Сяргей Яноўскі

Сяргей Яноўскі (19 жніўня 1925 — 15 снежня 2010) — удзельнік беларускага патрыятычнага падполля ў 1946—1947 гг. у Маладзечанскай вобласці, кіраўнік маладзечанскай групы арганізацыі «Чайка»http://slounik.org/154952.html Біяграфія Cяргея Яноўскага.

 Біяграфія 
 Першыя гады 
Нарадзіўся ў 19 жніўня 1925 годзе ў в. Залессе Вілейскага павета (Віленскае ваяводства, Польская Рэспубліка, цяпер Вілейскі раён Мінскай вобласці). Бацька, Пётр Яноўскі, настаўнічаў, меў вялікую гаспадарку. Прадзед, Тамаш Яноўскі, удзельнічаў у вызвольным паўстанні Каліноўскага, загінуў у баі атрада Вінцэнта Козела-Паклеўскага з расейскімі войскамі каля Уладыкаў 17 мая 1863 г. У 1930-я гады ў тым месцы быў насыпаны курган, на мемарыяльнай пліце выбілі прозвішчы загінулых паўстанцаў, на галоўнай плошчы Ільі паставілі помнік з польскім надпісам «Сzesc poleglym za wolnosc». Дзед Фёдар Шэрамет быў таксама настаўнікам, да яго прыязджалі вядомыя людзі: Браніслаў Тарашкевіч, Сымон Рак-Міхайлоўскі, Пятро Мятла, якія былі пасламі ў польскім сейме. Сяргей Яноўскі пазней успамінаў, што яны спрачаліся, бо дзед крытычна ставіўся да савецкай улады, і мажліва гэтыя гутаркі паўплывалі на беларускую свядомасць Сяргея. Маці была адоранай, рана навучыла Сяргея пісаць і чытаць, але ён быў найстарэйшым з чатырох братоў, таму яму прыходзілася дапамагаць з гаспадаркай. Бацька адчыніў беларускую прыватную школу ў іх доме, таму ў адной палове жыла сям'я, у другой была школа. Часам бацька Сяргея прыцягваў братоў да самадзейнасці, ставіў сцэнкі, спектаклі на беларускай мове. У 1929 г. польскія  ўлады прапанавалі бацьку Сяргея прайсці перакваліфікацыю на польскага настаўніка, але той адмовіўся, пасля чаго беларускую школу зачынілі і адчынілі польскую ў Залессі, у якой Сяргей Яноўскі навучаўся з шасці гадоў.

 Падчас Другой сусветнай вайны 
У 1939 г. скончыў школу. Здаў экзамены ў Віленскую электрамеханічную гімназію, але вучыцца там не выпала. Пасля пачатка савецкай акупацыі бацькі адмовіліся ад зямлі і пачалі працаваць настаўнікамі, а Сяргей Яноўскі навучаўся ў 5 і 6 класах савецкай школы. У 1941—1942 гадах раённы аддзел адукацыі, які ўзначальвала выпускніца Віленскага ўніверсітэта Ганна Сухая, арганізаваў настаўніцкія курсы для моладзі: навучанне вызваляла ад  высылкі на прымусовую працу ў Германію. Скончыўшы настаўніцкія курсы Сяргей мусіў арганізоўваць школу ў вёсцы Сцюдзянец, а потым у Раёўцы.

Неўзабаве на Маладзечаншчыне была ўсталявана партызанская зона і зачыненыя беларускія школы. Па ўспамінах Сяргея Яноўскага, у гэты час набіралася моладзь у Беларускую краёвую абарону, але ён трапіў у партызанскі атрад «За Советскую Белоруссию» брыгады Смоліна ў Лагойскім раёне, дзе быў да чэрвеня 1944 г. Пра дзейнасць у партызанскім атрадзе ўспамінаў так: «Хлопцаў 17—18 гадоў у нас у вёсцы было чалавек дзесяць. Партызаны прыйшлі, пастроілі нас і пагналі ў лес, у атрад. Мы ваеннай справы ня ведалі. Усю зіму нас трэніравалі: палітзаняткі, маршыроўкі, матэрыяльная частка... Нікуды не ганялі, мы трымалі варту. Атрад быў вялікі — больш ста чалавек, чатыры ўзводы. Партызанамі былі ў асноўным рускія салдаты, якія трапілі да немцаў у палон, а з палону ўцяклі. Пасля таго як атрад быў разбіты, мы доўга хаваліся ў лесе, потым трапілі ў палон да немцаў. Дакладней узялі нас украінцы... Потым уцёкі, савецкая армія, перадавая і зноў школа — усё на некалькі месяцаў». З верасня 1944 г. быў прызначаны загадчыкам пачатковай школы ў вёсцы Сачыўцы Ільянскага раёна. Паступіў завочна ў Мінскае педвучылішча.

 Пасля вайны 
У 1946 г. скончыў у Мінскае педвучылішча. У 1947 годзе далучыўся да падпольнай арганізацыі «Чайка», якая планавала змаганне за нацыянальныя правы і годнасць беларусаў, культуру, мову, гісторыю, свабоду і незалежнасць Беларусі. Па заданні Цэнтра Беларускага Вызваленчага Руху (ЦБВР) быў упаўнаважаны заснаваць падпольную групу ў Маладзечанскай вобласці. Пра далучэнне да арганізацыі ўспамінаў так: «Магчыма, у нашых Сачыўках, дзе мы былі адасобленыя, гэтая ідэя ўзнікла і раней за Васіля Супруна, кіраўніка «Чайкі». Дагэтуль мы сустракаліся з настаўнікамі з цэлага раёна. Антон Кабак з Сачывак у гэты час вучыўся ў Ганцавічах у педагагічным вучылішчы разам з Супруном. Ён ведаў нашы погляды і расказаў пра нас. Хутка я атрымаў ліст ад Супруна і інструкцыю цэлай арганізацыі. Дамовіліся дзейнічаць. Асноўнай нашай мэтай было не ваяваць, а ўзяць у свае рукі выхаванне дзяцей, не даць іх русіфікаваць, зрабіць так, каб яны не згубілі свае песні, сваю мову. Кожнае пакаленне пакідае свой след і плён. Мы адыгралі сваю ролю, калі нам было па 20 гадоў. Ня ведалі мы камуністычнага грамадства, ня ведалі як патрэбна дзейнічаць, аберагацца. Пры Польшчы нас ніхто не чапаў, а тут чапляліся за кожнае слова. Мала часу прайшло, але былі вялікія праекты. Я не шкадую. Мы зрабілі шмат. Мы — як прыклад, наш след застаўся».

 Арышт і зняволенне 
У сярэдзіне 1947 года арганізацыя была выкрытая ў сувязі з дэканспірацыяй Саюза вызвалення Беларусі, які выдаў савецкі агент Алесь Бажко. У выніку «Чайка» была выкрытая, бо з СВБ некаторыя сябры «Чайкі» утрымлівалі сувязь праз канспірацыйную памылку. Сяргей Яноўскі быў арыштаваны савецкімі карнымі органамі 6 жніўня 1947 г. Па прыгавору ваеннага трыбунала войскаў МУС Беларускай акругі ад 21 лістапада 1947 г. Сяргей Яноўскі быў асуджаны па артыкулаў 63-1 і 76 крымінальнага кодэксу БССР на 10 гадоў канцлагераў, з пазбаўленнем правоў на тры гады і  канфіскацыяй маёмасці: «за ўдзел у антысавецкай контррэвалюцыйнай арганізацыі, створанай В. Супруном у маі 1946 г. для правядзення антысавецкай прапаганды. Распаўсюджваў антысавецкія погляды, захоўваў у сябе антысавецкія распараджэнні  цэнтра, вёў падрыхтоўку  па  прыцягненні  ў арганізацыю  іншых  членаў і працу па пашырэнні  дзейнасці арганізацыі». Ад расстрэлу выратаваў толькі прыняты ў 1947 годзе закон аб адмене смяротнага пакарання.

Пра суд і зняволенне Сяргей Яноўскі ўспамінаў так:
«Нашу групу: Косьцю Альшэўскага, Антона Кабака, Васіля Супруна і мяне судзілі разам у Мінску, пасля адправілі ў Оршу на перасылку, якраз на Новы год. З Баранавіч там ужо былі Лёдзя Кавальчук і шмат тых, каго мы і не бачылі ніколі. Захацелі зрабіць прыемнасьць Лёдзі: напісалі паштоўку, дамовіліся з ахоўнікам, я пайшоў перадаваць, павіншаваў. Так і пазнаёміліся. Разам нас не пасылалі, разбівалі на групы максімум па два чалавекі. Этапіравалі ў Інту, адтуль пачалі рассылаць: маладых і моцных, сярод якіх і я, — на лесапавал у Котлас. Прывезлі, а потым яшчэ кіламетраў 25 пехатой гналі. Там на месцы былі ўжо баракі, але не абсталяваныя. Вокны пачалі забіваць дошкамі, каб не дзьмула, з бочак рабіць печкі. Холадна было. Ад блатных нас не адзялялі. І яны нас патроху пачалі абіраць. Быў адзін, таму адпор даць было цяжка. Праз тыдзень заганяюць нас у тайгу: пілы ў рукі, агароджваюць, даюць норму 6 кубоў, хто выконвае, даюць цэлую пайку, а хто не — 300 грам. Пад вясну многія пачалі слабець. У лагеры нікога не пакідалі, усіх застаўлялі цягнуцца ў тайгу, таму многія паміралі. Іх не хавалі — складвалі за баракам, снегам засыпала, так і ляжалі... Аб уцёках і гаворкі не было: у лесе ўсё роўна прападзеш, ці калі знойдуць — заб'юць». Увесну 1948 г. Сяргей Яноўскі запісаўся ў групу сталяроў, быў перавезены ў Сальвычагодск на дрэваапрацоўчы камбінат. Там трапіў у цэх да пажылых сталяроў-украінцаў, дзе ўсе былі палітвязнямі, а таксама было шмат украінскіх святароў. Сярод палітвязняў быў там мастак М. Бейранаў, які намаляваў партрэт Сяргея Яноўскага, каб той даслаў дадому маці. У 1950 г. быў перавезены на Брацкую ГЭС, а потым у Тайшэт у сталярныя мастэрні.

 Пасля вызвалення 
У 1954 г. Сяргея Яноўскага вызвалілі, але жыў і працаваў ён у Тайшэцкім раёне, дзе і пазнаёміўся са сваёй жонкай. У 1957 г. вярнуўся ў Беларусь, але ўжо ніколі больш не быў настаўнікам. Працаваў будаўніком, загадчыкам гаспадаркі піянерскага лагеру, інспектарам Міністэрства фінансаў. У 1991 г. падаваў дакументы на рэабілітацыю, але суд пацвердзіў прысуд 1947 г.

Памёр 15 снежня 2010 г. 18 снежня 2010 г. быў пахаваны на Каладзішчанскіх могілках пад Мінскам.

 Літаратура 
 Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3.
 Беларускі рэзыстанс №1(10)/2011

 Спасылкі 
 15 снежня пайшоў з жыцця Сяргей Пятровіч Яноўскі...
 Радыё Свабода. Памёр удзельнік беларускага патрыятычнага падпольля Сяргей Яноўскі

Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай
Катэгорыя:Члены арганізацыі «Чайка»
Катэгорыя:Педагогі Беларусі