Каталін Карыко

Каталін Карыко (; ) — амерыканская біяхімік венгерскага паходжання, якая спецыялізуецца на РНК- апасродкаваных механізмах. Яе даследаванні заключаліся ў распрацоўцы in vitro мРНК, якая транскрыбуецца, для бялковай тэрапіі. Лаўрэат Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2023 года разам з Дру Вайсманам за «адкрыцці, якія тычацца мадыфікацый нуклеазідных асноў, якія дазволілі распрацаваць эфектыўныя мРНК-вакцыны супраць COVID-19». Яна была сузаснавальнікам і генеральным дырэктарам RNARx з 2006 па 2013 год. З 2013 года была звязана з BioNTech RNA Pharmaceuticals, спачатку ў якасці віцэ-прэзідэнта, а ў 2019 годзе была павышана да старэйшага віцэ-прэзідэнта. Яна таксама з’яўляецца ад’юнкт-прафесарам Пенсільванскага ўніверсітэта.

Праца Карыко ўключае навуковыя даследаванні РНК-апасродкаванай актывацыі імуннай сістэмы, вынікам чаго стала сумеснае адкрыццё з амерыканскім імунолагам Дру Вайсманам нуклеазідных мадыфікацый, якія душаць імунагеннасць РНК. Гэтыя даследаванні разглядаюцца як дадатковы ўклад у тэрапеўтычнае выкарыстанне мРНК. Разам з Вайсманам яна валодае патэнтамі ЗША на прымяненне неімунагеннай РНК, мадыфікаванай нуклеазідамі. Гэтая тэхналогія была ліцэнзавана BioNTech і Moderna для распрацоўкі сваіх тэхналогій замены бялкоў, і таксама выкарыстоўвалася для іх вакцын супраць COVID-19. Яна і Вайсман атрымалі мноства ўзнагарод, у тым ліку прэстыжную прэмію Ласкера-Дэбейкі за клінічныя медыцынскія даследаванні.

 Адукацыя і навуковая кар’ера 
Карыко вырасла ў Кішуйсалашы, Венгрыя, у маленькім доме без вадаправода, халадзільніка і тэлевізара. Яе бацька быў мясніком, а маці — бухгалтарам. У сярэдняй школе яна атрымала поспех у натуральна-навуковых дысцыплінах, скончыла Рэфармацкую гімназію імя Морыца Жыгманда (Móricz Zsigmond Református Gimnázium).

Пасля атрымання доктарскай ступені ў Сегедскім універсітэце працягнула свае даследаванні і паступіла ў постдактарантуру ў Інстытуце біяхіміі цэнтра біялагічных даследаванняў Венгрыі. У 1985 годзе лабараторыя пазбавілася фінансавання, і яна з’ехала з Венгрыі ў ЗША з мужам і двухгадовай дачкой. Яны кантрабандай правезлі 900 фунтаў стэрлінгаў, атрыманых на чорным рынку ў абмен на выручку ад продажу аўтамабіля, у плюшавым мішцы дачкі.

У перыяд з 1985 па 1988 год, працуючы постдокам ва ўніверсітэце Тжмпл у Філадэльфіі і Універсітэце медыцынскіх навук ў Бетэсдэ ў штаце Мэрыленд, (1988—1989) Карыко ўдзельнічала ў клінічным выпрабаванні, у якім пацыентаў са СНІДам, гематалагічнымі захворваннямі і з сіндромам хранічнай стомленасці лячылі з дапамогай двухланцужковай РНК (длРНК). У той час гэта лічылася наватарскім даследаваннем, паколькі малекулярны механізм індукцыі інтэрферону длРНК не быў вядомы, хоць супрацьвірусныя і супрацьпухлінныя эфекты інтэрферону былі добра задакументаваныя.

У 1989 годзе яна была нанята Пенсільванскім універсітэтам і працавала з кардыёлагам Эліётам Барнатанам над інфармацыйнай РНК. У 1990 годзе, будучы ад’юнкт-прафесарам Медычнай школы Перэльмана пры Пенсільванскім універсітэце, Карыко падала сваю першую заяўку на грант, у якой прапанавала стварыць генную тэрапію на аснове мРНК. З тых часоў тэрапія на аснове мРНК з’яўляецца асноўнай даследчай цікавасцю Карыко. Яна збіралася стаць прафесарам, але адмова ў падаванні гранта прывяла да паніжэння яе на пасадзе ўніверсітэтам ў 1995 годзе. У 1997 годзе пазнаёмілася з Дру Вайсманам, прафесарам імуналогіі Пенсільванскага ўніверсітэта. Яе настойлівасць у дасягненні мэты была выключная ў параўнанні з тымі нормамі даследчай працы, якія пануюць у акадэмічных установах.

Ключавое адкрыццё Карыко прыйшло пасля таго, як яна засяродзілася на тым, чаму транспартная РНК, якая выкарыстоўваецца ў якасці кантролю ў эксперыменце, не выклікала тую ж імунную рэакцыю, што і матрычная РНК. У серыі артыкулаў, пачынаючы з 2005 года, Карыко і Вайсман апісалі, як спецыфічныя мадыфікацыі нуклеазідаў у мРНК прыводзяць да зніжэння імуннага адказу. Яны заснавалі невялікую кампанію і ў 2006 і 2013 гадах атрымалі патэнты на выкарыстанне некалькіх мадыфікаваных нуклеазідаў для зніжэння супрацьвіруснага імуннага адказу на мРНК. Неўзабаве пасля гэтага ўніверсітэт прадаў ліцэнзію на інтэлектуальную ўласнасць Гэры Далю, кіраўніку кампаніі-пастаўшчыка лабараторных паслуг, якая ў канчатковым выніку стала Cellscript. Праз некалькі тыдняў Flagship Pioneering, венчурная кампанія, якая падтрымлівае Moderna, звязалася з ёй, каб атрымаць ліцэнзію на патэнт. Карыко сказала: «У нас гэтага няма». У пачатку 2013 года Карыко даведалася пра пагадненне Moderna на 240 мільёнаў долараў з AstraZeneca па распрацоўцы мРНК VEGF. Карыко зразумела, што ў яе не будзе магчымасці прымяніць свой досвед з мРНК ва ўніверсітэце Пенсільваніі, таму яна заняла пасаду віцэ-прэзідэнта BioNTech RNA Pharmaceuticals (а пасля стала старэйшым віцэ-прэзідэнтам у 2019 годзе).

Яе даследаванні і спецыялізацыя ўключаюць генную тэрапію на аснове інфармацыйнай РНК, РНК-індукаваныя імунныя рэакцыі, малекулярныя асновы ішэмічнай талерантнасці і лячэнне ішэміі мозгу.

 Асабістае жыццё 
Карыко замужам за Бела Франсія. Яны бацькі двухразовай алімпійскай чэмпіёнкі па веславанні С’юзан Франсія. Іх унук, Алексендэр Беэр Амос, нарадзіўся ў ЗША ў лютым 2021 года ў іх дачкі і зяця, архітэктара Раяна Амоса. Карыко прысутнічала пры нараджэнні свайго ўнука.

Перасяліўшыся з Кішуйсалаша і Сегеда ў Філадэльфію ў Злучаных Штатах Амерыкі, Карыко і яе муж не адмовіліся ад венгерскага грамадзянства. Паколькі Бела Франсія не паехаў у штаб-кватэру BioNTech у Майнцы ў 2013 годзе, Каталін Карыко з 2013 года курсіруе паміж Еўропай і Амерыкай. Яна таксама часта бывае ў Венгрыі.

 Прэміі і ўзнагароды 
 2020 — Прэмія Розенсціла
 2021 — Прэмія імя Сечэньі
 2021 — Медаль Вільгельма Экснера
 2021 — Прэмія прынцэсы астурыйскай
 2021 — BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award
 2022 — Медаль Джэсі Стывенсан-Каваленка
 2022 — Прэмія Ласкера-Дэбейкі за клінічныя медыцынскія даследаванні
 2022 — Прэмія за прарыў у галіне медыцыны
 2022 — Прэмія Паўля Эрліха і Людвіга Дармштэдтэра
 2022 — 
 2022 — Прэмія L’oréal — ЮНЕСКА «для жанчын у навуцы»
 2022 — 
 2022 — Медаль Бенджаміна Франкліна
 2022 — Медаль Гельмгольца
 2022 — 
 2023 — Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне

 Зноскі 

Катэгорыя:Ганаровыя дактары Ельскага ўніверсітэта
Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Венгрыі
Катэгорыя:Біяхімікі ЗША
Катэгорыя:Члены Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук
Катэгорыя:Члены Амерыканскай асацыяцыі садзейнічання развіццю навукі
Катэгорыя:Выкладчыкі Пенсільванскага ўніверсітэта