Прамая дэмакратыя

Прама́я дэмакра́тыя, таксама чы́стая ці непасрэ́дная дэмакра́тыя — гэта форма дэмакратыі, пры якой людзі наўпрост прымаюць развязкі па палітычных ініцыятывах. Гэта адрозніваецца ад большасці сучасных дэмакратый, якія з’яўляюцца прадстаўнічымі дэмакратыямі. Тэорыя і практыка прамой дэмакратыі былі ядром прац многіх тэарэтыкаў, філосафаў, палітыкаў і сацыяльных крытыкаў, сярод якіх найбольш важнымі з’яўляюцца Жан Жак Русо і Джон Сцюарт МільCaves, R. W. (2004). Encyclopedia of the City. Routledge. 181 p..

 Агляд 
Ва ўмовах прамой дэмакратыі людзі вызначаюць палітыку без пасярэднікаў. У залежнасці ад пэўнай выкарыстоўванай сістэмы прамая дэмакратыя можа складацца з прыняцця выканаўчых пастаноў, выкарыстоўвання жараб’ёўкі, прыняцця законаў, непасрэднага абрання ці звальнення службовых асоб і правядзення судовых разбораў. Дзве асноўныя формы прамыя дэмакратыі — гэта дэмакратыя ўдзелу і дарадчая дэмакратыя.

Паўпрамыя дэмакратыі, у якіх прадстаўнікі кіруюць паўсядзённым кіраваннем, а грамадзяне застаюцца суверэннымі, дапушчаюць тры формы народных дзеяньняў: рэферэндум (плебісцыт), ініцыятыву і адкліканне. Першыя дзве формы, рэферэндумы і ініцыятывы, з’яўляюцца прыкладамі прамога заканадаўстваSmith, Graham (2009). Democratic Innovations: Designing Institutions for Citizen Participation (Theories of Institutional Design). Cambridge: Cambridge University Press. pp. 112.. Станам на 2019 год у 30 краінах дазволены рэферэндумы, ініцыяваныя насельніцтвам на нацыянальным узроўніPopular or citizens initiative: Legal Designs.

Абавязковы рэферэндум ставіць закон, распрацаваны палітычнымі элітамі, на абавязковае ўсенароднае галасаванне. Гэта найболей пашыраная форма прамога заканадаўства.

Усенародны рэферэндум дае грамадзянам права падаць петыцыю, у якой грамадзяне павінны прагаласаваць за існуючае заканадаўства. Установы паказваюць тэрміны для сапраўднай петыцыі і колькасць патрабаваных подпісаў, і могуць запатрабаваць подпісы ад розных супольнасцей для абароны зацікаўленняў меншасцей. Гэтая форма прамой дэмакратыі фактычна падае выбаршчыкам права вета на законы, прынятыя абраным заканадаўчым органам, як у ШвейцарыіHirschbühl, Tina (2011), The Swiss Government Report 1, Federal Department of Foreign Affairs FDFA, Presence SwitzerlandHirschbühl, Tina (2011), The Swiss Government Report 2, Federal Department of Foreign Affairs FDFA, Presence SwitzerlandHirschbühl, Tina (2011), How Direct Democracy Works In Switzerland – Report 3, Federal Department of Foreign Affairs FDFA, Presence SwitzerlandHirschbühl, Tina (2011), How People in Switzerland Vote – Report 4, Federal Department of Foreign Affairs FDFA, Presence Switzerland.

Народная ініцыятыва дае магчымасць прадстаўнікам шырокай грамадскасці прапанаваць ураду з дапамогай петыцыі пэўныя заканадаўчыя меры ці канстытуцыйныя рэформы, і, як і ў выпадку з іншымі рэферэндумамі, галасаванне можа быць абавязковым ці проста рэкамендацыйным. Ініцыятывы могуць быць прамымі ці ўскоснымі: пры прамой ініцыятыве паспяховая прапанова змяшчаецца наўпрост у бюлетэнь для галасавання (як у сістэме Каліфорніі). Пры ўскоснай ініцыятыве паспяховая прапанова спачатку прадстаўляецца на разгляд заканадаўчага органа; аднак, калі па заканчэнні пэўнага перыяду часу не будзе распачата ніякіх прымальных дзеянняў, прапанова пераходзіць да прамога ўсенароднага галасавання. Канстытуцыйныя папраўкі ў Швейцарыі, Ліхтэнштэйне ці Уругваі праходзяць праз такую форму ўскоснай ініцыятывы.

Народнае абмеркаванне — гэта рэферэндум, які павялічвае грамадскае абмеркаванне, напрыклад, уносіць прапановы пра змену і дадатак асобных пунктаў ці падзелаў пастаноў.

Імператыўны мандат ці права адклікання дае грамадскасці права адхіляць выбарных службовых асоб ад пасады да сканчэння пастаўленага імі стандартнага тэрміна паўнамоцтваўFishkin, James S. (2011). When the People Speak. Oxford University Press. ..

Перавагай прамой дэмакратыі з’яўляецца хуткая інсцэнізацыя і прыманне пэўных пастаноў на ўзроўні асобных невялікіх груп грамадства (пытанні мясцовага і прыватнага характару).

Недахопам прамой дэмакратыі з’яўляецца складанасць яе ўжывання на вялікіх тэрыторыях (складанасць фарміравання пытанняў, павелічэнне тэрмінаў на ўзгадненне пытанняў і правядзення галасавання) без выкарыстання камп’ютарнай тэхнікі і сродкаў мабільнай сувязі.

 Гісторыя 
Найранейшай вядомай прамой дэмакратыяй лічыцца афінская дэмакратыя V стагоддзя да нашай эры, хоць яна не была ўсёахопнай дэмакратыяй, калі яна выключала жанчын, рабоў і неафінцаў. Асноўнымі органамі афінскай дэмакратыі былі:

 сходы, што складалісь з грамадзян мужчынскага полу.
 булэ, які складалісь з 500 грамадзян.
 суды, што складалісь з велізарнага ліку прысяжных, якія абіралісь па жэрабі, без суддзяў.

У Старажытных Афінах было ўсяго каля 30 000 грамадзян мужчынскага полу, але некалькі тысяч з іх былі палітычна актыўнымі кожны год. Афінская дэмакратыя была прамой не толькі ў тым сэнсе, што развязкі прымаліся сабранымі людзьмі, але і у тым сэнсе, што людзі праз сход, булэ і суды кантралявалі ўвесь палітычны працэс, і вялікая частка грамадзян была ўцягнена ў яго і увесь час брала ўдзел у грамадзкіх справах. Большасць сучасных дэмакратый (прадстаўнічых), не падобныя на афінскую сістэму.

Таксама да гісторыі прамой дэмакратыі мае дачыненне гісторыя Старажытнага Рыма, у прыватнасці, Рымскай рэспублікі, што традыцыйна пачынаецца каля 509 г. да н. э. Рым прадэманстраваў многія аспекты дэмакратыі ад эпохі рымскай манархіі да распаду Рымскай імперыі. Так, Сенат, сфарміраваны ў першыя дні існавання горада, праіснаваў у часы Царства, Рэспублікі і Імперыі і нават працягваў сваё існаванне пасля заняпаду Заходняга Рыма, а яго структура і правілы працягваюць уплываць на заканадаўчыя органы ва ўсім свеце. Што да прамой дэмакратыі, то ў старажытнай Рымскай рэспубліцы існавала сістэма грамадзянскай заканатворчасці і грамадзянскае права вета на закон, які прымаўся заканадаўчым органамCary, M.; Scullard, H. H. (1967). A History Of Rome: Down To The Reign Of Constantine (2nd ed.). New York: St. Martin's Press..

Сучасная грамадзянская заканатворчасць адбываецца ў кантонах Швейцарыі з XIII стагоддзя. У 1847 годзе швейцарцы дадалі «рэфэрэндум па статуце» у сваю нацыянальную канстытуцыю. Неўзабаве яны выявілі, што проста мець права вета на законы парламента недастаткова. У 1891 г. яны дадалі «ініцыятыву занясення паправак у канстытуцыю». Швейцарская палітыка з 1891 году дала свету каштоўны досвед у межах ініцыятывы па занясенні паправак у канстытуцыю на нацыянальным узроўні Kobach, Kris W. (1993). The Referendum: Direct Democracy In Switzerland. Dartmouth Publishing Company. .. За апошнія 120 гадоў на рэферэндумы вынесена больш за 240 ініцыятыў. Насельніцтва зарэкамендавала сябе кансерватыўным, ухваліўшы толькі каля 10% гэтых ініцыятыў; апроч таго, яны часта абіралі варыянт ініцыятывы, перапісаны ўрадам.

Сучасная прамая дэмакратыя таксама сустракаецца ў народа кроу, племені амерыканскіх індзейцаў у Злучаных Штатах Амерыкі. Племя арганізавана вакол Агульнага савета, што складаецца з усіх членаў выбарчага ўзросту. Генеральны савет мае права прымаць юрыдычна абавязковыя развязкі з дапамогай рэферэндумаў. Генеральны савет упершыню быў замацаваны ў Канстытуцыі 1948 года і была падтрыманы і адноўлены Канстытуцыяй 2002 года"Crow 2002 Constitution" (PDF). Indian Law. April 16, 2002..

На сённяшні дзень існуе канцэпцыя кіравання электроннай непасрэднай дэмакратыі, якая базуецца на выкарыстанні камп’ютарных сродкаў і дазваляе ўсяму насельніцтву браць удзел у кіраванні наўпрост, у той меры, у якой яны жадаюцьRushkoff, Douglas (2004). Open Source Democracy. Project Gutenburg: Project Gutenberg Self-Publishing..

Прамая дэмакратыя з’яўляецца асновай палітычнай думкі анархізму і левага лібертарыянства Nathan Tamblyn. The Common Ground of Law and Anarchism. Liverpool Law Review, а як палітычная тэорыя шмат у чым выпрабавала ўплыў анархізму Benjamin Ask Popp-Madsen. The next revolution: Popular assemblies and the promise of direct democracy. Contemporary Political Theory.Paul Raekstad. The new democracy: anarchist or populist? Critical Review of International Social and Political Philosophy..

 Гл. таксама 
 Электронная дэмакратыя
 Трэцяя сусветная тэорыя

 Крыніцы 

Катэгорыя:Дэмакратыя
Катэгорыя:Левая ідэя