Рэвалюцыя 1905 г. у Царстве Польскім

Рэвалюцыя 1905—1907 гг. у Польшчы — частка Расійскай рэвалюцыі 1905 г., якая адбылася ў Царстве Польскім і працягвалася да 1907 г. Лічыцца адной з буйных хваляў забастовак і найшырэйшым эмансіпацыйным рухам, які калі-небудзь бачыла Польшча на той момант (да 1970-х — 1980-х гадоў). Адной з галоўных падзей таго перыяду стала паўстанне ў Лодзі ў чэрвені 1905 года. На працягу гэтага перыяду адбывалася шмат меншых выступленняў і ўзброеных сутычак паміж сялянамі і рабочымі з аднаго боку і ўрадам з другога. Дэманстранты патрабавалі як паляпшэння ўмоў жыцця рабочых, так і палітычных свабод, у прыватнасці, звязаных з павелічэннем аўтаноміі Польшчы. У 1905 годзе Польшча была на парозе новага паўстання, рэвалюцыі або грамадзянскай вайны.Abraham Ascher, The Revolution of 1905: Russia in Disarray, Stanford University
Press, 1994, , Google Print, p.157-158 Некаторыя польскія гісторыкі нават лічаць падзеі таго перыяду чацвёртым польскім паўстаннем супраць Расійскай імперыі.REWOLUCJA 1905-07 NA ZIEMIACH POLSKICH, Encyklopedia Interia 

 Становішча 
справа|міні|355x355пкс| Карона Польская, адміністрацыйны падзел у 1907 годзе
Пагаршэнне эканамічных умоў (эканамічны спад 1901—1903 гг.) спрыяла палітычнай напружанасці ў Расійскай імперыі, у тым ліку ў Польшчы. Эканоміка Кароны Польскай моцна пацярпела ад руска-японскай вайны: да канца 1904 г. больш за 100 000 польскіх рабочых страцілі працу. Прызыў у расійскую армію і працяглая палітыка русіфікацыі яшчэ больш абвастралі сітуацыю. Навіны і меркаванні аб расійскай рэвалюцыі 1905 года хутка распаўсюдзіліся з Санкт-Пецярбурга па ўсёй Расійскай імперыі і ў Польшчу, якая кантралявалася Расіяй. Гэтым скарысталіся фракцыі ў Расіі і Польшчы, якія жадалі радыкальных пераменаў.Norman Davies, Gods Playground: A History of Poland, Columbia University Press, 2005, , Print, p.273-278

Тым часам сутыкнуліся дзве фракцыі сярод польскіх палітычных лідараў. Польская сацыялістычная партыя (Polska Partia Socjalistyczna, PPS), лаяльная Юзафу Пілсудскаму, лічыла, што палякі павінны паказаць сваю рашучасць і аднавіць незалежнасць праз актыўныя, гвалтоўныя пратэсты супраць расейцаў.Zamoyski, Adam The Polish Way A Thousand-Year History of the Poles and their Culture, London: John Murray Ltd, 1987. , p.330 Гэта меркаванне не падзялялі ні Нацыянальна-дэмакратычная партыя Рамана ДмоўскагаBohdan Urbankowski. Józef Piłsudski: marzyciel i strateg, Tom pierwszy. Warszawa: Wydawnictwo ALFA, 1997. . S. 118., ні «левае» (або «маладое») крыло ППС. Нацдэмы лічылі, што палякі павінны супрацоўнічаць з расійскімі ўладамі і павялічваць сваё прадстаўніцтва ў Думе, у той час як левыя ППС хацелі сумесна з расійскімі рэвалюцыянерамі зрынуць цара і разглядалі стварэнне сацыялістычнага грамадства як больш важную задачу, чым аднаўленне незалежнасці Польшчы.

 Рэвалюцыя 
У XIX стагоддзі Лодзь стала буйным польскім прамысловым цэнтрам, моцна ўрбанізаваным і індустрыялізаваным, і, такім чынам, аплотам сацыялістычнага руху. Да 22 студзеня 1905 г. рабочыя Лодзі ўжо баставалі, а 31 студзеня царская паліцыя паведаміла, што забастоўшчыкі неслі плакаты з лозунгамі «Далоў самадзяржаўе! Далоў вайну!». Падобным чынам у Варшаве, сталіцы Польшчы і буйным прамысловым цэнтры, паўстанні і дэманстрацыі былі звычайнымі. 14 студзеня ў Варшаве адбылася ўсеагульная забастоўка; за наступныя некалькі дзён у Варшаве загінулі больш за 90 чалавек, а 17 студзеня ўрад Расіі абвясціў, што Варшава знаходзіцца ў стане аблогі.
справа|міні|243x243пкс| Помнік паўстанню 1905 года ў Лодзі
28 студзеня ППС Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы заклікалі да ўсеагульнай забастоўкі; больш за 400 000 рабочых прынялі ўдзел у страйках па ўсёй Польшчы, якія працягваліся чатыры тыдні. Гэта была толькі прэлюдыя да яшчэ большай серыі страйкаў, якія ўскалыхнулі Польшчу ў наступным годзе. У 1905—1906 гадах адбылося каля 7000 забастовак і іншых спыненняў працы, у якіх удзельнічала 1,3 мільёна палякаў. Пратэстоўцы патрабавалі як паляпшэння ўмоў для працоўных, так і большай палітычнай свабоды для палякаў. З лютага да дэманстрацый далучыліся студэнты польскіх універсітэтаў, пратэстуючы супраць русіфікацыі і патрабуючы права вучыцца на польскай мове. Да іх далучыліся старшакласнікі і нават некаторыя з пачатковых класаў. Хаця расійскі ўрад пагадзіўся на некаторыя саступкі польскаму нацыяналістычнаму руху (зняцце некаторых абмежаванняў на выкарыстанне польскай мовы ў класах), многія — асабліва рабочыя — па-ранейшаму былі незадаволеныя. У некаторых месцах у Польшчы школьныя страйкі працягваліся каля трох гадоў. Буйныя дэманстрацыі адбыліся 1 траўня (Дзень працы), і каля 30 чалавек былі расстраляныя падчас дэманстрацыі ў Варшаве. Пазней у тым жа месяцы грамадскі парадак у Варшаве на час распаўся падчас стыхійнай кампаніі супраць злачынных элементаў і расійскіх калабарантаў.
злева|міні|250x250пкс| Вуліца Мёдава ў Варшаве, 1906 год, адразу пасля выбуху бомбы ППС.
У сярэдзіне чэрвеня 1905 г. расійская паліцыя адкрыла агонь па адной са шматлікіх дэманстрацый рабочых у Лодзі.Włodzimierz Kalicki, Rok 1905: Przebudzeni bombą , Gazeta Wyborcza, 2005-12-09  У выніку паўстання ў Лодзі за некалькі дзён баёў у гарадах загінулі больш за дзве тысячы чалавек, у тым ліку больш за сотню мірных жыхароў. На працягу года ў буйных польскіх гарадах, якія знаходзіліся пад кантролем Расеі, адбылося некалькі пратэстаў і забастовак, але, як пісаў польскі журналіст Уладзімір Каліцкі, паўстанне ў Лодзі было найбольш драматычным. Расійскі ўрад спрыяў хаосу, спрабуючы распальваць антыяўрэйскія пагромы. Іншым прыкметным з’явай было стварэнне Заглембскай рэспублікі (), польскай сацыялістычнай дзяржавы з цэнтрам вакол рэгіёну Заглемба-Дамброўскай, які існаваў з кастрычніка па лістапад 1905 года Падобная сацыялістычная дзяржава Астравецкая Рэспубліка вакол горада Астровец Свентакшыскі існавала з канца снежня 1905 да сярэдзіны студзеня 1906 годаOstrowiec Świętokrzyski. Monografia historyczna miasta. Ostrowiec Świętokrzyski, 1997. .

 Наступствы 
злева|міні|267x267пкс| Мемарыяльная дошка ў Астроўцы Свентакшыскім Астравецкай рэспубліцы 1905—1906 гг.
У той час як большасць хваляванняў адбывалася ў 1905 годзе, да 1906—1907 гадоў у Польшчы працягвалі адбывацца хваляванні рабочых, дэманстрацыі і час ад часу ўзброеныя сутыкненні. Забастоўкі ў Лодзі працягваліся да сярэдзіны 1906 г., калі толькі вялікая расійская вайсковая прысутнасць і масавыя звальненні бастуючых рабочых з фабрык супакоілі горад. Хваляванні ў Польшчы вымусілі расейцаў трымаць там армію ў 250—300 тыс. жаўнераў — армію, нават большую, чым тая, якая змагалася з японцамі на ўсходзе.

Баявая арганізацыя Польскай сацыялістычнай партыі Пілсудскага, заснаваная ў 1904 г., якая спрыяла пэўнай эскалацыі ваенных дзеянняў, актывізавалася ў наступныя некалькі гадоў, пачаўшы кампанію забойстваў і рабаванняў пераважна з 1906 г., хоць яны сталі значна менш актыўнымі да канца дзесяцігоддзя.Urbanowski, op.cit. S. 121. Фракцыя Пілсудскага была часова аслаблена, і ППС раскалолася, але да 1909 г. фракцыя Пілсудскага зноў аднавіла вядомасць на польскай падпольнай палітычнай сцэне.Urbanowski, op.cit. S. 131. Пілсудскаму ў выніку ўдалося дабіцца незалежнасці Польшчы і стаць важнай палітычнай фігурай у міжваеннай Польшчы.

Іншым наступствам стала эвалюцыя польскіх палітычных партый і думкі. Сярод польскіх сялян узнялася нацыянальная свядомасць. Нягледзячы на няўдачу ў дасягненні найбольш радыкальных мэт рэвалюцыі, расійскі ўрад саступіў некаторым патрабаванням, як у сацыяльнай, так і ў палітычнай сферах, што змякчыла паражэнскія пачуцці сярод многіх палякаў, якія яшчэ памяталі поўную паразу папярэдніх паўстанняў; у прыватнасці, русіфікацыя была часткова адменена ў адукацыі ў Польшчы.

 Рэвалюцыя 1905 г. у польскіх карцінах 

 Гл. таксама 

 Крывавая серада (Польшча)
 Варшавянка (1905)

 Крыніцы 

 Літаратура 

 Роберт Э. Блобаўм, Rewolucja: Руская Польшча, 1904—1907, Cornell University Press, 1995

 Акадэмічныя рэцэнзіі: , , 

 Роберт Блобаўм, Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў і крызіс польскага каталіцызму, Славянскі агляд, вып. 47, No 4 (Зіма, 1988), с. 667—686, JSTOR
 Рычард Д. Льюіс, Рэвалюцыя ў сельскай мясцовасці : Расійская Польшча, 1905—1906, Цэнтр расійскіх і ўсходнееўрапейскіх даследаванняў Пітсбургскага ўніверсітэта, 1986
 Мясо Я., Барацьба за нацыянальную школу ў Каралеўстве Польскім у 1905—1907 гады (Стогоддзе школьнай забастоўкі), Rozprawy z Dziejow Oswiaty (Даследаванні па гісторыі адукацыі), год: 2005, том: 44, нумар:, старонкі: 75-103,  
 Эндру Станіслаў Джон Памыкальскі, Польскае паўстанне 1905 г. падчас Расійскай рэвалюцыі 1905 г., дысертацыя (магістратура) — Дзяржаўны ўніверсітэт Сан-Хасэ, 1982 г.
 Скот Уры, Барыкады і сцягі: Рэвалюцыя 1905 года і трансфармацыя варшаўскага яўрэйства, Stanford University Press, 2012. 
 , Stanisław Wiech (рэд.), Rewolucja 1905—1907 w Królestwie Polskim iw Rosji, KOBD, 2005
 Эндру Кір Уайз, Аляксандр Ледніцкі : паляк сярод расейцаў, расеец сярод палякаў : Польска-расійскае прымірэнне ў рэвалюцыі 1905 года, Columbia University Press, 2003

 Спасылкі 
  Rewolucja 1905  website about the Revolution in the Kingdom of Poland

Катэгорыя:Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі
Катэгорыя:Паўстанні ў Польшчы
Катэгорыя:Царства Польскае
Катэгорыя:Канфлікты 1907 года
Катэгорыя:Канфлікты 1906 года
Катэгорыя:Канфлікты 1905 года