Пясочны чалавек (навела)

«Пясочны чалавек» () — казачная навела нямецкага рамантыка Э. Т. А. Гофмана, заснаваная на народных павер’ях пра пясочнага чалавека. Адкрывае зборнік апавяданняў «Начныя эцюды» (1817).

 Змест 
Аповяд падаецца чытачу як перапіска некалькіх асоб. Твор пачынаецца з трох лістоў: Натаніэль — Лотару (Натаніэль распавядае пра выпадак, калі да яго прыйшоў прадавец барометраў, і пра выпадак, які адбыўся ў дзяцінстве, з Капеліусам), Клара — Натаніэлю (Клара выпадкова прачытала першы ліст, выказвае сваё меркаванне) і Натаніэль — Лотару (Натаніэль распавядае пра Спаланцані і Алімпію).

Далей Натаніэль прыязджае дадому, да Клары і Лотара, потым адпраўляецца ў Г., дзе выяўляе, што яго кватэра і ўвесь дом згарэлі. Натаніэль перасяляецца ў іншую хату, прама насупраць прафесара Спаланцані. Аднойчы да яго ў пакой прыходзіць Копала і прадае Натаніэлю кішэнную падзорную трубку. Натаніэля запрашаюць на свята ў Спаланцані, дзе той збіраецца ўпершыню паказаць усім сваю дачку. Натаніэль улюбляецца ў Алімпію і хоча заручыцца з ёй, аднак, калі ён адпраўляецца ў кватэру Спаланцаниі, каб зрабіць прапанову Алімпіі, Натаніэль пазнае, што Алімпія — лялька. Натаніэль вар’яцее, яго перавозяць у вар’ятню.

Пасля яго вяртаюць у бацькоўскі дом. Усе сляды вар’яцтва зніклі. Клара і Натаніэль падымаюцца на вежу ратушы. Клара заўважае дзіўны куст, Натаніэль машынальна апускае руку ў кішэню, дастае падзорную трубку Копалы і, паглядзеўшы ў яе, зноў губляе розум. Ён хоча скінуць Клару ўніз, але Лотар яе ратуе. На вар’яцкія крыкі Натаніэля зьбягаюцца людзі, у натоўпе маячыць постаць Капеліуса. Убачыўшы яго, Натаніэль з пранізлівым крыкам скача праз парэнчы і разбіваецца да смерці.

 Персанажы 
 Натаніэль — галоўны персанаж
 Клара — нявеста Натаніэля і сястра Лотара, мае міралюбівы, спакойны, разважлівы характар
 Лотар — брат Клары, сябар Натаніэля
 Бацька Натаніэля — алхімік, меў справу з Капеліусам, што прывяло да яго смерці
 Капеліус — пачварны чалавек, які псуе Натаніэлю жыццё, датычны да смерці бацькі Натаніэля
 Джузэпэ Копала — італьянскі механік, прадавец барометраў, у якім Натаніэль пазнае Капеліуса
 Спаланцані — прафесар фізікі, настаўнік Натаніэля, стваральнік лялькі Алімпіі
 Алімпія — «дачка» прафесара Спаланцані, лялька
 Зігмунд — сябар Натаніэля, які спрабаваў выратаваць яго ад вар’яцтва

 Уплыў 
«Пясочны чалавек» — адзін з найпапулярнейшых твораў Гофмана. Яго матывы былі пакладзены ў аснову класічнага балета «Капелія» і першай часткі оперы «Казкі Гофмана». Вядомыя таксама дзве камічныя оперы на сюжэт пра дзяўчыну-ляльку — «Нюрнбергская лялька» Адольфа Адана (1852) і «Лялька» Эдмона Адрана (1896). У гонар аднаго з персанажаў навелы ўзяў назву рок-гурт Coppelius.

Падобны сюжэт мае апавяданне пра дзяўчыну-ляльку «Шэры аўтамабіль», які напісаў Аляксандр Грын і які быў экранізаваны ў 1988 годзе пад назвай «Спадар афарміцель».

У 1919 годзе Зігмунд Фрэйд апублікаваў разбор «Пясочнага чалавека» ў нарысе «Жудаснае». З пункту гледжання Фрэйда, страх страціць зрок, які мае на галоўнага героя навелы, ёсць не што іншае, як выцеснены страх кастрацыі, якому, як любой псіхічнай траўме, наканавана вяртацца ў свядомасць. На прыкладзе гофмановской гісторыі Фрэйд выводзіць вызначэнне катэгорыі жудаснага: «усё тое, што павінна было заставацца таемным, схаваным, але выйшла вонкі».

У 2001 годзе на «Саюзмультфільме» пачалася праца над мультфільмам «Гафманіада» па матывах гэтай і іншых казак Гофмана. Мультфільм быў выпушчаны 9 кастрычніка 2018 года.

Катэгорыя:Навелы