Мікалай Нікандравіч Талерка

Мікалай (Мікола) Нікандравіч Талерка (, мяст. Дагда, Дрысенскі павет, Віцебская губерня, цяпер Латвія — , Даўгаўпілс, ЛатССР) — беларускі педагог, культурна-грамадскі дзеяч, паэт.

 Біяграфія 
Нарадзіўся  года ў мястэчку Дагда Дрысенскага павета Віцебскай губерні ў сям’і чыгуначнага службоўца.

Пасля сканчэння Лівенгофскага вышэйшага паштовага вучылішча (1916) служыў тэлефаністам у дзеючай арміі Заходняга фронту. З 1917 па 1920 гг. працаваў паштовым работнікам на чыгуначнай станцыі Бальбінава (Індра). Вершы і прозу пачаў пісаць у 15-гадовым узросце. Адзін з першых яго вершаў «Прощание» («Развітанне») быў надрукаваны ў газеце Смаленскай акругі «Голос» 7 лістапада 1918 года. Пад многімі творамі на рускай мове пазначана месца іх напісання: Дагда, Лівенгоф (Ліваны), Дрыса, Браслаў, Бальбінова, Юльянова, Белае.

У 1920 г. М. Талерка быў прызваны на службу ў латвійскую армію бібліятэкарам Відземскага артпалка.

Па заканчэнні ваенных дзеянняў у 1921—1922 гг. М. Талерка праслухаў поўны курс Дзяржаўных беларускіх настаўніцкіх курсаў у Дзвінску (суч. Даўгаўпілс). 1 кастрычніка 1922 г. быў прызначаны на пасаду настаўніка ў Шнёкаўскую школу, у якой прапрацаваў да восені 1925 г. З гэтага часу яна стала ператварацца ў латышскую і М. Талерка быў пераведзены ў Келаўскую, затым — у Кузьмінаўскую, а потым — у Вайцюлеўскую беларускую пачатковую школу.

У сакавіку 1924 г. разам з К. Езавітавам і іншымі беларускімі настаўнікамі Талерка быў арыштаваны палітычнай паліцыяй Латвійскай Рэспублікі па падазрэнні ў нядобранадзейнасці, што вылілася ў т.зв. «беларускі працэс» (следства па справе доўжылася больш за год). Падсудныя вінаваціліся ў падтрымцы сувязяў з існуючымі за мяжой беларускімі таварыствамі; агітацыі супраць латвійскай улады; распаўсюджванні геаграфічных карт, дзе частка тэрыторыі Латвіі была ўключана ў склад Беларусі. Аднак Мікалай Талерка і яшчэ некалькі настаўнікаў былі судом адпушчаны пад падпіску аб нявыяздзе і працягнулі настаўнічаць далей. А 22 снежня 1924 г. яны цалкам былі апраўданы з прычыны адсутнасці доказаў. Над астатнімі суд адбыўся ў пачатку красавіка 1925 года.

У 1924—1927 гг. Мікалай Талерка наведваў чатырохгадовыя агульнаадукацыйныя летнія настаўніцкія курсы пры Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі. Паралельна з імі ў 1925—1926 гг. скончыў сельскагаспадарчыя курсы ў Дзвінску. Пасля ён ахвотна дзяліўся атрыманымі ведамі з мясцовымі сялянамі, даючы ім саветы па эканомным гаспадаранні.

У 1925—1935 гг. М. Талерка актыўна друкаваўся ў беларускай прэсе Латвіі, дзе размяшчаў нататкі, допісы, фальклорныя запісы, вершы (вядома каля трыццаці псеўданімаў). Часопіс «Беларуская школа ў Латвіі» ў лютым 1927 г. паведамляў, што М. Талерка выпусціў першы друкаваны на пішучай машынцы зборнік сваіх вершаў пад назовам «Адгукі Сяродкі». Рэцэнзуючы 26 змешчаных там вершаў, рэдактар часопіса так ацэньваў іх:

З «Адгукаў Сяродкі» толькі шэсць твораў былі надрукаваны ў калектыўным зборніку вершаў гуртка маладых беларускіх паэтаў «Першы крок» (Рыга, 1926).

У перыяд з 1921 г. па 1934 г. дзейнічала Таварыства беларускіх вучыцялёў і Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства, актыўным сябрам якіх быў і Мікалай Талерка. Матэрыялы пра дзейнасць гэтых таварыстваў друкаваліся ў газеце «Голас беларуса» і часопісе «Беларуская школа ў Латвіі».

У 1932 г. М. Талерка быў звольнены са школы як палітычна нядобранадзейны настаўнік. Як ён сам успамінаў у сваёй аўтабіяграфіі, за ўсю настаўніцкую дзейнасць часта пераследваўся паліцыяй «буржуазнай Латвіі», перажыў 3 арышты і 8 вобыскаў.

Мікалай Талерка сам спраектаваў і пабудаваў дом у Індры, стварыў сад. Яго ўласная хутарская сядзіба, як узорная, у 1937 г. была адзначана ўрадавай узнагародай. Паводле слоў Яніны Гекішы, былой вучаніцы Талеркі, «свой дом ён ператварыў у нешта падобнае да музея з найбагацейшай прыватнай калекцыяй: тут былі геральдыка, мінералы, старадаўнія этнаграфічныя прадметы і многае іншае, якое апавядала пра латгальскі ўклад, гісторыю края. А паколькі ён выкладаў дзецям біялогію і геаграфію, то музей служыў чымсьці накшталт навочнага дапаможніка». У яго была велізарная бібліятэка, у якой налічвалася больш за 5 тысяч тамоў.

Апошні раз вобыск і арышт Мікалая Талерка адбыўся ў час наступу савецкіх войскаў у Заходняй Беларусі 22 верасня 1939 г. У 1940 г. з прыходам у Латвію Чырвонай Арміі ён ізноў быў прызначаны на пасаду настаўніка ў Індры. У школе стварыў кружок краязнаўства, залучаў у яго навучэнцаў, пісаў карэспандэнцыі ў розныя беларускія газеты, публікаваў у прэсе свае вершы.
міні|злева|Дзіцячая беларуская трупа, арганізаваная М. Талеркам у Індры, сфатаграфавана ў п’есе «Цар Максіміліян»
На працягу ўсяго жыцця Мікалай Талерка вельмі любіў тэатр, актыўна працаваў як рэжысёр, ставіў спектаклі з удзелам мясцовай моладзі. У Індры, напрыклад, арганізаваў дзіцячую беларускую трупу. Напрыклад, адной з пастановак была п’еса «Цар Максіміліян». Разам з каталіцкім святаром Уладзіславам Літаўніекам ён стварыў у парафіі драматычны калектыў і паставіў п’есу Р. Блаўманіса «Блудны сын».

Акрамя гэтага, М. Талерка быў яшчэ і калекцыянерам. Сабраў найрэдкую калекцыю пёраў для пісьма. Калекцыянаваў старадаўнія рэчы. У яго зборы можна было знайсці каменныя сякеры (у XVII ст. такімі сякерамі валілі лес), трубку для курэння тытуню (знаходзіцца ва ўнука Ігара Талеркі). Падчас нямецкай акупацыі ў салдатаў на ежу ён вымяняў невялікія егіпецкія вазы, якія тыя выкарыстоўвалі ў якасці мішэняў пры практыкаваннях у стральбе. Адна з такіх ваз захавалася і дагэтуль (знаходзіцца ў сям’і ўнука).

Пасля заканчэння Вялікай Айчыннай вайны да выхаду на пенсію ў 1960 г. Мікалай Талерка працаваў у Індры настаўнікам малодшых класаў рускай школы. Для старшакласнікаў арганізаваў драмгурток, дзе ставілі п’есы рускіх драматургаў-класікаў. Ва ўспамінах Э. Вайвадзіша, калегі Талеркі, згадваецца, што ён меў схільнасць да культурна-асветніцкай работы, ладзіў спектаклі, развіваў школьную самадзейнасць. Са спектаклямі аб’ездзіў усю Латгалію.

Мікалай Талерка вельмі любіў насіць вышытыя беларускім арнаментам кашулі. Вучаніца Яніна Гекіша ўспамінала:

Мікалай Талерка збіраў фальклор беларусаў Латгаліі, займаўся археалогіяй, нумізматыкай, філатэліяй, «быў паэтам, рэжысёрам, прыродазнаўцам, адукаваным і ўмелым сельскім гаспадаром». Яшчэ адзін яго талент раскрыўся ў фатаграфіі. Фотаздымкамі М. Талеркі аздабляліся беларускія і латышскія выданні. У апошнія гады жыцця цалкам аддаўся жывапіснай творчасці. У спадчыне М. Талеркі многа алейных работ, прысвечаных прыродзе роднай Латгаліі.

Памёр Мікалай Талерка 3 сакавіка 1984 гО. Шидловская. Николай Талерко — белорусский самородок Латгалии // Латыши и белорусы: вместе сквозь века. Частку архіва бацькі перадаў Беларускаму дзяржаўнаму архіву-музею літаратуры і мастацтва яго сын Дзмітрый. Вялікая калекцыя шкляных фотанегатываў прапала.

 Памяць 
22 снежня 1998 г. Таварыства «Беларусь—Латвія» адзначыла ў Мінску 100-гадовы юбілей паэта і педагога. Да гэтай нагоды ў Даўгаўпілсе сябрамі Беларускага таварыства «Уздым» выдадзены паштовы канверт з партрэтам М. Талеркі.

 Літаратура 


 Спасылкі 
 О. Шидловская. Николай Талерко — белорусский самородок Латгалии // Латыши и белорусы: вместе сквозь века

Катэгорыя:Педагогі Латвіі
Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі
Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты
Катэгорыя:Паэты Латвіі
Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Латвіі