Беларуская карчма

Корчмы ў Беларусі — піцейныя ўстановы, часам заезныя двары з продажам алкагольных напояў.

 Першыя корчмы на землях Беларусі 
З граматы смаленскага князя Расціслава Мсціславіча вядома, што ў 1150 годзе ў Копысі і Лучыне былі заезныя двары, а таксама саладоўні, дзе прарошчвалі збожжа для вырабу соладу.

Транзітныя рэгіянальныя і міжнародныя водныя і сухапутныя шляхі — паміж Маскоўскай дзяржавай, Польшчай, Прусіяй і ўкраінскімі землямі, — вызначалі развіццё беларускай тэрыторыі, колькасць паселішч ўзрастала. Паселішчы ўзнікалі на гасцінцах як прамежкавыя пункты — мястэчкі з корчмамі, мытнямі, кузнямі, — паміж існымі даўней.

 Архітэктурныя адметнасці 
Вясковая і местачковая карчма спачатку была падобна простай сялянскай хаце, крытай саломай, з дзвюх "палоў". У меншай жыў сам карчмар, там ён прадаваў піва і гарэлку, там сама збіраліся сяляне. Большая "палова" была павеццю — памяшканнем, якое было вандроўцам і стайняй, і спальняй.

З часам местачковая карчма стала комплексам збудаванняў, дзе спыняліся для харчавання і начлегу вандроўцы. Тут збіралася вясковая грамада, па святах моладзь ладзіла гульні і танцы. У комплекс падворка карчмы ўваходзілі адрыны, стайні, склеп, студня-журавель. Вялікая карчма складалася з сенцаў, шынка, пакоя для гасцей, крамы, кухні, жылых пакояў карчмара. Гарадскія корчмы вылучаліся іншым размяшчэннем памяшканняў. Напрыклад, у гродзенскіх корчмах — «Галеча», «Выгода» і «Раскоша» да цаглянага двухпавярховага з мансардай гасцініцы прымыкаў шырокі хлеў-стайня. На першых двух паверхах размяшчаліся пакоі для прыезджых, у мансардзе — у асноўным каморы. Стайня была пабудавана з драўляных брусоў, забраных у цагляныя слупы. Карчма «Раскоша», пабудаваная ў 1763 годзе, складалася з трох аднапавярховых дамоў, прылеглых адзін да аднаго. У цэнтры была гасцініца, у бакавых пабудовах — стайні. Каля карчмы размяшчаўся невялікі парадны двор. Жылая частка адрознівалася сваёй вышынёй (яна была і мансардай) і фасадам. Жылыя памяшканні знаходзіліся на другім паверсе, у мезаніне. У ніжнім ярусе — кухня, сталовая, гасцёўня, каморы і іншыя дапаможныя памяшканні.

Некаторыя корчмы цяпер уяўляюць сабой помнікі архітэктуры. Напрыклад, у Ружанах знаходзіцца карчма 1778 года аўтарства вядомага архітэктара XVIII стагоддзя Яна Самуэля Бекера «Пад Залатой Зоркай».

 Корчмы ў Вялікім Княстве Літоўскім 
З канца XIV стагоддзі гарады становяцца эканамічнымі цэнтрамі. Любы гараджанін мог з дазволу вялікага князя адкрыць карчму і плаціць падаткі (капшчыну. Да сярэдзіны XVI стагоддзя з кожнай карчмы спаганялася за гандаль мёдам і півам па адной капе (60 грошаў), за гарэлку ― 30 грошаў.

З сярэдзіны XVI стагоддзя капшчыну ў мястэчках і магнацкіх уладаннях адмянілі, з-за раздачы піцейных устаноў на водкуп у прыватныя рукі. У каралеўскіх гарадах капшчына захоўвалася да XVIII стагоддзя ў выглядзе чапавога падатку на алкаголь — на гарэлку, піва і мёд, які перавышаў усе астатнія падаткі разам узятыяНИАБ, Фонд 1928, оп. 1, дело № 189 Коллекция древних инвентарей имений. 17 листов. Тариф дымов и чопового сбора по Пинскому повету Брестского воеводства. 1775.

Пры вялікім князю Вітаўце корчмы дзяліліся на вольныя (прыватныя) і вялікакняскія. Вялікі князь здаваў свае корчмы ў арэнду. Пры Казіміры IV здаваць карчму ў арэнду магла і мясцовая адміністрацыя. Вядома, што да 1471 года корчмы былі ў 48 гарадскіх паселішчах Вялікага Княства Літоўскага, у асноўным на Валыні і ў Літве. У вялікакняскіх гарадах прыватная карчма магла адкрывацца мяшчанамі, яўрэямі і святарамі з дазволу мясцовай адміністрацыі.

Пры Аляксандры Ягелончыку прыватныя ці вольныя корчмы ў цэнтральнай паласе Вялікага Княства Літоўскага пераважалі над гаспадарскімі. У 1494 годзе ў вялікняскім Менску вялікаму князю належала толькі частка корчмаў, якія здаваліся ў арэнду 10 хрысціянам. Аселых яўрэяў у горадзе яшчэ не было. Арандатары скардзіліся князю, што з-за мноства вольных корчмаў яны не могуць плаціць у казну па 60 коп грошаў. Аляксандр пакінуў ім ранейшы кошт арэнды (60 коп у год) і загадаў менскаму намесніку Мікалаю Ільінічу, каб ніхто іншы карчмы не меў. Дакумент сведчыць, што ў канцы XV стагоддзя попыт на алкагольныя напоі ў горадзе быў невялікі, і гэта выклікала канкурэнцыю паміж менскімі карчмараміШыбека, Захар. Піцейны гандаль Вялікага Княства Літоўскага і ўдзел у ім габрэяў (канец XІV ст. — 1572 г.)[] // Wschód Europy. Studia humanistyczno-społeczne. Vol 3. (2017), No. 1. S. 19..

 у кнізе «Гісторыя кабакоў у Расіі ў сувязі з гісторыяй рускага народа» прыводзіць грамату «месцу Менскаму» пад 1499 годам, дзе «ў моц войтаўскую» прызначаліся дзве корчмы вольных, з платаю чатырох кап грошаў.

У 2003 годзе В. Мянжынскі і Ю. Несцяровіч апублікавалі шэраг вялікакняскіх (Жыгімонта Аўгуста) прывілеяў на корчмы з кніг Літоўскай Метрыкі за 1555—1558 гг.

У дакументах канца XV стагоддзя (1480-я) адзначаюцца выпадкі, калі на Валыні мытні разам з княскімі карчмамі перадаваліся ў арэнду кіеўскім, луцкім і троцкім яўрэям. Валынскія яўрэі прапаноўвалі альбо ахвотна прымалі княжацкую прапанову арандаваць карчму з мытнымі зборамі, паколькі мелі для гэтага дастаткова сродкаў, і такая арэнда прыносіла ім больш прыбытку на ўкладзены капітал. Багатыя адкупшчыкі гродзенскіх карчмаў часам перадавалі іх у субарэнду сваім бедным супляменнікам.

Да XVI стагоддзя правам манаполіі на вытворчасць гарэлкі і яе продаж (сутнасць карчмы) мелі некаторыя сяляне, якія карыставаліся гэтым правам па спадчыне. Яны плацілі памешчыку фіксаваную суму падатку-чыншу толькі за выкарыстанне карчмы, усе прыбыткі ад продажаў заставаліся ў іх.

На працягу XVII (як і ў наступным XVIII стагоддзі) запатрабаванне ў наяўных грошах у шляхты і магнатаў значна ўзрасла. Тым часам кошты на гарэлку раслі гэтак жа хутка, як і на зерне. Продаж алкаголю з прычыны павышанага попыту стаў прыносіць вельмі высокі прыбытак. Такім чынам, права прапінацыі (вінакурэнне і продаж спіртнога) адбіралася ад спадчынных арандатараў і часова аддавалася іншым, у першую чаргу, яўрэям, якія былі ў стане загадзя выплаціць чаканы даход. Пераход са спадчынных трымальнікаў корчмаў да арандатараў-яўрэяў прывёў да абвастрэння сацыяльнай напругі. Заняткі яўрэяў арэндай цэлых вёсак, а таксама выкананне фіскальных і судовых функцый яшчэ больш абвастралі адносіны паміж імі і сялянамі. З іншага боку, карчма становіцца месцам цеснага сацыяльнага кантакту.

У XVI стагоддзі ў Вялікім Княстве Літоўскім сфарміравалася свая паштовая сістэма. У 1557 годзе выйшла «Устава пра падводы», дзе вызначалася сетка паштовых дарог, на якіх праз кожныя 20-50 км павінны быць паштовыя станцыі. Гэта яшчэ больш павялічвала колькасць карчмаў.

У XVII стагоддзі, са скасаваннем абмежаванняў, буйныя сёлы і вёскі сталі ператварацца ў мястэчкі. Большасць мястэчак узнікла ў перыяд з 1588 года да пачатку XVII стагоддзя. У XVII стагоддзі іх налічвалася больш за 300, большасць — у заходняй частцы. Мястэчка звычайна мела карчму, і не адну.

На працягу XVI—XVII стагоддзяў функцыі карчмы дапаўняліся гандлёва-гаспадарчым зместам, і карчма адначасова стала гуляць ролю і крамы, і пункта харчавання. Заезныя двары ў сваёй сукупнасці класіфікаваліся па тыпах: 1) па прынцыпе ўласнасці — дзяржаўныя, прыватнаўласныя, царкоўныя (манастырскія); 2) па тэрытарыяльнай прыналежнасці — гарадскія і сельскія; 3) па функцыянальнаму зместу — заезджыя і незаезджыя. Установы выступалі як частка сістэмы гаспадаркі і таварыства. Так, станоўчы ўплыў на развіццё грамадскага харчавання ў XVII стагоддзі аказалі развіццё таварна-грашовых адносін, развіццё рамёстваў і гандлю, рост гарадоў і гарадскога насельніцтва. Пашырэнне колькасці харчовых устаноў стымулявала дзяржаву да распрацоўкі адпаведных законаў, накіраваных на рэгуляванне іх дзейнасці. З’яўленне такіх артыкулаў у Статутах Вялікага Княства Літоўскага сведчыць, што гэтыя ўстановы сталі важнай часткай гандлёвай інфраструктуры ў межах гарадоў, мястэчак і вёсак.

Карчма з’яўлялася своеасаблівым гаспадарчым механізмам. Акрамя таго, што ў карчме гандлявалі, пры ёй мелася яшчэ і невялікая гаспадарка. Для купцоў жа карчма была гандлёвай пляцоўкай. Карчма ў XVI — канцы XVIII стагоддзяў — месца заключэння здзелак, адносін паміж купцамі. Сацыяльна-сацыяльныя працэсы ў жыцці карчмы перапляталіся з супярэчлівым зместам яе паўсядзённага жыцця, што выяўлялася ў крымінальных здарэннях. У той жа час заезныя двары былі даступнымі ўстановамі для розных катэгорый насельніцтва: шляхты, мяшчан, рамеснікаў, гандляроў, сялян і інш.

Пры Жыгімонце II Аўгусце выйшаў знамянальны дакумент Устава на валокі, у якім адзін з артыкулаў прысвечаны карчмам. Усталёўвалася забарона на «корчмы пакутныя», але галоўнае — вызначалася неабходнасць уладкавання карчмы «…усюды ў кожным войтаўстве а ў слушным сяле, злашчачы пры гасцінцы, можа быць карчма…» Ставілі карчму пры дарозе, у перавозу, на скрыжаванні дарог, у млыноў, мастоў. У гарадах карчма была звычайна пры гандлёвых пляцах, — месцы навалы народа. Напрыклад, у 1554 годзе ў Браславе іх было 40 на 50 дамоў, у Друе больш за 100 на 306 дамоў. У канцы XVI стагоддзя ў Косаве быў панскі двор і ўсяго дзве вуліцы, якія выходзілі на кірмашовую плошчу. На адной вуліцы было 19 карчмаў, на другой — 7.

Адзінага кантролю і кіраўніцтва корчмы не мелі. У гарадах яны падпарадкоўваліся органам гарадскога ўпраўлення і самакіравання. У прыватнаўласніцкіх гарадах і мястэчках такія ўстановы падпарадкоўваліся іх уласніку. У сельскай мясцовасці на частаўладальніцкіх землях землеўладальніку, які здаваў карчму ў арэнду. У сярэдзіне XVIII стагоддзі карчма была амаль у кожным мястэчку, у шматлікіх вёсках, а ў гарадах па 3-50. Важным крокам у працэсе гарадскога жыцця з’явілася ў 1764 годзе пастанова канвакацыйнага сойма, якая забараняла манастырам мець карчмы, прадаваць моцныя напоі і іншыя тавары.

К таму часу карчма аформілася ў двух відах: незаезджая (як харчэўня) і заезджая (як гатэль). Падарожнікі ў абедзвюх маглі знайсці ежу, фураж для коней, начлег. Незаезджыя мелі шынок-харчэўню, адзін ці некалькі пакояў для наведвальнікаў, стойла для коней, свірны для дроў і сена, калодзеж. Напрыклад, блеўчыцкая карчма па інвентары 1761 года мела «дзверы з сенцамі ў пакой, прайшоўшы праз яе, трапляеш у пякарню, пры ёй клець». Па інвентары 1788 года карчма пад Смаргонью складалася «з чыстай святліцы і старой клеці». Корчмы, пабудаваныя па прынцыпе крытага двара, мелі стадолу, хлеў для вазоў з канямі, усё гэта знаходзілася пад адным дахам з карчмой і жылымі памяшканнямі. Пасярэдзіне была пляцоўка-праезд, калодзеж. Прыкладам такой карчмы можа быць карчма XX стагоддзя, якая захавалася ў Ашмянах на вул. Чырвонаармейская, 25. Другая карчма ў Ашмянах, па вул. Камсамольская, 5 будавалася па прынцыпе вяночнага двара: шынок і пакоі для пастаяльцаў аддзяляліся ад пакоя карчмара, кухні і каморы скразным праездам са стайняй.

У пакоях для багатых праезджых былі ложкі, шафы, скрыня для ручной паклажы, стол са абрусам, венскія крэслы, газавая лямпа або свечкі на падсвечніках. Шляхціцы, змушаныя спыняцца ў карчме, мелі пры сабе асабістыя раскладанкі і ўласную пасцелю. Радавых падарожнікаў укладвалі спаць на нарах ля печы, на спадзісты, на саломе. У сцены ўбіты драўляныя калкі для адзення і дарожных сумак. Замежны падарожнік граф дэ Танд пісаў, што спаў на нясвежай саломе, побач з канямі, парасятамі і бочкамі. Часта вандроўцы спалі ў сваіх вазах, абараняючы паклажу і канёў ад рабаўнікоў. Этнограф і падарожнік П. М. Шпілеўскі адзначаў, што Свержань адрозніваецца адной арыгінальнай вуліцай, якая складаецца запар з карчмаў. Тое ж ён убачыў у Смалявічах. Да ліку лепшых будынкаў Лагойска ён аднес «тры вялікія, не пазбаўленыя выгод, заезныя дамы…» Вось уражанні Шпілеўскага сярэдзіны 1850-х гг.: «Но вот вы въехали в стодолу, оставили там своих лошадей и кой-как поместили в единственном сухом месте экипаж; вы входите в самую корчму. Огромная, мрачная с потускневшими оконными шибами комната лишена всякого пола. Я сказал лишена, потому что она когда-то имела пол; но впоследствии он частию сгнил, а частию до того покрылся грязью в несколько дюймов, что вместо пола вы ступаете по какой-то жирной массе, местами превратившейся в кочки и бугры. Посреди комнаты стоит длинный узкий стол, весь изрезанный и тоже порядочно унавоженный; ещё более навозу вы найдёте на сплошных скамейках, прикреплённых вокруг стен комнаты. Стены и потолок обыкновенно не штукатурены, а покрыты копотью и дымом от печки и беспрестанного курения поселянами табаку. К потолку прикреплены какие-то жерди, на которых обыкновенно висят бебехи и всякая старь, а ночью гнездятся домашние птицы - куры и пр. В углу огромная печка с несколькими припечками; в печке вечно горит огонь, у которого всегда увидите охотников погреться, даже летом... На печке валяются еврейские дети с котами и жуют лук... В этой-то комнате нередко приходится проезжему провесть два-три часа. Впрочем, подобные корчмы с одною комнатою встречаются в отдалённой только глуши, обыкновенно бывает другая ещё комната для панов (господ)... Но и эта комната немного уступает первой. Здесь по крайней мере бывает какой-нибудь пол и один или два стула, чистый сосновый стол и, чего никогда не бывает в общей комнате, кровать - но извините - без всего, как есть; не спрашивайте ни тюфяка, ни белья...».

Польскі пісьменнік і этнограф Юзаф Крашэўскі, які пабываў у Драгічыне, пісаў: «Некалькі вулачак. Сцяжынкі, прычыненыя саломай, пакрытыя цэглай і трэскамі. Старая карчма, крамачкі, адчыненыя адзін дзень у тыдзень».

Вось карціна маёнтка Цімкавічы: «…Стаў тут жа каля панскага двара. Плаціна добра насыпана. Шлюз у верхняй частцы новы, і мост з пілаваных дошак. Млын з двума коламі працуе як след… недалёка ад млына выкапаны садок. У карчмы апусцелы стаў, а жалезны інвентар да яе застаўся ў былога ў той час арандатара. Арандатар гэты памёр, не пакінуўшы спадчыннікаў. А яўрэй, цяперашні арандатар, разам з карчмой арандуе адну агародную валоку. Згодна з кантрактам, ён штогод плаціць за гэтую карчму 40 коп літоўскіх грошаў арэнднай платы».

 Беларуская карчма ў XIX стагоддзі 

У першай палове ХІХ стагоддзя адбываецца адаптацыя працы беларускіх піцейных устаноў да агульнаімперскіх. Ва ўмовах пошуку і наладжвання шляхоў развіцця сацыяльнага і эканамічнага жыцця, карчма, як першы тып месца спажывання, паступова страчвае сваю важную грамадскую і сацыяльную ролю, якую адыгрывала ў XVI—XVIII стагоддзях. У другой чвэрці ХІХ стагоддзя дзейнасць карчмы залежыць ад продажу алкаголю, выпрацоўка якога значна ўзрасла ў сувязі з пачаткам вытворчасці спірту з бульбы. У такіх умовах карчма і шынок сталі для памешчыка галоўнымі пунктамі збыту алкаголю. Каб атрымаць прыбытак, памешчык, які наладзіў вытворчасць гарэлкі, прадаваў яе праз карчму. Часам прыбытак ад карчмы і шынка дасягаў паловы ўсіх панскіх даходаў. Співаліся не толькі панскія, але і казённыя сяляне. Паводле інвентара дзяржаўнага маёнтка Бусяж за 1859 год, карчма была ў самім мястэчку і яшчэ ў 9-ці навакольных вёсках. Забяспечваў усе гэтыя піцейныя ўстановы півавар, які працаваў у Бусяжы. Гадавы даход ад корчмаў і шынкаў складаў у 1859 годзе 379 рублёў 71 капейку. У той час за тры капейкі можна было выпіць чарку гарэлкі і закусіць квасам ці салёным агурком.

Але некаторыя гаспадары, у валоданні якіх знаходзілася карчма, забаранялі сялянам па будніх днях выпіваць у карчме. Карчмару забаранялася даваць гарэлку ў крэдыт ці ў абмен на нешта. Дваровым хадзіць у карчму забаранялася. Такое, напрыклад, практыкавалася ў Шчорсах у пана Храптовіча.

Этнограф П. В. Шэйн у «Матэрыялах для вывучэння побыту і мовы Паўночна-Заходняга краю», якія ўбачылі свет у 1902 годзе, так апісваў месца і ролю карчмы ў жыцці простага люду: «Пасля абедні дзясятак саней пад’язджаюць да карчмы і дзясяткі пешаходаў разам з прыезджымі уліваюцца ў яе абагрэцца… Колькасць госцяў павялічваецца, уваходзіць і „блазнота“, гэта значыць халастыя маладыя людзі, і пад вечар пляц перад карчмой уяўляе сабой ужо кірмаш, а нутро карчмы - адзін бесперастанны і цяжкі гуд». «На другі дзень Раства Хрыстова, на новы год, 6 студзеня, 2 лютага, на дзядовую нядзелю і загавіны сяляне нашыя, ад малога да вялікага, усе ідуць у карчму, а дома застаюцца толькі самыя старыя, нават пяцігадовых дзяцей бацькі бралі з сабой. Старыя і наогул жанатыя звычайна ўсаджваюцца паважна за сталы, п'юць гарэлку і піва, закусваюць мясам і каўбасой, а дзецюкі з дзеўкамі стаяць у куце, пры парозе, ля печы, нашэптваючы нешта адзін аднаму на вуха, заляцаюцца... Грубых жартаў, аднак, тут не бывае».

Рабяты з дзеўкамі танчылі вальс, круцёлку, мяцеліцу, польку, кракавяк. Калі хлопец запрашаў дзеўку ці маладзіцу да танца, то спяваў ёй прыпеўку, на што яна спявала яму ў адказ. Музыкаў запрашала моладзь, ім плацілі грошы ці добра частавалі. Танчылі пад скрыпку і бубен. Для маладога хлопца ці дзяўчыны не было нічога горш, як быць пакінутым дома і не мець магчымасці пабываць у карчме, на ігрышчы.

У карчме складаліся дамовы, разрашаліся спрэчкі і звады. У карчму, казалі людзі, як і ў царкву, можна было зайсці, не пытаючыся дазволу. Там можна было сустрэць падарожніка, старца, лірніка, якія расказвалі што робіцца на белым свеце. Каго ноч заставала ў дарозе, той мог пераначаваць у карчме. Спыняліся на начлег і купцы. Ложкам ім быў куль саломы, яго слалі на падлогу або на драўляную краму. Купецкія вазы стаялі ў двары. Трэба было быць пільным, бо начлег у карчме мог скончыцца і стратай тавару. Казалі ж яшчэ, «цёмная ночка — сяброўка злыдня». Засталося сведчанне купца, абрабаванага ў Міхнавічах у яўрэя-арандатара Абрама. Прачнуўся купец, выйшаў да вазоў, а яны пустыя. А было «тавараў на адным возе селядцоў бочак дзве, а на другім возе, на якім ехаў сам, усялякага тавару крамнага, палатна, рэчаў розных, сярпоў, кос. Усякага тавару на тым возе было кап 80». Абрабаваны купец вінаваціў ва ўсім карчмара.

На працягу першай паловы ХІХ стагоддзя галоўным фактарам, які ўплывае на фармаванне грамадскага харчавання, стала далучэнне беларускіх земляў да Расійскай імперыі. Выпрацоўваюцца законы, абазначаецца кампетэнцыя органаў кіраўніцтва і нагляду за гэтай сферай. Напрыклад, у 1843 годзе зацверджаны «Правілы пра продаж гарачых напояў у губернях і абласцях, дзе існуе вольны іх продаж, па пэўных цэнах», у якіх вызначаўся мінімальны кошт на алкагольныя напоі. Дзеянне правілаў распаўсюджвалася ў тым ліку на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, Віленскую і Гродзенскую губерні. У 1883 годзе распараджэннем менскага губернатара забаранялася мець у корчмах партрэт імператара Аляксандра ІІІ. Гэтая мера была прынята пасля даклада міністра ўнутраных спраў ад 1875 года пра неабходнасць забараніць у корчмах вывешваць партрэты імператара і імператарскай сям’і «…калі адкрыта будзе, што азначаныя партрэты апынуцца ў карчмарных установах, то прадпісваю пра вінаватых скласці акты і перадаваць міравым суддзям». Законам другой паловы ХІХ стагоддзя, які вызначаў парадак колькасці ўстаноў, стала «Положение о трактирных заведениях» (1861 г.). Піцейныя ўстановы дазвалялася адкрываць у населеных месцаў, а таксама ля праезных дарог, прыстаняў. Забаранялася — у адным будынку з гімназіямі, школамі, турмамі, казармамі, а таксама не бліжэй за 40 сажняў (84 метры) ад цэркваў і манастыроў, могілак.

У 1850-я гг. у Гродне «акцызныя адкупшчыкі, хоць не маюць права займацца ні купляй, ні продажам віна ў рысах свайго водкупу, але пад іншым імем прывозяць віно з іншых губерняў і засноўваюць свае скляпы, і ўзяўшы такім жа чынам у змест усе казённыя корчмы і шынкі, засноўваюць з дапамогай яўрэяў раздробны продаж на свой рахунак пад чужым імем… Гэтым спосабам маюць у руках сваіх аптовы і раздробны продаж віна…». Акрамя таго, напой прадаваўся меншай крэпасці (замест 25-30 % толькі 18 % крэпасці) і танней, што павялічыла прыбыткі ашуканцаў.

Памешчык, шляхціц лічыў ганебным займацца гандлем, і таму аддаваў карчму ў арэнду, звычайна яўрэю. Карчма была арандатару і жыллём, і месцам даходу. Калі грошай у селяніна не было, карчмар даваў выпіць у доўг. Мерай абавязку часам выступаў асён — палка, кій, — якім паганялі валоў. На асёне ставіліся меткі, знакі, якія былі зразумелыя толькі шынкару і даўжніку. Бо, як казалі людзі, «жыд не здзекуецца над табой…, прыбытак адбярэ то тым, то гэтым: возьме трохі жыта, трохі бульбы, ды адну-другую ношку сена карове; а то прывязеш яму дроў з лесу, а ён яшчэ дасць і чарку, а найбольшую маеш карысць, што не папрэ цябе касіць, калі сваё сенца просіць каб яго хутчэй прыбралі».

У Гродзенскай губерні, напрыклад, у 1829 годзе ў 11 казённых мястэчках налічвалася 96 яўрэйскіх бровараў, у 67 памешчыцкіх мястэчках іх было 233 (219 з іх знаходзіліся ва ўласнасці і 14 — у арэнде). Усяго ў мястэчках Гродзенскай губерні існавала ў гэты час 329 броваран, дзе выраблялася 93 797 вёдраў віна штогод.

Пасля 1882 года колькасць яўрэйскіх броваран рэзка пайшла на змяншэнне, а з увядзеннем дзяржаўнай віннай манаполіі яны амаль знікліЕврейская энциклопедия. — СПб, 1908. т. 5. С. 611. У другой палове XIX стагоддзя пачынаецца барацьба з выпіўкай, узнікаюць таварыства цвярозасці.

Гандлёвыя правы яўрэяў у 1874 годзе падвергліся істотнаму абмежаванню. Меркаваннем Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі 19 траўня гэтага года пастаноўлена: «Яўрэям дазваляецца піцейны гандаль толькі ў мясцовасцях, вызначаных для іх сталай аселасці, і прытым няйначай як ва ўласных хатах. Сядзельцы-яўрэі могуць быць толькі ва ўстановах сваіх аднаверцаў».

Па дакументах XVII—XIX стагоддзяў вядома яшчэ адна назва будынка з функцыямі, блізкімі карчме, — аўстэрыя. Асаблівай розніцы паміж карчмой і аўстэрыяй не было, але можна адзначыць, што гэта былі будынкі значных памераў, у асноўным заезджыя, як у вёсцы Варняны. У буйных гарадскіх аўстэрыях маглі быць гандлёвыя крамы. Напрыклад, у вёсцы Рубяжэвічы (1784) аўстэрыя мела 5 крам, у Слуцку (1815) — 16.

 Беларуская карчма ў XX стагоддзі 
У 1894 годзе была ўведзена дзяржаўная манаполія на продаж алкагольных напояў. Гарэлку забаранілі прадаваць на разліў. Адкрываліся новыя прадпрыемствы, якія выраблялі бутэлькі. Корчмы паступова зачыняліся. У вёсках адчыняліся крамачкі, так званыя манаполькі. Гродзенскі губернатар падпісаў у 1905 годзе «Абавязковыя пастановы па змесце корчмаў і заезных двароў». Пакоі для кліентаў загадвалася рэгулярна ветрыць і прыбіраць. Трэбавалася выконваць на кухні чысціню. Служачым забаранялася спаць ці жыць на кухні, трымаць там рэчы, якія не адносяцца да прыгатавання ежы. Прыпасы павінны быць свежымі, захоўвацца ў чыстым посудзе, а пры выстаўленні іх на стойках і прылаўках, затуляць ад казурак і пылу. Двары пры корчмах і заезных дварах трымаць у чысціні. Яны павінны былі мець «належныя ўладкованыя адыходныя месцы, памыйныя ямы або смеццевыя скрыні». З 1906 года моцныя напіткі сталі прадаваць толькі ў гарадах, у дзяржаўных магазінах. Закон забараняў разводзіць іх вадой, дадаваць шкодныя рэчывы, даваць пад заклад рэчаў. Казённая гарэлка прадавалася ў закаркаваным шкляным посудзе пад пячаткай. Сядзелец, ці крамнік, атрымліваў за працу жалаванне і не быў зацікаўлены ў спойванні пакупнікоў. Але народныя дамы, валасныя праўленні не занялі такое месца ў грамадскім жыцці, як карчма.

У 1915 годзе ў ваколіцах мястэчка Жалудок уздоўж дарог былі размешчаны корчмы агульным лікам 12: «Жыжма», «Карысць», «Пагулянка», «Выгада», «Пяскі» і іншыя. У кнізе ўспамінаў «У пошуку будучыні» Кузьма Чорны піша: «На сярэдзіне дарогі паміж гэтым мястэчкам і Нясвіжам стаяла тады старая карчма, як і належыць ёй, са стадолай і прасторнай хатай на падлозе і з бакоўкамі…». У паэме Міхася Чароты «Карчма» (1925), відавочна навеянай купалаўскім вершам «Забытая карчма», герой з цеплынёй успамінае мінулае, нягледзячы на яго нялёгкасць, і знакам гэтага мінулага выступае як раз карчма. А верш Янкі Купалы даўно ўвайшоў у класіку беларускай паэзіі:

Ля дарогі, ля далёкай
Каля крыжавой,
Спіць карчма там адзінока
З злупленай страхой.

Пахілілась на старонку,
Прылягла к зямлі;
Невясёлыя карчомку
Думы прыгнялі.

Аб мінуўшай славе, дзівах —
Як была п’яна,—
Аб дзяньках былых шчаслівых
Думае яна.

Як не думаць пра былое,
Поўнае прыкрас!
Перайшло, і ўжо не тое,
Ўжо не той, ох, час!

Калісь гоманам шумела,
Людна ў ёй было,
Падарожных многа мела,—
Ўсё не раз сяло.

І жылося, і вялося,
Гэй, інакш карчме! —
Рэха рогату няслося
Ўлетку і ўзіме.

Адбывалісь вечарынкі
І вяселлі ўраз,
Захапляючы дзянінкі
Ў ночны добры час.

Рэжа музыка званліва,
Топат ног такі!
Разгуляліся надзіва
Дзеўкі, дзецюкі.

Кругам старшыя пры чарцы
Селі, люлькі цьмюць,
Аб пагодзе, гаспадарцы
Гутаркі вядуць.

А гарэлка рэчкай льецца,
Бегае шынкар,
Песня ўдалая нясецца,
З твару сыпле жар.

Ой, дзянёк так кожны праве
У карчме шум, крык…
Шчэзла доля па забаве!
Час вясёлы знік.

Усё прапала, згібла недзе,
Як сон, як туман;
У карчму ўжо не заедзе
Ні мужык, ні пан.

У стадоле не ржуць коні,
Коз не бэчыць зброд,
Не гамоніць пры шынкоўні
Выпіўшы народ.

Косці парыць у магіле
Ўжо шынкар даўно,
Аб нячыстай людзі сіле
Баюць на адно.

Кажуць: поўнач як настане
І сяло засне,—
Адбываецца гулянне,
Як здаўна ў карчме.

Чэрці, ведзьмы, ваўкалакі
Сходзяцца гуляць;
На стол з’явяцца прысмакі,
Музыка чуваць.

Бліск святла заблісне яркі,
Пойдзе ходам клум,
Звоняць міскі, пляшкі, чаркі…
П’янства, скокі, шум.

Жэняць ведзьму з ваўкалакам,
Сватае шынкар,
Попам — рабін, ведзьма — дзякам,
А чорт — гаспадар.

Так гуляюць, покуль недзе
Не кігне пятух…
Гіне ўсё, і па бяседзе
Пуста, сумна ўкруг.

Цень са сцен плыве пануры,
Як з якой турмы,
Кот здзічэлы ловіць шчуры
У сянях карчмы.

Крыллі ў цемнаце лапочуць
Кажаноў, начніц;
Віхры ў коміне хіхочуць —
Жудка без граніц.

Жах карчма ўвесь чуе гэты
І думу снуе
Пра мінуўшыя дні, леты
Лепшыя свае.

Калі ва ўсходняй Беларусі корчмы зачыняліся, то ў Заходняй, «за польскай гадзінай», яны існавалі і ў 1920-х, і ў 1930-х гг.

 Карчма і карчмар у этнаграфіі і беларускім фальклоры 
Карчмар быў, мабыць, самым папулярным чалавекам у мястэчку. Па важнасці ён мог зраўняцца з панам, ксяндзом. Ведаў усё пра сваіх наведвальнікаў. Яго не любілі. Карчмар мог разбаўляць гарэлку, дабаўляць у яе дурнап’яну. За паўкошту сяляне прыносілі ў карчму поўсць, курэй… Часам карчмар даваў гарэлку ў доўг і запісваў гэты доўг як хацеў. Словам, карчмар нажываўся ўсімі магчымымі спосабамі. Але і ён не быў застрахаваны ад пана, які мог выгнаць карчмара разам з дзецьмі і жонкай на вуліцу.

Этнограф Янчук М. А. пра адметнасць беларускага нацыянальнага характару пісаў: «Гарэлка і п’янства — вось другое, пасля невуцтва, няшчасце беларуса». Э. Паўловіч расказвае пра карчму, дзе сяляне пілі і скардзіліся на сваю цяжкую долю. Аўтар лічыць, што ў распаўсюджванні п’янства вінаваты гаспадары, якія дазваляюць яўрэям адкрываць корчмы і якія не клапоцяцца пра лёс сялян, імкнучыся да ўзбагачэння.

Карчма ў фальклоры атаясамліваецца з нячыстай сілай. Функцыянавала карчма ў асноўным у вячэрні і начны час, — калі актывізуецца ўсякае паскуддзе. І любіла яна збірацца ноччу ў карчме. Д’ябал, ва ўспрыманні народнай свядомасці, стварыў гарэлку для ўздзеяння на людзей праз п’янства, а карчмар, які шукае сваёй выгады, прадае гарэлку. Карчмар несумненна знаўся з нячыстай сілай. Існавала перакананне, што яўрэі імкнуліся завалодаць вяроўкай, на якой павесіўся самагубца; кавалачкі ад яе яны трымалі ў бочцы з гарэлкай ці ўпотай падкідвалі ў чарку п’ючым наведвальнікам, каб тыя ішлі да іх гэтак жа актыўна, як яны ішлі глядзець на нябожчыка. Згодна з фальклорнай традыцыяй, пачатковым месцазнаходжаннем яўрэяў было пекла, адкуль іх за бутэльку гарэлкі выпусціў п’яніца, пасля чаго яны рассяліліся па ўсёй зямлі. Аднак і пасля смерці яўрэй не можа патрапіць у рай і зноў аказваецца ў пекле: «Пана гром забіў, жыда чорт ухапіў».

Пра карчму і карчмара ёсць шэраг прыказак — «Карчмарава вока і праз лахманы грыўню бачыць», «Гаспадар у карчме п’е і скача, а гаспадыня дома з дзецьмі плача», «Да касцёла дарога крывая, а да карчмы простая», «Бяжыць, як шавец да карчмы», «Бачыш, дружа, як гарую: з аднае карчмы ды ў другую» і іншБеларускі фальклор: хрэстаматыя: для філалагічных факультэтаў вышэйш. навуч. устаноў / склалі К. П. Кабашнікаў, А. С. Ліс, А. С. Фядосік, І. К. Цішчанка; пад рэд. Ф. Глебкі. — Мінск, Вышэйшая школа, 1970. — С. 654.

У казцы «Карчмар і мужык», дзе карчмар выступае недалёкім і баязлівым багацеем, карчмара хітрасцю абакраў і збіў фурман.Сацыяльна-бытавыя казкі / Склад. А. Фядосік, Л. Бараг. Мінск: Навука і тэхніка, 1976. — С. 54-55..

Высмейваецца карчмар у п’есах «Карчмар Бэрка і Мужык», «Карчмар, яго жонка Сара і Казак». Перад гледачамі ён паўстае як ашуканец і абірала. Яго імкнуцца паказаць рознымі камічнымі эфектамі: гаворка з гратэскавым акцэнтам, знешняя недарэчнасць, пантофлі, якія вечна спадаюць з ног, кудлатыя валасы.

 Заўвагі 

 Крыніцы 

 Літаратура 
 Рогач Л. Ф. Карчма на Беларусі (XVI — пач. ХХ стст.): характарыстыка і аналіз гістарычных крыніц / Л. Ф. Рогач // Наука-2010: сб. науч. ст. В 2 ч. / ГрГУ им. Я. Купалы; редкол.: А. Ф. Проневич (отв. ред.) [и др.]. — Гродно: ГрГУ, 2010. — Ч. 1. — С. 79-82.
 Рогач Л. Ф. Карчма ў Беларусі на аснове пісьмовых і археалагічных крыніц / Л. Рогач // Вывучэнне роднага краю як сродак патрыятычнага выхавання моладзі: матэрыялы студ. навук.-практ. канф., г. Мінск, 5 красавіка 2005 г. / Бел. дзярж. пед. ун-т імя М. Танка: рэдкал. А. І. Багдановіч (навук. рэд). — Мінск: БДПУ, 2005. — С. 52-56.
 Соболевская О. А. Повседневная жизнь евреев Беларуси в конце XVIII — первой половине XIX века. — Гродно: Гродн. гос. ун-т, 2012. С. 443.

Катэгорыя:Піцейныя ўстановы
Катэгорыя:Прадпрыемствы грамадскага харчавання
Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі
Катэгорыя:Краязнаўства