Царква Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Брэст)

Царква Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян — уніяцкі культавы комплекс у Брэсце. Знаходзіўся на месцы старажытнага археалагічнага Берасця, на Базыльянскай вуліцы. Помнік архітэктуры барока. Манастыр зачынены і знішчаны ў 1830—40-х гадах у сувязі з будаўніцтвам Брэсцкай крэпасці, царква была перабудавана ў Белы палац і ў такім выглядзе праіснавала да 1953 года, калі была разабраная вайскоўцамі да падмуркаў.

 Гісторыя 
Запрошаныя сюды ўніяцкім мітрапалітам Язэпам Руцкім манахі-базыльяне аселі тут у 1629 годзе, калі на пятым генеральным капітуле Ордэна базыльянаў у Жыровічах пастанавілі заснаваць у Берасці базыльянскі манастыр. Прыняты дакумент абавязваў протаархі­мандрыта базыльянскага закона, каб той, «усмотревши, где способное мейсце, в месте Бересцейском пляц купил и потом на нем церковь и монастырок… збудовал: ажэбы зараз, прынамней иноков два там мешкало, которые её способили на материю: цэглу, вапну и дерево до выставення парадное цэркви и монастыря…»Лавровская И. Б. Монастырь оо Базилиан и церковь сс. Петра и Павла в Бресте. Фундация. Строительство. Архитектура  // Могилянські читання 2005. — Кіив, 2006, С. 294—301. У 1629 годзе кіеўскі ўніяцкі мітрапаліт Язэп Руцкі і харунжы берасцейскі Габрыэль Яленскі зрабілі фундуш на заснаванне ў Берасці манастыра для базыльянаў Літоўскай Кангрэгацыі Святой Тройцы. Месца для яго выбралі на былым пажарышчы, непадалёку ад кафедральнай царквы Святога Мікалая, дзе ў 1596 годзе абвясцілі Брэсцкую царкоўную унію. На момант набыцця пляца пад царкву і манастыр ім валодалі два берасцейскія мытнікі — іўдзеі Шмуль Майжашовіч і Лейзер Лазаровіч. Пляц абмяжоўваўся з паўднёвага боку Кафедральнай плошчай, з усходняга — абарончым ровам і Віленскай брамай, з поўначы і захаду — вуліцамі Жыдоўскай і Базыльянскай. Да 1631 года скончылася будаўніцтва драўляных царквы і манастыра з П-падобным у плане 1-павярховым жылым корпусам. Манастыр св. Пятра і Паўла ў Берасці ўвайшоў у склад Літоўскай Кангрэгацыі Святой Тройцы Ордэна базыльянаў.
злева|thumb|Царква Святых Апосталаў Пятра і Паўла на карце Брэста 1823 г.

Першапачатковы ўклад манастыра, забяспечаны 30 тыс. злотых чыншу з уладанняў Габрыэля Яленскага, у 1687 годзе на 20 тыс. злотых павялічыў Казімір Валовіч, абозны вялікі літоўскі. Пры манастыры існавалі шпіталь і рэзідэнцыя епіскапа. У крыніцах захаваліся імёны ігуменаў манастыра: Нікадзім Кашыц (1711), Іасафат Рагінскі (1712), Сцяпан Ліцвінка (1723), Ян Альшэўскі (1730), Дыянісій Дамброва-Остым (1757, 1759).

Будаванне новай мураванай базыльянскай царквы Святых Апосталаў Пятра і Паўла пачалося за ігуменам а. Дыянісіем Дамбровам, у 1762—1766 гадах «за кошт сродкаў і старанняў правінцыі Літоўскай». У 1774 годзе, калі ігуменам быў а. Яўхім Кучынскі, у сувязі з пачаткам палітычнага крызісу ў Рэчы Паспалітай будоўлю незавершанай (без вежаў і ўласцівых для барока шчытоў) мураванай царквы мусілі былі тэрмінова закансерваваць да лепшых часоў і асвяціць. Царква была сімвалічна асвячоная ў імя вярхоўных апосталаў Св. Пятра і Паўла кобрынскім архімандрытам а. Луцыдам Вейраловічам.

Манастыр неаднойчы выбіраўся месцам правядзення генеральнага капітула Ордэна базыльянаў. Такія пасяджэнні адбываліся ў Берасці ў 1747, 1751, 1759, 1772 гадахWereda D. Bazylianie w unickiej diecezji brzeskiej w XVIII wieku  // Szkice Podlaskieh. Nr. 8, 2000. S. 213—233..

Пасля забароны езуітаў у 1775 годзе берасцейскім базыльянам перадалі калегіум езуітаў, таксама яны апекаваліся парафіяльнай школай, якую заклалі пры спрыянні князя Адама Чартарыйскага і ўтрымлівалі за кошт горада. Школа, якая дзейнічала пры манастыры, упершыню ўпамінаецца ў 1670 годзе Пахомам Агілевічам, генеральным вікарыем протаархімандрыта Ордэна базыльянаў.

 Пад уладай Расійскай імперыі 
Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе царква і манастыр базыльянаў працягвалі дзейнічаць. У 1819 годзе правінцыял базыльянаў Цэзарый Камінскі апісваў стан святыні наступным чынам: «…фасад яе, узнесены з муру з дзвюма вежамі і чатырма пілястрамі… дасёлета незакончаны з-за сціплай фундацыі». Аднак нават у няскончаным выглядзе царкву называюць адной з найбольш цікавых базыльянскіх святыняў, збудаваных на тэрыторыі Літоўскай правінцыі Ордэна базыльянаў у трэцяй чвэрці XVIII стагоддзя. У 1823 годзе ўпамінаюцца дзве вежы над царквой.

Пасля скасавання уніі тут месціўся праваслаўны Дабравешчанскі манастыр з аднайменнай хатняй царквой (на 3-м паверсе манастырскага комплекса). Пэўны час пасля скасавання з-за пажару тут месціўся таксама Сімяонаўскі манастыр.

Манастыр базыльянаў зачынены і знішчаны ў сувязі з будаўніцтвам у 1830—40-х гг. крэпасці. Царкву перабудавалі ў 1840 годзе пад афіцэрскі клуб, які атрымаў назву «Белы палац», схаваўшы за класіцыстычным мурам хвалісты фасад, паднялі муры сакрысцій і правага бакавога нефу.

 Найноўшы час 

У Другую сусветную вайну будынак царквы пацярпеў падчас баявых дзеянняў. У 1950-я гады вайсковыя ўлады загадалі разабраць гэты помнік да падмуркаў на цэглу. У 1972 годзе рэшткі падмуркаў былі закансерваваныя як аб’ект, які паказвае моц абароны крэпасці ў чэрвені 1941 годаІрына ЛАЎРОЎСКАЯ. .

 Архітэктура 
Царква — твор архітэктуры барока: 3-нефавая 2-вежавая базіліка з паўкруглай апсідай і бакавымі сакрысціямі. У адну лінію з фасадам храма быў пастаўлены мураваны 2-павярховы корпус 5-класнага  павятовага вучылішча. Галоўны фасад меў хвалісты абрыс, які распаўсюдзіўся ў Вялікім Княстве Літоўскім ад  (1727), дыяганальна пастаўленыя пілоны і ордарная пластыка (высокія пілястры на магутным руставаным цокалі) стваралі яго аб’ёмна-прасторавую структуру. Адметна, што новую мураваную царкву, насуперак ранейшай усходняй традыцыі, арыентавалі алтаром у кірунку да Іерусаліма, у бок Магілы Гасподняй.
міні|злева|План комплекса, 1835 г.
Выкарыстаныя прыёмы пабудовы прасторавай кампазіцыі царквы Св. Пятра і Паўла, пластыка яе формы сугучны пластычным фасадам сабора Св. Юра ў Львове (1744—1758), базыльянскай царквы ў Беразвеччы (1750—1767) ці касцёла Св. Яна у Вільні (1731—1748), выкананага архітэктарам Янам Крыштафам Глаўбіцам. У той жа час, у параўнанні з завершанымі (і захаванымі да сёння) сакральнымі збудаваннямі, бачна, што архітэктура берасцейскай базыльянскай царквы спалучала з экспрэсіўнасцю форм барока аскетызм і стрыманасць элементаў. Найбольш аскетычны дарычны архітэктанічны парадак, які выкарыстоўваўся менавіта для храмаў, асвячоных у імя святых апосталаў Пятра і Паўла, падкрэсліваў памкненні базыльянаў да ўбоства.

Унутраная прастора храма, у адрозненне ад фасада, была бліжэй да завяршэння. Галоўны неф, вышыня якога дасягала 14,9 метраў, быў перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі на падпружных арках, абапёртых на прафіліраваныя пілоны і прысценныя пілястры, бакавыя нефы — крыжовымі на падпружных арках скляпеннямі. Кожны з апорных слупоў падзялялі 8 пілястраў складанага профіля. Царква асвятлялася праз 12 верхніх і 8 ніжніх вокнаў, адно з якіх — вялікае — мелася ў прэзбітэрыі, які быў нязначна ніжэйшы за галоўны неф. Пры ўваходзе ў нартэксе былі ўстроены хоры з пластычным, хвалістага абрысу парапетам. Інтэр’ер царквы, якая была цалкам атынкаваная і пафарбаваная, месцамі аздабляўся дэкаратыўнай ляпнінай. Дакладна вядома, што ляпніна падкрэслівала найважнейшыя элементы галоўнага нефа: хоры, размешчаныя над бабінцом, і насупраць яго — першы ярус галоўнага алтара Хрыста Збаўцы, які дасягаў скляпення царквы. Галоўны алтар 2-яруснай архітэктанічнай ордарнай кампазіцыі з’яўляўся апафеозам дэкаратыўнага ўбрання інтэр’ера. Частка алтара была зроблена з дрэва і аздоблена расліннай разьбою, вазонамі і выявай Святога Духа. У ім — абраз, што меў у вышыню 1 1/4 локця і прадстаўляў Святую Тройцу з выявай Святога Духа ў выглядзе голуба ў залатых праменнях. З папярэдняга драўлянага храма базыльянаў былі перанесеныя 6 драўляных кулісных алтароў, адзін з якіх — Дзевы Марыі — знаходзіўся ў капліцы, размешчанай пры ўваходзе, пад правай вежай.

 Манастыр 
Манастырскі корпус — П-падобны ў плане 1-павярховы будынак, які стаяў ззаду царквы. Меў галерэйны план.

Побач з царквой знаходзіўся 2-павярховы прамавугольны ў плане будынак павятовай школы, накрыты высокім вальмавым дахам з нізкай дэкаратыўнай вежачкай у цэнтры.

 Цікавыя факты 
Адзін з абразоў, вывезеных навуковай экспедыцыяй у 1960-я гг. з пакінутай уніяцкай царквы пад Кобрынам, паказвае Тройцу (новазапаветную) з выявай Святога Духа ў выглядзе голуба ў залатых праменнях. На абразе намаляваныя выявы шэрагу цэркваў, сярод якіх верагодна тыя, што будаваліся базыльянамі ў Літоўскай правінцыі Найсвяцейшай Тройцы: Берасцейскага, Кобрынскага і Тараканскага манастыроў.

 Літаратура 




 Спасылкі 



Катэгорыя:1953 год у Брэсце
Катэгорыя:1774 год у Беларусі
Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Брэсце
Катэгорыя:Зніклі ў 1953 годзе
Катэгорыя:Базыльянскія манастыры Беларусі
Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Брэста
Катэгорыя:Храмы Брэста
Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Брэсце
Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Брэсцкай вобласці
Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока