Іранскі рыял

Рыял () — грашовая адзінка Персіі з 1798 па 1825 год і Ірана з 1932 года.

1 рыял роўны 100 дынарам, але з-за нізкага курсу рыяла дынары практычна не выкарыстоўваюцца ў разліках.

У цяперашні час маюць хаджэнне манеты вартасцю 50, 100, 250, 500, 1000, 2000 і 5000 рыялаў; банкноты наміналам 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10 000, 20 000, 50 000, 100 000 рыялаў. Цэнтральны банк выпускае таксама чэкі на прад’яўніка ў 500 000, 1 000 000 і 2 000 000 рыялаў, фармальна якія не з’яўляюцца банкнотамі.

Да грашовай рэформы 1932 года валютай Ірана быў туман (1 туман = 10 кран, 1 кран = 1000 дынараў). Назва «туман» выкарыстоўваецца як неафіцыйная Падліковая адзінка для абазначэння сумы ў 10 рыялаў.

 Гісторыя 
Рыял упершыню стаў вытворнай грашовай адзінкай Ірана (у той час Персіі) у 1798 годзе. рыялы былі ўведзеныя як манеты наміналам у 1250 дынараў (разменнай адзінкі) або 1/8 тумана (асноўнай адзінкі). У 1825 годзе рыял перастаў выпускацца і да 1932 года валютай Ірана быў персідскі туман.

31 ліпеня 2019 года Урад Ірана пагадзіўся з прапановай цэнтральнага банка аб правядзенні грашовай рэформы і ўвядзенні замест рыяла новай грашовай адзінкі — тумана, роўнага 10 000 рыялам. Рашэнне аб правядзенні рэформы ўступіць у сілу пасля ўзгаднення яго парламентам ІранаИранское правительство одобрило начало денежной реформы  // Бонистика Клуб.

4 мая 2020 года Парламент Ірана зацвердзіў законапраект аб перайменаванні і дэнамінацыі нацыянальнай грашовай адзінкі. Згодна з гэтым дакументам, новая валюта, якая ўводзіцца ў абарачэнне на тэрыторыі дзяржавы, будзе называцца туман. Пры абмене аднаму туману будуць адпавядаць 10 тысяч рыялаў.

 Этапы грашовага звароту рыяла 
У 1932 годзе «Банк Мелі Іран» упершыню надрукаваў банкноты наміналам 5, 10, 20, 50, 100 і 500 рыялаў. Банкноты наміналам 1000 рыялаў былі ўведзеныя ў абарачэнне ў 1935 годзе. Затым урад Ірана выпусціў у 1951 годзе банкноту наміналам 200 рыялаў, а ў наступным годзе банкноты наміналам 5000 і 10 000 рыялаў.

Цэнтральны Банк Ірана праз нейкі час спыніў выпуск некаторых банкнот: так, у 1940 годзе выйшлі з абарачэння банкноты наміналам 5, а ў 1960 — 10 рыялаў. У 1993 Цэнтральны банк абвясціў рыял цалкам канверсоўным. За апошнія два дзесяцігоддзі курс рыяла меў тэндэнцыю да пастаяннага зніжэння.

 1932—1943 
Першы шах дынастыя Пехлеві Рэза Пехлеві адлюстроўваўся на адным баку ўсіх выпускаў грашовых знакаў Ірана ўсіх вартасцяў, з 1928 (на туманах) па 1943 (на рыялах).

 Серыя 1932 года 
Серыя 1932 годаМалюнакНаміналПамер(мм)Асноўныя колерыАпісаннеАверсРэверсАверсРэверс130x130пкс130x130пкс5 рыялаў130×67ЗялёныРэза ПехлевіНамінал, Леў і сонца136x136пкс136x136пкс10 рыялаў136×69Карычневы142x142пкс142x142пкс20 рыялаў142×71Пурпурны142x142пкс142x142пкс50 рыялаўЗялёныРэза Пехлеві і палац Саадабад142x142пкс142x142пкс100 рыялаўШэрыРэза Пехлеві і Персепаліс142x142пкс142x142пкс500 рыялаўСініРэза Пехлеві і гара Дэмавенд

 Серыя 1937 года 
Серыя 1937 годаМалюнакНаміналПамер(мм)Асноўныя колерыАпісаннеАверсРэверсАверсРэверс130x130пкс130x130пкс5 рыялаў130×67ЗялёныРэза ПехлевіНаміналЛеў і сонца136x136пкс136x136пкс10 рыялаў136×69Карычневы142x142пкс142x142пкс20 рыялаў142×71Чырвоны142x142пкс142x142пкс50 рыялаўЦёмна-зялёныРэза Пехлеві і палац Саадабад142x142пкс142x142пкс100 рыялаўШэрыРэза Пехлеві і Персепаліс142x142пкс142x142пкс500 рыялаўЦёмна-сініРэза Пехлеві і гара Дэмавенд148x148пкс148x148пкс1000 рыялаў148×73ЗялёныРэза Пехлеві і Кір IIЛеў і сонцаКір II

 Серыя 1942 года 
Серыя 1942 годаМалюнакНаміналПамер(мм)Асноўныя колерыАпісаннеАверсРэверсАверсРэверс130x130пкс130x130пкс5 рыялаў130×67ЧырвоныРэза Пехлевіграбніца прарока Данііла136x136пкс136x136пкс10 рыялаў136×69Фіялетавыгара Дэмавенд142x142пкс142x142пкс20 рыялаў142×71АранжавыРэза Пехлеві і ПерсепалісЧыгунка ў гарах142x142пкс142x142пкс50 рыялаўЗялёныРэза Пехлеві і гара ДэмавендПерсепалісЛеў і сонца142x142пкс142x142пкс100 рыялаўЧырвоныРэза Пехлеві і палац СаадабадПараход і паруснік142x142пкс142x142пкс500 рыялаўЦёмна-сініРэза ПехлевіМаўзалей Кіра148x148пкс148x148пкс1,000 рыялаў148×73ШэрыЗялёныСвітанак над гарой Дэмавенд

 1944 — пачатак 1979 
Другі шах дынастыі Пехлеві Махамед Рэза Пехлеві, шах з 1941 па 1979 год, быў намаляваны на адным баку ўсіх грашовых знакаў Ірана ўсіх выпускаў, пачынаючы з выпуску 1944 года. Яго партрэты на грошах спачатку сталелі, затым старэлі разам з ім.

 Серыя 1944 года 
Серыя 1944 годаМалюнакНаміналПамер(мм)Асноўныя колерыАпісаннеАверсРэверсАверсРэверс130x130пкс130x130пкс5 рыялаў130×67ЧырвоныМахамед Рэза ПехлевіГрабніца прарока Данііла136x136пкс136x136пкс10 рыялаў136×69Фіялетавыгара Дэмавенд142x142пкс142x142пкс20 рыялаў142×71АранжавыМахамед Рэза Пехлеві і ПерсепалісЧыгунка ў гарах142x142пкс142x142пкс50 рыялаўЗялёныМахамед Рэза ПехлевіГрабніца Кіра142x142пкс142x142пкс100 рыялаўКарычневыМахамед Рэза Пехлевіпалац СаадабадПараход і ветразнае судна142x142пкс142x142пкс100 рыялаўФіялетавыМахамед Рэза ПехлевіСтары мост у Дызфуле142x142пкс142x142пкс500 рыялаўЦёмна-сініПалац у Персепаліс148x148пкс148x148пкс1000 рыялаў148×73ЗялёныГара Дэмавенд

 Серыя 1949—1951 гадоў 
Серыя 1949—1951МалюнакНаміналПамер(мм)Асноўныя колерыАпісаннеАверсРэверсАверсРэверс130x130пкс130x130пкс10 рыялаў130×67СініМахамед Рэза ПехлевіКрылаты цмок з Так-е Бостан136x136пкс136x136пкс20 рыялаў136×69Чырвона-карычневыЛеў і антылопа з Так-е Бостан142x142пкс142x142пкс50 рыялаў142×71ЗялёныБарэльеф з Персепаліса148x148пкс148x148пкс100 рыялаў148×73РужовыПалац Дарыя ў Персепалісе154x154пкс154x154пкс200 рыялаў154×75БлакітныЧыгуначны мост у гарах160x160пкс160x160пкс500 рыялаў160×77СініЖывапіс з палаца Чэхель-сатун166x166пкс166x166пкс1000 рыялаў166×79ВішнёвыГара Дэмавенд

Серыя 1944—1979МалюнакНаміналПамер(мм)Асноўныя колерыАпісаннеАверсРэверсАверсРэверс130x130пкс130x130пкс10 рыялаў130×67ШэрыМахамед Рэза ПехлевіІмператарская пячатка Дарыя I130x130пкс130x130пксШэрыМаўзалей Авіцэны130x130пкс130x130пксШэрыДамба Амір Кадзіб130x130пкс130x130пкс20 рыялаўЧырвоныПомнік Рэза Пехлеві130x130пкс130x130пксАранжавыДамба Амір Кадзіб130x130пкс130x130пкс50 рыялаўЗялёныМахамед Рэза Пехлеві на дэманстрацыі130x130пкс130x130пксЗялёныМаўзалей Кіра136x136пкс136x136пкс100 рыялаў136×69ПурпурныСацыяльныя паслугі136x136пкс136x136пксПурпурныМармуровы палац136x136пкс136x136пксПурпурныРэза Пехлеві і Махамед Рэза Пехлеві50-гадовы юбілей Дынастыі Пехлеві136x136пкс136x136пкс200 рыялаўСініМахамед Рэза Пехлевічыгуначны мост136x136пкс136x136пксСіне-зялёныВежа Азадзі142x142пкс142x142пкс500 рыялаў142×71Серабрысты жоўтыАртэфакты з Марліка148x148пкс148x148пкс1000 рыялаў148×73КарычневыМагіла Хафеза154x154пкс154x154пкс5000 рыялаў154×75БлакітныПалац Галестан160x160пкс160x160пкс10000 рыялаў160×77ЗялёныПалац Галестан

200x200пкс200x200пкс200x200пкс200x200пксПярэдні бок: 5 і 500 1944 годаПярэдні бок: 20 1951 года і 10 1954 года+

200x200пкс200x200пкс200x200пкс200x200пксПярэдні бок: 200 1958 і 500 1962 года500 1969 і 1000 узору 1974 года+

 Пасля Ісламскай рэвалюцыі 1979 года 
Пасля перамогі Ісламскай рэвалюцыі аятала Хамейні у 1979 годзе выявы шаха Махамеда Рэза Пехлеві, які быў намаляваны на ўсіх банкнотах Ірана, запячатвалі адным (партрэт) або двума (партрэт і вадзяны знак) крыжамі, звычайна чырвонай фарбай.

200x200пкс200x200пкс200x200пксНаддрукоўкі 1979 года на 20 узору 1974 годаНаддрукоўкі 1979 года на 100 і 5000 узору 1974 года+

190x190пкс190x190пкс200x200пкс200x200пксАдваротны бок 20 і 50 узору 1974 года: Лацьян і маўзалей КіраАдваротны бок 100 і 5000 узору 1974 года+

 «Задрукоўка» 1979/1980 года 
Затым, у 1980 годзе, малюнак іранскага шах Пехлеві на банкнотах было закрыта «мастацкім» вычварным чорным малюнкам, які паўтарае яго сілуэт.

Гэта было зроблена, паколькі ў Цэнтральным банку Ірана заставаліся вялікія запасы аддрукаваных, але не выпушчаных у абарачэнне банкнот узору 1974 года, на кожнай з якіх была выява ненавіснага новай уладзе шаха.

Былі выпушчаныя манеты наміналам 50 дынараў, 1 рыял, 2 рыяла, 5 рыялаў, 10 рыялаў, 20 рыялаў, 50 рыялаў.
170x170пкс170x170пкс170x170пкс170x170пксПярэдні бок: 200 з наддрукоўкамі 1979—1980Пярэдні бок: 500 з наддрукоўкамі 1980 года1000 1979 і 50 1980 з марка з спецгашэннем 1982+

170x170пкс170x170пкс170x170пкс170x170пкс170x170пксАдваротны бок: 200 з наддрукоўкамі 1979—80Адваротны бок: 500 і 1000 з наддрукоўкамі 1980 года1000 1979 і 50 з маркай са спецгашэннем 1982+

 Выпуск 1982 года 
Першы выпуск банкнот пасля Ісламскай рэвалюцыі. Візуальна банкноты былі падобныя з банкнотамі часоў Пехлеві, аднак выява шаха была заменена на малюнак Маўзалея Імама Рэзы. Былі выпушчаныя банкноты наміналам 100, 200, 500, 1000, 5000 і 10000 рыялаў.
Серыя 1982 годаМалюнакНаміналПамеры(мм)Асноўныя колерыАпісаннеАверсРэверсАверсРэверс142x142пкс142x142пкс100 рыялаў142×71ПурпурныМаўзалей Імама РэзыЧахарбаг Мадрэса148x148пкс148x148пкс200 рыялаў148×73Сіне-зялёныМаўзалей Авіцэны154x154пкс154x154пкс500 рыялаў154×75КарычневыКрылатыя быкі160x160пкс160x160пкс1,000 рыялаў160×77РужовыГрабніца Хафеза166x166пкс166x166пкс5,000 рыялаў166×79ПурпурныНафтаперапрацоўчы завод ў Тэгеране172x172пкс172x172пкс10,000 рыялаў172×81ЗялёныСтары будынак Парламента Ірана

 Банкноты і чэкі 1992—2017 гадоў 
У абароце знаходзяцца банкноты наміналам у 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10 000, 20 000, 50 000, 100 000 рыялаў розных гадоў выпуску і чэкі ў 500 000 і 1 000 000 рыялаў. Банкноты старога ўзору 1982—1989 гадоў выпуску з’яўляюцца плацежным сродкам і адбіраюцца з абароту па меры зносу.

На адным баку банкнот усіх выпускаў (акрамя банкнот вартасцю ў 100, 200 і 500 рыялаў і чэкаў у 500 000 і 1 000 000 рыялаў) намаляваны партрэт аяталы Хамейні. На чэках наміналам 500 000 і 1 000 000 рыялаў выканана падвойная франкіроўка (наміналы пазначаны і ў рыялах), якая сведчыць аб тым, што валютная рэформа, у выніку рэалізаваная ў 2020 годзе, была запланавана ўжо ў канцы 2000-х.
Банкноты серыі 1985—2017 гадоўМалюнакНамінал(рыялаў)Памеры (мм)Асноўныя колерыАпісаннеДата выпуску ў абарачэннеПярэдні бокАдваротны бокПярэдні бокАдваротны бок130x130пкс130x130пкс100130×67ружовы,фіялетавыпартрэт Хасана МадарыБудынак Сената ў Тэгеране1 снежня 1985136x136пкс136x136пкс200136×69зялёны,аранжавыПятнічная мячэць у ЕздзеСяляне-дэхкане30 жніўня 1982142x142пкс142x142пкс500142×71шэры,зялёныПятнічная малітваТегеранскі ўніверсітэт15 сакавіка 1989148x148пкс148x148пкс1000148×73карычневыМедрэсе ФейзіеМячэць Купал Скалы ў Іерусаліме1982148x148пксзялёны,карычневыпартрэт аяталы ХамейніМячэць Купал Скалы ў Іерусаліме24 кастрычніка 1992151x151пкс151x151пкс2000151×74фіялетавыВызваленне ХарэмшэхраКааба ў Мекке5 жніўня 1986ружовы,зялёныпартрэт аяталы ХамейніКааба ў Мекке3 лістапада 2005154x154пкс154x154пкс5000154×75чырвоныІранскія рэвалюцыянеры 1979 годаМаўзалей Фацімы Масуме1981карычневы,ружовыпартрэт аяталы Хамейні, усходні ўзорбукет кветак з птушкамі5 кастрычніка 1993карычневы,ружовыпартрэт аяталы Хамейні, усходні ўзорАмід, Сафір, глобус з пазначанай тэрыторыяй Ірана3 жніўня 2009карычневы,ружовыпартрэт аяталы Хамейні, усходні ўзорКераміка з Заболя17 чэрвеня 2013160x160пкс160x160пкс10 000160×77сініІранскія рэвалюцыянеры 1979 годаМаўзалей Імама Рэзы1981160x160пкс160x160пксзялёны,сініпартрэт аяталы Хамейні, усходні ўзорГара Дэмавенд24 кастрычніка 1992142×71зялёныпартрэт аяталы ХамейніМаўзалей Хафіза ў Шыразе12 чэрвеня 201720 000163×78сіні,зялёныпартрэт аяталы Хамейні, усходні ўзорПлошча Імама ў Ісфахане14 сакавіка 2004сіні,зялёныпартрэт аяталы Хамейні, усходні ўзорМячэць Аль-Акса ў Іерусаліме3 жніўня 2009сіні,зялёныпартрэт аяталы Хамейні, усходні ўзорАсабняк Агазадэ22 кастрычніка 201450 000166×79зялёны,жоўтыпартрэт аяталы Хамейні, усходні ўзорсімвал атама на контурнай карце Ірана11 сакавіка 2007зялёны,жоўтыпартрэт аяталы Хамейні, усходні ўзорТэгеранскі ўніверсітэт2015100 000зялёны,жоўтыпартрэт аяталы Хамейні, усходні ўзорМаўзалей Саадзі ў Шыразе21 чэрвеня 2010+

Чэкі цэнтральнага банка Ісламскай Рэспублікі ІранМалюнакНамінал(рыялаў)Памеры(мм)АсноўныяколерыАпісаннеДатавыпуску ў абарачэннеПярэдні бокАдваротны бокАсабовы бокАдваротны бок500 000160×75ружовы,фіялетавыМаўзалей Імама Рэзынадпісы на фарсі, усходні ўзор2008142×71фіялетавыМаўзалей шахіншах Ісмаіла Хатаікастрычнік 20141 000 000166×79карычневы,ружовыТачара ў Персіполенадпісы на фарсі, усходні ўзор2008блакітны2009

 Серыя 2019—2023 гадоў 
У рамках рэалізацыі валютнай рэформы 2020 года (перайменаванне нацыянальнай валюты ў туман з дэнамінацыяй у суадносінах 10000:1) з 2019 года выпускаюцца банкноты і чэкі з падвойнай франкіроўкай (і ў туманах, і ў рыялах). З мэтай падкрэслівання розніцы ў маштабах цэн у рыялах і ў туманах, новыя наміналы ў туманах вылучаныя больш яркім шрыфтам, а нулі, «адкідаюцца» у рамках валютнай рэформы — цьмяным. У лютым 2023 года ЦБ Ірана выпусціў новую купюру наміналам 2 000 000 рыялаў.
Серыя 2019—2023 гадоўМалюнакНамінал (туманаў/рыялаў)Памеры (мм)Асноўныя колерыАпісаннеАверсРэверс 1/10 000166 × 79АліўкавыРухала ХамейніМаўзалей Авіцэны ў Хамадане 2/20 000СініМаўзалей паэтаў ў Тэбрыз5/50 000ФіялетавыГрабніца Хазефа10/100 000ЗялёныМаўзалей Саадзі ў Шыразе

Чэкі цэнтральнага банка Ісламскай Рэспублікі ІранМалюнакНамінал(туманаў/рыялаў)Памеры(мм)АсноўныколерАпісаннеДатавыпуску ў абарачэннеПярэдні бокАдваротны бокПярэдні бокАдваротны бок50/500 000156×71персікавыМаўзалей Імама РэзыГара Дэмавендстудзень 2019100/1 000 000160×75блакітныТачара ў ПерсепалісеПаўднёвы Парс2020100/1 000 000160×75блакітныТачара ў ПерсепалісеМаўзалей Фацімы Масумелюты 2023200/2 000 000160 х 75Светла-блакітны, зялёны і жоўтыплаціна ГЭС Карун-3каліграфічны тэкст, Ісламскі дызайн кветкілюты 2023+

 Даціроўка 

 Банкноты 
У цяперашні час маюць хаджэнне манеты вартасцю 50, 100, 250, 500, 1000, 2000 і 5000 рыялаў; банкноты наміналам 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10 000, 20 000, 50 000, 100 000 рыялаў. Цэнтральны банк выпускае таксама чэкі на прад’яўніка ў 500 000, 1 000 000 і 2 000 000 рыялаў, фармальна якія не з’яўляюцца банкнотамі.

 Манеты 
На банкнотах Ісламскай Рэспублікі Іран дата выпуску адсутнічае.

Манеты Ірана шахскага перыяду датаваныя па Сонечнай Хіджры, а таксама па г.зв. «Манархічнаму сонечнаму году» (1979 год н. э. — 2538 год), з улікам несупадзення даты пачатку года.

 Інвестыцыйныя манеты 
Паралельна з рыялам у Іране маюць беспрэцэдэнтна шырокае хаджэнне інвестыцыйныя манеты. Яны маюць плавучы курс, карэлюе з бягучай каціроўкай золата; аднак на курс таксама аказваюць уплыў іншыя фактары, такія, як час продажу-пакупкі, канкрэтны тыраж і г. д. Інвестыцыйныя манеты шырока выкарыстоўваюцца як форма банкаўскіх укладаў, як падарунак, прэмія, вясельны махр і г. д.

У сакавіку 1979 залатыя манеты дынастыі Пехлеві, якія выпускаліся ў Іране да Ісламскай рэвалюцыі лютага 1979 года, былі заменены залатымі манетамі «Вясна Свабоды»(). З таго моманту было выпушчана толькі 3 залатых юбілейных манеты: да 100-годдзя з дня нараджэння аятала Хамейні — у 1999 годзе, да шыіцкага Года Імама Алі — у 2000 годзе, у азнаменаванне Года прарока Магамета — у 2007 годзе.

Катэгорыя:Валюты
Катэгорыя:Азіяцкія валюты
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі