Магаён

Культура магаён (, ) — археалагічная культура Паўночнай Амерыкі. Існавала ў III — XV стст. н. э. на тэрыторыі паўднёвага захаду ЗША і паўночнага захаду Мексікі. Лічыцца адной з 3 «вялікіх» культур паўднёвага захаду Паўночнай Амерыкі поруч з культурамі анасазі і хахокам. 

Культура магаён была вылучана ў 1936 г. амерыканскім археолагам Э. Хоры на аснове яго папярэдніх даследаванняў і названа па найменню горнага хрыбта ў Нью-Мексіка.

 Паходжанне 
У нашы дні абмяркоўваюцца 2 асноўныя погляды на генезіс культуры магаён. Першы заснаваны на меркаванні, што яе носьбіты былі прамымі нашчадкамі людзей архаічнага перыяду і паступова сфарміравалі земляробчую гаспадарку дзякуючы дыфузнаму ўплыву з Месаамерыкі. Другі погляд скіраваны на магчымую міграцыю земляробаў з Месаамерыкі ў 4 тысячагоддзі да н. э. Большасць сучасных даследчыкаў лічаць, што папярэдніцай магаён з'яўлялася культура кочыс, таму дыскусіі аб генезісе перанесены на яе. 

Не меней спрэчнае пытанне — этнічны склад насельніцтва магаён. Высоўваецца думка, што прамымі нашчадкамі прадстаўнікоў культуры могуць быць сучасныя індзейцы хопі і зуні. Але часцей абмяркоўваецца гіпотэза пра тое, што носьбіты магаён былі ў выніку асіміляваны пуэбла і апачы.

 Храналогія 
Традыцыйна даследчыкі абапіраюцца на перыядызацыю гісторыі магаён, прапанаваную ў 1955 г. амерыканскім археолагам Дж. Уітам на аснове вывучэння керамікі ў розных месцах раскопак:
 Магаён I  (III — V стст. )
 Магаён II (V — сярэдзіна VII стст.)
 Магаён III (другая палова VII — сярэдзіна IX стст.)
 Магаён IV (другая палова IX — XI стст.)
 Магаён V (XI — XV стст.)

У апошнія дзесяцігоддзі таксама выкарыстоўваецца храналогія адпаведна развіццю архітэктуры:
 Раннія ямныя жытлы (да сярэдзіны VI ст.)
 Познія ямныя жытлы (другая палова 1 тысячагоддзя)
 Пуэбла (першая палова 2 тысячагоддзя)

 Гісторыя 
Да перыяду ранніх ямных жытлаў вобласць, якую займае магаён, была населена вандроўнымі плямёнамі, якія займаліся пераважна паляваннем і збіральніцтвам. Аднак яны былі знаёмы з сезонным ручным земляробствам на поймавых глебах. З III ст. адбылася інтэнсіфікацыя земляробства. Магаёнцы вырошчвалі кукурузу, фасолю, гарбузы, сланечнік, бавоўнік. Да VI ст. пераважалі малыя паселішчы з прымітыўнымі ямнымі пабудовамі, калі яміна накрывалася каркасным драўляным дахам. 

З сярэдзіны VI ст. людзі пачалі перамяшчацца ў большыя па памерах вёскі, што будаваліся на ўзвышшах паабапал рэк. Усярэдзіне вёскі ўзводзілася вялікая ямная пабудова. Мяркуюць, яна мела сакральны характар або з'яўлялася абшчыннай адрынай. У гэты перыяд адбываецца першасны росквіт мясцовай керамікі. 

Пасля 1000 г. асноўным тыпам паселішча сталі пуэбла. Іх будавалі на землях, прыдатных для сельскай гаспадаркі. У XII — XIII стст. магаёнцы таксама стваралі скальныя паселішчы са складанымі архітэктурнымі формамі. Яны з'яўляліся адначасова рэлігійнымі цэнтрамі і крэпасцямі. Апошнія сталі важнымі, паколькі ў рэгіёне з'явіліся чужыя мабільныя групы паляўнічых, хутчэй за ўсё атабаскі, продкі апачы. 

У першай палове XV ст. адбыўся крызіс і заняпад культуры магаён. Яны маглі быць выкліканы засухай, якая пачалася з XIV ст., перанаселенасцю і экалагічнымі праблемамі, ваеннымі рэйдамі паляўнічых.

 Славутыя помнікі 
 Гран-Ківіра
 Куарэнта-Касас
 Куэва-дэ-ла-Олья
 Пакімэ

 Галерэя 

 Спасылкі 
 Who or what is Mogollon? - Archaeology Southwest
 What Ancient Maize Can Tell Us About Thousands of Years of Civilization in America
 Mogollon Magic
 The Jornada Mogollon Cultura Mogollón

Катэгорыя:Археалогія ў ЗША
Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы
Катэгорыя:Археалагічныя культуры Паўночнай Амерыкі
Катэгорыя:Дакалумбавы культуры
Катэгорыя:Старажытныя пуэбла