Марскія бітвы Дарданэльскай кампаніі

Марскі́я бі́твы Дарданэ́льскай кампа́ніі () — ваенныя дзеянні на марской прасторы флотаў Антанты (Аўстралія, Францыя, Расійская і Брытанская імперыі) супраць ваенна-марскіх сіл Цэнтральных дзяржаў (Асманскай і Германскай імперый) падчас Дарданэльскай аперацыі ў часы Першай сусветнай вайны.

 Перадумовы 
 Роля Дарданэлаў 
Праліў Дарданэлы, які злучае Чорнае і Эгейскае мора праз Мармуровае мора, знаходзіцца паміж Еўрапейскім паўвостравам Галіпалі і Азіяцкім паўвостравам Малой Азіі. Дарданэлы маюць шырыню да 3,7 км і гістарычна адыгрываюць выключна геапалітычную і геаграфічную ролю ў гісторыі Еўропы і Азіі. Да Першай сусветнай вайны асманы выкарыстоўвалі берагі праліва, каб пабудаваць магутную абарончую сістэму па абодва бакі воднага шляху. З таго моманту, як еўрапейскія краіны пагрузіліся ў сусветны канфлікт, Асманская імперыя захоўвала нейтралітэт, у якім былі вельмі зацікаўленыя Брытанія, Францыя і Расія. У той жа час кайзераўская Германія прыклала значныя намаганні, каб прыцягнуць Стамбул на свой бок і атрымаць яго ў якасці саюзніка для вайны на Блізкім Усходзе, Балканах і ў Паўночнай Афрыцы. Пасля Балканскіх войнаў, калі Асманская імперыя панесла велізарныя тэрытарыяльныя страты, Берлін устанавіў плённыя і ўзаемавыгадныя адносіны паміж дзяржавамі. У снежні 1913 года ў Стамбул прыбыла нямецкая ваенная місія на чале з генералам Ота Ліманам фон Сандэрсам. Калі ўспыхнуў сараеўскі крызіс, нямецкія дыпламаты пераканалі асманскі ўрад далучыцца да антырасійскага альянсу, прапаноўваючы тэрытарыяльныя прыбыткі ў выпадку перамогі. 30 ліпеня 1914 года, праз два дні пасля пачатку Першай сусветнай вайны, асманскае кіраўніцтва дамовілася з немцамі аб іх прапановах і падпісала сакрэтны дагавор, яшчэ не ведаючы, што Брытанская імперыя ўступіць у вайну на баку Антанты.

2 жніўня 1914 года брытанскі ўрад канфіскаваў сучасныя асманскія лінкары Султан Асман I і Рэшадзі, пабудаваныя брытанскай кампаніяй Vickers Limited ад імя Асманскага флоту. У сваю чаргу немцы прапанавалі замяніць свае крэйсеры: лінейны «Гебен» і лёгкі «Брэслау». Нягледзячы на пераследванне эскадрай брытанскага флоту пад камандваннем адмірала А. Мілна, нямецкім крэйсерам «Гёбен» і «Брэслау» ўдалося адарвацца ад пагоні і прарвацца да Дарданэлаў і дабрацца да Стамбула. Такім чынам, улады Стамбула парушылі міжнародныя пагадненні, якія патрабавалі не дапусціць праход караблёў ваюючых дзяржаў праз турэцкі праліў і перакрылі іх нейтральнымі сіламі. Брытанская ваенна-марская місія пакінула сталіцу Асманскай імперыі, немцы адкрыта скарысталіся магчымасцю, і ў верасні 1914 года контр-адмірал германскага імперскага флоту Вільгельм Сушон стаў камандуючым асманскім флотам.

Сітуацыя вакол Дарданэлаў паступова станавілася ўсё больш напружанай. 27 верасня брытанскія караблі захапілі асманскі эсмінец, за што ў пачатку кастрычніка нямецкі камандзір фартыфікацыйнага комплексу на Дарданэлах выдаў загад закрыць праход праз праліў. 28 кастрычніка асманскі флот пры падтрымцы нямецкіх крэйсераў, якія атрымалі назвы «Явуз Султан Селім» і «Мідзілі», але засталіся пад камандаваннем нямецкіх афіцэраў і нямецкіх экіпажаў, пачаў рэйд у Чорнае мора. 29 кастрычніка 1914 года рэйдавая група адначасова атакавала расійскі флот на базах у Адэсе, Севастопалі, Феадосіі, Наварасійску і Ялце. Не страціўшы нікога, асманы паспяхова правялі рэйды і вярнуліся ў Стамбул.

31 кастрычніка 1914 года Асманская імперыя афіцыйна далучылася да Цэнтральных дзяржаў, а 2 лістапада Расія абвясціла вайну Турцыі. 5 лістапада Расію падтрымалі Вялікабрытанія і Францыя, да якіх асманскі султан неўзабаве абвясціў джыхад. Паступова ваенныя дзеянні ахапілі Каўказ, Месапатамію, Егіпет і іншыя рэгіёны Блізкага Усходу.

 Першыя планы 
У лістападзе 1914 года міністр Францыі Арыстыд Брыян звярнуўся да кіраўніцтва саюзнікаў з просьбай пра ўварванне ў Асманскую імперыю, але ягоны план не быў падтрыманы, і ў далейшым планы брытанцаў прадухіліць ўступленне асманаў у вайну ў Еўропе не ўдаліся. 2 студзеня 1915 года Вярхоўны галоўнакамандуючы расійскай імператарскай арміяй вялікі князь Мікалай Мікалаевіч звярнуўся па дапамогу да Антанты ў сувязі з асманскай аперацыяй у Сарыкамышы ў арганізацыі і правядзенні дэманстрацыйных дзеянняў у Дарданэлах, каб адцягнуць турэцкія войскі ад Каўказскага фронту. Першы лорд Адміралцейства Уінстан Чэрчыль выступіў з канцэптуальнай ідэяй правесці марскую аперацыю па дэсантаванні ў Шлезвіг-Гольштэйне, маючы далёка ідучы замысел уцягнуць Данію ў вайну і палегчыць марскія камунікацыі з Балтыйскага мора і адначасова высадзіць марскі дэсант у Дарданэлах, выводзячы Турцыю з вайны і каб падштурхнуць Балгарыю і Румынію далучыцца да Антанты. Актуальнасць расійскага запыту і грэбаванне ваеннай здольнасцю арміі і флоту Асманскай імперыі стваралі ўражанне, што марш на Дарданэлы будзе лёгка ажыццявіць. 
злева|міні|310x310пкс|Сістэма фартыфікацыйных збудаванняў, агнявых сродкаў і мінных палёў на Дарданэлах у лютым 1915 года.
11 студзеня 1915 года камандзір брытанскай Міжземнаморскай эскадрыллі віцэ-адмірал С. Кардэн прапанаваў план прарыву праз Дарданэлы пры дапамозе лінкараў, падводных лодак і эсмінцаў. 13 лютага брытанскі ваенны савет ухваліў план, і вылучыў Кардэну больш дадрэдноўтаў, сучасны лінкар «Квін Элізабэт» і крэйсер «Інфлексібл». Францыя адправіла эскадру, якая складалася з чатырох дадрэдноўтаў, расійскі флот выдзеліў браняпалубны крэйсер «Аскольд».

На пачатку лютага 1915 года ваенна-марскі флот атрымаў кантынгент каралеўскіх марскіх пяхотнікаў і 29-ю стралковую дывізію, якія прыбылі пасля трэніровак аўстралійска-навазеландскага армейскага корпуса (ANZAC) у Егіпет. Пяхоце было наканавана заняць Стамбул пасля таго, як пралівы будуць захоплены флотамі Антанты.

 Турэцкая падрыхтоўка Дарданэл 
Па стану на жнівень 1914 года знешні перыметр абароны турэцкага праліва ў Эгейскім моры меў толькі дзве крэпасці ў канцы паўвострава Галіпалі і дзве на азіяцкім узбярэжжы. Ва ўсіх фартах гэтага перыметра было 19 гармат, чатыры з якіх мелі далёкасць стральбы 14 км, астатнія 5,5—7,2 км. Артылерыя крэпасцей прыкрывала міннае поле, якое было створана ў праліве з пачаткам ваенных дзеянняў у Еўропе. Акрамя фортаў, былі і асобныя ўмацаванні: чатыры палявыя гаўбіцы ў капанірах на мысе Тэке-Бурну з еўрапейскага боку, потым на адлегласці 16 км існаваў разрыў да пазіцый прамежкавага перыметра абароны каля Кефеза — чатыры артылерыйскія пазіцыі на паўднёвым беразе і адна на паўночным. Форт Дарданос меў дзве новыя 6-цалевыя марскія гарматы, а астатнія былі абсталяваны дзесяццю маленькімі хуткімі агнявымі гарматамі са шчытамі. Пазіцыі ўнутранага перыметра абароны мелі самыя цяжкія гарматы і некалькі палявых гаўбіц і палявых гармат. Пяць крэпасцей былі пабудаваны на еўрапейскім баку паўвострава і шэсць на азіяцкім баку і абсталяваны 72 цяжкімі і сярэднімі гарматамі. Большасць артылерыйскіх сістэм былі састарэлыя, але было пяць далёкіх 360-мм гарматаў з далёкасцю 15,6 км і тры 240-мм гарматы з далёкасцю 13,7 км. Астатнія гарматы ва ўнутраным перыметры абароны былі састарэлымі і не маглі весці агонь далей за 9.2 км.

У агульнай складанасці з гэтай зброі толькі 14 былі больш-менш сучаснымі, астатнія належалі да састарэлых сістэмаў, артылерыйская служба была дрэнна падрыхтавана, адчуваўся недахопбоепрыпасаў і перспектыў іх папаўнення не прадбачылася. Акрамя таго, артылерыя стаяла ў асноўным адкрыта, нешматлікія з гармат мелі ахоўныя шчыты, пазіцыі артылерыйскіх назіральнікаў, пульты кіравання артылерыйскімі агнямі і вузлы сувязі, якія забяспечвалі толькі тэлефонную сувязь паміж гарматамі і камандзірамі, былі адкрытымі і ўразлівымі да агню праціўніка.

У канцы жніўня 1914 года ў Асманскую імперыю прыбыла вялікая група з 500 нямецкіх ваенных спецыялістаў, у першую чаргу інжынераў на чале з віцэ-адміралам кайзераўскага флоту Гвіда фон Узедамам. Галоўнай задачай спецыялістаў стала праверка стану фартыфікацыйных умацаванняў і артылерыі і прыняцце неабходных мер для іх тэрміновага ўдасканалення і паляпшэння. Нямецкія спецыялісты разгарнулі эфектыўную працу, накіраваную на ўмацаванне баявых магчымасцей сістэмы турэцкай абароны. Да кастрычніка пераважная большасць артылерыйскіх сістэм былі адноўлены, мадэрнізаваны і абслугоўваны нямецкімі артылерыстамі. У той жа час была праведзена інтэнсіўная падрыхтоўка асабовага складу артылерыйскіх часцей асманскай арміі.

Гвіда фон Узедам пачаў працу па ўмацаванні ўсіх перыметраў, насычаючы іх сучаснымі гаўбіцамі і хуткімі гарматамі. Да сакавіка 1915 года нямецка-асманскія інжынеры і маракі зладзілі яшчэ дзесяць ліній мінных палёў у праліве, усталявалі 12 пражэктараў, якія былі прыкрытыя артылерыйскім агнём. У параўнанні з 29 кастрычніка 1914 года, калі Стамбул уступіў у вайну, адбыліся кардынальныя змены. 3 лістапада знешнія фарты былі абстраляны караблямі саюзнікаў, пасля чаго асманскія афіцэры значна знізілі скептычнасць да нямецкіх саветнікаў. Але, нягледзячы на напружаную працу германскага кантынгента і асманскіх кіраўнікоў, стан абароннай сістэмы па-ранейшаму застаўся ў кепскім становішчы. Мясцовыя артылерысты не валодалі дастатковымі навыкамі ўзбраення, і хранічны недахоп боепрыпасаў не толькі для трэніроўкі, але і для адбіцця верагодных дэсантаў з мора.

 Марскія аперацыі саюзнікаў 
 Першыя баі 
3 лістапада 1914 года, да афіцыйнага абвяшчэння Англіяй і Францыяй вайны Асманскай імперыі, брытанскія лінейныя крэйсеры «Індамітэбл» і «Індэфацігебл» і французскія старыя лінкары «Суфрэн» і «Верыце́» правялі першы абстрэлы мыса Гелес і знешніх фартоў Дарданэл Кум-Кале і Сэд-Эль-Бахр. Мэтай 20-хвіліннага абстрэлу была праверка гатоўнасці фартыфікацыйных сістэм туркаў. Выбух у парахавым склепе ў форце Сэд-Эль-Бахры прывёў да выбуху, які знішчыў 10 гармат і загінула 86 турэцкіх салдат. Усяго ў выніку абстрэлаў загінула 150 чалавек, у тым ліку 40 нямецкіх спецыялістаў. Вынікі абстрэлу віталі кіраўніцтва Антанты, але Стамбул раптам усвядоміў пагрозу, якая можа паўстаць з гэтага накірунку, і неадкладную важнасць узмацнення ўласнай абароны.

19 лютага 1915 года два саюзныя эсмінцы прасунуліся ў праліў, спрабуючы прарвацца праз барыкады. Стральба ўспыхнула паміж крэпасцямі і караблямі, а пазней да месца боя падышлі дадрэдноўты «Карнуоліс» і «Венджэнс» і адкрылі агонь з гармат галоўнага калібра. Бітва скончылася безвынікова для абодвух бакоў, англічане адступілі.

25 лютага саюзнікі зноў напалі, пры тым сапёры Каралеўскіх марскіх пяхотнікаў правялі рэйды па фартах на Сэд-Эль-Бахр і Кум-Кале, практычна не сустракаючы супраціву. 1 сакавіка чатыры браняносныя караблі абстралялі прамежкавую абарону, але ў ачыстцы мінных палёў дасягнуты невялікі прагрэс. Тральшчыкі, якімі камандаваў начальнік штаба Роджэр Кіс, былі браніраванымі траўлерамі, укамплектаванымі грамадзянскімі экіпажамі, якія неахвотна працавалі падчас абстрэлаў. Моцная плынь у праліве, якая яшчэ больш ўскладніла размініраванне, і асманскі супраціў, які ўзмацніўся з пачаткам аперацыі, прымусілі адступіць.

У ноч на 13 сакавіка брытанскі браняносны крэйсер «Аметыст» прывёў 6 тральшчыкаў у чарговую спробу зрабіць праходы па мінных палях. У выніку асманскага супраціву чатыры з іх былі разбіты, крэйсер таксама быў моцна пашкоджаны. 15 сакавіка брытанцы зрабілі чарговую няўдалую спробу.

 Бітва 18 сакавіка 
+ Баявы парадак караблёў у баі 18 сакавіка Бледная васільковая аснова — сур’ёзныя траўмы; бледна-фіялетавы — патоплены  Лінія А  «Квін Элізабэт»  «Агамемнон»  «Лорд Нэльсан»  «Інфлексібл»  Французская лінія В  «Галуа»  «Шарлемань»  «Бувэ»  «Суфрэн»  Брытанская лінія B  «Венджэнс»  «Ірэзістэбл»  «Альбіён»  «Оушэн»  Караблі падтрымкі  «Велічны»  «Прынц Джордж»  «Свіфтшур»  «Трыумф»  Рэзерв «Канопус»  «Карнуоліс» 
У ноч на 18 сакавіка адбылася падзея, якая вырашыла бітву, калі асманскі тральшчык Нусрэт размясціў новы рад мін перад мінным полем Кефез, прама ля ўваходу ў праліў. Асманы адзначалі, што пры выхадзе пасля абстрэлу брытанскія караблі заўсёды вярталіся ў левы бок заліва. Гэты новы рад з 20 мін закладзены на глыбіні 15 метраў з інтэрвалам каля 100 метраў, ішоў паралельна берагу. 
справа|міні|300x300пкс|Брытанскі лінкар «Ірэзістэбл», тоне пасля выбуху міны. 18 сакавіка 1915 года.
18 сакавіка брытанскае камандаванне, аптымістычна настроенае да бітвы, у чарговы раз запланавала рэйд па ўмацаваннях туркаў, спачатку на крэпасцях, якія ахоўвалі першыя пяць мінных палёў, а потым на працягу ночы зачысціць палі тральшчыкамі. А на наступны дзень планавалася ачысціць апошнія пяць мінных палёў. Ні брытанцы, ні французы не ведалі пра з’яўленне новага міннага поля непасрэдна падчас прасоўвання іх углыб праліва.

Каля 11:00 першая брытанская лінія адкрыла агонь па праціўніку, пасля чаго лінія французскіх асноўных караблёў далучылася да артылерыйскай дуэлі. Агонь асманскай артылерыі быў дакладным, і неўзабаве першыя паразы атрымалі «Галуа», «Суфрэн», «Агамемнон» і «Інфлексібл». У той жа час ваенна-марскі артылерыйскі агонь у адказ аказаўся не такім эфектыўным, артылерыйскія батарэі туркаў не пацярпелі, але інтэнсіўнасць іх агню значна знізілася. Аднак контр-адмірал Джон дэ Робек, які кіраваў аперацыяй, мяркуючы, што туркі паняслі значны ўрон, загадаў наступ другой брытанскай лініі, а таксама «Маджэсціку» і «Свіфтшуру».

У 13.54 французскі дадрэдноўт «Бувэ» пачаў здзяйсняць паварот левым бортам, як рабіў гэта звычайна, патрапіў у міну, прагучаў магутны выбух і праз пару хвілін карабель затануў. 639 чалавек загінулі, толькі 48 перажылі катастрофу. Камандаванне адрэагавала не адразу, адмірал дэ Робек падумаў, што гэта альбо плывучая міна, альбо тарпеда.

Англічане працягвалі бітву. Каля 16:00 «Інфлексібл» таксама пачаў разварот і наляцеў на яшчэ адну міну. У выніку выбуху загінулі 30 членаў экіпажа, вада лілася ў прабоіну. Лінейны карабель заставаўся на плаву і ледзь дабраўся да вострава Базджаада, дзе яго выкінулі на бераг.

Наступным стаў «Ірэзістэбл», які падарваўся на міне і пачаў адступаць з поля бою ў паўпатопленым стане. Дэ Робек адправіў «Оўшэн» на дапамогу Ірэзістэбл, загадаўшы яго адбуксіраваць. У 18.05 міна трапіла пад Оўшэн. Эсмінцы «Джэд», «Кольн» і «Чэлмер» разам прыбылі на пашкоджаны карабель і знялі з яго экіпаж (разам з тымі, каго «Оўшэн» паспеў выратаваць з «Ірэзістэбла». Тонучыя караблі па-ранейшаму былі на плаву і павольна плавалі ў межах дасяжнасці варожай прыбярэжнай артылерыі. У 10:30 вечара камадор Роджэр Кіс вярнуўся на поле бою, спрабуючы альбо зачапіць іх за вяроўку, альбо затапіць іх. Чатыры гадзіны пошуку не далі вынікаў — лінкары затанулі.

За дзень бітвы туркі затапілі тры і пашкодзілі яшчэ тры лінкары, загінула больш за 700 матросаў. Асноўныя межы мінных палёў заставаліся цэлымі і знаходзіліся пад перакрыжаваным агнём ад артылерыйскіх батарэй, якія яшчэ не ўступілі ў бой. Разгромная параза 18 сакавіка прымусіла брытанска-французскае кіраўніцтва прыпыніць сваю дзейнасць каля Дарданэлаў, хаця яны лічылі, што ім патрэбна толькі адна спроба і абарона туркаў у праліве на шляху ў Канстанцінопаль будзе парушана. Аднак вышэйшае камандаванне не адважылася на такі крок.

 Гл. таксама 
 Кампанія U-Boot (Першая сусветная вайна) 
 Бітва ля Імбраса 
 Рэйд на Суэцкі канал 
 Аўстралійскі ваенна-марскі і армейскі экспедыцыйны корпус 
 Асманская імперыя ў Першай сусветнай вайне 
 Новая Зеландыя ў Першай сусветнай вайне

 Крыніцы 

 Літаратура 

 Dupuy, Trevor Nevitt and The military history of World War I: naval and overseas war, 1916—1918 (1967)
 Больных А. Г. Морские битвы Первой мировой: Трагедия ошибок. — АСТ, 2001. — 560 с. — ISBN 5170044291.
 Ōzakman, Turgut (2008). Diriliş, Çanakkale 1915. Ankara: Bilgi Yayınevi. ISBN 978-975-22-0247-4.

 Спасылкі 
 DARDANELLES і GALLIPOLI КАМПАНІІ — 1915—1916 
 Ваенна-марская вайна ў Міжземным моры падчас Першай сусветнай вайны 
 Вайна ў моры   

Катэгорыя:Марскія бітвы Першай сусветнай вайны
Катэгорыя:Люты 1915 года
Катэгорыя:Сакавік 1915 года
Катэгорыя:Канфлікты 1915 года
Катэгорыя:1915 год у Турцыі