Каза-манюка

«Каза-манюка»Старжинская Н. С., Дубинина Д. Н. Обучение детей второму языку в условиях близкородственного двуязычия  // Вторая международная конференция «Многоязычие и межкультурная коммуникация: Вызовы XXI века» — С. 245, «Каза Дарота»БЭ т. 7, с. 429Каза Дарота, «Каза лупленая»Каза лупленая (Тулупов Н. В. Страшная коза — : Гос. издат, 1920 — 32 с.; ) — сюжэт рускай, украінскай і беларускай народных казак.

 Гісторыя 
250px|міні|Ілюстрацыя 
Казка адносіцца да так званых казак пра жывёл. Другая частка казкі падобная на сюжэт казкі «Зайчыкава хатка»; адрозненне складае замена лісы персанажам каза. Рускіх варыянтаў — 30, украінскіх — 27, беларускіх — 9. Казкі пра Казу-манюку распаўсюджаныя і па ўсёй Еўропе. У італьянскіх, партугальскіх і французскіх варыянтах каза часам забівае гаспадара Когда звери говорили: Триста семьдесят пять мифов, сказок, басен, анекдотов, легенд и преданий о животных — М: Восточная литература, 2004 — С. 499—500.

У  улічана пад нумарам 212 «Каза луплена»: Бацька пасылае сваіх сыноў (дачок) па чарзе пасвіць казу; каза ўвесь час кажа, што не насыцілася; бацька злуецца і праганяе сыноў з хаты, але калі сам пераконваецца, што каза падманвае, спрабуе яе зарэзаць; каза лупленая ўцякае ў лес, адымае дом у зайца; розныя жывёлы дапамагаюць яму, але выгнаць казу не могуць; выганяе казу певень (пчала, рак)Сюжет № 212  // Русский фольклор XXXIII Материалы и исследования  — СПб.: Наука, 2008 — С. 10.

Існуюць варыянты казкі ў апрацоўцы А. Талстогатом 1 «Русских сказок» Толстого, 1940; перепечатка — «Русские народные сказки. Под ред. и в обработке А. Толстого», 1941, том 1, А. Нячаева, В. КапіцыКоза-дереза : [рус. нар. сказка в обраб. О. Капицы (в сокр.) : для дошк. возраста / худож. А. Савченко]. — М.: Астрель; Кызыл; АСТ, 2005, . У 1939 годзе польская пісьменніца  стварыла казку «», якую ў 2016 годзе пераклаў на беларускую мову пад назвай «Казуха Ілгуха» Алег Грушэцкі.

 Этымалогія і значэнне 
250px|міні|Ілюстрацыя з украінскага выдання 1922 года.
Дзераза. М. Прышвін лічыў, што словазлучэнне «каза-дереза» першапачаткова гучала «коза — дери глаза» (пар. «прадраць вочы»), якое азначае «паглядзець уважліва»Пришвин М. Кладовая солнца. Лучшие рассказы о живой природе с вопросами и ответами для почемучек — М. АСТ. 2016—190 с. — ISBN 978-5-17-093436-2. На думку  ўкраінскае слова дереза азначае «задзірака, капрызная»Словарь малорусского наречия, составленный А. Афанасьевым-Чужбинским. — Санкт-Петербург: Второе отд. Имп. Акад. наук, 1855 — Тетрадь 1 : [А — зять]. Паводле  «дереза» — сеючая разлад.

Луплена. «Каза рухлена, палова боку луплена». «Луплена» — якую лупілі (білі, калацілі). Слова «лупіць» паходзіць ад лупа або лупъ — «скура, шкура».

Рухлена. Якая бурыць.

Борза. Слова «борзая» ў старажытнарускай мове азначала — «хуткая».

Манюка. ПадманшчыцаМанюка.

 Сюжэт 
250px|міні|Ілюстрацыя з расійскага выдання 1901 года.
Жыла-была каза-манюка. Захацела яна пайсці травы пашчыпаць, узяла ды і выгнала зайчыка з дому. Прыйшоў яму на дапамогу воўк, ды толькі не змог зладзіць з казой. Затым вырашыў дапамагчы зайчыку мядзведзь, ды і яго каза не спалохалася. Праходзіў міма пеўнік (пчала, рак) і дапамог зайчыку выгнаць казу-манюку. І сталі яны дружна жыць ды пажываць.

Характэрнай асаблівасцю ўсходнеславянскіх варыянтаў сюжэту з’яўляюцца стылістычныя формулы, якімі каза дае сама сабе характарыстыку: «Я — каза рухлена, палова боку луплена…», «Ляцела праз масток, схапіла кляновы лісток».

У зносцы Афанасьева да слоў казы, якая адказвае зайчыку на пытанне « Хто там?», падаецца, што ў Варонежскай губерні гэты адказ гучыць: «Я — коза рьяная, за́ боки драная; сколю тебя рогами, стопчу тебя ногами!», а ва Украіне: «Я — коза-дереза, пивбока луплена, за копу куплена. Тупу-тупу ногами, сколю тебя рогами, лапками загребу, хвостиком замету — бррру!»Бараг Л. Г., Новиков Н. В. Примечания  // Народные русские сказки А. Н. Афанасьева: В 3 т. — М.: Наука, 1984—1985. — (Лит. памятники). — Т. 1. — 1984. — С. 375—507..

 У культуры 

 У тэатры 
Мікалай Лысенка ў 1888 годзеТрадиции и инновации в современном культурно-образовательном пространстве: материалы VIII Международной научно-практической конференции (г. Москва, 19 апреля 2017 г.) напісаў дзіцячую оперу «Каза-дзераза» па матывах народнай казкі на лібрэта Дніпровай Чайкі. Яна стала своеасаблівым падарункам Мікалая Лысенкі сваім дзецям.

 У кінематографе 
У 1985 годзе па казцы быў зняты савецкі мультфільм «». У 1995 годзе ва Украіне зняты маляваны мультфільм «».

У 2012 годзе ў Польшчы быў зняты аднайменны мультфільм па творы  «»Каза-манюка.

 У філатэліі 
250px|міні|Паштовая марка Украіны
Пошта Украіны ў 2003 годзе выпусціла марку з выявай Казы-дзеразы.

 У графіцы 
Сярод вядомых мастакоў, якія стваралі ілюстрацыі да гэтай казкі, можна згадаць Алену ЛосьКаза-манюка, Гары Якубеню, Сяргея Волкава, , Віктара Таўбера, Кузьму Пятрова-Водкіна, Коза Дереза, Мікалая Качаргіна, Коза-дереза, Барыса ПраказаваКоза-дереза : Рус. нар. сказка : Для детей / Ил. С.М.Проказовой, Б.Б.Проказова. — Смоленск : Фирма "Русич", 1997. — [16] с. — Изд. при участии ТОО "Харвест" (Минск). — 26000 экз. — Б.ц. і іншых.

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Сюжет № 212. «Коза луплена» // Сравнительный указатель сюжетов. Восточнославянская сказка
 Коза луплена (22 варианта) // Стекольникова Н. В. «Колобок», «Теремок» и другие. Кумулятивные сказки в их вариантах — Воронеж: Научная книга, 2008. — 400 с.
 Стекольникова Н. В. Лексические парадигмы вариантов сказки «Коза луплена» — Воронеж: Воронеж. гос. ун-т, 2007. — 19 с.
 Малороссийская сказка «Коза-дереза». — Харьков: тип. M. M. Гордона, 1881. — 19 с.

 Спасылкі 

 «Коза-дереза». Украинская сказка в переводе
 Сказка о козе лупленой / Русская народная сказка // Детская электронная библиотека Дерево Сказок
 Кто такая коза-дереза?

Катэгорыя:Беларускія казкі
Катэгорыя:Украінскія казкі
Катэгорыя:Рускія казкі