Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове

Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове — праблема, якая ўзнікла ў першай палове 1990-х гадоў у сувязі з публікацыяй 19 верасня 1991 года Закона «Аб назве Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі», паводле якога БССР змяніла сваю назву на «Рэспубліка Беларусь» (кароткая форма «Беларусь»). Сутнасць дыскусій вакол яе складаецца ў тым, ці варта захоўваць традыцыйнае рускае найменне «Беларусія» () да сучаснай беларускай дзяржавы, якая ўстанавіла сваё рускамоўнае найменне ў поўнай адпаведнасці з вымаўленнем і напісаннем на беларускай мове.

У Рэспубліцы Беларусь паўсюдна выкарыстоўваецца афіцыйная назва дзяржавы. У Расіі ўжываюцца абодва варыянты назвы — як «Беларусь», так і «Беларусія». Пры гэтым ва ўжытку і ў СМІ часцей выкарыстоўваецца традыцыйная назва «Беларусія».

 Паходжанне тапоніма 
Назва «Беларусь», як і «Беларусія», паходзіць ад словазлучэння Белая Русь (), якое ўвайшло ў заходнееўрапейскую картаграфічную і геаграфічную традыцыю з XVI стагоддзя, пры гэтым усходнеславянскія тэрыторыі падзяляліся на вобласці з «каларыстычнымі» харонімамі: Белая, Чырвоная і Чорная Русь; да гэтага каляровага дзялення таксама дадавалася дзяленне на Вялікую і Малую Русь, запазычанае з візантыйскай традыцыі. Тэрытарыяльна адназначную лакалізацыю ў гэтых крыніцах мела толькі Rubra Russia, або Rut(h)enia — Чырвоная Русь, ідэнтыфікаваная з Галіцыяй і, часам, Валынню, тады як Белую і Чорную Русь у розных працах і картах адносілі як да Вялікага Княства Літоўскага, так і да Паўночна-Усходняй Русі.

У сучасных усходнеславянскіх мовах тапонімы «Беларусь» і «Беларусія» з’яўляюцца экзагласнымі калькамі — яны, разам з «каларыстычнымі» харонімамі ўсходнеславянскіх зямель, былі запазычаны ў палякаў беларускімі і ўкраінскімі аўтарамі, а праз іх трапілі ў Расію, дзе ў XVII стагоддзі харонімы пачалі выкарыстоўвацца ў канцылярска-дыпламатычнай практыцы. Напрыклад, гісторык Алег Латышонак прыводзіць у якасці прыкладу першы выпадак ужывання тэрміна «Беларусія» ў такой форме ў лісце ўкраінскага гетмана Івана Залатарэнкі маскоўскаму цару ад 29 верасня 1654 годаЛатышонак Алег. Нацыянальнасьць — Беларус. — Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства, 2009. — С. 244. — ISBN 978-83-60456-06-4.. Канчатковае замацаванне за тэрыторыяй цяперашняй беларускай дзяржавы тапоніма «Белая Русь» і спыненне сінанімічнага ўжывання хароніма «Чорная Русь» адбылося ў XVIII стагоддзіКлимов И. Г. (Минск). К происхождению составной хоронимики Руси (Белая, Чёрная, Красная, Великая, Малая Русь) // Исследование славянских языков в русле традиций сравнительно-исторического и сопоставительного языкознания / Информационные материалы и тезисы докладов международной конференции.. — М.: Издательство Московского университета, 2001. — С. 49—52. — 152 с..

Тэрмін «Белоруссия» выкарыстоўваецца ў рускай мове з другой паловы XVIII стагоддзя, у прыватнасці ён выкарыстоўваецца ў «Новым і поўным геаграфічным слоўніку Расійскай дзяржавы» (1788).

У XX стагоддзі для розных дзяржаўных утварэнняў гэта назва ўжывалася ў варыянтах Беларуская Народная Рэспубліка, Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь, Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка. Апошняе найменне адносіцца да перыяду з 30 снежня 1922 па 19 верасня 1991 года (не лічачы перамены месцаў другога і трэцяга слоў у 1936 годзе).

 Дзяржаўны ўзровень 
19 верасня 1991 года Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка паведаміла ААН аб змяненні назвы на «Беларусь»Беларусь. Падставай стаў прыняты ў гэты ж дзень закон № 1085-XII «Аб назве Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі». У гэтым законе Вярхоўны Савет пастанавіў: «Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку надалей называць „Рэспубліка Беларусь“, а ў скарочаных і складовых назвах — „Беларусь“. Устанавіць, што гэтыя назвы транслітаруюцца на іншыя мовы ў адпаведнасці з беларускім гучаннем».

Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь 1994 года афіцыйна выдавалася не толькі на беларускай, але і на рускай мове, якая толькі ў 1995 годзе разам з беларускай была абвешчана дзяржаўнай. Аднак і да таго, як руская мова атрымала статус дзяржаўнай, у афіцыйным рускамоўным выданні выкарыстоўвалася назва «Беларусь» («Республика Беларусь»). Тэрмін «Белоруссия» больш не захоўваецца нават у традыцыйных назвах (да прыкладу, цэнтральная беларуская газета, якая доўгі час насіла найменне «Советская Белоруссия», цяпер пераназвана ў «Беларусь сегодня»).

17 жніўня 1995 года намеснік кіраўніка Адміністрацыі прэзідэнта Расіі Сяргей Красаўчанка выдаў распараджэнне № 1495 «Аб напісанні назваў дзяржаў — былых рэспублік СССР і іх сталіц». Згодна з гэтым распараджэннем, належыць «выкарыстоўваць у дакументах, якія ствараюцца ў Адміністрацыі Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі, у службовай перапісцы і афіцыйных перамовах» варыянты «Беларусія» і «Рэспубліка Беларусь». Пры гэтым Віктар Чарнамырдзін зазначыў, што варта «дазволіць пры падпісанні міжнародных дагавораў і іншых дакументаў улічваць пры неабходнасці пажаданні контрагентаў па напісанні згаданых назваў». Вынікам стаў працяг выкарыстання ў афіцыйных расійскіх і міжнародных дакументах абедзвюх формаў.

27 снежня 1995 года быў зацверджаны Агульнарасійскі класіфікатар краін свету (АКСМ), у якім змяшчалася назва «Белоруссия (Республика Белоруссия)».

14 снежня 2001 года пастановай Дзяржстандарту Расіі  быў уведзены ў дзеянне новы АКСМ, у адпаведнасці з якім поўная назва беларускай дзяржавы — «Республика Беларусь», скарочана — «Беларусь».

У 2009 годзе Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь звярнулася да расійскага боку з просьбай прызнаць адзіна правільнай форму назвы «Беларусь» («Республика Беларусь»). У тым жа годзе прэзідэнт Расіі Дзмітрый Мядзведзеў заявіў наступнае: «Беларусь — а я настойваю менавіта на такім вымаўленні [назвы] гэтай брацкай дзяржавы, — самастойная суверэнная дзяржава з усімі адпаведнымі атрыбутамі». Каментуючы гэтую заяву, часопіс «Коммерсант-Власть» адзначаў, што раней у пераважнай большасці выпадкаў Дзмітрый Мядзведзеў выкарыстоўваў у якасці назвы беларускай дзяржавы слова «Белоруссия», а не «Беларусь».

На пасяджэнні дзяржаў-членаў АДКБ у Маскве 23 снежня 2014 года Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка сядзеў за сталом з таблічкай «Республика Беларуссия». Гэты факт быў адзначаны апазіцыйным палітыкам Уладзімірам Някляевым у прэсе, у прыватнасці пра гэта пісала «Наша Ніва».

У 2014 годзе ў твітэр-акаўнце МЗС Рэспублікі Беларусь быў апублікаваны зварот, які заклікае асоб, што вядуць твітэр ААН на рускай мове, выкарыстоўваць у афіцыйным кантэксце назву «Республика Беларусь».

 Навуковыя колы 

 Выключна за «Беларусія» 
Як казаў вучоны сакратар Інстытута рускай мовы РАН, спецыяліст па рускай і славянскай дыялекталогіі і лінгвагеаграфіі Уладзімір Пыхаў, адзінай адназначнай моўнай нормай наймення беларускай дзяржавы на рускай мове з’яўляецца варыянт «Беларусія», якога і трэба прытрымлівацца, у прыватнасці, у штодзённай гаворцы і сродках масавай інфармацыі. Ён таксама лічыў, што рэкамендацыі „аб замене“ Беларусі „на“ Беларусь «палітычна матываваны, а таму наўрад ці варта рабіць гэта нарматывам, бо палітыка не павінна пераважаць над мовай».

У 2006 годзе ў Маскве выйшаў «Слоўнік сацыялінгвістычных тэрмінаў», зацверджаны да друку вучоным саветам Інстытута мовазнаўства РАН. У гэтым слоўніку патрабаванне называць беларускую дзяржаву як «Беларусь» прыводзіцца ў якасці прыкладу структурнай моўная экспансія — «патрабаванні распаўсюдзіць некаторыя нормы правапісу і вымаўлення ўласных імёнаў у дзяржаўнай мове на іншыя мовы»Словарь социолингвистических терминов : Научное издание. — М.: Институт языкознания РАН, 2006. — С. 268. — 312 с..

На думку доктара філалагічных навук, загадчыка кафедры гістарычнага мовазнаўства Омскага дзяржаўнага ўніверсітэта Б. І. Осіпава, акцэнтаванне нацыянальнага пытання ў постсавецкі час прывяло да таго, што некаторыя дзяржавы сталі настойваць на новай назве гэтых краін па-руску. У якасці аднаго з прыкладаў ён прывёў патрабаванне аб найменні беларускай дзяржавы. На думку Осіпава, прэтэнзіі такога роду не маюць ні лінгвістычнай, ні юрыдычнай глебы, а палітычныя дзеячы ў дадзеным выпадку замахваюцца на сінанімічныя шэрагі, якія склаліся ў рускай мове, што наўрад ці можна лічыць правамернымі паўнамоцтвамі або неабходнасцю для палітыкаўБ. И. Осипов. Языковые проблемы права и правовые проблемы языка // Юрислингвистика : Учебная хрестоматия. Часть I / Автор-составитель Т. А. Лисицына. — Великий Новгород: Новгородский государственный университет имени Ярослава Мудрого, 2009. — С. 143. — 164 с. — (Специальная филология)..

У 2009 годзе кандыдат філалагічных навук, старшы навуковы супрацоўнік Інстытута рускай мовы РАН Ірына Лявонціна пісала, што слова «Беларусь» моцна супярэчыць расійскай арфаграфіі, у якой няма злучальнай галоснай «а», і негатыўна ацаніла дзеянні беларускіх і расійскіх уладаў, якія рэкамендавалі называць беларускую дзяржаву «Беларуссю».

 Выключна за «Беларусь» 
У абарону менавіта назвы «Беларусь» Адам Мальдзіс, доктар філалагічных навук, прафесар, ганаровы старшыня Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў, спасылаўся на заключэнне тапанімічнай камісіі ААН, у якой пазначана, што беларускія назвы на замежных картах павінны транслітараваць беларускую форму напісання.

Абмяркоўваючы рэформу ў слоўніках рускай мовы з 1 верасня 2009 года, доктар філалагічных навук, загадчык аддзела сучаснай беларускай літаратурнай мовы і намеснік дырэктара па адукацыйных праектах Інстытута рускай мовы Леанід Крысін заявіў, што, нягледзячы на больш правільную, на ягоны погляд, для рускай мовы назву «Белоруссия», «Беларусь» з’яўляецца саманазвай і «для палітычнай карэктнасці трэба ўжываць» менавіта гэтую назву. На думку Крысіна, існуе тэндэнцыя да ўжывання назваў дзяржаў згодна з патрабаваннямі паліткарэктнасці.

 За абодва варыянты 
На думку кандыдата філалагічных навук А. Ю. Мусорына, узнікненне ў пачатку 1990-х гадоў дублета «Белоруссия» — «Беларусь» для наймення беларускай дзяржавы адбылося не ў выніку натуральнага развіцця лексікі рускай мовы, а было інспіравана носьбітамі беларускай мовы. У значнай ступені гэта было выклікана тым, што руская мова была і застаецца для беларускага народа мовай міжнацыянальных зносін, важным сродкам камунікацыіА. Ю. Мусорин. Вариативность названий стран в современном белорусском языке // Иностранные языки в научном и учебно-методическом аспектах. — Новосибирск: Новосибирский государственный университет, 2008. — Вып. 7. — С. 31—35.А. Ю. Мусорин. Лексические разночтения в списках паремий Борису и Глебу : Автореферат на соискание учёной степени кандидата филологических наук. — Новосибирск: Новосибирский государственный университет, 2006..

На думку даведачнай службы сайта Грамота.ру, пры афіцыйным ужыванні правільная назва — «Беларусь», пры неафіцыйным — «Белоруссия». Сфера ўжывання формы другой назвы, на думку даведачнай службы — штодзённая (неафіцыйная) вусная і пісьмовая гаворка (газетныя тэксты і т. п.).

Доктар філалагічных навук, загадчык аддзела эксперыментальных даследаванняў мовы Інстытута мовазнаўства РАН Кірыл Сігал лічыў, што склалася наступная практыка «ва ўрадавых дакументах і дыпламатычных дакументах выкарыстоўваецца тапонім „Беларусь“, а ў СМІ і іншых сферах нефармальных зносін — „Белоруссия“».

У 2001 годзе быў выдадзены падручнік для ВНУ «Руская мова і культура прамовы» пад рэдакцыяй доктара філалагічных навук Уладзіміра Максімава, у якім гаварылася, што вымаўленне і напісанне назвы беларускай дзяржавы як «Беларусь» з’яўляецца чужым для рускай мовы. У падручніку рэкамендавалася ў афіцыйных дакументах пісаць «Беларусь», а ў звычайных выпадках — «Белоруссия»Русский язык и культура речи : Учебник для вузов / Под ред. В. И. Максимова. — М.: Гардарики, 2000. — 413 с. — ISBN 5-8297-0009-3..

Старшы навуковы супрацоўнік Інстытута мовазнаўства РАН Юрый Каракаў у 2002 годзе ў сваёй кандыдацкай дысертацыі «Моўная сітуацыя ў Беларусі і тыпалогія моўных сітуацый» пісаў, што ў сілу беларускіх законаў, якія ўстанаўліваюць, што слова «Беларусь» павінна прамаўляцца ў іншых мовах у адпаведнасці з яго беларускай формай, «у самой Беларусі ў рускай мове, як пісьмовым, так і вусным, ужываецца форма „Беларусь“». У Расіі ж, са слоў Каракава, выкарыстоўваюцца абедзве формы — і «Беларусь», і «Белоруссия». У сваёй дысертацыі для наймення беларускай дзяржавы Каракоў выкарыстаў слова «Белоруссия», якое ён ахарактарызаваў як «больш традыцыйны варыянт».

 Судовае разбіральніцтва 
22 жніўня 2014 года Кірыл Лапінскі, грамадзянін Беларусі, ураджэнец горада Бабруйск, які жыў і працаваў у Маскве, падаў у Сіманаўскі раённы суд горада Масквы іск на расійскія СМІ ТАА «Лента.ру» ,МІА «Россия сегодня», ААТ «РБК» у сувязі з тым, што тыя выкарыстоўваюць некарэктную, на яго думку, форму назвы краіны «Беларусія». 16 снежня 2014 года Сіманаўскім раённым судом горада Масквы Кірылу Лапінскаму было адмоўлена ў задавальненні іску.

Тады ён падаў новы іск (з некалькі змененымі фармулёўкамі), але суд зноў адмовіў у задавальненні. Юрысты, аналізуючы аргументацыю істца, адзначалі, што апеляцыя да тэксту беларускай канстытуцыі, якая выкарыстоўвае паняцце «Рэспубліка Беларусь», а таксама да беларускага закона 1991 года «Аб назве Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі», якая ўстанавіла назву дзяржавы «Рэспубліка Беларусь» і прадпісала абавязковую транслітарацыю назвы дзяржавы на іншыя мовы ў адпаведнасці з беларускім гучаннем, не могуць мець доказнага значэння ў расійскім судзе.

Трэці іск ад той жа асобы і па тым жа пытанні быў зноў адхілены судом. Пры гэтым сам Лапінскі прызнаваў юрыдычную абгрунтаванасць гэтай спробы «адкрыта слабой».

 У рускамоўнай Вікіпедыі 
Гэтая праблема стала таксама прадметам працяглых і часта вострых дыскусій у рускай Вікіпедыі.

Артыкул «Беларусь» быў створаны 16 студзеня 2003 года, але ў 2004 годзе ў тэксце артыкула стала пераважаць напісанне «Белоруссия» пры захаванні назвы «Беларусь». У 2005 годзе артыкул атрымаў назву «Белоруссия». У ходзе дыскусіі пра назву, распачатай у верасні 2010 года, 30 студзеня 2011 года артыкул быў зноў пераназваны ў «Беларусь». Асноўным аргументам за гэтае рашэнне была перавага назвы «Беларусь» у крыніцах, у прыватнасці, у афіцыйнай і дыпламатычнай практыцы. Арбітражны камітэт рускамоўнага раздзела Вікіпедыі 28 мая 2011 года вярнуў артыкулу назву «Белоруссия» і сфарміраваў рабочую групу, якая на працягу года не змагла прыняць ніякага рашэння; яшчэ адна рабочая група, сфарміраваная ў 2012 годзе, ахарактарызавала сітуацыю з найменнем беларускай дзяржавы як «наяўнасць двайной нормы» і вырашыла аддаць перавагу «кансерватыўнаму варыянту» (Беларусія), дапусціўшы выключэнне для артыкулаў пра аб’екты, якія маюць зафіксаванае ў крыніцах афіцыйнае найменне (напрыклад, Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь).

У снежні 2013 года на сайце change.org жыхар Мінска Мікіта Раманоўскі ініцыяваў петыцыю да адміністрацыі рускай Вікіпедыі з патрабаваннем змяніць назву артыкула на «Беларусь». Са снежня 2013 па люты 2019 года петыцыю падпісалі больш за 82 тыс. наведвальнікаў сайта. На гэты момант петыцыя закрыта.

У лютым 2025 года па рашэнні рабочай камісіі рускай Вікіпедыі январе 2025 года артыкул «Белоруссия» перайменаваны ў «Беларусь».

 Зноскі 

 Спасылкі 



Катэгорыя:Беларуска-расійскія адносіны
Катэгорыя:Руская мова
Катэгорыя:Беларусь
Катэгорыя:Спрэчкі наконт геаграфічных назваў