Беларуская мова ў Беларусі

Беларуская мова з’яўляецца адной з дзвюх (разам з рускай) дзяржаўных моў у Рэспубліцы Беларусь.

Як іншыя нацыянальныя мовы, сучасная беларуская мова выступае ў дзвюх разнавіднасцях: літаратурнай і народна-дыялектнай. Кожная з гэтых разнавіднасцей мае свае сферы ўжывання і свае формы бытавання. Мясцовыя гаворкі тэрытарыяльна і функцыянальна абмежаваны. Яны існуюць у вуснай форме і выкарыстоўваюцца пераважна як сродак зносін сярод сельскіх жыхароў. Літаратурная мова абслугоўвае (паралельна з рускай) розныя сферы дзейнасці беларускага народа, з’яўляецца поліфункцыянальнай. Гэта мова школы, друку, радыё, тэлебачання, мастацкай літаратуры, гуманітарнай навукі і г.д. Літаратурная мова мае складаную і разнастайную сістэму моўных сродкаў, рэгламентаваныя і пісьмова замацаваныя нормы. Яна выступае ў вуснай і пісьмовай формах, якія разлічаны на розныя віды ўспрыняцця (слыхавое і зрокавае) і, адпаведна, адрозніваюцца лексічным і граматычным афармленнем.

 Колькасць носьбітаў 
Па даных , беларускую мову роднай назвалі 6 899 088 чалавек (76,63 % насельніцтва Беларускай ССР), тады як рускую мову — 1 907 617 чалавек (21,19 % насельніцтва). Украінскую мову роднай назвалі 90 195 украінцаў (1,00 % насельніцтва), польскую мову — 50 035 палякаў (0,56 % насельніцтва). Беларускую мову роднай назвала 93,95 % сельскага насельніцтва Беларускай ССР і 54,06 % яе гарадскога насельніцтва, тады як рускую — 4,63 % і 42,78 %, адпаведна.

Па даных , беларускую мову роднай назвалі 6 657 315 чалавек (69,84 % насельніцтва Беларускай ССР), тады як рускую мову — 2 697 581 чалавек (28,30 % насельніцтва). Украінскую мову роднай назвалі 100 192 украінцы (1,05 % насельніцтва), польскую мову — 31 246 палякаў (0,33 % насельніцтва). Беларускую мову роднай назвала 93,02 % сельскага насельніцтва Беларускай ССР і 50,80 % яе гарадскога насельніцтва, тады як рускую — 5,63 % і 46,91 %, адпаведна.

Па даных перапісу 1989 года, беларускую мову роднай назвалі 6 664 156 чалавек (65,65 % насельніцтва Беларускай ССР), тады як рускую мову — 3 243 179 чалавек (31,95 % насельніцтва). Украінскую мову роднай назвалі 132 110 украінцаў (1,30 % насельніцтва), польскую мову — 55 727 палякаў (0,55 % насельніцтва). Беларускую мову роднай назвала 89,20 % сельскага насельніцтва Беларускай ССР і 53,20 % яе гарадскога насельніцтва, тады як рускую — 8,33 % і 44,43 %, адпаведна. Валоданне беларускай мовай пазначылі 7 885 206 чалавек ці 77,67 % жыхароў БССР (93,44 % сельскага і 69,34 % гарадскога насельніцтва), тады як рускай — 8 399 801 чалавек або 82,74 % (66,84 % сельскага і 91,15 % гарадскога насельніцтва)Всесоюзная перепись населения 1989 года. Рaспpeдeлeниe нaсeлeния Бeлоpусской ССР по нaиболee многочислeнным нaционaльностям и языку..

Паводле даных перапісу насельніцтва Беларусі 2009 года, роднай (мовай, засвоенай першай у раннім дзяцінстве) беларускую мову пазначылі 4 841 319 этнічных беларусаў, а таксама 217 015 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей краіны (сярод іх 171 287 чалавек этнічных палякаў), што складае 53,22 % насельніцтва краіны. Акрамя таго 1 009 935 этнічных беларусаў указалі беларускую мову як мову, якой яны свабодна валодаюць, а таксама 271 778 чалавек, якія належаць да іншых нацыянальнасцей таксама ўказалі беларускую як другую мову (сярод іх 181 091 чалавек этнічных рускіх), што складае каля 13,49 % насельніцтва краіны. Такім чынам, паводле перапісу, у 2009 годзе беларуская мова была роднай мовай (мовай, засвоенай першай у раннім дзяцінстве) для 5 058 334 чалавек, акрамя таго 1 281 713 чалавек валодалі беларускай мовай як другой, гэта склала каля 6 340 047 чал., якія свабодна размаўляюць па-беларуску.

Нягледзячы на тое, што 2/3 насельніцтва краіны заявілі аб свабодным валоданні беларускай мовай, колькасць грамадзян Беларусі, якія размаўляюць па-беларуску дома, складае 2 073 853 чалавек сярод этнічных беларусаў і 153 271 чалавек іншых этнасаў (у тым ліку 120 378 этнічных палякаў), што складае 23,43 % усяго насельніцтва краіны. У параўнанні з 1999 годам гэтыя лічбы адлюстроўваюць тэндэнцыю да зніжэння выкарыстання беларускай мовы. У 1999 г. у яе прызналі «мовай, на якой размаўляюць дома» 3 686 тыс. (36.7 %) жыхароў. Між іх, 3 370 тыс. (41.3 %) беларусаў, 257 тыс. іншых галоўных нацыянальных груп (палякі, рускія, украінцы, татары)Звесткі ўсебеларускага перапісу 1999 г. http://belstat.gov.by/homep/en/census/..

Паводле шырэйшых мерак, 6 984 тыс. (85.6 %) беларусаў прызнаюць беларускую «роднай мовай». Іншыя крыніцы падаюць «насельніцтва мовы» як 6 715 тыс. у Беларусі і 9 081 102 па ўсім свецеЭтналог.

Некаторыя сацыялагічныя даследаванні, якія ставяць за мэту вызначэнне таго, якой мовай карыстаюцца беларусы, паказваюць, што 34 % беларусаў заяўлялі пра свабоднае валоданне беларускай мовай, але толькі каля 6 % беларусаў гавораць, што ўвесь час карыстаюцца беларускай мовай, амаль 74 % увесь час карыстаюцца рускай, а 21 % не карыстаюцца беларускай мовай наогулЕўрарадыё. Сацыёлагі: Беларусы любяць, але не адстойваюць ..

У афіцыйнай сферы выкарыстанне беларускай мовы вельмі абмежаванае. Справаводства ў Беларусі амаль цалкам рускамоўнае, адзначаецца скарачэнне накладаў беларускіх выданняў (за 1998—1999 год на 27,8 %). Прэзідэнт рэспублікі Аляксандр Лукашэнка пры выкананні сваіх абавязкаў выкарыстоўвае амаль толькі рускую мову.

Назвы населеных пунктаў на дарожных паказальніках падаюцца ў асноўным на беларускай мове, хоць часам сустракаюцца і рускамоўныя шыльды. Вядомасць атрымаў выпадак, калі ў красавіку 2019 года Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка выказаў абурэнне пасля ўстаноўкі беларускамоўнага табло «Выконвай хуткасны рэжым» на так званай «прэзідэнцкай» трасе. У выніку была вернута, па словах беларускага кіраўніка, «нармальная назва» на рускай мове. Ганаровы старшыня Таварыства беларускай мовы Алег Трусаў у сваім каментары з гэтай нагоды сказаў, што кіраўнік дзяржавы не вытрымлівае націску Масквы ў моўным пытанні, якое вельмі абвастрылася. Ён заўважыў: «У Расіі добра разумеюць, што калі ўплыў беларускай мовы ў нашай краіне будзе пашырацца, то ніякай анексіі не адбудзецца. Таму цяпер у іх ёсць важная задача — знішчыць культурна-моўныя прыкметы на нашай тэрыторыі»svaboda.org. Палітычны аглядальнік Уладзімір Глод адзначыў, што Лукашэнку выгаднае пашырэнне ролі беларускай мовы, але каб гэта ня кідалася ў вочыsvaboda.org.

Паводле перапісу насельніцтва 2019 года, беларускую мову лічаць роднай мовай (мовай, засвоенай першай у раннім дзяцінстве) 5,094 млн чалавек (гэта прыкладна 53,2 % насельніцтва). Аднак размаўляюць на ёй дома і ў паўсядзённым жыцці 2,447 млн (толькі 26 %). У параўнанні з 2009 годам гэтыя лічбы крыху выраслі.

У пачатку 2020-х адзначалася некаторае павелічэнне папулярнасці беларускай мовы. У 2022/2023 навучальным годзе Акадэміяй адукацыі было праведзена даследаванне сярод выпускнікоў школ. Як высветлілася, больш за 90 % з іх лічаць беларускую роднай, каля 25 % лічаць яе вывучэнне «паказчыкам патрыятызму і грамадзянскасці». Як дадаў загадчык сектара суправаджэння нацыянальнага даследавання якасці адукацыі Вячаслаў Караткевіч, «сярод моладзі родная мова становіцца ўсё больш папулярнай, таму што з’яўляецца маркерам інтэлігентнасці». Меркаванне навукоўца падтрымала і галоўны рэдактар грамадска-палітычнага і літаратурна-мастацкага часопіса «Бярозка» Яніна Каралёва. На яе думку, беларуская ў моладзі ў трэндзеМаркер интеллигентности. Белорусский язык набирает популярность у молодежи и школьников БЕЛОРУСЫ СТАЛИ ЧАЩЕ ГОВОРИТЬ НА РОДНОМ ЯЗЫКЕ — РЕЗУЛЬТАТЫ ОПРОСА «Маркер интеллигентности». Ученые объяснили, почему белорусский язык все популярнее у молодежи и школьников. Гэтыя даныя дапаўняюцца звесткамі пра наведванне беларускай Вікіпедыі ў 2019—2023 гадах, апублікаванымі выданнем «Наша Ніва». Назіраўся двухразовы, а на некаторых артыкулах трох- і чатырохразовы рост. У ліку найбольш наведвальных — артыкулы пра беларускіх літаратараў, усплёскі на якіх адбываюцца адначасова з праходжаннем іх твораў у школьнай праграме. Рэдактары энцыклапедыі адзначалі, што раней такога не было, мяркуючы, што прычынамі росту папулярнасці беларускага раздзела сталі падзеі жніўня 2020 года і павышэнне якасці зместуБеларусы ўдвая болей сталі чытаць пра сваё па-беларуску. Такі трэнд назіраецца ў «Вікіпедыі» з 2020 года.

 Адукацыя 
На працягу дзесяцігоддзя ў Беларусі штогод ідзе ўстойлівае зніжэнне колькасці школьнікаў, якія навучаюцца на беларускай мове. У 2010/11 навучальным годзе іх частка складала 19 %, у той час як у 2001/02 навучальным годзе на беларускай мове навучалася 27,8 % ад агульнай колькасці школьнікаў краіныАртыкул «Ці патрэбны беларусам беларускамоўныя школы?» .

 Дашкольная адукацыя 
+Колькасць дзяцей ва ўстановах дашкольнай адукацыі па мове навучання і выхаванняБрэсцкая вобласць200520112012Беларуская16,615,815,7Руская77,580,281,1Беларуская і руская5,94,03,1Гарады і пасёлкі гарадскога тыпуБеларуская1,21,41,4Руская91,194,594,7Беларуская і руская7,64,13,8Сельскія населеныя пунктыБеларуская68,265,864,1Руская31,830,535,1Беларуская і руская3,70,8
Размеркаванне дзяцей ва ўстановах дашкольнай адукацыі па мове навучання і выхавання20052010201120122013201420152016Беларуская12,712,811,611,411,110,510,19,7Руская76,787,283,684,888,989,589,990,3Беларуская і руская10,6 -4,83,8 - - - -Гарады і пасёлкі гарадскога тыпуБеларуская2,53,02,72,92,62,42,42,4Руская85,297,092,693,497,497,697,697,6Беларуская і руская12,3 -4,73,7 - - - -Сельскія населеныя пунктыБеларуская64,261,658,156,157,656,455,554,5Руская34,238,437,139,642,443,644,545,5Беларуская і руская1,6 -4,84,3 - - - -
Размеркаванне дзяцей ва ўстановах дашкольнай адукацыі па мове навучання і выхавання (адук2017)2010201420152016Брэсцкая вобласцьБеларуская16,814,714,314,1Руская83,285,385,785,9Віцебская вобласцьБеларуская10,07,87,57,1Руская90,092,292,592,9Гомельская вобласцьБеларуская9,77,97,67,2Руская90,392,192,492,8Гродзенская вобласцьБеларуская19,018,217,216,6Руская81,081,882,883,4МінскБеларуская3,83,23,63,4Руская96,296,896,496,6Мінская вобласцьБеларуская24,218,216,916,5Руская75,881,883,183,5Магілёўская вобласцьБеларуская10,48,27,87,5Руская89,691,892,292,5

 Сярэдняя адукацыя 

Размеркаванне навучэнцаў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі паводле мовы навучання2005/062006/072007/082008/092009/102010/112011/122012/132013/142014/152015/162016/17Беларуская280,2245,9231,5211,2189,1178,4163,4150,7142,0135,1130,6128,6%23,321,5 20,9 20,0 19,2 19,0 17,8 16,6 15,5 14,5 13,7 13,3 Руская922,9898,6873,3846,4793,7761,4752,3757,7772,4795,3823,0838,4%76,778,5 79,0 80,0 80,7 80,9 82,1 83,3 84,4 85,4 86,2 86,6 Іншая0,70,60,60,60,60,60,80,7На польскай мове — 670 чалавек, на літоўскай мове — 57 чалавек.0,80,90,90,91На польскай мове — 868 чалавек, на літоўскай мове — 63 чалавекі.%0,00,0 0,1 0,0 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 

Колькасць навучэнцаў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі паводле мовы навучання

Беларусь2010/112011/122012/132015/162016/17Беларуская19,017,816,6Руская80,982,183,3Іншая0,10,10,1Брэсцкая вобласцьБеларуская24,523,822,920,619,9Руская75,576,277,079,480,1Іншая -0,00,1 - -Віцебская вобласцьБеларуская18,616,814,911,311,6Руская81,483,285,188,788,4Іншая - - - - -Гомельская вобласцьБеларуская18,014,613,912,112,4Руская82,085,486,187,987,6ІншаяГродзенская вобласцьБеларуская21,820,819,616,215,0Руская77,778,579,783,084,2Іншая0,50,70,70,80,8МінскБеларуская2,32,32,01,81,8Руская97,797,798,098,298,2ІншаяМінская вобласцьБеларуская31,930,729,023,823,4Руская68,169,371,076,276,6ІншаяМагілёўская вобласцьБеларуская16,916,814,911,910,9Руская83,183,285,188,189,1Іншая

Віцебская вобласць200520112012Беларуская10,99,510,8Руская83,586,985,6Беларуская і руская5,63,63,6Гарады і пасёлкі гарадскога тыпуБеларуская2,20,32,4Руская91,296,394,5Беларуская і руская6,63,43,1Сельскія населеныя пунктыБеларуская57,356,655,8Руская42,739,237,6Беларуская і руская4,26,6
Гомельская вобласць200520112012Беларуская12,18,37,5Руская86,285,188,7Беларуская і руская1,76,63,8Гарады і пасёлкі гарадскога тыпуБеларуская2,4Руская95,892,896,0Беларуская і руская1,87,24,0Сельскія населеныя пунктыБеларуская50,342,538,7Руская48,553,658,3Беларуская і руская1,23,93,0
Гродзенская вобласць200520112012Беларуская17,117,218,5Руская67,481,481,5Беларуская і руская15,41,3Гарады і пасёлкі гарадскога тыпуБеларуская3,66,17,6Руская79,492,892,4Беларуская і руская16,91,0Сельскія населеныя пунктыБеларуская79,975,277,6Руская11,421,822,4Беларуская і руская8,53,0
Мінская вобласць200520112012Беларуская26,521,320,5Руская65,670,371,8Беларуская і руская7,98,47,7Гарады і пасёлкі гарадскога тыпуБеларуская8,65,26,6Руская80,785,786,3Беларуская і руская10,79,17,1Сельскія населеныя пунктыБеларуская68,757,452,1Руская30,036,038,8Беларуская і руская1,36,69,1
Магілёўская вобласць200520112012Беларуская10,811,29,0Руская86,084,784,5Беларуская і руская3,14,06,5Гарады і пасёлкі гарадскога тыпуБеларуская1,83,2Руская94,593,292,9Беларуская і руская3,73,67,1Сельскія населеныя пунктыБеларуская59,855,358,6Руская40,238,238,2Беларуская і руская6,53,2

У 2019 годзе з магілёўскай школай № 1 развіталася першая за 20 гадоў беларускамоўная вучаніца Ялінка Салаўёва. Яна ў класе была адна. Ялінка скончыла дзевяць класаў і атрымала пасведчанне аб агульнай базавай адукацыі. З яе ў 2010 годзе ў горадзе паспрабавалі аднавіць навучанне ў школах на беларускай мове. У выніку з дзевяці толькі адзін год у яе былі аднакласнікі. У дзвюх школах Магілёва па-беларуску ў гэтым навучальным годзе вучылася 19 дзяцей. Беларускія класы былі набраныя ў дзвюх школах, найбольшая колькасць вучняў у класе — 8 чалавекsvaboda.org.

Мінск200520112012Беларуская0,13,13,1Руская72,292,394,3Беларуская і руская27,74,52,5

Паводле даных Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь, у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у Мінскай вобласці — 16,17 %, у Брэсцкай — 13,11 %, у Гродзенскай — 8,63 %, у Гомельскай — 7,17 %, у Магілёўскай — 6,60 %, у Віцебскай — 4,67 %, у горадзе Мінск — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь — Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь.

 Сярэдняя спецыяльная адукацыя 

Колькасць навучэнцаў устаноў сярэдняй спецыяльнай адукацыі паводле мовы навучання2005/062011/122012/132013/142014/152015/162016/17Беларуская1,3041,5671,4291,10,30,20,1%0,91,0 0,9 0,8 0,2 0,1 0,1 Руская126,878138,379128,525115,8106,9103,799,4%82,384,9 84,5 83,7 82,9 85,5 84,4 Беларуская і руская25,96122,95722,22821,521,817,418,2%16,814,1 14,6 15,5 16,9 14,4 15,5 

 Вышэйшая адукацыя 

Колькасць студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі паводле мовы навучання2005/062011/122012/132013/142014/152015/162016/17Беларуская7,1414,3530,6830,60,30,70,5%1,91,0 0,2 0,1 0,1 0,2 0,2 Руская218,754276,990267,391242,6213,3202,8193,8%57,162,1 62,4 61,4 58,8 60,3 61,9 Беларуская і руская157,150164,233160,374152,1149,3132,5117,8%41,036,9 37,4 38,5 41,1 39,4 37,6 

 Друк 
+Выпуск кніг і брашур, часопісаў і газетКнігі і брашуры20002005200620072008200920102011201220132014201520162017Колькасць (друкаваных адзінак)7 68610 78411 56912 56513 21012 88511 04011 08411 34411 44111 61310 2739 5819 590у тым ліку на беларускай мове7619928279528791 0849519401 0731 1531 1051 1681 1221 314Тыраж, млн. экз.61,640,352,049,855,452,843,134,333,131,431,221,623,123,1у тым ліку на беларускай мове5,92,94,63,83,15,34,02,94,03,93,63,73,74,3

Часопісы і іншыя перыядычныя выданні (уключаючы зборнікі і бюлетэні, якія выходзяць перыядычна)20002005200620072008200920102011201220132014201520162017Колькасць выданняў354563648714777884885918897921936906870862у тым ліку на беларускай мове111120131137143153147160151133132135143122Гадавы тыраж, млн. экз.16,728,131,238,141,554,059,160,565,475,778,363,653,644,0у тым ліку на беларускай мове4,33,43,43,43,43,33,22,92,72,42,11,91,61,5

Газеты20002005200620072008200920102011201220132014201520162017Колькасць выданняў610729697682689700713693662654619585549530у тым ліку на беларускай мове202197193185179183185183187189186185181180Разавы тыраж, млн. экз.11,410,310,510,910,08,78,17,36,56,66,35,95,55,2у тым ліку на беларускай мове1,81,11,21,11,11,21,21,31,21,21,21,11,11,0Гадавы тыраж, млн. экз.635,4591,9598,9565,3544,5525,0510,3494,9467,3455,0445,4426,5407,5368,5у тым ліку на беларускай мове215,6138,9131,5128,8128,9128,7130,4134,4127,3121,3107,4101,098,693,4

 Гл. таксама 
 Мяккая беларусізацыя

 Спасылкі 

Беларусь
Катэгорыя:Мовы Беларусі