Лясное садоўніцтва

Садоўніцтва ў лясах не патрабуе абслугоўвання, ,  раслінная харчовая вытворчасць і сістэма , заснаваная на лясных экасістэмах, якія ўключаюць пладовыя і арэхавыя дрэвы, кусты, , вінаградныя лозы і , якія даюць ураджай, непасрэдна карысны для чалавека. Выкарыстоўваючы , іх можна  для вырошчвання ў паслядоўных пластах для стварэння ляснога асяроддзя пражывання. Лясное садоўніцтва — гэта дагістарычны метад забеспячэння харчавання ў трапічных раёнах. У 1980-х гадах  увёў тэрмін «лясное садоўніцтва» пасля адаптацыі прынцыпаў і прымянення іх да ўмеранага клімату.

 Гісторыя 
З дагістарычных часоў  маглі ўплываць на лясы, напрыклад, у Еўропе людзі эпохі мезаліту прыносілі з сабой такія любімыя расліны, як кусты ляшчыны. Лясныя сады, напэўна, самая старажытная ў свеце форма  і найбольш устойлівая . Яны ўзніклі ў дагістарычныя часы ўздоўж пакрытых джунглямі берагоў рэк і ў вільготных перадгор’ях мусонных рэгіёнаў. У працэсе паступовага паляпшэння сем’ямі навакольнага асяроддзя карысныя пароды дрэў і лоз былі вызначаны, абаронены і палепшаны, а непажаданыя віды былі ліквідаваны. У рэшце рэшт былі адабраны лепшыя замежныя віды і ўключаны ў сады. Пасяленні першых нацый на Алясцы з ляснымі садамі, напоўненымі арэхамі, костачкавымі садавіной, ягадамі і зёлкамі, былі адзначаны археолагам са Смітсанаўскага інстытута ў 1930-х гадах.

Лясныя сады ўсё яшчэ распаўсюджаны ў тропіках і вядомыя пад рознымі назвамі, такімі як: хатнія сады ў Керале на , Непале, Замбіі, Зімбабвэ і Танзаніі; «Кандзійскія лясныя сады» ў Шры-Ланцы; «сямейныя сады» ў Мексіцы. Іх таксама называюць агралясамі, а там, дзе кампаненты драўніны нізкарослыя, выкарыстоўваюць тэрмін хмызняковы сад. Даказана, што лясныя сады з’яўляюцца значнай крыніцай даходу і харчовай бяспекі для мясцовага насельніцтва.

У 1980-х Роберт Харт адаптаваў лясное садоўніцтва да ўмеранага клімату Вялікабрытаніі. Пазней яго тэорыі былі развіты  з  і рознымі пермакультуралістамі, такімі як Грэм Бэл, , .

 Ва ўмераным клімаце 
справа|міні|250px|Роберт Харт, піянер ляснога садоўніцтва
Роберт Харт пачаў займацца сельскай гаспадаркай у  у графстве Шропшыр з намерам забяспечыць здаровае і лячэбнае асяроддзе для сябе і свайго брата Лакона. Пачаўшы як адносна звычайныя , Харт неўзабаве выявіў, што абслугоўванне вялікіх аднагадовых градак з гароднінай, вырошчванне жывёлы і догляд фруктовага саду былі не па сілах. Аднак невялікая градка са шматгадовымі гароднінай і травамі, якую ён пасадзіў, даглядала сама за сабой без умяшання.

Пасля таго, як Харт перайшоў на  па прычынах здароўя і па асабістых прычынах, ён замяніў сваіх сельскагаспадарчых жывёл раслінамі. Тры асноўныя прадукты з ляснога саду — гэта садавіна, арэхі і зялёная ліставая гародніна. Ён стварыў узорны лясны сад на 0,12 акра (500 м²) і фруктовы сад на сваёй ферме і планаваў назваць свой метад садоўніцтва экалагічным садаводствам або экакультурай. Пазней Харт адмовіўся ад гэтых тэрмінаў, калі даведаўся, што агралесаводства і лясныя сады ўжо выкарыстоўваліся для апісання падобных сістэм у іншых частках свету. Яго натхнілі метады   і Джэймса Шолта Дугласа, а таксама прадукцыйнасць хатніх садоў Кералы; як растлумачыў Харт, «з пункту гледжання агралесаводства, магчыма, самай развітай краінай у свеце з’яўляецца індыйскі штат Керала, які можа пахваліцца не менш чым трыма з паловай мільёнамі лясных садоў…» У якасці прыкладу незвычайнай інтэнсіўнасці вырошчвання некаторых лясных садоў даследчая група выявіла, што на адным участку плошчай усяго 0,12 га раслі дваццаць тры маладыя какосавыя пальмы, дванаццаць гваздзіковых дрэў, пяцьдзесят шэсць бананаў і сорак дзевяць ананасаў, з трыццаццю пярцовымі лозамі на яго дрэвах яго. Акрамя таго, гаспадар вырошчваў корм для сваёй  .

 Сяміярусная сістэма 
міні|250px|Сем слаёў ляснога саду
 увёў сістэму, заснаваную на назіранні, што натуральны лес можна падзяліць на розныя ўзроўні.

Ён выкарыстаў , каб развіць існуючы невялікі сад з яблынямі і грушамі ў ядомы полікультурны ландшафт, які складаецца з наступных ярусаў:

 «Ярус полага», які складаецца з арыгінальных дарослых фруктовых дрэў.
 «Нізкі ярус» дробных арэхавых і пладовых дрэў на карлікавых прышчэпах.
 «Куставы ярус» пладовых кустоў, такіх як парэчкі і іншыя ягаднікі.
 «Травяністы ярус» шматгадовай гародніны і зеляніны.
 «» або «падземнае» вымярэнне раслін, якія вырошчваюцца дзеля іх каранёў і клубняў.
 «Глебапакроўны ярус» ядомых раслін, якія распаўсюджваюцца гарызантальна.
 «Вертыкальны ярус» з ліян і лоз.

Ключавым кампанентам сяміяруснай сістэмы былі выбраныя ім расліны. Большасць традыцыйных агароднінных культур, якія вырошчваюцца сёння, такіх як морква, з’яўляюцца сонцалюбівымі раслінамі, якія не адбіраюцца належным чынам для больш цяністай сістэмы лясных садоў. Харт аддаў перавагу ценевынослівай шматгадовай гародніне.

 Далейшае развіццё 
, кіраваны , ажыццяўляе эксперыментальныя праекты па азеляненні лясоў на шэрагу участкаў у Дэваншыры, Злучанае Каралеўства. Кроўфард апісвае лясны сад як непатрабавальны ў абслугоўванні спосаб ўстойлівай вытворчасці прадуктаў харчавання і іншых тавараў для дома.

Кен Ферн прыдумаў, што для паспяховага ляснога саду ва ўмераных шыротах неабходна выкарыстоўваць больш шырокі спектр ядомых ценевынослівых раслін. З гэтай мэтай Ферн стварыў арганізацыю , якая сабрала базу даных раслін, прыдатную для такой сістэмы. У сваёй кнізе «Расліны для будучыні» Ферн выкарыстаў тэрмін садоўніцтва рэдкалесся (, а не лясное садоўніцтва .

Кэтлін Джанаўэй, сузаснавальніца Руху за міласэрнае жыццё (), разам са сваім мужам Джэкам напісала ў 1991 годзе кнігу з апісаннем устойлівай веганскай будучыні пад назвай «Багатае жыццё ў будучы век дрэва». MCL прапагандуе лясное садоўніцтва і іншыя віды . У 2009 годзе яна выдзеліла грант у памеры 1000 фунтаў стэрлінгаў на праект Bangor Forest Garden у Гвінедзе, .

Кевін Брэдлі ў ЗША ў 1985 годзе назваў свой маёнтак і гадавальнік «Ядомы лес», у ім спалучаліся дрэвы і палявыя культуры. Сёння яго бізнес і кніга 2005 года «Ядомыя лясныя сады» спарадзілі маленькія «ядомыя лясы» па ўсім свеце.

 Пермакультура 

, які ўвёў тэрмін пермакультура, наведаў Роберта Харта ў яго лясным садзе ў  у кастрычніку 1990 года. З тых часоў сяміярусная сістэма Харта была прынята ў якасці агульнага элемента пермакультурнага дызайну.

Шматлікія пермакультуралісты з’яўляюцца прыхільнікамі лясных садоў або харчовых лясоў, такіх як Грэм Бэл, >, Дэйв Джэк,  і . Бэл пачаў будаваць свой лясны сад у 1991 годзе і напісаў кнігу «Пермакультурны сад» у 1995 годзе, Уайтфілд напісаў кнігу «Як зрабіць лясны сад» у 2002 годзе, Джэк і Тоенсмайер сталі суаўтарамі двухтомнага зборніка кніг «Ядомыя лясныя сады» ў 2005 годзе, а Лоўтан прадставіў фільм «Стварэнне харчовага лесу» ў 2008 годзе.

 У трапічным клімаце 
Лясныя сады, або хатнія сады, з’яўляюцца распаўсюджанымі ў тропіках, дзе выкарыстоўваюць  для вырошчвання дрэў, сельскагаспадарчых культур і жывёл на адной зямлі. У штаце Керала на , а таксама на  хатні сад з’яўляецца найбольш распаўсюджанай формай землекарыстання і сустракаецца таксама ў Інданезіі. Адзін з прыкладаў спалучае ў сабе какос, чорны перац, какава і ананас. Гэтыя сады з’яўляюцца прыкладам полікультуры і захоўваюць вялікую колькасць  сельскагаспадарчых культур і , якія не сустракаюцца ў монакультурах. Лясныя сады ўмоўна параўноўваюць з рэлігійнай канцэпцыяй .

 Амерыкі 
У дакументальным серыяле BBC  BBC сцвярджаецца, што трапічныя лясы Амазонкі не былі першароднай , а сфарміраваны людзьмі на працягу як мінімум 11 000 гадоў праз такія практыкі, як лясныя сады і тэра прэта. З 1970-х гадоў на бязлеснай зямлі ў трапічных лясах Амазонкі былі знойдзены шматлікія геогліфы, што пацвярджае сведчанні існавання  цывілізацый.

На паўвостраве Юкатан вялікая частка харчовых запасаў мая вырошчвалася ў «садах», вядомых як pet kot. Сістэма атрымала сваю назву ад нізкай каменнай сцяны (pet азначае «кругавая», а kot - «сцяна з незамацаваных камянёў»), якая характэрна акружае сады.

 Афрыка 
У многіх афрыканскіх краінах, напрыклад, у Замбіі, Зімбабвэ, Эфіопіі і Танзаніі, сады шырока распаўсюджаны ў сельскіх, прыгарадных і гарадскіх раёнах і гуляюць важную ролю ў забеспячэнні . Найбольш вядомыя сады Чага на схілах гары Кіліманджара ў Танзаніі. Гэта прыклад сістэмы . У многіх краінах жанчыны з’яўляюцца галоўнымі дзеючымі асобамі ў агародніцтве і ежа ў асноўным вырабляецца для існавання. У Паўночнай Афрыцы традыцыйным тыпам ляснога саду з’яўляецца аазісна-яруснае садоўніцтва з пальмамі, фруктовымі дрэвамі і гароднінай.

 Расліны 
Некаторыя расліны, такія як , працуюць і як каранёвая расліна, і як ліяна. Глебапакроўныя расліны — гэта нізкарослыя ядомыя лясныя садовыя расліны, якія дапамагаюць кантраляваць пустазелле і дазваляюць выкарыстоўваць плошчы, якія б у іншым выпадку не выкарыстоўваліся.

 Расліны 








 Праекты 
 на мяжы Беліза і Гватэмалы мае лясны сад, які дэманструе . Яшчэ адзін мадэльны лясны сад плошчай акр, які называецца Känan K’aax (што азначае «дагледжаны сад» на мове майя), фінансуецца Нацыянальным геаграфічным таварыствам і распрацаваны ў пачатковай школе Санта-Фамілія ў , Беліз.

Лічыцца, што ў Злучаных Штатах самым буйным вядомым харчовым лесам на грамадскай зямлі з’яўляецца , які займае сем акраў у Сіэтле, штат Вашынгтон. Сярод іншых знаных лясных садоў можна згадаць праект цэнтральнага Інстытута пермакультуры Скалістых гор у , ферму Montview Neighborhood у . Бостанская харчовая лясная кааліцыя прасоўвае мясцовыя лясныя сады.

У Канадзе Рычард Уокер распрацоўвае і падтрымлівае харчовыя лясы ў Брытанскай Калумбіі больш за 30 гадоў. Ён распрацаваў харчовы лес плошчай тры гектары, які ў стадыі сталасці забяспечваў сыравінай гадавальнік і зелянінавы бізнес, а таксама ежу для яго сям’і. Living Centre распрацаваў розныя праекты лясных садоў у Антарыа.

У Злучаным Каралеўстве, акрамя кіраваных Даследчым фондам агралесаводства (ART), існуе мноства праектаў лясных садоў, такіх як лясны сад Бангор у Гвінедзе, на паўночным захадзе Уэльса. Марцін Кроўфард з ART кіруе Forest Garden Network, нефармальнай сеткай людзей і арганізацый, якія вырошчваюць лясныя сады.

З 2014 года Гізела Мір і Марк Біфэн распрацоўваюць невялікі ядомы лясны сад () у , вёсцы недалёка ад Барселоны, Каталонія. У папярэднія гады пермакультурнага навучання яны пазнаёміліся з рознымі ядомымі ляснымі садовымі праектамі ва Уэльсе і іншых частках Вялікабрытаніі. Ён задуманы як прастора для эксперыментаў і дэманстрацый: «…мы хочам даведацца і праверыць, што значыць мець фруктовы сад у рэгіёне з міжземнаморскім кліматам: якія віды тут добра растуць; як кіраваць абмежавальнымі аспектамі, такімі як вада; і, перш за ўсё, якія наступствы для дызайну ёсць з-за характарыстык нашага клімату і нашай шыраты». У красавіку 2021 года яны апублікавалі на іспанскай мове кнігу «Харчовыя лясы і ядомыя сады» (), дзе яны абапіраюцца на свае першыя эксперыментальныя дасягненні і вопыт, паглыбляючыся ў асаблівасці міжземнаморскага клімату праз кнігу, адаптаваную да гэтага клімату і да гэтых відаў. Гэта адзін з першых твораў на гэтую тэму, напісаных не на англійскай мове.

 Спасылкі 

 Why Food Forests?, Permaculture Research Institute
 Plant an Edible Forest Garden, Mother Earth News
 The garden of the future?, The Guardian
 Forest gardens, Permaculture Association
 El Pilar Forest Garden Network, information on traditional Maya forest gardening

Катэгорыя:Лясная гаспадарка
Катэгорыя:Аграэкалогія
Катэгорыя:Экалогія