухі боепрыпасаў, разбурэнне і згаранне ваеннай тэхнікі разам з палівам і боекамплектамі выклікаюць значнае забруджванне паветра, вады і глеб. Пры кожным выбуху вылучаюцца часціцы цяжкіх металаў, фармальдэгід, , сінільная кіслата і таксічныя арганічныя злучэнні, лакалізаваць уздзеянне якіх немагчыма: вятры, рэкі і падземныя воды разносяць іх на значныя адлегласці, таму экалагічныя наступствы вайны на тэрыторыі Украіны непасрэдна закрануць Расію і Еўропу. Пасля выбуху вызваленыя хімічныя злучэнні акісляюцца на паветры, сера і аксід азоту выклікаюць кіслотныя дажджы, якія мяняюць pH склад глеб, «абпальваюць» расліны і слізістыя млекакормячых (у тым ліку органы дыхання ў людзей).
250px|міні|Збор не разарваных снарадаў пасля баёў у Сумской вобласці
Армейскія снарады на 95-97 % складаюцца са свінца. Акрамя яго, у іх склад уваходзяць нікель, цынк, барый, марганец, медзь, сурма, часам — збеднены уран. Свінец вельмі таксічны і лёгка распаўсюджваецца — ён трапляе ў арганізм чалавека не толькі праз ежу, ваду або дыханне, але нават убіраючыся праз скуру і валасы. Доўгатэрміновае інтэнсіўнае ўздзеянне свінцу выклікае незваротныя паражэнні нырак, але нават кароткі кантакт і невялікія дозы пашкоджваюць нервовую сістэму і прыводзяць да , анеміі, страты каардынацыі і разладу памяці. Аналагічныя нейратаксічныя эфекты адзначаны і ў жывёл. Часціцы збедненага ўрану ў 100 разоў менш лейкацыту і трапляюць да  нерваў пярэдняга аддзела мозгу, абыходзячы клеткавыя бар’еры, і выклікаюць парушэнні  і разумовых функцый. Сурма выклікае раздражненне і запаленне сардэчна-сасудзістай, рэспіраторнай і стрававальнай сістэм. Нікель паражае не толькі іх, але і імунную сістэму. Павышаныя канцэнтрацыі медзі, марганцу і цынку прыводзяць да атручвання і пры назапашванні выклікаюць вострыя станы ад пнеўманіі і  да . Мікрачасцінкі ад разбураных абалонак снарадаў трапляюць у ваду і па харчовым ланцугу пранікаюць у арганізмы жывёл і людзей.

Выбуховыя рэчывы (TNT, , гексаген) прыводзяць да хімічнага забруджвання, яны выклікаюць у людзей як вострыя атручванні, так і доўгатэрміновыя мутагенныя наступствы. TNT лёгка ўсмоктваецца праз слізістыя і скуру. У залежнасці ад дозы, яго канцэрагенныя эфекты могуць выклікаць наступствы ад аблысення і анеміі да цяжкіх парушэнняў функцый печані, катаракты і змены складу крыві. Атручэнне гексагенам можа справакаваць млоснасць і анемію, а пры працяглым уздзеянні — парушэнні функцый нырак і печані. DNT таксама таксічны, працяглае ўздзеянне вялікіх доз можа прывесці да парушэнняў сардэчна-сасудзістай сістэмы і анказахворванняў. Пры выбуху снарада «Град» вылучаецца не менш за 500 грамаў , які пры судотыку з вадой ператвараецца ў . Зямля пасля баёў, якую называюць «выпаленай», у рэчаіснасці спаленая кіслатой, а не звычайным агнём. Паводле ацэнкі Міністэрства абароны ЗША, да ліпеня 2022 года як мінімум 1200 ракет і бомбаў выбухнулі ва Украіне пасля пачатку вайны. У першыя дні ўварвання расійскія войскі абстрэльвалі склады боепрыпасаў, у тым ліку каля вёскі Паланкы (27 лютага), каля Балакліі (26 лютага) і ў Чугуіве (1 сакавіка)Ukraine’s Exploding Munition Depots Give Ammunition To Security Concerns.Архив, побач з Крывым Рогам, Жытомірам і ў Краснапіллі. Аблокі таксічнага дыму пры такіх выбухах асабліва небяспечныя, а блізкасць да жылых раёнаў узмацняе іх уздзеянне на здароўе мясцовых жыхароў. Прыкладам наступстваў такога ўздзеяння з’яўляецца так званы «Панчаўскі рак» — Усплёск анкалагічных захворванняў у людзей, якія перажылі бамбёжкі падчас бамбардзіровак Югаславіі у 1999 годзе. Паводле ацэнак некаторых навукоўцаў, таксіны ў вадзе, паветры і глебе нясуць папуляцыі людзей нават большую шкоду, чым непасрэдна выбухі.

 Выкіды пры разбурэнні вытворчых аб’ектаў 
Усходняя частка Украіны, якая стала зонай найбольш актыўных баявых дзеянняў, з’яўляецца вельмі індустрыялізаванай тэрыторыяй. Тут размешчаны звыш 900 буйных вытворчасцяў, сярод якіх — , хімічныя лабараторыі, аб’екты металургіі, . Паводле ацэнкі цэнтра назірання за канфліктамі і навакольным асяроддзем, ва ўсходняй Украіне захоўваецца да 10 мільярдаў тон прамысловых адходаў. Прамыя трапленні ракет і выбухі на індустрыяльных аб’ектах прыводзяць да ўцечак небяспечных рэчываў, якія забруджваюць паветра, ваду і глебы. Аварыі на буйных прамысловых аб’ектах развіваюцца па «», пры якім выбухі і пажары правакуюць і ўзмацняюць цеплавыя, гідрадынамічныя і хімічныя выкіды.

На 1 красавіка 2022 года было зафіксавана 36 нападаў на аб’екты , 29 нападаў на электрастанцыі, 7 — на аб’екты воднай інфраструктуры і 6 — на АЭС. Усяго ў ходзе ваенных дзеянняў толькі да чэрвеня 2022 года на тэрыторыі Украіны было падпалена звыш 60 . Буйныя прадпрыемствы Усходняй Украіны, такія як «Азоўсталь», , «», прадстаўляюць сабой асаблівую небяспеку пры магчымым пашкоджанні. У выніку абстрэлаў на Лісічанскім НПЗ гарэлі рэзервуар для  аб’ёмам 50 тыс. тон, дзве цыстэрны з бензінам па 20 тыс. тон і серны склад. Персаналу «Азоўсталі» ўдалося спыніць вытворчыя працэсы такім чынам, каб у выпадку бамбёжкі не адбылося ўцечак небяспечных рэчываў. З 24 лютага ў  паступова знізілі тэмпературу і залілі іх вадкім шклом, 25 лютага былі ўтылізаваныя хімічныя рэактывы, якія выкарыстоўваюцца пры вытворчасці. , уцечкі якога маглі адбыцца на працуючым заводзе, забівае чалавека на працягу 3 секунд. Калі ў канвертарным цэху прарывае вадзяную , у ванну з гарачым металам трапляе вада, якая выпараецца, раскладаецца з вылучэннем вадароду і дае выбух.
250px|міні|Выкіды ад авіяўдару па хімзаводзе ў Севераданэцку,  2022
Колькасць тэхнагенных аварый праз расійскае ўварванне такая вялікая, што міжнародная супольнасць і ўрад Украіны кажуць пра іх як пра экацыд. Напрыклад, 21 сакавіка на «» ракеты патрапілі ў цыстэрны, напоўненыя аміякам. У выніку ўцечкі радыус зоны забруджвання склаў 2,5 км, жыхарам пасёлка Навасэлыцы было рэкамендавана схавацца ў сховішчы. 5 і 9 красавіка ў Рубіжнэм былі ўзарваныя цыстэрны з азотнай кіслатой, узаемныя абвінавачванні ў падрыве высунулі УСУ і . 4 красавіка 2022 года над Крэмэнэцкім раёнам была збітая расійская ракета, частка абломкаў якой упала на ферму і пашкодзіла цыстэрны з арганічнымі ўгнаеннямі, выклікаўшы ўцечку. Хоць цыстэрны былі практычна пустыя, праз некалькі дзён у мясцовай рацэ Ікве пробы паказалі 163-кратнае перавышэнне нормы ўтрымання аміяку, па берагах выявілі касякі мёртвай рыбы. 31 мая ў раёне Севераданэцка была падарваная цыстэрна з азотнай кіслатой, паднялося таксічнае воблака, жыхарам вобласці было рэкамендавана схавацца ў сховішчы. Усяго да канца чэрвеня 2022 года ўкраінскі бок зарэгістраваў звыш дзвюх тысяч выпадкаў прычынення шкоды навакольнаму асяроддзю.

Іншым сур’ёзным наступствам вайны, якое нясе высокія экалагічныя рызыкі, з’яўляецца вымушаная міграцыя людзей, пры якой вытворчыя аб’екты застаюцца закінутымі. Без кантролю спецыялістаў і належнай увагі нават непрацуючыя заводы, фабрыкі, лабараторыі становяцца небяспечнымі аб’ектамі. Паколькі большая частка прадпрыемстваў была пабудавана яшчэ ў савецкія гады, да цяперашняга часу іх інфраструктура значна зношаная. Напрыклад, на  знаходзяцца дзве сажалкі таксічных адходаў, дамба аднаго з іх ужо ў 2019 годзе была прызнана нестабільнай. У выпадку яе прарыву 8 мільёнаў тон ядахімікатаў лінуць на прылеглыя тэрыторыі; прыкладна за 10 хвілін маса дойдзе да рэчкі , уразіўшы ўсе пітныя крыніцы рэгіёна, затым — да ракі Северскі Данец, а пасля гэтага — да расійскай тэрыторыі. Пры затапленні закінутых вугальных шахт радыёнукліды і іншыя таксічныя рэчывы  падземныя воды, забруджваючы пітныя крыніцы малых паселішчаў. Спецыялісты Еўракамісіі яшчэ да 2022 года зафіксавалі як мінімум 35 шахт на Данбасе, пакінутых без неабходнага нагляду і кіравання, сярод іх — шахта «», на якой у 1979 годзе праводзіўся ядзерны выбух. Воды ракі  яшчэ ў 2021 годзе афарбаваліся ў ярка-аранжавы колер з-за забруджвання ад закінутай шахты «Залатэ». Небяспека, што з-за баёў пакінутае без назірання абсталяванне выйдзе з ладу і адбудуцца новыя тэхнагенныя аварыі, расце з кожным днём вайны. Пры найбольш негатыўным сцэнары развіцця падзей таксічныя хімічныя адходы могуць дайсці да Азоўскага мора.

 Радыеактыўная пагроза 
Украіна займае другое месца ў Еўропе па агульнай магутнасці ядзерных электрастанцый, палову сваёй электрычнасці краіна атрымлівае ад размешчаных на яе тэрыторыі 15 энергаблокаў. Атамныя электрастанцыі з’яўляюцца асабліва ўразлівымі аб’ектамі інфраструктуры, бо не маюць абароны на выпадак прамой ваеннай пагрозы. Акрамя прамога паражэння пры абстрэлах, верагоднасць аварый на АЭС расце з-за парушэння рэжыму працы супрацоўнікаў, перабояў з электрычнасцю і сувяззю. Напрыклад, калі праз адсутнасць электрычнасці перастане працаваць падача вады для астуджэння рэактараў, яны могуць проста расплавіцца, як здарылася пасля цунамі на японскай станцыі Фукусіма.

Ужо 24 лютага 2022 года з-за перамяшчэння цяжкай тэхнікі расійскай арміі зафіксаваны ўзровень гама-выпраменьвання ў Чарнобыльскай вобласці ў 28 разоў перавысіў дапушчальны . Навукоўцы тлумачылі гэта тым, што танкі і грузавікі пры перамяшчэнні па зоне адчужэння падымалі ў паветра радыеактыўны пыл. Характэрна, што мясцовая  пераважна накіравана ў бок Расіі. Украінскі бок абвінавачвае расійскія войскі ў наўмысных падпалах лесу ў зоне адчужэння ЧАЭС. Паводле розных ацэнак, у выніку баёў і падпалаў плошча лясных пажараў склала ад 15 да 37 тысяч га.
справа|міні|250пкс|Пажары ў лясах вакол ЧАЭС з 24 лютага па 22 сакавіка
У пачатку сакавіка баі пачаліся непасрэдна ў Запарожскай АЭС, пятай у свеце па магутнасці і найбуйнейшай у Еўропе. Аб’ём ядзерных матэрыялаў на станцыі ў 20 разоў большы, чым на Чарнобыльскай АЭС. 4 сакавіка з-за ваенных сутыкненняў у вучэбна-трэніровачным корпусе АЭС успыхнуў пажар, які, аднак, удалося хутка патушыць. 9 сакавіка станцыю захапілі расійскія войскі. 30 мая МАГАТЭ абвясціла аб страце сувязі з серверамі Запарожскай АЭС, сувязь была адноўлена толькі 12 чэрвеня. Генеральны дырэктар МАГАТЭ Рафаэль Гросі заявіў, што супрацоўнікі станцыі працуюць у непрымальных умовах: без магчымасці змяніцца або паўнавартасна адпачыць, яны знаходзяцца пад пастаянным ціскам расійскіх вайскоўцаў. Нават ва ўмовах мірнага часу чалавечы фактар прывёў да Чарнобыльскай аварыі, а супрацоўнікі, якія знаходзяцца ў пастаянным стрэсе, могуць здзейсніць памылку з яшчэ большай ступенню верагоднасці. 30 чэрвеня 2022 года МАГАТЭ абвясціла, што зноў страціла сувязь са сваімі сістэмамі дыстанцыйнага сачэння на Запарожскай АЭС.

У той час як увага грамадскасці была прыкавана непасрэдна да пагрозы для шасці рэактараў станцыі, верагодна, большую небяспеку нясуць магчымыя пашкоджанні сховішчаў адпрацаваных паліўных стрыжняў. Напрыклад, на захопленай Запарожскай АЭС звыш трох тысяч адпрацаваных паліўных стрыжняў захоўваюцца на адкрытым участку станцыі за сімвалічнай агароджай. На недапушчальныя ўмовы захоўвання міжнародныя спецыялісты паказвалі яшчэ ў 2015 годзе. На іншых станцыях адпрацаваныя стрыжні захоўваюцца ў ахаладжальных басейнах. Калі вада ў басейнах нагрэецца пры пажары ці адбудзецца яе ўцечка, перагрэтыя стрыжні пачнуць гарэць. Наступствы могуць быць аналагічныя Кыштымскай аварыі, якая ўзнікла з-за выхаду з ладу сістэмы астуджэння. Па дадзеных МАГАТЭ, з пачатку вайны ракеты ўжо траплялі як мінімум у два сховішчы ядзерных адходаў пад Кіевам і Харкавам. Нават пасля астуджэння даўжынёй у 10 гадоў,  вылучае ў гадзіну дозу радыяцыі, у 20 разоў перавышае смяротную.

Нарвежскае экалагічнае аб’яднанне «» рэгулярна крытыкуе дзеянні РФ на захопленых ядзерных аб’ектах, у прыватнасці, Запарожскай АЭС. На думку эколагаў падобныя дзеянні падчас вайны могуць справакаваць патэнцыйную ядзерную катастрофу.

 Пацярпелыя прыродныя сістэмы 

 Урадлівыя глебы 
250px|міні|Снарад на полі ў Мікалаеўскай вобласці, ліпень 2022
250px|міні|Усеяныя варонкамі палі ў Харкаўскай вобласці, лістапад 2022
Ваенныя дзеянні наносяць доўгатэрміновы значны ўрон сельскагаспадарчым угоддзям. Урадлівыя глебы, дзякуючы якім Украіна з’яўляецца адным з найбуйнейшых сусветных , пакутуюць ад забруджвання , хімікатамі,  і адпрацаваным палівам, якія трапляюць на іх з-за выбухаў. Збожжавыя, выгадаваныя на такой зямлі, убяруць у сябе таксіны і будуць несці сур’ёзную пагрозу для здароўя спажыўцоў. Паводле ацэнкі ААН, у 2022 годзе толькі на Данбасе зонай экалагічнага бедства з’яўляюцца звыш 530 тысяч га зямлі.

Даследаванні паказваюць, што пры яздзе танкі і цяжкая ваенная тэхніка наносяць чарназёму механічныя пашкоджанні, на аднаўленне ад якіх патрабуецца мінімум чатыры гады. На некалькі гадоў парушаюцца папуляцыі бактэрый, мікробаў і жывых арганізмаў (напрыклад, дажджавых чарвякоў), якія  грунт. Акрамя таго, чым менш расліннае покрыва, тым хутчэй і глыбей у глебы пранікаюць забруджвальныя рэчывы.

Эколагі адзначаюць таксама, што рэзкае спыненне вядзення сельскай гаспадаркі на палях вядзе да некантралюемага росту колькасці пустазелля і грызуноў, якія з’яўляюцца пераносчыкамі розных захворванняў і становяцца дадатковай пагрозай здароўю насельніцтва.

 Водныя крыніцы 
міні|250px|Разбураная дамба на р. Ірпень у с. Казаравычы
міні|250px|Затопленае с. Дэмыдзіў
Рэкі і водныя аб’екты адыгрываюць вялікае стратэгічнае значэнне. У ходзе баёў Дняпро, Северскі Данец, Ірпень і іншыя рэкі служылі як натуральныя перашкоды, тэатрам ваенных дзеянняў стала таксама ўзбярэжжа Чорнае мора. Ад падбітай і закінутай ваеннай тэхнікі ў ваду трапляюць гаручае, змазачныя матэрыялы, разлівы паліва прыводзяць да пажараўEnvironment and Conflict Alert Ukraine: A first glimpse of the toxic toll of Russia’s invasion of Ukraine Архив і парушаюць хімічны баланс вод. Нафта сама па сабе таксічная для марскіх насельнікаў і мікраарганізмаў, акрамя таго, якія змяшчаюцца ў ёй вуглевадароды ўступаюць у кантакт з пестыцыдамі і цяжкімі металамі, атручваючы паверхневыя воды. Разбурэнне дамбаў і разліў рэк прыводзіць да  значных тэрыторый і забруджвання  і . Так, 26 лютага 2022 года ў раёне вёскі Казаравычы расійскія войскі разбурылі дамбу, якая аддзяляла раку Ірпінь ад Кіеўскага вадасховішча. За паўтара месяца вада з вадасховішча затапіла пойму Ірпіня на 10 кіламетраў аж да вёскі Горэнка. У экасістэмах , дэльты Дуная і Азоўскага мора насяляюць віды, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення, шкоду якім ад марскіх бітваў яшчэ толькі трэба будзе ацаніць.

Прыток Дона Северскі Данец, які служыць крыніцай вады практычна для ўсяго Данбаса, яшчэ ў 2018 годзе быў у крытычным стане, узровень утрымання ў вадзе цяжкіх металаў і  у сем разоў перавышаў дапушчальны. У 2022 годзе прамыя трапленні бомбаў разбурылі Папаснянскі і Паўднёваданбаскі вадаводы, канал «Северскі-Данец — Данбас», Данецкую фільтравальную станцыю неаднаразова прыйшлося спыняць з-за перабояў з электрычнасцю. З-за разрыву трубаправодаў у Северскі Данец трапляюць неачышчаных каналізацыйныя сцёкі. У выніку баёў водная інфраструктура, якая абслугоўвала 4 млн чалавек, апынулася знішчана, людзі вымушаныя карыстацца забруджанай вадой. Эфекты ад яе ўжывання часта выяўляюцца не адразу — у некаторых выпадках на працягу тыдня адбываецца атручэнне ўнутраных органаў і цяжкія паражэнні печані. , якія паступаюць у Северскі Данец, цячэннем пераносяцца ў Расію і забруджваюць яе глебы і падземныя воды.

 Прыродаахоўныя тэрыторыі 
справа|міні|250пкс|Тэрыторыі прыродна-запаведнага фонду Украіны, якія трапілі ў зону баявых дзеянняў на пачатак красавіка 2022
Запаведнікі Украіны ўваходзяць у агульнаеўрапейскую  прыродаахоўных тэрыторый, якія аб’ядноўваюць унікальныя месцапражыванні рэдкіх відаў флоры і фауны. Па папярэдніх падліках, па стане на 1 сакавіка 2022 года ў зону ваеннай акупацыі і баявых дзеянняў патрапілі тэрыторыі 900 аб’ектаў  агульнай плошчай  (1,24 млн га), што складае каля траціны плошчы прыродна-запаведнага фонду Украіны. Паводле ацэнкі , у зоне ваенных дзеянняў апынуліся 44 % найбольш каштоўных прыродаахоўных тэрыторый Украіны. Выпадкі прамога ўрону унікальным прыродным аб’ектам рэгіструюць на працягу ўсёй вайны: на запаведных землях расійскія войскі капалі траншэі, ладзілі фартыфікацыйныя збудаванні, закладвалі і падрывалі міны. У нацыянальным парку  танкі ішлі па лугах, знішчаючы чырванакніжны першацвет , над аднаўленнем якога мясцовыя эколагі працавалі 16 гадоў. З-за баёў ля Херсона, у  ўзніклі пажары такога маштабу, што іх было відаць з космасу. Нацыянальны парк , размешчаны блізу Марыупаля, з’яўляецца месцам гнездавання многіх унікальных відаў птушак — у тым ліку  і . З-за баёў пажары ў запаведных лясах Кінбурнскай касы доўжыліся больш за тыдзень, нанёсшы непапраўныя страты мясцовай экасістэме. Джарылгацкі нацыянальны прыродны парк, дзе растуць унікальныя эндэмічныя травы і водзяцца дзікі, лісы і алені, стаў зонай актыўных баёў, яго прыморская паласа даўжынёй 56 км замініравана  і . Вайна прымусіла значную частку супрацоўнікаў прыродааховы спыніць сваю працу, падарваўшы вынікі шматлікіх шматгадовых міжнародных праектаў аднаўлення і захавання біяразнастайнасці.

 Жывёлы 
На тэрыторыі Украіны насяляюць звыш 70 тысяч відаў  і , якія складаюць 35 % біяразнастайнасці Еўропы. Ваенныя дзеянні наносяць прамы ўрон папуляцыям жывёл, як тым, што жывуць на Украіне, так і мігруючым праз яе. Дзікія жывёлы гінуць ад абстрэлаў і асколачных раненняў.  і шумавое забруджванне і вібрацыі распужваюць звяроў, прымушаюць птушак пакідаць месцы гнездавання, руйнуюць кармавую базу. Пры фарсіраванні рэк ад ваеннай тэхнікі трапляюць у ваду гаручыя і змазачныя матэрыялы, якія атручваюць ваду і забіваюць . Ад зніжэння іх колькасці становіцца менш земнаводных, напрыклад, жаб, якімі харчуюцца чаплі і буслы. Дадатковы ўрон фаўне нанесла і тое, што баі пачаліся вясной, у перыяд размнажэння большасці відаў.

У 2014 годзе пры анексіі Крыма расійскія войскі выкарыстоўвалі запаведныя землі  для высадкі, з-за чаго ў момант было знішчана гнездзішча чырванакніжнага . З-за бамбёжак, якія распужваюць пералётных птушак, замест 1500 , штогод мігруючых праз касу, у 2022 годзе арнітолагі налічылі толькі 300 асобін. Толькі за першыя тры месяцы вайны на  было скінута 200 бомбаў. Апошнія 30 гадоў эколагі і актывісты вялі ў мясцовым запаведніку праект па падтрыманні правільнага водаабмену паміж прыбярэжнымі лагунамі і морам: кожную вясну яны пракладвалі неглыбокія каналы, па якіх мільёны асобін рыбінага маладняку выходзілі ў моры з нерасцільняў. Раней гэтыя каналы ўзнікалі натуральным чынам, але інтэнсіўны водазабор для сельскай гаспадаркі знясіліў рэкі, якія іх сілкавалі. З-за вайны эколагі былі вымушаныя спыніць працу. Без гэтых каналаў рыба не выйдзе ў моры, пяцітысячная папуляцыя чапляў апынецца пазбаўленай кармавой базы.
250px|міні|Трытоны, якія загінулі з прычыны падрыву Кахоўскай ГЭС
Аднымі з самых пацярпелых ад вайны буйных відаў сталі дэльфіны. На ўзбярэжжах Украіны, Турцыя, Румынія і Балгарыя былі выяўленыя сотні загінулых асобін розных відаў гэтых жывёл. На думку навукоўцаў, яны гінулі ад  і дэзарыентацыі, выкліканай падвышанай ваеннай актыўнасцю ў Чорным моры, а таксама ад атручвання цяжкімі металамі, якія трапляюць у ваду ад разрыву снарадаў. На целах некаторых асобін былі выяўленыя механічныя раны і апёкі. Кіраўнік даследчага аддзела Нацыянальнага парку «» Іван Русеў ацэньвае колькасць загінулых дэльфінаў у некалькі тысяч.

Значны ўрон папуляцыям дзікіх жывёл, у тым ліку занесеных у Чырвоную кнігу Украіны, нанесла . Так, у сярэдзіне чэрвеня 2023 года работнікі нацыянальнага парку «» на поўдні Адэскай вобласці знайшлі на беразе мора 149 загінулых трытонаў, вынесеных дняпроўскімі водамі. Сярод іншых страт быў затоплены адзіны ва Украіне дзяржаўны завод асятровых рыб «Вытворча-эксперыментальны Дняпроўскі асятровы рыбаводны завод імя акадэміка С. Т. Арцюшчыка», які працуе з 1984 года.

Вайна наносіць страты хатнім і сельскагаспадарчым жывёлам. Ва Украіне на пачатак 2022 года было каля 3,5 млн галоў буйной і дробнай рагатай жывёлы, 5,7 млн свіней і 212 млн асобін хатняй птушкі. Гэтых жывёл вельмі цяжка рэлакаваць, яны часта застаюцца кінутыя ўладальнікамі і ўразлівыя перад абстрэламі. Хатніх катоў і сабак гаспадары часцей бяруць з сабой у эвакуацыю, аднак большасць пакінута ў зоне ваенных дзеянняў тэрыторыях без ежы і догляду. З-за баёў многія супрацоўнікі заапаркаў і прытулкаў вымушаныя былі бегчы, без іх падапечныя звяры паміраюць ад холаду і голаду. На пакінутых людзьмі тэрыторыях часам назіраецца адваротны антрапагенны эфект вяртання дзікай прыроды. Так, у Данецкім рэгіёне з 2014 года ўдвая павялічылася папуляцыя ваўкоў, значна вырасла колькасць лісіц і дзікіх сабак. У гэтага ёсць негатыўныя наступствы — пералічаныя жывёлы з’яўляюцца разносчыкамі чумы, воплескі якой цяпер фіксуюцца ў людзей.

 Ускоснае ўздзеянне на навакольнае асяроддзе 
Пасля пачатку вайны замежныя фонды і арганізацыі спынілі супрацоўніцтва з Расіяй па большасці экалагічных праектаў, былі спыненыя Арктычныя праграмы па даследаванні эфектаў глабальнага змянення клімату. Ва Украіне перапынілася мноства праграм аднаўлення біяразнастайнасці. Лясныя пажары, якія бушавалі ў Еўропе, Турцыі і Сібіры ў 2021 годзе, тушылі ў асноўным з дапамогай расійскіх ваенных верталётаў. З-за вайны і санкцый тэхнікі для барацьбы з агнём будзе не хапаць, у спалучэнні з беспрэцэдэнтнай спякотай гэта прывядзе да яшчэ большага маштабу пажараў.

 Энергетычны паварот 
Вайна Расіі з Украінай можа стаць стымулам для Еўропы паскорыць  на аднаўляльныя, экалагічна чыстыя крыніцы энергіі. У сакавіку 2022 года Еўропа штодня плаціла Расіі блізу 640 млн еўраў за нафту і газ, даходы ад экспарту вуглевадародаў складалі 40 % бюджэту краіны.

Генеральны сакратар Арганізацыі Аб’яднаных Нацый Антоніу Гутэрыш заявіў, што «замест таго, каб націскаць на тармазы дэкарбанізацыі сусветнай эканомікі, цяпер самы час націснуць на педаль газу ў напрамку будучай аднаўляльнай энергетыкі.». З ім згодныя многія эксперты — паводле іх ацэнак, пераход на экалагічныя крыніцы ў канчатковым рахунку магчымы за больш сціснутыя тэрміны і з меншымі інвестыцыямі, чым напрыклад будаўніцтва новых газаправодаў і тэрміналаў. Паводле ацэнкі Greenpeace, Германія зможа цалкам перайсці на электрычнасць з аднаўляльных крыніц да 2035 года.

Многія эксперты, аднак, настроены скептычна і ўпэўненыя, што пачатая ва Украіне вайна немінуча прывядзе да павышэння агульнасусветнай тэмпературы і таму, што ўсе пастаўленыя краінамі Вялікай дваццаткі экалагічныя мэты застануцца не дасягнутымі. Шкодныя выкіды ў атмасферу могуць павялічыцца, калі палітычныя лідэры вырашаць замяніць расійскі імпарт выкапнёвага паліва пастаўкамі з іншых краін і кампенсаваць недахоп павелічэннем долі вугалю. Пошук новых пастаўшчыкоў нафты і газу, новыя лагістычныя ланцужкі і будаўніцтва інфраструктуры як сродак у кароткатэрміновай перспектыве замяніць расійскія вуглевадароды, падарвуць шматгадовыя экалагічныя намаганні.

 Сельская гаспадарка 
У лістападзе 2022 года на поўдні Расіі зафіксавана гібель тысячы жывёл і птушак ад атручвання ядахімікатамі на палях. Аказалася, што аграрыі перайшлі на забароненыя тэхналогіі і рэчывы. Улады адкрыта даюць зразумець, што не маюць намеру іх за гэта сур’ёзна караць.

 Экалагічнае заканадаўства 
Пасля пачатку ваенных дзеянняў ва Украіне ў расійскае заканадаўства былі ўнесены шматлікія папраўкі і законы, якія патэнцыйна нясуць шкоду навакольнаму асяроддзю. Так, было дазволена будаўніцтва інфраструктурных аб’ектаў (трубаправодаў, станцый і інш.) на асабліва ахоўных прыродных тэрыторыях, былі павышаны дапушчальныя нормы эмісіі выхлапных газаў, расійскім вытворцам аўтамабіляў дазволена было выпускаць мадэлі без адпаведнасці еўрапейскім стандартам, экалагічную экспертызу бізнес-праектаў адмянілі на два гады, на такі ж тэрмін была адсунута рэалізацыя дзяржпраграмы «Чыстае Паветра».

 Аднаўленне 
Эксперты адзначаюць, што да поўнага спынення ваенных дзеянняў немагчыма казаць аб пачатку работ па аднаўленні шкоды, нанесенай навакольнаму асяроддзю. На гэтым этапе важная фіксацыя ўсіх эпізодаў ўплыву вайны на прыроду, каб сфармаваць карту будучых работ.

Ачыстка зямель ад забруджвання выбуховымі рэчывамі з’яўляецца вельмі складанай задачай, паколькі працэсы распаду і распаўсюджвання таксічных рэчываў у глебе адрозніваюцца ў залежнасці ад яе складу, сінтэтычнай актыўнасці мікраарганізмаў, мясцовай тэмпературы і т. п.

Урад Украіны называе «экацыдам» ваенныя злачынствы расійскай арміі, якія наносяць непапраўную шкоду прыродзе. Адпаведнае паняцце было ўнесена ў Крымінальны кодэкс краіны. Украіна заяўляе, што плануе заручыцца падтрымкай сусветнай супольнасці і фінансаваць работы па аднаўленні навакольнага асяроддзя з замарожаных актываў Расіі.

 Заўвагі 

 Крыніцы 

 Літаратура 









Катэгорыя:Экалогія ва Украіне
Катэгорыя:Уварванне Расіі ва Украіну (2022)