Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў

Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў (, Міргарад, Палтаўская губерня, Расійская імперыя — 9 верасня 1953, Масква, СССР) — савецкі гісторык і грамадскі дзеяч, заснавальнік і загадчык кафедры рускай гісторыі  (1916—1918), член-карэспандэнт АН СССР (з 12 лютага 1934 года), акадэмік (з 1 чэрвеня 1935 года), член Балгарскай і Польскай АН (з 1947 года). Ганаровы член АН БССР. Доктар філасофіі Пражскага ўніверсітэта. З 1939 года — член .

Дырэктар  ў Ленінградзе (з 1936) і ў Маскве (з 1938). З 1943 па 1947 год па сумяшчальніцтве — дырэктар , а з 1947 па 1951 год — дырэктар Інстытута славяназнаўства. У 1946—1953 гг. — акадэмік-сакратар Аддзялення гісторыі і філасофіі АН СССР.

Дэпутат  XI склікання (1927—1928),  II склікання (1947—1950) і ВС СССР III склікання (1950—1953). Удзельнік .

 Біяграфія 
Нарадзіўся ў Міргарадзе ў сям’і паштовага чыноўніка Дзмітрыя Ігнатавіча Грэкава. Пазней разам з сям’ёй пераехаў жыць у Холм, а затым — у Грубешаў, дзе атрымліваў сярэднюю адукацыю ў . З-за ліста, адпраўленага з Грубешава студэнту-медыку Маскоўскага ўніверсітэта І. А. Будзіловічу, у якім Грэкаў заяўляў аб сваім імкненні «прыняць удзел у сацыяльна-дэмакратычным руху», і які патрапіў у рукі , быў выключаны з гімназіі на апошнім годзе навучання і быў вымушаны заканчваць сярэднюю адукацыю ў радамскай гімназіі.

У 1901 годзе паступіў у , дзе пазнаёміўся з вядомым гісторыкам , які аказаў значны ўплыў на станаўленне Грэкава як гісторыка. Праз чатыры гады з рэкамендацыямі Д. М. Пятрушэўскага перавёўся ў Маскоўскі ўніверсітэт, дзе яго навуковым кіраўніком быў прызначаны . У сувязі з абраннем у  той перадаў свае справы М. К. Любаўскаму, пад кіраўніцтвам якога Грэкаў і скончыў Маскоўскі ўніверсітэт у 1907 годзе.

Пасля ўніверсітэта прызначаны ў Жаночую гімназію горада Холм. Прапрацаваўшы некаторы час, звольніўся адтуль і паехаў у Санкт-Пецярбург, дзе ўладкаваўся ў ,  і . У Санкт-Пецярбургскім універсітэце пад кіраўніцтвам С. Ф. Платонава вучыўся ў магістратуры. Займаўся ў семінарыі ў  (дыпламатыка прыватных актаў). У 1910—1913 гадах працаваў дырэктарам бібліятэкі  у сяле  ( Маскоўскай губерні).

У 1911 годзе дэлегатам ад  удзельнічаў у  ў Ноўгарадзе. У 1913 годзе абраны ў супрацоўнікі . У тым жа годзе абраны членам Наўгародскага таварыства аматараў старажытнасцяў. У 1913—1915 гадах па заданні камісіі правёў агляд і апісанне архіва . У 1916—1917 гадах таксама па заданні камісіі правёў агляд і апісанне і вывез у Перм архіў Салавецкага манастыра.

7 снежня 1914 года ў Петраградскім універсітэце абараніў магістарскую дысертацыю па тэме «Наўгародскі дом Святой Сафіі (вопыт арганізацыі і ўнутраных адносін буйной царкоўнай вотчыны)» і стаў прафесарам Пецярбургскага ўніверсітэта, дзе да гэтага часу некалькі гадоў выкладаў на пасадзе прыват-дацэнта. Падчас Першай сусветнай вайны камандзіраваны ў Перм, дзе адкрылася аддзяленне Пецярбургскага ўніверсітэта.

У 1916—1918 гады — прыват-дацэнт, ардынарны прафесар, заснавальнік і загадчык кафедры рускай гісторыі гісторыка-філалагічнага факультэта Пермскага ўніверсітэта. У 1917 годзе абіраўся старшынёй Пермскай вучонай архіўнай камісіі; член-заснавальнік Таварыства філасофскіх, гістарычных і сацыяльных навук пры Пермскім універсітэце.

У 1918 годзе атрымаў адпачынак для працы над доктарскай дысертацыяй, з’ехаў у Крым, дзе стаў прафесарам Таўрычаскага ўніверсітэта ў Сімферопалі. У 1921 годзе вярнуўся ў Петраградскі ўніверсітэт, дзе сумяшчаў выкладчыцкую працу з працай у Акадэміі навук і Цэнтральным гістарычным архіве. У гэтым жа годзе абраны ў члены Археаграфічнай камісіі.

У 1930 годзе арыштаваны па «». Непасрэднай падставай для арышту сталі ілжывыя абвінавачванні ў тым, што Грэкаў, знаходзячыся ў Крыме ў 1918—1920 гадах, служыў у арміі Урангеля. У рэчаіснасці ў арміі Урангеля Грэкаў не служыў (як і не служыў у арміі наогул), але быў сярод прафесуры Таўрычаскага ўніверсітэта, якая вітала Урангеля пасля яго ўступлення ў Крым. Гэтыя факты атрымалі шырокую агалоску ў 1930-х гг., што прымусіла Грэкава ў далейшым пайсці на вялікія саступкі падчас «сталінскіх чыстак» і, па словах А. Г. Плахоніна, прымусіла пісаць «веды для рэжыму на заказ». Дзякуючы даручальніцтву , дырэктара Гісторыка-археаграфічнага інстытута, у якім тыя гады працаваў Грэкаў, вучоны быў вызвалены, правёўшы ў зняволенні адзін месяц і тры дні.

З 1937 года — дырэктар Інстытута гісторыі АН СССР, адначасова ў 1944—1946 гадах — дырэктар Інстытута гісторыі vматэрыяльнай культуры АН СССР. У 1946—1951 гадах — дырэктар Інстытута славяназнаўства АН СССР, у 1946—1953 гадах — акадэмік-сакратар Аддзялення гісторыі і філасофіі АН СССР.

 Навуковая дзейнасць 
Вывучаў сацыяльна-эканамічную гісторыю Ноўгарада, феадальныя адносіны і ўнутраныя працэсы ў феадальнай вотчыне, даследаваў гісторыю Старажытнай Русі, усходніх, заходніх і паўднёвых славян, гісторыю рускага сялянства. Даказаў агульнае паходжанне рускага, украінскага і беларускага народаў, існаванне дзяржавы ў Старажытнай Русі.

У 1930-я гады Грэкаў пачаў вывучаць гісторыю Кіеўскай Русі, стаўшы вядомым апанентам украінскага гісторыка Міхаіла Грушэўскага, які прысвойваў спадчыну Кіеўскай Русі толькі сучаснай Украіне. Найбольш вядомай манаграфіяй Грэкава з’яўляецца кніга «Кіеўская Русь» (1939), яна была адной з трох яго работ, якія атрымалі Сталінскую прэмію. У гэтай працы, прасякнутай ідэалогіяй марксізму-ленінізму і сталінізму, Грэкаў рабіў упор на большай значнасці сельскагаспадарчай дзейнасці ў дадзеным дзяржаўным ладзе, чым важнасці камерцыйных адносін. Менавіта ён першым спрабаваў даказаць існаванне феадальнай  ў Кіеўскай Русі. У 1940 і 1947 гадах пад рэдакцыяй Грэкава выходзіць акадэмічнае выданне Рускай ПраўдыПравда Русская / Под редакцией академика Б. Д. Грекова. М. ; Л.: Издательство АН СССР, 1940—1963. Т. I: Тексты / Подгот. к печати  и др. 1940; Т. II: Комментарии / Сост. Б. В. Александров и др. 1947..

Усебаковыя даследаванні Кіеўскай Русі раскрывалі сутнасць эканамічнага і культурнага развіцця дзяржавы ў перыяд татарскага прыгнёту. Свае пошукі ён сабраў у працах пад назвай «Культура Кіеўскай Русі» (1944) і «Расійскія сяляне з самых старажытных часоў да XVII стагоддзя» (1946). Яго самая актуальная ў наступны час праца (перавыданні якой выпускаюцца да гэтага часу) называлася «Залатая Арда», напісаная ў супрацоўніцтве з  і ўпершыню апублікаваная ў 1937 годзе. Другое (класічнае) выданне з’явілася ў 1950 годзе пад назвай «Залатая Арда і яе падзенне».

Грэкаў надаваў вялікую ўвагу збору і публікацыі мноства першакрыніц, у асаблівасці, гістарычных хронік.

 Узнагароды і прэміі 
 Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені
 Ордэн Святога Станіслава 3-й ступені
 Ордэн Святой Ганны 3-й ступені
 2 ордэны Леніна (1944; 1952)
 ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (10.06.1945)
 медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
 Сталінская прэмія першай ступені (1943) — за шматгадовыя выдатныя работы ў галіне навукі і тэхнікі
 Сталінская прэмія першай ступені (1948) — за навуковую працу «Сяляне на Русі з самых старажытных часоў да XVI стагоддзя» (1946)
 Сталінская прэмія другой ступені (1952) — за навуковую працу «Залатая Арда і яе падзенне», 2-е перапрацаванае выданне (1950)

 Сям’я 
 Жонка — Грэкава Тамара Міхайлаўна, народжаная Філатава (1894—1971), гісторык.
 Сын — Ігар Барысавіч Грэкаў (1921—1993), доктар гістарычных навук, вядучы навуковы супрацоўнік Інстытута славяназнаўства і балканістыкі АН СССР.

 Памяць 
 Помнік у Мыргарадзе ў парку «Дружба».
 Памятная дошка ў Пермі ў будынку гістарычнага факультэта ПДУ.
 Памятная дошка ў Маскве ў будынку .
 Памятная дошка ў Сімферопалі па вуліцы Аляксандра Неўскага 13.
  каля станцыі метро «Мядзведкава».
  каля станцыі метро «Дарагажычы».
 Вуліца ў Мыргарадзе.
 Вуліца ў Калінінградзе.
 Вуліца ў Мінску

 Асноўныя працы 
 Новгородский дом святой Софии (Опыт изучения организации и внутренних отношений церковной вотчины). Ч. 1. — СПб., 1914. Ч. 2. — М., 1927.
 Очерки по истории феодализма в России. Система господства и подчинения в феодальной деревне. — М.-Л.: , 1934. — 159 с.
 Главнейшие этапы в истории крепостного права в России. — М.; Л.: Гос. соц.- экон. изд-во, 1940. — 114 с.
 Борьба Руси за создание своего государства. — М.-Л.: , 1942. — 68 с.
 Киевская Русь. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1944. — 347 с. (6-е изд. 1953)
 Культура Киевской Руси. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1944. — 75 с.
 Золотая Орда и её падение. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — 478 с. (Совместно с )
 Крестьяне на Руси с древнейших времен до XVII века. — М.-Л., 1952—1954.
 Избранные труды. Т. 1-4. М., 1957—1960.

 Крыніцы 

 Літаратура 
 на рускай мове

 Академику Б. Д. Грекову ко дню 70-летия. М., 1952;
 Б. Д. Греков (некролог) // . Т. 44. М., 1953;
 Борис Дмитриевич Греков / сост. В. А. Петров. М.-Л., 1947 (Материалы к биобиблиографии учёных СССР. Сер. «История». Вып. 2);
 , Наумов Е. П. Академик Б. Д. Греков и развитие советской исторической науки // . — 1982. — № 2;

 Бухерт В. Г. Б. Д. Греков в архиве Успенского Тихвинского монастыря //  за 1994 год. М., 1996;
  Б. Д. Греков как деятель археографии // Археографический ежегодник за 1958 год. М., 1960;
  Памяти академика Б. Д. Грекова // . 1982. № 4;
 Горская Н. А. Столетие со дня рождения академика Б. Д. Грекова // Вопросы истории. 1982. № 11;
 Горская Н. А. Борис Дмитриевич Греков // Историческая наука в России в XX веке. М., 1997;
 Горская Н. А. Борис Дмитриевич Греков. М., 1999;
 Горская Н. А. Греков Б. Д. (1882—1953) // Историки России: биографии / сост. А. А. Чернобаев. М., 2001;
  К 90-летию со дня рождения академика Б. Д. Грекова // История СССР. 1972. № 5;
 ,  Материалы академика Б. Д. Грекова в ЦГАЛИ СССР // Археографический ежегодник за 1982 год. М., 1983;
 Исследования по истории и историографии феодализма: к 100-летию со дня рождения акад. Б. Д. Грекова / отв. ред. В. Т. Пашуто. М., 1982;
  Б. Д. Греков: становление учёного // Российская государственность: история и современность. М., 2007;
  Академик Б. Д. Греков и советские историко-славистические исследования // Советское славяноведение. 1972. № 5;
  Борис Дмитриевич Греков и «Академическое дело» // Вестник Санкт-Петербургского университета. Сер. 2. История. 2016. Вып. 4;
  Борис Дмитриевич Греков (1882—1953). Л., 1968 (Выдающиеся учёные Ленинградского университета);
 Никонов С. А. Б. Д. Греков и новейшая историография общественного строя Древней Руси. Диссертация… кандидата ист. наук. СПб., 2004;
  Академик Борис Дмитриевич Греков — исследователь-источниковед // Вспомогательные исторические дисциплины. Л., 1983;
  О следственном деле Б. Д. Грекова. 1930—1931 гг. // Отечественная история. — 2001. — № 4. — С. 208—210.;
 Пашуто В. Т. Б. Д. Греков как учёный и общественно-политический деятель // История СССР. 1982. № 1;
 Письма Б. Д. Грекова С. Д. Шереметеву / Вступ. ст., подгот. текста и коммент. В. Г. Бухерта // Отечественные архивы. 1994. № 3;
  Три года работы с Б. Д. Грековым // Отечественная история. — 1996. — № 6;
  К пятилетию со дня смерти академика Бориса Дмитриевича Грекова // История СССР. 1958. № 5;
  Деятельность академика Б. Д. Грекова в области публикации исторических источников // Археографический ежегодник за 1959 год. М., 1960;
  Б. Д. Греков — заведующий Крымским центральным архивом // Советские архивы. 1978. № 3;
  К 90-летию со дня рождения Б. Д. Грекова (1972) // Черепнин Л. В. Отечественные историки XVIII—XX вв. М., 1984;
  Начало общественно-политической деятельности академика Б. Д. Грекова // История и историки: историографический ежегодник. 1974 / отв. ред. М. В. Нечкина. М., 1976;
  Академик Б. Д. Греков как историк Киевской Руси // Вестник АН СССР. Вып. 9. М., 1982;

 на іншых мовах
 .

 Спасылкі 

 Историческая справка на сайте Архива РАН
 Список научных работ академика Б. Д. Грекова // Библиотека Annales.
 Статья  на сайте СПбИИ РАН
 Греков Борис Дмитриевич (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения 30 декабря 2017.
 Греков Борис Дмитриевич

 Дворниченко А. Ю. Греков Борис Дмитриевич // Биографика СПбГУ.
 Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі 

Катэгорыя:Замежныя члены Балгарскай АН
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 2-га склікання
Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання
Катэгорыя:Гісторыкі XX стагоддзя
Катэгорыя:Гісторыкі Расіі
Катэгорыя:Гісторыкі СССР
Катэгорыя:Замежныя члены Польскай акадэміі навук
Катэгорыя:Правадзейныя члены АН СССР
Катэгорыя:Выкладчыкі СПбДУ
Катэгорыя:Аўтары падручнікаў
Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі архітэктуры СССР
Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Узбекскай ССР
Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Архівісты
Катэгорыя:Археографы
Катэгорыя:Медыявісты
Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі
Катэгорыя:Нарадзіліся ў Палтаўскай вобласці
Катэгорыя:Ганаровыя члены Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі