Авечая воўна

Авечая воўна — тэкстыльная сыравіна, вырабленая з поўсці свойскай авечкі.

 Дарога ад пашы да воўнапрадзільнай фабрыкі 
міні|250пкс|Ручное  воўны
Авечкі жывуць 10—12 гадоў, кожная жывёла можа вырасціць не менш за 3 кг воўны ў год, некаторыя пароды даюць да 18 кілаграмаў. Воўну  адзін-два разы на год (умелы стрыгальшчык стрыжэ больш за 20 авечак у гадзіну). Настрыжаная воўна захоўваецца як суцэльнае руно, розныя часткі якога пазней класіфікуюцца ў пэўныя класы якасці.

Сырая воўна ўтрымлівае ў сярэднім менш за палову масы прадзільных валокнаў, 10—45 % тлушчу і поту, 5—20 % — бруд, які трапіў у поўсць на пашы, акрамя таго валокны могуць утрымліваць да 25 % вільгаці. Тлушч і пот выдаляюцца  (атрыманы  можа быць выкарыстаны ў касметыцы), а раслінныя інгрэдыенты  з дапамогай сернай кіслаты (вугленне).

 Уласцівасці 
Валакно Сілау руху
мН / тэкс Пластычнасць
% Электронны модуль
Н / тэкс Вільготнасць
% Воўна 90-218 25-35 0,34 16-18 поліэстэр 400-650 15-40 9-11.5 0,5-0,8 віскоза 180-350 15-30 5.4 26-28

Чыстае валакно складаецца з , пігменту і хімічна звязанай вільгаці. З хімічных элементаў 50 % прадстаўлены вугляродам, яшчэ 40 % кіслародам і азотам. Паверхня валакна лускаватая.

Адмысловая структура ланцужковай малекулы надае валакну цудоўную эластычнасць і гнуткасць (E-модуль). Такім чынам, воўна амаль не камечыцца, але пры гэтым не такая трывалая, як іншыя тэкстыльныя валокны, і губляе дадаткова 10—20 % трываласці пры намаканні.  дзве партыі воўны ў адно і тое ж адценне наўрад ці магчыма. Ваўняныя вырабы павінны быць абаронены ад молі. Воўна значна даражэйшая за звычайныя тэкстыльныя валокныMilitký: Textilní vlákna, TU Liberec 2002, ISBN 80-7083-644-X.

 Танката валакна 
Для ацэнкі якасці воўны важныя даўжыня, трываласць, утрыманне раслінных інгрэдыентаў, адценне колеру, а вызначальнай з’яўляецца танката валакна. У цяперашні час танката адносіцца да таўшчыні папярочнага перасеку валакна, вымеранай у мікраметрах (мкм). Прыкладна да канца 20-га стагоддзя танката таксама паказвалася ў адпаведнасці з так званай « » (колькасць прадзенняў/клас воўны)Pospíšil: Příručka textilního odborníka, Státní nakladatelství technické literatury, Praha 1981, str. 104—127, 165, 166, 185 a 186.

міні|250пкс|Класіфікацыя ўзораў воўны мерыносаў і гібрыдаў па шкале Брэдфарда
міні|250пкс|Касцюмная тканіна з воўны мерыносаў 16 мкм
Лічба перад ’s паказвала колькасць маткоў (560 ярдаў кожны) , якія можна было вырабіць не больш чым з 1 фунта (453 г) валакна. Танката звычайна пастаўляных ваўняных праж можа быць прыблізна пералічана: ад 16 мкм (= 90’s) да 40 мкм (= 36’s) або як (максімальная) танката пражы:

ад 90’s =  = 9,84  да

36’s =  = 24,6 тэкс

Абазначэнне танкаты воўны па Брэдфардскай сістэме дагэтуль (у 2020 годзе) выкарыстоўваецца, напрыклад, у некаторых краінах Азіі.

У ЗША з 1 студзеня 2007 года дзейнічае палажэнне (за подпісам прэзідэнта), якое вызначае абазначэнне сярэдняй танкаты валокнаў у вырабах з чыстай воўны (і сумесяў з утрыманнем воўны больш за 45 %) у адпаведнасці з правіламі, атрыманымі з сістэмы Брэдфарда, напрыклад:

SUPER 90’s — валокны з танкатой больш за 19,25 мкм

SUPER 140’s — 150’s — з танкатой ніжэй 16,75 мкм

SUPER 240’s — 250’s — з танкатой ніжэй 11,75 мкм і г. д.

Існуе таксама тэрмін Super Bale — для цюка самай тонкай воўны ў свеце. Усяго з яго будзе выраблена каля 40—50 касцюмаў. Ён з’яўляецца прадметам аўкцыёну і зацікаўлены ў ім вядучыя перапрацоўчыя кампаніі (напрыклад, ).

 Віды воўны 
Паводле знаходак на тэрыторыі сучасных Турцыі і Ірака, пачаткі гадоўлі авечак адносяцца да 11 тысяч гадоў таму.

Агульная колькасць авечак на зямным шары ў другім дзесяцігоддзі XXI стагоддзя перавышае 1 мільярд, але большасць з іх вырошчваецца на мяса і малако. У развядзенні прымаюць удзел: Кітай — 171 мільён, Аўстралія — 103, пятнаццаць краін Еўрасаюза — 99 і краіны былога Савецкага Саюза — 65 мільёнаў.

Пароды авечак, ад якіх часткова паходзяць назвы воўны, дзеляцца (у спецыяльнай літаратуры) на 3 ці 4 групы:

  — гэта вельмі тонкая воўна (каля 14—25 мкм),  50—150 мм, моцна закручаная, мяккая, адносна мала бліскучая.  была выведзена ў Іспаніі прыкладна ў 1700 годзе, але за апошнія 100 гадоў у пародзе дамінавала Аўстралія (разам з Новай Зеландыяй).  дае 3,5—6 кг у год, а  — да 18 кг сырой воўны

Сярэдні выхад (доля чыстага валакна ў агульнай стрыжцы) перавышае 50 %.
міні|250пкс|Грубае ваўнянае валакно павялічана прыкладна ў 300 разоў

 Шэвіёт або гладкая воўна мае валокны даўжынёй 170—400 мм і таўшчынёй 40—44 мкм, злёгку закручаная, з асаблівым бляскам. Сярэдняя маса воўны з авечкі — 3—7 кг поўсці, выхад ніжэй за 40 %. Сёння пераважная большасць  вырошчваецца на мяса і малако.

У так званых нізінных авечак (Кітай, Расія, Цэнтральная Еўропа) селекцыйнае прызначэнне, даўжыня і таўшчыня валакна падобныя з шэвіётам.

 Мяшаныя воўны былі атрыманы шляхам скрыжавання розных парод, і ў залежнасці ад рэгіёна, у якім вырошчваюцца авечкі, валакно больш падобнае на мерыноскую воўну або шэвіёт. Колькасць гэтых воўнаў перавышае дзве папярэднія групы. Даўжыня 100—200 мм, танката 27—40 мкм, сярэдні выхад 39 %Militký: Textilní vlákna, TU Liberec 2002, ISBN 80-7083-644-X.

Долі асобных відаў у сусветным спажыванні ў канцы ХХ стагоддзя:  39 %, мяшаныя 33 %, іншыя віды авечак 28 %Wulfhorst: Textile Fertigungsverfahren, Hanser, 1998, , str. 27.

 Сусветнае спажыванне воўны 
міні|250пкс|Дынаміка коштаў на мытую воўну ў 1984—2014 гадах у цэнтах ЗША за кілаграм
Сусветная вытворчасць мытай воўны дасягнула прыкладна 1,2 мільёна тон у 2014/15 гадах. Тры найбуйнейшыя вытворцы (Аўстралія, Кітай і Новая Зеландыя) паставілі больш за палову агульнага аб’ёму для вытворчасці тэкстылю. Такім чынам, сярэдняе спажыванне на душу насельніцтва зямнога шара было менш за 200 г і доля воўны ў сыравіне для тэкстыльнай прамысловасці складала каля 1,3 %. У той час як агульнае спажыванне тэкстыльных валокнаў за апошнія 20 гадоў вырасла амаль удвая, спажыванне воўны скарацілася прыкладна на 40 %.

 Вытворчасць і выкарыстанне ваўняной пражы 
міні|250пкс|Часаная воўна на прадзільнай машыне
Практычна ўся вытворчасць ваўняных валокнаў перапрацоўваецца па дзвюх асноўных тэхналогіях: вытворчасць  (у тым ліку паўчасанай) пражы і вытворчасць  пражы. Зусім выключна кольцавая або ротарная пража вырабляецца з сумесі воўны і бавоўны па баваўнянай тэхналогіі. Усе ніткі , і большасць з іх трэба , таму што трываласці простых нітак, як правіла, дастаткова толькі для некаторых мэт  і ў якасці ўтка.

 Камвольная пража 
Асноўныя этапы вытворчасці: змешванне — кардачасанне — прачэсванне — папярэдняе прадзенне — прадзенне.

Практычна ўся вытворчасць мерыносавай воўны ідзе на камвольныя ніткапрадзільныя фабрыкі. Толькі невялікая частка прадзецца як чыста ваўняная пража, большая частка пражы вырабляецца з сумесяў штучных валокнаў, менш з воўны іншых жывёл (ангорскіх і кашмірскіх коз, вярблюдаў і інш.) і вельмі рэдка з сумесі воўны і бавоўны. Валокны можна прасці да танкаты 10 тэкс, пража ў асноўным выкарыстоўваецца для лёгкага тканага і вязанага верхняга адзення.

 Кардная пража 
Працэс вытворчасці значна карацей: машына для часання пакідае маток, які падаецца на прадзільную машыну.

Большасць шэвіёту і гладкай воўны вырабляюцца ў  пражу, першапачаткова для цвідаў і падобнага больш грубага верхняга адзення. У апошнія гады гэтыя валокны, а таксама воўна нізінных авечак выкарыстоўваліся ў асноўным для вытворчасці дывановай пражы, а таксама для напаўнення падшываных коўдраў і падушак.

Мяшаныя ваўняныя валокны (у асноўным у сумесі з сінтэтычнымі матэрыяламі) сустракаюцца ў шырокім спектры вырабаў з карднай пражы, асабліва ў тканінах для верхняга адзення і трыкатажы, коўдрах і пражы для ручнога вязання.

 Выкарыстанне 
міні|250пкс|Воўна мерыносаў 14,6 мкм
Па танкаце валакна авечая воўна выкарыстоўвалася ў пачатку XXI стагоддзя для вырабу наступных відаў тканінCrawshaw/Simpson: Wool — science and technology, Woodhead Publishing Ltd., 2002, ISBN 1-85573-574-1.
Таварная група Танката авечай воўны ў мкм да 19 20—24 25—28 29—32 больш за 32 Верхняе адзенне X X -- -- -- Трыкатажныя вырабы X X X -- -- Ніжняя бялізна X -- -- -- -- Шкарпэткі -- X -- -- -- Ручное вязанне -- -- X X -- Коўдры X -- X -- -- Чахлы для мэблі -- -- X -- -- Дываны -- -- -- -- X

 Ланалін 
Важным пабочным прадуктам авечай воўны з’яўляецца , хімічна вельмі складаны васковы тлушч, які складаецца ў асноўным з халестэрыну, эстэраў і некалькіх тлустых кіслот. Выкарыстоўваецца ў касметыцы (змякчае і разгладжвае скуру), у тэкстыльнай прамысловасці (змякчальнік; дадаецца ў некаторыя мыйныя сродкі), у , у медыцыне і фармакалогіі (антыбактэрыяльны і гіпаалергенны сродак; спрыяе гаенню невялікіх апёкаў; выкарыстоўваецца для вытворчасці вітаміна D3.

 Літаратура 
 Alfons Hofer: Stoffe — 1. Textilrohstoffe, Garne, Effekte, str. 167—210, Deutscher Fachverlag, Frankfurt nad Mohanem 1992, ISBN 3-87150-366-5

Катэгорыя:Воўна
Катэгорыя:Тэкстыльныя валокны
Катэгорыя:Авечкагадоўля