Шантыльі (карункі)

міні|250пкс|Пульсэткі з карункамі шантыльі — калекцыя , Антверпен (дэталь)
Карункі Шантыльі — адзін з самых вядомых у свеце відаў карункаў, звычайна сустракаецца пераважна ў чорным, рэдка — у белым колеры, складаецца з тонкай сеткаватай тканіны і кветкавых арнаментаў. Шаўковыя  ручной працы, назва адпавядае гораду , Францыя. Вырабляюцца ў рэгіёне з XVIII стагоддзя. З XIX стагоддзя вырабляюцца ў французскіх гарадах  і , з 1919 года — у КалеБертяева Н. Н. Европейское машинное кружево: от первых экспериментов конца XVIII века к современному промышленному производству // [Журнал] Декоративное искусство и предметно-пространственная среда. Вестник Московской государственной художественно-промышленной академии имени С. Г. Строганова. — 2019. — № 2—2. — С. 124—134. — C. 132., а таксама ў , Бельгія.

Дызайн карункаў шантыльі — далікатныя кветкавыя ўзоры, вышытыя тонкай шаўковай ніткай на фоне тонкай сетачкі. Рапорт узору раўнамерна паўтараецца па ўсёй шырыні палатна. У пачатку XX стагоддзя каруначніц выцесніла механічная вытворчасць карункаў, што спрыяла ператварэнню карункапляцення ў індустрыю.

Карункі шантыльі ў цяперашні час часта выкарыстоўваюць для ўпрыгожвання вясельных убораў.

Малюнкі для французскіх карункаў выконвалі вядомыя мастакі, у тым ліку Жан Берэн, , Луі Булонь і пазней Франсуа Бушэ.

 Гісторыя 
злева|міні|250px|Шаль з чорных карункаў шантыльі. 1865

 Францыя 
Пачатак пляцення карункаў у Шантыі суадносяць з XVII стагоддзем, калі пачалося развіццё цэнтраў па вытворчасці гэтага віду тканіны на поўначы Францыі. Вялікі ўплыў на развіццё карункапляцення аказаў міністр фінансаў Жан-Батыст Кальбер. З XIV стагоддзя дваране і гараджане Францыі сталі купляць карункі, паколькі «багата упрыгожаны касцюм стаў неад’емным элементам свецкага грамадства». Большая частка дарагіх карункаў, якія да XVII стагоддзя насілі выключна мужчыны на адкладных каўнерыках, абшэўках і нават каля гарлавіны чаравікаў, імпартавалася з Іспаніі і Італіі, таму з дзяржаўнай казны грошы сыходзілі ў іншыя краіны. Міністры часоў праўлення Людовіка XIII, а затым Людовіка XIV, Рышэлье, і перш за ўсё, Кальбер, сталі арганізатарамі нацыянальнай вытворчасці, стварыўшы каралеўскія карункавыя фабрыкі. Кальбер стаў ініцыятарам будаўніцтва фабрык па вытворчасці ўсіх відаў нітак, як для іголкавага, так і для каклюшачнага вырабу карункаў, якія раней закупляліся за мяжой — у Венецыі, Генуі,  і іншых гарадах.

Кальбер прывёз каруначніц з Венецыі, Фландрыі, Іпра, Бруселя і Мехелена і пасяліў іх у рэгіёнах, дзе карункі ўжо выраблялася, напрыклад, Седане і Алансоне, а таксама ў іншых гарадах. У 1665 годзе каруначніцам была прадастаўлена манаполія вытворчасці карункаў на дзесяць гадоў пры ўмове, што яны будуць ствараць карункі, якія маглі б канкураваць з вырабамі з іншых краін. Праз некалькі гадоў 1600 рабочых плялі карункі ў каралеўскіх майстэрнях — так была створана школа вытворчасці французскіх карункаў, якая, як іголкавая, так і каклюшачная, насіла назву «Points de France»point de France — school of French lace.

Вытворчасці па вырабе нітак і карункаў, так званыя «кропкі Францыі» () або каралеўскія карункавыя фабрыкі былі адкрыты ў шэрагу гарадоў каралеўства — , Арасе, Рэймсе, Седане, , , Алансоне,  і іншых. Імпарт карункаў абклалі высокімі падаткамі, каб падтрымаць нацыянальную вытворчасць. Каб пазбегнуць сумненняў у тым, дзе былі выраблены тыя ці іншыя карункі, Кальбер заахвочваў стварэнне новых стыляў. Напрыклад, каруначніца з Алансона, мадам дэ ла Пер’ер, стварыла арыгінальныя ільняныя іголкавыя «карункі ў паветры» (punto in aere). Кальбер выкарыстаў гэтую тэхніку для стварэння фабрыкі ў Алансоне. У Шантыі была вынайдзена тонкая празрыстая ромбападобная сетка (поле), якая падкрэслівала асноўны малюнак (яго называюць парыжскім фонам), што складаецца звычайна з двух гарызантальных узораў, выкананых іголкай або на каклюшках. Там жа ўжылі тэхніку стварэння карункаў з натуральнага шоўку тутавага шаўкапрада. На дэкор карункаў Францыі паўплывалі мастакі двара Людовіка XIV, такія як Шарль Лебрэн і Жан Берэн; дызайн вырабляўся таксама ў майстэрнях габеленаў пад кіраўніцтвам Ле Бруна.

У шэрагу гарадоў па дамове або найму гаспадыні, часта купчыхі або каруначніцы, адкрывалі школы і майстэрні, дзе навучалі маленькіх дзяўчынак, часам ужо з сямі-васьмі гадоў, «іголкаваму шыўку». Навучанню прысвячаліся гады, паколькі патрабавалася каля дзесяці гадоў, каб падрыхтаваць добра навучаную каруначніцу, чыя кар’ера часта сканчалася ва ўзросце 40 або 45 гадоў — іх зрок катастрафічна падаў з-за дрэннага асвятлення і карпатлівай, доўгай працы. З цягам часу вытворчасць нітак і выраб карункаў у адных гарадах прыходзіў у заняпад, напрыклад, у Арыяку, у іншых — адчуваў уздым.

У XVII стагоддзі герцагіня  арганізавала першую школу карункапляцення для абяздоленых дзяўчынак у гэтым рэгіёне. У Парыжы ў  (Булонскі лес) былі арганізаваны майстэрні — там навучалі больш за дзесяць тысяч дзяцей, якія пражываюць са сваімі сем’ямі, што займаліся карункамі. Яны неўзабаве стала папулярнымі дзякуючы заступніцтву герцагіні і блізкасці Шантыі да Парыжа. У XVII стагоддзі карункі былі настолькі распаўсюджаныя, што Людовіку XIII прыйшлося рэгуляваць іх выкарыстанне чатырма ўказамі, уключаючы ўказ 1639 года, які забараняе нашываць карункі на любую вопратку пад страхам штрафуLa Dentelle Aux Fuseaux : Une Tradition Préservée.

Карункі шантыі першапачаткова былі вядомыя як «блонд» — гэту назву яны атрымалі дзякуючы серабрыстаму і зіготкаму бледна-жоўтаму колеру шоўку, выраблянага з коканаў шаўкапрадаў тутавага дрэва. У Шантыі абгрунтаваліся гандляры карункамі, якія арганізавалі разгалінаваную сетку з каруначніц, дызайнераў і іншых вышывальшчыц, што склалі ланцужок вытворчасці дарагога ўпрыгажэння, вырабленага ўручную з дапамогай . Рамяство, якім займаліся жанчыны горада, падтрымлівала шматлікія сем’і. У 1825 годзе ў карункавай прамысловасці Шантыі і яго ваколіцах працавала 1000 жанчын.

Карункі зноў увайшло ў моду падчас праўлення Людовіка XV і Людовіка XVI. Карункі насіла фаварытка Людовіка XV і Марыі-Антуанеты мадам дзю Бары. Калі ў 1789 годзе пачалася Французская рэвалюцыя, попыт на карункі спыніўся, паколькі каруначніцам, на думку рэвалюцыянераў, аказвала заступніцтва каралеўская сям’я, і пасля таго, як мадам дзю Бары і Марыя-Антуанета ў 1793 годзе былі адпраўленыя на гільяціну, вытворчасць карункаў спынілася на 12 гадоў.

Напалеон I спансаваў адраджэнне карункаў Шантыльі паміж 1804 і 1815 гадамі. На той момант вытворчасць была засяроджана ў Нармандыі, у асноўным у раёне . Хоць яго больш не выраблялі ў Шантыі, выкарыстоўваліся старыя метады і дызайн. Карункі шантыльі дасягнулі піка сваёй папулярнасці каля 1830 года і зноў адрадзіліся ў 1860-х гадах у Баё, а таксама ў , на тэрыторыі сучаснай Бельгіі.

У 1844 годзе была запатэнтавана машына, якая вырабляла  і чорныя шаўковыя карункі шантыльі, якое было цяжка адрозніць ад карункаў ручной працы.

У XIX стагоддзі ручное пляценне было занадта дарагім у Шантыі, таму карункі вырабляліся па-ранейшаму ў Нармандыі, пераважна, у Баё і Грамондзе (у Кальвадосе ў вытворчасці шантыльі ў сярэдзіне стагоддзя было задзейнічана 50 000 каруначніц), а пазней — за межамі ФранцыіGoldenberg: Lace Its Origin and History, Brentano´s, New York 1904.

Прыкладна з сярэдзіны XIX стагоддзя шантыльі робяць на карункаплецельнай машыне, а з XX-га і на вязальныя машынахDenninger/Giese: Textil- und Modelexikon, Deutscher Fachverlag Frankfurt/Main 2006, ISBN 3-87150-848-9, str. 112.

Карункі часта плялося ўручную, заўсёды каштавала дорага, таму ўпрыгожыць ім вопратку маглі толькі заможныя дамы арыстакратычнага паходжання.

У горадзе  карункапляценне вядома з сярэдзіны XIX стагоддзя; у 1898 годзе тут адкрылася першая фабрыка машыннай вытворчасці карункаў. Карункавыя вырабы шантыльі ў Кадры працягваюць выпускаць і ў цяперашні часБертяева Н. Н. Европейское машинное кружево: от первых экспериментов конца XVIII века к современному промышленному производству // [Журнал] Декоративное искусство и предметно-пространственная среда. Вестник Московской государственной художественно-промышленной академии имени С. Г. Строганова. — 2019. — № 2—2. — С. 124—134. — С. 132..

У горадзе Кале з 1919 года працуе фабрыка, заснаваная Люсьенам Наёнам, якая разам з іншымі вырабамі вырабляе карункі шантыльі.

 Бельгія 
Цэнтр вытворчасці карункі ў Бельгія размяшчаўся ў Герардсбергене. У перыяд росквіту паміж 1840 і 1870 гадамі больш за 100 кампаній займаліся вытворчасцю карункаў.

Як і ў многіх фламандскіх гарадах, у Герардсбергене была карункавая прамысловасць, якая існавала яшчэ да з’яўлення карункаў шантыльі. Першыя пісьмовыя сведчанні аб вырабе карункаў у Герардсбергу датуюцца 1697 годам. У дакуменце таксама гаворыцца аб перахопе пакетаў з карункамі, увезеных кантрабандай.
міні|Імператрыца Марыя Аляксандраўна з сынамі  і Паўлам ў сукенцы з аздабленнем карункамі шантыльі
Паводле перапісу 1747 года ў Герардсбергене быў толькі адзін карункавы майстар. У 1783 годзе бенедыктынцы з Хунегема навучалі розным відам рукадзелля: вязанню, шыццю, пляценню, вышыўцы і карункапляценню. Узнікненне карункавай прамысловасці, асабліва ў Герардсбергене, прыпадае на пачатак XIX стагоддзя. У перапісе 1812 года пазначана, што ў Герардсбергене быў гандляр карункамі (Гіслен ван Кромбруге) і 130 каруначніц. Тэрэза Біль, дырэктар прытулку, атрымала ганаровую ўзнагароду на выстаўцы бельгійскай прамысловай прадукцыі за карункавы выраб, які ўвайшоў у групу «». Гэтыя карункі — аснова карункапляцення шантыльі.

Праз Кан і Баё у пачатку XIX стагоддзя вытворчасць распаўсюдзілася і ў Герардсберген, дзе карункі карысталіся вялікім поспехам дзякуючы панавалай тады модзе. У сярэдзіне XIX стагоддзя карункавая прамысловасць у Герардсбергене перажыла велізарны ўздым. Статыстыка сведчыць, што на працягу многіх гадоў у горадзе было шмат жанчын, якія займаліся гэтым відам рамяства.

 1847 год — 1830 каруначніц з 7340 жыхароў.
 1857 год — 1900 каруначніц з 8260 жыхароў.
 1866 год — 55 вытворцаў карункаў. Горад быў найбуйнейшым вытворцам карункаў пасля Бруселя.
 1867 год — вытворчасць карункаў павялічылася ў пяць разоў у параўнанні з 1855 годам.

Прыкладна ў 1873 годзе карункі шантыльі ў Бельгіі выйшлі з моды, а высокія імпартныя пошліны, часам да 60 %, спрыялі заняпаду карункавай прамысловасці. Нягледзячы на шматлікія ініцыятывы, у тым ліку арганізацыю паездкі спецыяльнай дэлегацыі на выстаўку ў Філадэльфію у 1876 годзе, галіну выратаваць ўжо не ўдалося. У 1880 годзе ў Герардсбергене было ўсяго 700 каруначніц. У 1905 годзе была прадпрынятая няўдалая спроба адрадзіць карункапляценне. У 1912 годзе засталося толькі 8 вытворцаў. У 1914 годзе неаплачаныя пастаўкі карункаў вярнуліся ў Амерыку.

Падчас Першай сусветнай вайны карункавая прамысловасць шантыльі ў Бельгіі перажыла кароткачасовае адраджэнне. Карункі тых часоў насілі назву «Баявыя карункі».

У 1926 годзе ў адзінага вытворцы карункаў працавала ўсяго каля сотні жанчын. Пастаўкі на экспарт працягваліся да 1932 года.

 Расія 
250px|міні|Імператрыца Марыя Фёдараўна з дзецьмі ў сукенцы з карункамі шантыльі
З 1725 года ў Новадзявочым манастыры ў Маскве існавала «школа», у якой брабанцкія манашкі, запрошаныя Пятром I, навучалі пляценню, шыццю і вязанню карункаў усіх тыпаў, якія існавалі на той момант, — , шантыльі, , блонд і іншых. «Школа» праіснавала да 1812 года.
міні|250px|Партрэт  (1911) працы 
У эпоху мадэрну на піку моды апынуліся чорныя карункі «шантыльі», з якіх не толькі шылі сукенкі, такія як на партрэце  (1911) працы , але і рабілі пальчаткі, вееры і парасоны.

Карункі захоўваюцца і экспануюцца ў .

Галіна Уладзіміраўна Новікава — мастак па карунках, калекцыянер старых узораў карункавых вырабаў — мае ў сваёй калекцыі карункі шантыльі і дае іх для экспанавання, напрыклад, у Ліпецкі гісторыка-культурны музей

 Асаблівасці 
Карункі шантыльі вядомыя сваёй тонкай асновай, акрэсленым узорам«Chantilly» The Oxford English Dictionary. 2nd ed. 1989. і багаццем дэталяў.

Характэрнай асаблівасцю карункаў шантыльі было выкарыстанне суцэльнага шыўка ў якасці запаўнення малюнка для дасягнення эфекту святла і цені ва ўзоры, які звычайна быў кветкавым. Фон, або рэзо, быў у форме шасціканцовай зоркі і выконваўся з той жа ніткі, што і ўзор, у адрозненне ад светлага фону. Карункі выраблялася палосамі шырынёй каля 10 см (4 цалі), а затым злучаліся незаўважным шыўком — такім чынам стваралася ўражанне суцэльнага палатна. Карункі шантыльі былі папулярныя ў Еўропе ў XIX стагоддзі, калі многія модніцы насілі чорныя (рэдка — белыя) карункавыя шалі, зробленыя ў Бруселі або Генце.

Узор выконваўся ніткай кардане — няскручанай ніткай. Лепшыя карункі шантыльі былі зробленыя з шаўковых нітак і былі, як правіла, чорнага колеру што рабіла іх прыдатнымі для . Белыя карункі шантыльі вырабляліся з лёну і шоўку, хоць перавагу каруначніцы аддавалі шоўку. Таксама былі карункі пастэльных тонаў.

Самымі папулярнымі чорнымі карункамі былі іспанскія карункі і карункі шантыльі. Чорныя шаўковыя карункі сталі асабліва папулярнымі ў краінах з вялікімі рынкамі збыту — Іспаніі і Амерыцы.

 Метады вырабу 

 Выраб на каклюшках 
На рэйкавай цюлевай аснове (вядомай з XVII стагоддзя) арнаменты выконваліся ўручную і падкрэсліваліся контурамі з таўсцейшай нітка. Чорны (аксід жалеза) афарбаваны арганзін, матавая шаўковая пража скручаная да 2000/м і тонкасцю 2-12 тэкс выкарыстоўваліся выключна для карункаў шантильіZ historie chantilly (německy): http://www.deutscher-kloeppelverband.de/index.php/zeitschrift-qdie-spitzeq/nachgelesen/88-schwarz-gekloeppelt . Карункі шантыльі плялі з дапамогай «глазурных шыўкоў» натуральнай чорнай (вельмі рэдка белай) шаўковай ніткай, званай «грэнадзін д’Але». Узоры з пражы (карданет) плялі на тонкай сеткаватай аснове, яны ўяўлялі сабой характэрныя далікатныя матывы-завіткі, вінаградныя лозы, галіны і кветкіChantilly lace.

 Карункаплецельныя машыны 
Шантыльі ў цяперашні час робяць на машынах па спецыяльнай двухслаёвай (Grundbaum) тэхніцы. Для гэтых карункаў характэрная багатая ўзорыстасць з прыцемненымі малюнкамі лісця і кветак. У параўнанні з гістарычнымі чаканнымі ўпрыгажэннямі і гладкай паверхняй, на каклюшках прыкметныя выступы, утвораныя папярочнай ніткай, звычайна больш грубайSchöner: Spitzen, Enzyklopädie der Spitzentechniken, VEB Fachbuchverlag, Leipzig 1984, Lizenznummer 114—210/89/ 84 LSV 3913, str. 199—204 a 292—294
міні|Белая вясельная сукенка шантыльі (Аўстралія, 1940 г.)

 Вязальныя машыны 
На вязальных машынах імітуюць карункавае пляценне ў стылі шантыльі, вывязваючы малюнак з дапамогай узорнай уточнай ніткі.

 Сучаснасць 
250px|злева|міні|Карункі шантыльі машыннага ўзору (Бельгія, 1920-я гг.)
У пачатку XIX стагоддзя з карункамі шантыльі шыюць люксавую вопратку,  і т. д. Карункі выкарыстоўваюцца для стварэння вячэрніх нарадаў, вясельных сукенак і аксесуараў.

Одры Хепбёрн у фільме «» з’яўляецца ў чорным карункавым вэлюму, створаным па замове модным домам Givenchy. У 2009 годзе выраб прадалі з аўкцыёну за 100 тысяч даляраў. У 2017 годзе вэлюм падораны мсье Юберам дэ Жываншы Музею карункаў у Шантыі. Модныя дамы — Dior, Givenchy, Balenciaga, Lacroix і іншыя выкарыстоўваюць карункі шантыльі для белых вясельных сукенак і сваіх калекцый.

У 2022 годзе парыжскі Тыдзень высокай моды адкрыў дом Schiaparelli. Брэнд правёў паказ у Музеі дэкаратыўнага мастацтва ў Луўры, дзе прадставіў празрыстыя бра з карункаў «Шантыльі».

У сукенцы з карункамі з’яўлялася Меланія Трамп.

 Музеі 
Найбольш поўныя калекцыі ў гарадах

 Герардсберген — Музей карункаў Chantillykant
 Кале — 
 Кодры — 
 Шантыі — Музей карункаў, дзе захоўваюцца каля 1000 узораў, вырабленых у XIX стагоддзі.

 У літаратуры 
 у вершы «Прызнанне» выкарыстоўвае параўнанне, звязанае з гэтымі карункамі: «Я ў шантылевам лірызме Вас, лашчачы, утаплю».

 Літаратура 

 Андреева Р. П. Кружево шантильи // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 224. — ISBN 5-86617-030-2.
 Бертяева Н. Н. Европейское машинное кружево: от первых экспериментов конца XVIII века к современному промышленному производству // [Журнал] Декоративное искусство и предметно-пространственная среда. Вестник Московской государственной художественно-промышленной академии имени С. Г. Строганова. — 2019. — № 2—2. — С. 124—134.
 Бирюкова Н. Ю. Западноевропейское кружево XVI—XIX веков. — Л.: Издательство Государственного Эрмитажа, 1959. — 68 c., ил. — 5000 экз.


 Cole Alan. Of lace in Arts and Craft Essays. — Longmans Green, 1903.
 Conran: Lace, Penguin Books Ltd 1983, ISBN 9780140063875
 Palliser: History of lace, Alpha editions 2020, ISBN 9354009182

 Спасылкі 



Катэгорыя:Карункі