Архей (горад)

Архе́й () — горад і муніцыпій у цэнтральный частцы Малдовы, цэнтр Архейскага раёна. Насельніцтва 33,5 тыс. чал. (2013). Размешчаны на р. Рэўт (правы прыток Днястра). Праз Архей праходзіць аўтамабільная дарога Кішынёў — Бэлць.

 Гісторыя 
Гарадское паселішча з 1560-х гг., у пісьмовых крыніцах згадваецца з 1570-х гг. Атрымаў назву ад горада Стары Архей, які быў упершыню згаданы ў 1469 годзе як крэпасць на тэрыторыі Малдаўскага княства, у пачатку 16 ст. спалены. Развіваўся як важны адміністрацыйны і рамесны цэнтр усходняй часткі Малдаўскага княства, сталіца Архейскага, а ў 2-й палове 18 ст. — Лапушна-Архейскага цынута (края). З сярэдзіны 17 ст. таксама буйны цэнтр гандлю збожжам, скацінай, здабычы вапняку і вытворчасці вапны. Паводле Бухарэсцкага міру 1812 года ўвайшоў у склад Расійскай імперыі: з 1818 у Архейскім цынуце Бесарабскай вобласці, з 1835 года цэнтр Архейскага павета (утвораны ў 1828). З 1873 года ў Бесарабскай губерні. У 1917 года ў складзе Малдаўскай Народнай Рэспублікі, у 1918 годзе далучаны да Румыніі: павятовы цэнтр правінцыі Бесарабія, з 1938 — .

З 1940 года ў Малдаўскай ССР. У час Другой сусветнай вайны 15 ліпеня 1941 акупаваны германа-румынскімі войскамі, вызвалены 6 красавіка 1944 года часцямі 2-га Украінскага фронту пры садзейнічанні атрада партызан. У 1940—1947 гадах павятовы, а ў 1947-56 і 1962—1994 гадах раённы цэнтр Малдаўскай ССР. З 1991 года ў Рэспубліцы Малдова. У 1998—2001 гадах муніцыпій, цэнтр аднайменнага павета. З 2001 года раённы цэнтр.

 Славутасці 
У цэнтры горада размешчаны  (1631—1636) — трыконхавы ў плане храм са званіцай і парталам, упрыгожаным разьбой па камені. Гэты храм намаляваны на купюры вартасцю 5 малдаўскіх леяў.
Захаваліся цэрквы: стараверская ліпаванская  (сярэдзіна 19 ст.), Свяціцеля Мікалая (1886), армянская Св. Багародзіцы (1902—1903, архітэктар ; з 2006 праваслаўная царква Св. князя Уладзіміра).
міні|злева|Касцёл Святой Марыі

Сярод іншых пабудоў: будынкі земскай управы, павятовай прэфектуры (цяпер Дом дзіцячай творчасці; абодва 2-й паловы 19 ст.); банк у стылі неакласіцызму, бальніца і ліцэй у т.зв. неарумынскім стылі (усе пачатку 20 ст.),  (1914), палац настаўніцкай асацыяцыі (1936-38, цяпер Цэнтральная гарадская бібліятэка імя А. Доніча).

Помнікі: гаспадару В. Лупу (1932, скульптар , арх. Р. Курц), А. С. Пушкіну (1988, скульптар Б. Дубровін), савецкім воінам, якія загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, чарнобыльцам.

У доме гарадскога архітэктара М. Бенгулеску, пабудаваным у «неарумынскім стылі» ў 1929—1930 гадах, дзейнічае Гісторыка-этнаграфічны музей.

 Эканоміка 
Вядучая галіна прамысловасці — харчовая. Заводы: кансервавы «Orhei-Vit» (1945; пладова-агароднінная прадукцыя) — адзін з найбуйнейшых у краіне, малочны, тытунёва-ферментацыйны; вінаробныя прадпрыемствы (у т.л. «Chateau Vartely»). Дзейнічаюць таксама: машынабудаўнічы завод «Aspa» (1972; рэжучыя і металаапрацоўчыя інструменты, тэхналагічнае абсталяванне), завод нізкавольтнай апаратуры «Elcom», тэкстыльна-галантарэйная фабрыка «Galanta». Цэнтр народных промыслаў (апрацоўка каменя, дрэва, лозапляценне, ганчарства). Вытворчасць мэблі, будматэрыялаў (у горадзе і наваколлях — здабыча вапняку, гліны, друзу і інш.).
 Насельніцтва 

 Вядомыя ўраджэнцы і жыхары 
 Паша Парфеній (нар. 1986) — малдаўскі спявак і кампазітар.

 Гарады-пабрацімы 

 Крыніцы 

 Літаратура 



 Спасылкі 

 Афіцыйны сайт горада Архея



Катэгорыя:Гарады Малдовы
Катэгорыя:Муніцыпіі Малдовы