Клаус Шэнк фон Штаўфенберг

Клаўс Філіп Марыя Шэнк граф фон Штаўфенберг (, , Yettingen — , Берлін) — палкоўнік вермахта, адзін з асноўных удзельнікаў Змовы 20 ліпеня, які ажыццявіў замах на жыццё Адольфа Гітлера 20 ліпеня 1944.

 Біяграфія 

 Арыстакрат 
Граф Клаўс Шэнк фон Штаўфенберг нарадзіўся ў адной з найстарэйшых арыстакратычных сем’яў Паўднёвай Германіі, цесна звязанай з Каралеўскім домам Вюртэмберга — бацька графа займаў высокую пасаду пры двары апошняга караля Вюртэмберга.

Яго старэйшыя браты — блізняты Бертольд і Аляксандр — пазней таксама прынялі ўдзел у змове. Клаўс меў брата-блізнюка Конрада, які памёр праз некалькі гадзін пасля нараджэння.

Выхоўваўся ў духу каталіцкай набожнасці, нямецкага патрыятызму і манархічнага кансерватызму. Атрымаў выдатную адукацыю, меў літаратурныя схільнасці. У 1923 годзе разам з братам Бертольдам увайшоў у кола Стэфана Георгэ і да канца сваіх дзён схіляўся перад гэтым паэтамLeMO Biografie — Biografie Claus Schenk Graf von Stauffenberg.

1 красавіка 1926 года быў залічаны ў 17-ы кавалерыйскі полк ў Бамберг. У 1927—1928 гады вучыўся ў пяхотным вучылішчы ў Дрэздэне. У красавіку 1932 года з нагоды прэзідэнцкіх выбараў выступіў супраць Гіндэнбурга у падтрымку ГітлераLeMO Biografie — Biografie Claus Schenk Graf von Stauffenberg.

У маі 1933 года атрымаў званне лейтэнанта. Браў удзел у вайсковым навучанні штурмавікоў і арганізаваў перадачу рэйхсверу нелегальнага арсенала зброі. 26 верасня 1933 года ажаніўся з баранэсай Нінай фон ЛерхенфельдLeMO Biografie — Biografie Claus Schenk Graf von Stauffenberg.

У 1934 годзе атрымаў прызначэнне ў кавалерыйскае вучылішча ў Гановер. У той час кавалерыя паступова перафармоўвалася ў матарызаваныя войскіLeMO Biografie — Biografie Claus Schenk Graf von Stauffenberg.

6 кастрычніка 1936 года прыступіў да вучобы ў Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба ў Берліне. У 1938 годзе пасля заканчэння акадэміі быў прызначаны другім афіцэрам Генеральнага штаба пад пачаткам генерал-лейтэнанта Эрыха Гёпнера. Удзельнічаў у акупацыі Судэцкай вобласціLeMO Biografie — Biografie Claus Schenk Graf von Stauffenberg.
міні| Штаўфенберг у 1926 годзе.

 Вайна 
У 1939 годзе з пачаткам Другой сусветнай вайны у якасці обер-лейтэнанта ў танкавай дывізіі Штаўфенберг удзельнічаў у польскай кампаніі.

З Польшчы ён пісаў жонцы: «Насельніцтва — неверагодны зброд. Шмат яўрэяў і паўкровак. Гэтым людзям добра, калі імі кіруеш пугай. Тысячы зняволеных спатрэбяцца для сельскай гаспадаркі Германіі. Яны працавітыя, паслухмяныя і непатрабавальныя».

Петэр Граф Ёрк фон Вартэнбург і Ульрых Граф Швэрын фон Шваненфельд звярнуліся да Штаўфенберга з просьбай прыняць прызначэнне на пасаду ад’ютанта камандуючага сухапутных войскаў Вальтэра фон Браўхіча для ўдзелу ў спробе перавароту. Але Штаўфенберг адмовіўсяLeMO Biografie — Biografie Claus Schenk Graf von Stauffenberg.

У 1940 годзе ў якасці афіцэра генштаба ўдзельнічаў у французскай кампаніі. Атрымаў прызначэнне ў аргаддзел камандавання Сухапутных войскаў. У снежні 1941 года падтрымаў засяроджванне каманднай улады ў руках ГітлераLeMO Biografie — Biografie Claus Schenk Graf von Stauffenberg.

У 1942 годзе з-за масавых забойстваў яўрэяў, палякаў і рускіх, а таксама бяздарнага вядзення ваенных дзеянняў далучыўся да ўдзельнікаў супрацівуLeMO Biografie — Biografie Claus Schenk Graf von Stauffenberg.

У 1943 годзе атрымаў прызначэнне ў 10-ю танкавую дывізію, якая павінна была забяспечыць адступленне генерала Эрвіна Роммеля у Паўночнай Афрыцы. Падчас налёту быў цяжка паранены, страціўшы левае вока, кісць правай рукі і два пальца на левайLeMO Biografie — Biografie Claus Schenk Graf von Stauffenberg.

Пасля выздараўлення вярнуўся ў строй. Да гэтага часу ўжо зразумеў, што Гітлер вядзе Германію да катастрофы.

1 ліпеня 1944 года быў афіцыйна прызначаны начальнікам штаба пры камандуючым арміяй рэзерву Фрыдрыха Фрома і узведзены ў палкоўнікіHoffmann Peter. Claus Schenk Graf von Stauffenberg. Die Biographie. München, 2007, S. 407..

 Удзел у змове 

 Падрыхтоўка 
Прадбачачы немінучае паражэнне ў вайне, група германскіх генералаў і афіцэраў вырашыла фізічна ліквідаваць Гітлера. Пасля гэтага змоўшчыкі разлічвалі заключыць мірную дамову і такім чынам пазбегнуць канчатковага разгрому Германіі.

Унікальная магчымасць забяспечыць поспех змовы была звязана з тым, што на новым месцы службы — у штабе рэзерву сухапутных войскаў у будынку Бендлер-блок на Бендлерштрассе ў Берліне — Штаўфенберг займаўся распрацоўкай так званага плана «Валькірыя». Гэты план, узгоднены з самім Гітлерам, прадугледжваў меры па пераходзе кіравання краінай да штаба рэзерву сухапутных войскаў у выпадку ўнутраных беспарадкаў, калі сувязь з Вярхоўным камандаваннем вермахта будзе парушаная.

Па планах змоўшчыкаў, менавіта на Штаўфенберга была ўскладзена задача ўсталяваць сувязь з камандзірамі рэгулярных воінскіх частак па ўсёй Германіі пасля ліквідацыі Гітлера і аддаць ім распараджэнні аб арыштах кіраўнікоў мясцовых нацысцкіх арганізацый і афіцэраў гестапа. У той жа час Штаўфенберг быў адзіным з змоўшчыкаў, якія мелі рэгулярны доступ да Гітлера, таму ў рэшце рэшт ён узяў на сябе і ажыццяўленне самога замахуHoffmann Peter. Claus Schenk Graf von Stauffenberg. Die Biographie. München, 2007..

 Замах 
міні|Злева направа: Штаўфенберг, Карл-Еска фон Путкамер, Карл-Генрых Боденшац (стаіць спіной да аб’ектыва), Адольф Гітлер, Вільгельм Кейтэль. 15 ліпеня 1944 года.
На 20 ліпеня 1944 у стаўцы Гітлера было прызначанае чарговае нараду аб становішчы на франтах. Удзельнікі змовы генерал-маёр Хенінг фон Трэскаў і яго падначалены маёр Іаахім Кун, ваенны інжынер па адукацыі, падрыхтавалі для замаху дзве выбуховыя прылады, якія Штаўфенберг паклаў у свой партфель. Актываваць дэтанатары трэба было самому Штаўфенберг непасрэдна перад замахам.

Штаўфенберг быў выкліканы ў палявую стаўку Вярхоўнага камандавання германскай арміі «Воўчае логава» пад горадам Растэнбургам ва Усходняй Прусіі (цяпер горад Кэнтшын на тэрыторыі Вармінска-Мазурскага ваяводства Польшчы), дзе яму трэба было зрабіць даклад аб фарміраванні рэзервовых частак. Выклік на нараду завізаваў сам генерал-фельдмаршал Вільгельм Кейтэль, начальнік Вярхоўнага камандавання вермахта, галоўны саветнік Гітлера па ваенных пытаннях.

Перад вылетам у стаўку Клаўс фон Штаўфенберг сустрэўся са сваім братам Бертольдам і сказаў яму словы, якія той запісаў у дзённіку: «хто знойдзе ў сабе мужнасць зрабіць гэта, увойдзе ў гісторыю як здраднік, але калі ён адмовіцца гэта зрабіць, то будзе здраднікам перад сваім сумленнем».

Штаўфенберг разлічваў, што нарада будзе праходзіць у бункеры фюрэра. Выбух двух кілаграмаў узрыўчаткі ў закрытым памяшканні не пакідаў Гітлеру ніякіх шанцаў на выратаванне. Аднак па прыбыцці ў стаўку ён даведаўся, што нарада перанесена на больш ранні час. Акрамя таго, яна павінна была адбыцца не ў бункеры фюрэра, а ў адным з драўляных баракаў, бо ў бункеры былі пачаты дадатковыя ўмацавальныя працы.

Знаходзячыся пад амаль бесперапынным наглядам, адчуваючы дэфіцыт часу і дзейнічаючы адной скалечанай рукой, Штаўфенберг змог актываваць дэтанатар толькі на адной выбуховай прыладзе. Нягледзячы на тое што выбух адной прылады прывёў бы да дэтанацыі і другой, ён па невядомых прычынах не стаў класці ў партфель блок выбухоўкі, які застаўся без дэтанатара. Таму сіла выбуху апынулася ў два разы слабей. За пяць хвілін да выбуху Штаўфенбергу ўдалося паставіць партфель побач з Гітлерам і пад добрапрыстойнай падставай выйшаў з барака. Аднак за лічаныя секунды да выбуху палкоўнік Хайнц Брандт пераставіў партфель, і масіўны дубовы стол выратаваў Гітлера ад выбухной хваліШирер У. Взлёт и падение Третьего Рейха — М.: Воениздат, 1991.— 528 с. — С. 447..

Усяго ў бараку знаходзіліся 24 чалавекі. 17 з іх атрымалі раненні, яшчэ чацвёра загінулі, а сам Гітлер цудам атрымаў толькі лёгкую кантузію і раненне. Правал замаху даў яму чарговую нагоду сцвярджаць, што яго захоўвае сам «провід».

 Правал змовы 
Да гэтага моманту Штаўфенберг ужо пакінуў тэрыторыю стаўкі і бачыў выбух з адлегласці. Будучы упэўненым у поспеху замаху, ён дабраўся да Растэнбурга і вылецеў у Берлін, дзе паведаміў генералу Фрыдрыху Альбрыхту, што Гітлер мёртвы, і стаў настойваць на прывядзенні пляну «Валькірыя» у выкананне. Аднак камандуючы рэзервам сухапутных войскаў генерал-палкоўнік Фрыдрых Фром, які павінен прывесці план у дзеянне, вырашыў сам пераканацца ў гібелі Гітлера і датэлефанаваўся да стаўкі. Даведаўшыся пра правал замаху, ён адмовіўся ад удзелу ў змове і быў арыштаваны змоўшчыкамі. Дзеяньні змоўшчыкаў былі падтрыманы апазіцыйна настроенымі ваеначальнікамі на месцах. Напрыклад, ваенны губернатар Францыі, генерал Шцюльпнагель, пачаў арышты чыноў СС і гестапа.
міні|Пасведчанне аб смерці Штаўфенберга, выпісанае па месцы жыхарства ў Бамбергу ў 1951 годзе; дата смерці ўказана «20 ліпеня 1944 года, у невядомую гадзіну»
Спрабуючы ажыццявіць свой план, Штаўфенберг асабіста абзвоньваў камандзіраў частак і злучэнняў у Германіі і на акупаваных тэрыторыях, пераконваючы іх выконваць загады новага кіраўніцтва — генерал-палкоўніка Людвіга Бека і генерал-фельдмаршала Эрвіна фон Віцлебена — і правесці арышты афіцэраў СС і гестапа. Некаторыя з тых, да каго ён звяртаўся, сапраўды выканалі яго ўказанні і прыступілі да затрыманняў. Аднак шмат вайсковых камандзіраў аддалі перавагу дачакацца афіцыйнага пацверджання гібелі Гітлера. Такога пацверджання, аднак, не было — больш таго, Гебельс неўзабаве абвясціў па радыё, што Гітлер жывы.

У выніку ўжо да вечара таго ж дня батальён аховы ваеннай камендатуры Берліна, які захаваў вернасць Гітлеру, кантраляваў асноўныя будынкі ў цэнтры Берліна, а бліжэй да поўначы захапіў будынак штаба рэзерву сухапутных войскаў на Бендлерштрасе. Клаўс фон Штаўфенберг, яго брат Бертольд і іншыя змоўшчыкі былі схопленыя. Пры арышце Штаўфенберг разам з братам спрабавалі адстрэльвацца, але Штаўфенберг быў паранены ў плячо.

У 23:30 генерал-палкоўнік Фром быў выпушчаны з-пад арышту. Спрабуючы схаваць сляды ўласнай датычнасьці да змовы, ён неадкладна абвясціў пасяджэнне ваеннага суда, які пасля 30-хвіліннага нарады прысудзіў да смерці пяць чалавек, у тым ліку Клаўса фон Штаўфенберга. З-за асабістага павагі да Людвіга Бека Фром дазволіў яму застрэліцца. Паміж 0:15 і 0:30 21 ліпеня 1944 года ў двары штаба адзін за адным былі расстраляныя Ольбрыхт, Квірнхайм, Хафтэн і Штаўфенберг.Das Attentat vom 20. Juli 1944 — Nachrichten Politik — DIE WELTChronologie: Das Attentat vom 20. Juli 1944 | Zeitgeschichte — Frankfurter Rundschau Перад смерцю Штауффенберг паспеў выгукнуць: «Няхай жыве Свяшчэнная Германія!»Der Mythos Stauffenberg — Nachrichten WELT am SONNTAG — DIE WELT

Астатнія змоўшчыкі былі перададзеныя гестапа. На наступны дзень была створана спецыяльная камісія з высокапастаўленых кіраўнікоў СС для расследавання змовы. Тысячы меркаваных і сапраўдных удзельнікаў «змовы 20 ліпеня» былі арыштаваныя, падвергнутыя катаванням, пакараныя. Пакаранне спецыяльна здымалі на кінастужку для паказу фюрэру.

Па ўсёй Германіі пачаліся арышты падазраваных у змове. Былі арыштаваныя шмат вядомых ваеначальнікаў, напрыклад, генерал-фельдмаршалы Віцлебен (пакараны па прысудзе суда) і Эвальд фон Клейст (адпушчаны), генерал-палкоўнік Шцюльпнагель (спрабаваў застрэліцца, але выжыў і быў пакараны), Франц Гальдэр і шмат іншых. Эрвіна Ромеля, які патрапіў пад падазрэнне, 14 кастрычніка прымусілі прыняць яд. Загінулі і шмат грамадзянскіх ўдзельнікаў змовы — Карл Фрыдрых Герделер, Ульрых фон Хасэль, Юліус Лебер і іншыя.

 Герой ці здраднік 
міні|Мемарыяльная пліта на месцы дома, у якім жыў Штаўфенберг у Вупертале
У расколатай пасляваеннай Германіі стаўленне да замаху на Гітлера 20 ліпеня 1944 года было неадназначным. У Заходняй Германіі сродкі масавай інфармацыі і палітыкі апісвалі удзельнікаў змовы як герояў. У ГДР гэтая дата наогул не адзначалася.

Хоць Штаўфенберг быў выхаваны ў кансерватыўнай, манархічнай і рэлігійнай традыцыі, за час вайны ягоныя палітычныя пазіцыі прыкметна ссунуліся ўбок левых. У асяроддзі антыгітлераўскіх змоўшчыкаў ён зблізіўся з сацыял-дэмакратамі Юліусам Леберам і Вільгельмам Лёйшнерам; акрамя таго, ён лічыў, што да пасляваеннага ўладкавання Германіі варта падключыць усе антыфашысцкія сілы, уключаючы камуністаў. У усходнегерманскай і савецкай гісторыяграфіі змоўшчыкі падзяляліся на «рэакцыйнае» (кансерватыўнае) крыло пад кіраўніцтвам былога бургамістра Лейпцыга Гёрдэлера і «патрыятычнае» (прагрэсіўнае) на чале са Штаўфенбергам. Згодна з гэтай канцэпцыяй, першыя мелі намер пасля перавароту заключыць сепаратны мір з Захадам і працягнуць вайну з Савецкім Саюзам, другія ж ставілі сваёй мэтай поўны мір для Германіі і ўсталявалі кантакты з левымі палітыкамі — сацыял-дэмакратамі, і нават з кіраўнікамі камуністычнага падполляНапример, см. здесь: Пытавшийся убить Гитлера полковник ШтауффенбергНовый источник по истории заговора против Гитлера — «Собственноручные показания» Майора Германского Генштаба Иоахима Куна. Форум новейшей восточноевропейской истории и культуры — Русское издание. № 2, 2005. Падобны пункт гледжання падзяляе і шэраг заходніх аўтараў .

Але аж да сярэдзіны 1960-х гадоў многія ў Германіі лічылі удзельнікаў змовы не героямі, а здраднікамі.

У сучаснай Германіі 20 ліпеня абвешчана Днём жалобы па пакараных і штогод суправаджаецца правядзеннем урачыстых мерапрыемстваў. На месцы пакарання графа фон Штаўфенберга і яго таварышаў праводзіцца ўрачыстае прыняцце прысягі ваеннаслужачых бундэсвера.

Унук фон Штаўфенберга, Карл Шэнк фон Штаўфенберг, у цяперашні час пражывае ў сваім маёнтку ў вёсцы Ірмельсхаўзен (Баварыя). Ён выступае за тое, каб імем ягонага дзеда не спекулявалі правыя папулісты, у тым ліку і чальцы «Альтэрнатывы для Германіі»Его дедушка устроил покушение на Гитлера 20 июля 1944 года: «Меня часто спрашивают, горжусь ли я им» (Yle, Финляндия) .

 Фільмы 
міні|Бюст Клауса Шэнка фон Штаўфенберга, Франк Менерт (1930)

 1951 Гісторыя Ромеля / the Desert Fox: The Story of Rommel. У ролі Эдуард Франц.
 1955 Гэта адбылося 20 ліпеня / Es geschah am 20. Juli (ФРГ, рэж. Георг Вільгельм Пабст) У ролі Бернхард Вікі.
 1955 20 ліпеня / Der 20. Juli (ФРГ, рэж. Фальк Харнак) У ролі Вольфганг Прайс.
 1966 Без барацьбы няма перамогі / Ohne Kampf kein Sieg (ТБ ГДР, рэж. Рудзі Курц) У ролі Альфрэд Штруве.
 1967 Ноч генералаў / The Night of the Generals (рэж. Анатоль Літвак) У ролі Жэрар Бюхр.
 1970 Клаўс граф Штаўфенберг — партрэт забойцы / Claus Graf Stauffenberg — Porträt eines Attentäters (ZDF, ТБ ФРГ, рэж. Рудольф Нусгрубер) У ролі Хорст Сміт.
 1970 Вызваленне. Кірунак галоўнага ўдару (СССР, рэж. Юрый Озераў) У ролі Альфрэд Штруве.
 1971 Аперацыя Валькірыя / Operation Walküre (WDR, ТБ ФРГ, рэж. Франц Петэр Вірт) У ролі Ёахім Хансен.
 1974 Fliegen und Stürzen — Porträt der Melitta Schiller-Stauffenberg. У ролі Вольфганг Арпс.
 1974 Гітлер / Hitler. У ролі Вілліям Серджэнт.
 1989 War and Remembrance. У ролі Скай Дзюмон.
 1990 Змова супраць Гітлера / The Plot to Kill Hitler (ТБ, рэж. Лорэнс Шылер) У ролі Брэд Дэвіс.
 1997 Горац-5. Серыя «Валькірыя». У ролі Марцін Эванс.
 2004 Штауффенберг / Stauffenberg (ARD, ТБ ФРГ, рэж. Йо Баер) У ролі Себасцьян Кох.
 2004 Што сапраўды адбылося 20 ліпеня 1944 года? / Was geschah wirklich am 20. Juli 1944? (RBB, ТБ ФРГ, рэж. Арцём Дзямёнак).
 2004 Гадзіна афіцэраў / Die Stunde der Offiziere (ZDF, ТБ ФРГ, рэж. Ханс-Эрых Віт) У ролі Харальд Шротт.
 2006 Ромель і змова супраць Гітлера / Rommel and the Plot Against Hitler. У ролі Стэфан Джэкабс.
 2008 Аперацыя «Валькірыя» / Valkyrie (рэж. Браян Сінгер) у ролі Том Круз.
 2009 Штауффенберг — сапраўдная гісторыя / Stauffenberg — Die wahre Geschichte (ZDF, ТБ ФРГ, рэж. Олівер Хальмбургер) у ролі Петэр Бекер.
 2009 «Switch reloaded». У ролі Міхаэль Мюлер.

 Спасылкі 

 Es geschah am 20. Juli на IMDB
 Der 20. Juli на IMDB
 The Plot to Kill Hitler на IMDB
 Stauffenberg на IMDB
 Valkyrie на IMDB
 Штаўфенберг Stauffenberg — Сын нямецкага народа
 Узнагароды Клауса фон Штаўфенберга

Катэгорыя:Пакараныя смерцю ваенныя
Катэгорыя:Графы Германіі
Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны
Катэгорыя:Узнагароджаныя ордэнам «За адвагу» (Балгарыя)
Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За выслугу гадоў у вермахце» 3-га класа
Катэгорыя:Узнагароджаныя знакам «За раненне» ў золаце
Катэгорыя:Узнагароджаныя Нямецкім крыжам у золаце
Катэгорыя:Кавалеры Жалезнага крыжа 1 класа
Катэгорыя:Кавалеры Жалезнага крыжа 2 класа
Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі
Катэгорыя:Пакушаліся на забойства