Кітабханэ

Кітабханэ (таксама «кітабхана»; ад араб. і перс. «кітаб» — кніга, перс. «ханэ» — дом) — бібліятэка-майстэрня ў сярэднявечных краінах ісламу.

Першапачаткова ў краінах, дзе распаўсюдзіўся іслам, перапісваліся толькі Каран і хадзісы. У якасці матэрыялу для пісьма на Блізкім усходзе спрадвеку выкарыстоўваўся папірус, вытворчасць якога ў Егіпце прадстаўляла сабой цэлую індустрыю (асабліва дарагія асобнікі Карана пісаліся на пергаменце, часам золатам). Першыя ісламскія дзяржаўныя ўтварэнні — дзяржавы Амеядаў і Абасідаў — у гэтым дачыненні моцна залежалі ад Егіпта, паколькі ўся дзелавая перапіска вялася на папірусе. Пранікненне ў Арабскі халіфат больш таннай і зручнай, чым папірус, паперы адбылося пасля . З 935 года зусім спыняюцца датаваныя папірусы, у той час як з 912 года з’яўляюцца датаваныя дакументы на паперыАдам Мец. Мусульманский ренессанс. М. Наука. 1973. стр. 372..

Капіісты-перапісчыкі і ілюстратары працавалі пры дварах дзяржаў Газневідаў (977—1118) і Фацімідаў (910—1171). Аднак пасля падзення Фацімідаў частка каліграфаў і мастакоў перабралася ў абасідскі Багдад.

Першая сапраўдная кітабханэ, то ёсць бібліятэка, у якой, акрамя назапашвання кніг, ажыццяўляліся пераклады з іншых моў, рабіліся копіі не толькі рэлігійных, але літаратурных і навуковых твораў, з’явілася, мяркуючы па ўсім, у Багдадзе пры двары халіфаў. Самыя раннія з арабскіх ілюстраваных манускрыптаў, якія дайшлі да нашых дзён, датуюцца канцом XII стагоддзя. У далейшым кітабханэ сталі з’яўляцца пры ўсіх дварах і ва ўсіх буйных гарадах Блізкага і Сярэдняга Усходу. Самыя буйныя кніжныя зборы налічвалі па некалькі дзесяткаў тысяч манускрыптаў (напрыклад, у шахскай кітабханэ Сефевідаў у Тэбрызе захоўвалася каля 70 000 кніг).

Кітабханэ прадстаўляла сабой вялікі збор найкаштоўнейшых, часам даволі старажытных рукапісаў. У кітабханэ яны капіяваліся або вар’іраваліся, зноўку ўпрыгожваліся мініяцюрамі і вытанчанымі абкладамі. Па сутнасці, кітабханэ ў Сярэднія стагоддзя была цэнтрам усёй духоўнай і культурнага жыцця горада, вобласці або двара кіраўніка. Тут збіраліся лепшыя мастакі, перапісчыкі-каліграфы, паэты і мысляры. Самыя буйныя кітабханэ існавалі пры шахскіх дварах.

На чале кітабханэ стаяў начальнік — кітабдар, якім звычайна прызначалі аднаго з самых таленавітых каліграфаў або мастакоў. У стварэнні кнігі прымалі ўдзел:

 лаваат — афарміцель, аранжыроўшчык усёй кнігі
 карыб — перапісчык
 хатат — каліграф
 накаш або мусавір — мастак-мініяцюрыст
 мукавасаз — пераплётчык
 уніван — арнаменталіст, стваральнік арнаментаў

а таксама пазалотчыкі, майстры філіграннай разьбы і ціснення на скуры або кардоне.

Утрыманне кітабханэ патрабавала вялікіх сродкаў, паколькі над асобнымі рукапісамі майстры працавалі не адзін год. Напрыклад, вялікае тэбрызскае «Шах-намэ» шаха  выконвалася з 1539 па 1543 год. Для такіх твораў мастацтва патрабаваліся дарагія матэрыялы, у прыватнасці золата і срэбра. Падобныя манускрыпты былі прадметам гонару ўладароў бібліятэк. Кіраўнікі і асобныя вяльможы падавалі іх у дар толькі ў асабліва ўрачыстых выпадках. Такім чынам, культура кітабханэ была па большай частцы арыстакратычнай. Доступ у сховішча рукапісаў мелі звычайна толькі нешматлікія абраныя і набліжаныя шаха або шляхетнага вельможы, гаспадара кітабханэ. Аднак нараўне з буйнымі кітабханэ існавалі невялікія майстэрні па перапісцы кніг, у якіх ствараліся недарагія камерцыйныя асобнікі літаратурных твораў у адпаведнасці з попытам іншых сацыяльных груп — навучаных грамаце багатых купцоў або рамеснікаў.

Акрамя пералічанага, китабхане былі мастацкімі школамі або інстытутамі, у якіх навучаліся маладыя мастакі, выпрацоўваліся мастацкія навацыі, прыдумлялі новыя падыходы для ілюстравання рукапісаў.

Кітабханэ існавалі на мусульманскім Усходзе да XIX стагоддзя, пакуль не былі канчаткова выцеснены друкаваным станком.

 Літаратура 

  Живопись Ирана. — М., 1938.
 Кази Ахмед. Трактат о каллиграфах и художниках. — М.—Л., 1947.
 Мастера искусств об искусстве. — М., 1965. — т. I.
 Кильчевская Э. Два портрета Кемалетдина Бехзада // Сокровища искусства стран Азии и Африки — М., 1975. — Вып. I.

Катэгорыя:Бібліятэкі
Катэгорыя:Літаратура на арабскай мове
Катэгорыя:Ісламскія тэрміны