Каток, пеўнік і ліска

Каток, пеўнік і ліска, Коцік, пеўнік і лісіца — сюжэт усходнеславянскіх . Адносіцца да так званых казак пра жывёл.

Паводле  мае індэкс 61В «Кот, певень і ліса»: у адсутнасць ката ліса выманьвае і выносіць пеўня, кот наганяе яе і ратуе пеўняСюжет № 61В. "Кот, петух и лиса  // Сравнительный указатель сюжетов. Восточнославянская сказка  — Ленинград: Наука, 1979.

 варыянтаў — 49 (з іх 3 — у ),  — 11, беларускіх — 8Бараг Л. Г., Новиков Н. В. Примечания // Народные русские сказки А. Н. Афанасьева: В 3 т. — М.: Наука, 1984—1985. — (Лит. памятники). — Т. 2. — 1985. — С. 407.

Казка друкавалася ў зборніках казак і асобнай кнігай, а таксама выпускалася ў выглядзе аўдыёказкі.

 Сюжэт 
250px|міні|left|Ілюстрацыя Эля Лісіцкага
Базавы варыянт казкі апавядае пра тое, як кот і пеўнік жывуць у адной хаце, пры гэтым кот выходзіць па сваіх справах, а пеўню наказвае нікога ў дом не пускаць. Ліса хітрасцю і маной хапае пеўніка і бяжыць з ім у глыб лесу. Коцік пачуўшы крыкі свайго сябра, даганяе лісу і адбівае ў яе пеўніка, зноў папярэдзіўшы яго, каб сядзеў дома, калі коцік адсутнічае.

Ліса прыходзіць да хаткі ў другі раз, зноў выманьвае дурнога пеўня і ў гэты раз забірае яго ў сваю нару, колькі б ён ні клікаў на дапамогу ката. Пры гэтым лісіца разам з сямействам рыхтуецца да таго, каб прыгатаваць пеўня. Але і тут коцік ратуе пеўня, часта з дапамогай ігры на музычным інструменце ці спеваў, певень уцякае, пакуль музыка адцягвае ўвагу лісы, а казка мае .

У розных варыянтах казкі прысутнічаюць удакладняючыя падрабязнасці пра паходжанне і імя ката, яго знаёмства з пеўнікам, іх жыццё да і пасля прыходу лісы, пра час, які правёў певень у лісінай нары і гэтак далей.

 Сімвалізм 
250px|міні|Ілюстрацыя з кнігі «Казацкія апавяданні і народныя паданні», 1902 год.
На думку ўкраінскага фалькларыста , у гэтай казцы адлюстраваны паляўнічыя замовы, якія выконваліся з мэтай матывацыі забойства жывёлы. Ліса як аб’ект палявання павінна была быць «пакараная» смерцю за выкраданне пеўня. Пачатак сюжэта — парушэнне пеўнем забароны выходзіць з печы — сімвалічнае месца бяспекі. Цікавай асаблівасцю казкі з’яўляецца выкарыстанне мужчынскім персанажам (пеўнем) апісанняў свайго набліжэння да іншасвету (Нясе мяне ліска за лясы зялёныя, за пяскі жоўтыя, за воды чыстыя, за горы высокія!). На «лясы, пяскі, воды і горы» ў славянскіх замовах насылалі хваробы, і пеўнік, называючы іх, двойчы забяспечвае сваё выратаванне дзякуючы дапамозе коціка.

Ва ўкраінскіх варыянтах казкі згадваецца, што Коцік, убачыўшы знікненне пеўня, зрабіў сабе «бандурку», на якой пачаў іграць перад лісічкавай хатай. Гэта не бандура, а паляўнічы , падобны на невялікі лук. Страціўшы з часам сваё практычнае значэнне, ён стаў музычным інструментам.

Хаця ў казцы ёсць сляды паляўнічых рытуалаў, яна адносна позняя, бо жывёлы ў ёй маюць пастаяннае жыллё — такім чынам, яна склалася ўжо ў тыя часы, калі сезонныя стойбішчы качэўнікаў-паляўнічых перасталі быць асновай гаспадаркі.

 У культуры 

 У тэатры 
250px|міні|Сцэна са спектакля «Коцік і пеўнік» (лістапад 2014 года) ў 
 Украінскім кампазітарам  па матывах казкі была створана дзіцячая аднайменная опера «Лісічка, коцік і пеўнік».
 У 1997 годзе рэжысёрам  сумесна з  была напісана п’еса «Коцік і пеўнік».
 Дзіцячыя спектаклі па казцы «Коцік і пеўнік» ставяцца на сцэнах многіх тэатраў Украіны.

 У кінематографе 
 У 1951 годзе на студыі «Масква:Дыяфільм» быў выпушчаны чорна-белы дыяфільм «Кот, певень і ліса» з ілюстрацыямі Кот, петух и лиса .
 Жыхарка — каляровы маляваны дыяфільм прадстаўляе сабой сюжэт, змяшаны з дзвюх казак: Жыхарка і Коцік, пеўнік і лісіцаРусская народная сказка. Жихарка .
 Жыхарка — каляровы лялечны дыяфільм 1983 года прадстаўляе сабой сюжэт, змяшаны з дзвюх казак: Жыхарка і Коцік, пеўнік і лісіцаКраткое описание диафильма .
  — анімацыйны фільм 2006 года прадстаўляе сабой сюжэт, змяшаны з дзвюх казак: Жыхарка і Коцік, пеўнік і лісіца
 У 1991 годзе на студыі «» Творчым аб’яднаннем мастацкай мультыплікацыі (цяпер «») быў зняты мультыплікацыйны фільм «».

 У графіцы 

Сярод вядомых мастакоў, якія стваралі ілюстрацыі да гэтай казкі можна згадаць Алену Лось, , Эля Лісіцкага, , Аляксандра Шэверава, , Ксенію Пачценную, Юрыя Багародскага, Уладзіміра Гальдзяева, Яўгена Чарушына, Людмілу Якшыс, , Алену Марозаву-Экерт, , Ірыну Сянькову, Марыну Ставіцкую, Віктара Кавуна, , , Мікалая Балыкіна, Канстанціна Музыку, , Андрэя Пазняка, Алену Белазерцаву і іншых.

 У філатэліі 
250px|міні|Паштовая марка Украіны. 2000 год.
У 2000 годзе ў серыі «Украінскія мультфільмы» Укрпошта выпусціла марку з кадрам мультфільма «Кот і певень».

 Спасылкі 

 Беларуская народная казка «Коцік, Пеўнік і Ліска» у апрацоўцы Тараса Касмінкі
 Любімыя беларускія казкі: Кот, пеўнік і ліса

Катэгорыя:Беларускія казкі
Катэгорыя:Рускія казкі
Катэгорыя:Украінскія казкі