4-я армія (СССР)

4-я армія — аператыўнае агульнавайсковае фарміраванне (аб’яднанне, армія) РСЧА і СА, Узброеных Сіл Саюза ССР да, падчас і пасля Вялікай Айчыннай вайны.

 Першае фарміраванне 
міні|300x300пкс|Акружэнне савецкіх войскаў Заходняга фронту ў Беластоцкім выступе, 22—27 чэрвеня 1941 года
Фарміраванне было разгорнута 15 верасня 1939 года ў Беларускай Асобай ваеннай акрузе на базе Бабруйскай армейскай групы (камандуючы з сакавіка па снежань 1940 года В. І. Чуйкоў)М. И. Мельтюхов. Советско-польские войны. Военно-политическое противостояние 1918—1939 гг. Часть третья. Сентябрь 1939 года. Война с запада — М., 2001., удзельнічала ў Польскім паходзе.

Да пачатку Вялікай Айчыннай вайны размяшчалася ў раёне Брэста, штаб-кватэра — Кобрын. Паводле аднаго з варыянтаў Генеральнага штаба РСЧА па разгортванні войскаў у выпадку агрэсіі з боку Германіі і яе сатэлітаў 4-я армія павінна была садзейнічаць Паўднёва-Заходняму фронту ў адлюстраванні агрэсіі, недапушчэнні пранікнення Германіі на савецкую тэрыторыю, а ў далейшым нанясенню паражэння люблінскай-сандамірскай групоўцы праціўніка з выхадам у далейшым у верхняе цячэнне р. Одэр1941 год — уроки и выводы. — М.: Воениздат, 1992.. З пачаткам баявых дзеянняў у выніку магутнага ўдару 2-й танкавай групы Г. Гудэрыяна была адкінута да Кобрыну. 23 чэрвеня сіламі 14-га мехкорпуса армія нанесла контрудар, але ініцыятыва засталася ў праціўніка, які працягнуў наступ. Часці арміі, пераследваючыяся праціўнікам, адступалі па разбежным напрамкам: на Баранавічы і Слуцк, Бабруйск. Арміі былі падпарадкаваныя 55-я і 155-я стралковыя дывізіі, затым зводны атрад 47-га стралковага корпуса, але спыніць прасоўванне нямецкіх войскаў не ўдавалася: 26 чэрвеня праціўнік заняў Слуцк, 28 чэрвеня — Бабруйск.

2 ліпеня 1941 года 4-я армія была перададзена ў аператыўнае падпарадкаванне 21-й арміі, якая засяроджвалася ў раёне Гомеля, затым выведзена ў другі эшалон фронту. 8 ліпеня генерал-маёр А. А. Карабкоў быў адхілены ад камандавання, выконваючым абавязкі камандуючага арміяй стаў начальнік штаба палкоўнік Л. М. Сандалаў.

У выніку новага нямецкага наступу, распачатага 10 ліпеня, праціўнік ужо 12 ліпеня прарваўся да абарончых пазіцый па р. Проня 4-й арміі, не скончыўшай сваё даўкамплектаванне.

11 ліпеня прызначаны новы камандуючы арміяй (замест арыштаванага А. А. Карабкова) — генерал-маёр К. К. Ракасоўскі, які прыбыў у штаб Заходняга фронту 17 ліпеня, але, ў сувязі з пагаршэннем становішча ў раёне Смаленска, быў пакінуты арганізоўваць абарону ў раёне Ярцава. Арміяй працягваў камандаваць начальнік штаба палкоўнік Л. М. Сандалаў.

15 ліпеня нямецкія войскі ўзялі Прапойск, а 4-я армія заняла абарону па р. Сож да Крычава. Спробы вярнуць Прапойск працягваліся да канца ліпеня. 24 ліпеня армія была расфармаваная, на аснове яе ўпраўлення быў сфармаваны Цэнтральны фронт.

 Камандуючыя 
 генерал-маёр Аляксандр Андрэевіч Карабкоў — (1939 — 8 ліпеня 1941)
 палкоўнік Леанід Міхайлавіч Сандалаў — (8 — 23 ліпеня 1941)

 Члены Ваеннага Савета 
 дывізіённы камісар Фёдар Іванавіч Шлыкаў

 Начальнік штаба 
 палкоўнік Леанід Міхайлавіч Сандалаў

 Склад на 22 чэрвеня 1941 года 
 28-ы стралковы корпус (генерал-маёр В. С. Папоў)
 6-я стралковая дывізія (палкоўнік М. А. Папсуй-Шапко)
 42-я стралковая дывізія (генерал-маёр І. С. Лазарэнка)
 два карпусных (гарматных) артылерыйскіх палка:
 131-ы гарматны артылерыйскі полк (маёр Б. С. Губанаў)
 447-ы гарматны артылерыйскі полк (палкоўнік А. А. Маўрын)
 14-ы механізаваны корпус (генерал-маёр С. І. Аборын)
 22-я танкавая дывізія (генерал-маёр В. П. Пуганаў)
 30-я танкавая дывізія (палкоўнік С. І. Багданаў)
 208-я матарызаваная дывізія (палкоўнік Ф. Ф. Кудзюраў)
 49-я стралковая дывізія (палкоўнік К. Ф. Васільеў)
 75-я стралковая дывізія (генерал-маёр С. І. Нядвігін)
 62-гі Брэсцкі ўмацаваны раён (генерал-маёр М. І. Пузыроў)
 шэраг асобных часцей

4-й арміі была нададзена 10-я змешаная авіяцыйная дывізія (палкоўнік М. Г. Бялоў): 248 баявых самалётаў (з іх 19 няспраўных).

 Склад на 10 ліпеня 1941 года 
 28-ы стралковы корпус (генерал-маёр В. С. Папоў)
 6-я стралковая дывізія (палкоўнік М. А. Папсуй-Шапко)
 42-я стралковая дывізія (палкоўнік М. Е. Козыр)
 55-я стралковая дывізія (1-га фарміравання) (палкоўнік Г. А. Тэр-Гаспаран)
 143-я стралковая дывізія (палкоўнік Г. А. Курносаў)
 47-ы стралковы корпус (генерал-маёр С. І. Паветкін)
 121-я стралковая дывізія (генерал-маёр П. М. Зыкаў)
 155-я стралковая дывізія (генерал-маёр П. А. Аляксандраў)

 Другое фарміраванне 
Зноў сфарміравана ў канцы верасня 1941 года з непасрэдным падпарадкаваннем Стаўцы ВГК. У першай палове кастрычніка 1941 года армія была разгорнута на правым беразе р. Волхаў у 12 км на ўсход ад Чудава і затым ўдзельнічала ў Ціхвінскіх абарончай і наступальнай аперацыі (з 17 снежня ў складзе зноў створанага Волхаўскага фронту). У далейшым да лістапада 1943 года (з 23 красавіка па 9 чэрвеня 1942 года ў складзе Ленінградскага фронту) вяла баі па ўтрыманні занятых рубяжоў на рацэ Волхаў і плацдарма на яе левым беразе. Расфарміравана ў лістападзе 1943 года.

 Склад на 1 кастрычніка 1941 года 
 32-я стралковая дывізія
 285-я стралковая дывізія
 292-я стралковая дывізія
 311-я стралковая дывізія
 27-я кавалерыйская дывізія
 9-я танкавая брыгада
 119-ы асобны танкавы батальён
 883-ці артылерыйскі полк РВГК
 2-я рэзервовая авіяцыйная група

 Камандуючыя 
 Усевалад Фёдаравіч Якаўлеў, генерал-лейтэнант (26.09.1941 — 09.11.1941)
 Кірыл Апанасавіч Мерацкоў, генерал арміі (09.11.1941 — 16.12.1941)
 Пётр Аляксеевіч Іваноў, генерал-маёр (16.12.1941 — 03.02.1942)
 Пётр Іванавіч Ляпін, генерал-маёр (03.02.1942 — 25.06.1942)
 Мікалай Іванавіч Гусеў, генерал-маёр, з 25.09.1943 генерал-лейтэнант (26.06.1942 — 30.10.1943)

 Начальнікі штаба 
 Пётр Іванавіч Ляпін, генерал-маёр (26.09.1941 — 16.12.1941)
 Іван Пракопавіч Алфёраў, палкоўнік (16.12.1941 — 27.12.1941)
 Павел Сямёнавіч Вінаградаў, палкоўнік (27.12.1941 — 23.03.1942)
 Алфёров, Иван Прокопьевич, палкоўнік (23.03.1942 — 09.04.1942)
 Барыс Аляксандравіч Раждзественскі, палкоўнік з 27.01.1943 генерал-маёр (09.04.1942 — 08.11.1943)

 Члены Ваеннага савета арміі 
 Аляксей Міхайлавіч Пронін, дывізіённы камісар (26.09.1941 — 02.11.1941)
 Марк Ніканоравіч Зелянкоў, дывізіённы камісар (09.11.1941 — 13.12.1941)
 Іван Васільевіч Зуеў, дывізіённы камісар (13.12.1942 — 01.03.1942)
 Леанід Паўлавіч Грачоў, палкавы камісар (02.03.1942 — 13.03.1942)
 Аляксандр Фёдаравіч Баброў, палкавы камісар (14.03.1942 — 17.10.1942)
 Карл Лукіч Пантас, дывізіённы камісар, з 06.12.1942 генерал-маёр (17.10.1942 — 10.11.1943)

 Трэцяе фарміраванне 
Сфарміравана ў студзені 1944 года ў складзе Закаўказскага фронту для аб’яднання савецкіх войскаў у Іране. У склад арміі ўвайшлі войскі, размешчаныя ў Іране і якія раней падпарадкоўваліся Закаўказскаму фронту і Сярэднеазіяцкай ваеннай акрузе.

 Камандаванне з 10 студзеня 1944 г. да канца вайны 
 Камандуючы арміі 
 генерал-лейтэнант Іван Герасімовіч Саветнікаў

 Члены Ваеннага савета арміі 
 генерал-маёр Аляксандр Георгіевіч Русаў

 Начальнікі штаба 
 генерал-лейтэнант Павел Сяргеевіч Ярмашкевіч, (10.01.1944 — 08.02.1945)
 палкоўнік Сяргей Васільевіч Чарнышоў, (08.02.1945 — 28.05.1954)

 Склад на 1 лютага 1945 года 
 58-ы стралковы корпус
 68-я горна-стралковая дывізія
 75-я стралковая дывізія
 89-я стралковая брыгада
 90-я стралковая брыгада
 15-ы кавалерыйскі корпус
 1-я кавалерыйская дывізія
 23-я кавалерыйская дывізія
 39-я кавалерыйская дывізія
 1595-ы знішчальна-супрацьтанкавы артылерыйскі полк
 15-ы асобны знішчальна-супрацьтанкавы дывізіён
 17-ы мінамётны дывізіён
 28-я зенітная батарэя
 492-ы штурмавы авіяцыйны полк
 167-ы знішчальны авіяцыйны полк

 Пасля вайны 
4-я армія, упраўленне якой функцыянавала ў Баку з часу скасавання ў 1946 г. Бакінскай ваеннай акругі, у 1980-я гады мела ў сваім складзе чатыры, а на другую палову 1991 г. тры мотастралковыя дывізіі: 23-ю гвардзейскую Брандэнбургскую, 60-ю і 295-ю Херсонскую. 75-я мотастралковая дывізія (арганізацыйна уваходзіла ў 4-ю армію яшчэ з даваенных часоў пад першапачатковай назвай 75-я стралковая дывізія), у 80-я гады дыслакаваўшаяся ў г. Нахічэвань (аднак два мотастралковых палкі з яе складу былі размешчаны па перыметры дзяржаўнай мяжы СССР у г. Джульфа і с. Кіўраг), у сувязі з падзеямі ў Нагорным Карабаху была перададзена ў склад войскаў КДБ.

У 1980-я гады злучэнні арміі, у тым ліку дыслакаваныя ў памежнай да Ірану зоне (Ленкарані, Нахічэвані), не былі цалкам разгорнутымі па асабоваму складу дывізіямі.

 Камандуючыя арміяй 
 Іван Герасімовіч Саветнікаў, генерал-лейтэнант (май 1945 — студзень 1946).
  Аляксандр Аляксандравіч Лучынскі, генерал-палкоўнік (люты 1946 — люты 1947).
  Іван Мяфодзьевіч Манагараў, генерал-палкоўнік (люты 1947 — сакавік 1949).
  Іса Аляксандравіч Пліеў, генерал-палкоўнік (красавік 1949 — чэрвень 1955).
  Сяргей Антонавіч Бабрук, генерал-маёр, з жніўня 1955 г. генерал-лейтэнант (чэрвень 1955 — снежань 1957)
  Канстанцін Іванавіч Правалаў, генерал-лейтэнант (студзень 1958 — чэрвень 1959)
 Міхаіл Васільевіч Лугаўцаў, генерал-маёр танкавых войскаў, з мая 1960 генерал-лейтэнант танкавых войскаў (чэрвень 1959 — люты 1961)
 Анатоль Дземідовіч Андрушчанка, генерал-маёр, з мая 1961 генерал-лейтэнант танкавых войск (люты 1961 г. — снежань 1964)
  Іван Майсеевіч Траццяк, генерал-маёр, з чэрвеня 1965 генерал-лейтэнант (снежань 1964 — верасень 1967)
 Андрэй Уласавіч Балібрух, генерал-маёр, з лютага 1968 г. генерал-лейтэнант (верасень 1967 — студзень 1973)
 Дзмітрый Цімафеевіч Язаў, генерал-лейтэнант (студзень 1973 — май 1974)
 Васіль Канстанцінавіч Кірылюк, генерал-маёр, з мая 1975 генерал-лейтэнант (май 1974 — лістапад 1978)
 Аляксандр Васільевіч Каўтуноў, генерал-лейтэнант (снежань 1978 г. — чэрвень 1983)
 Віктар Мікалаевіч Самсонаў, генерал-маёр, з кастрычніка 1986 г. генерал-лейтэнант (май 1985 — май 1987)
 Анатоль Аляксандравіч Шапавалаў, генерал-лейтэнант (май 1987 — люты 1989)
 Уладзімір Сяргеевіч Сакалоў, генерал-лейтэнант (люты 1989 г. — снежань 1991)
 Мікалай Глебавіч Папоў, генерал-маёр (снежань 1991 — жнівень 1992)

 Заўвагі 

 Літаратура 

 Феськов В. И., Голиков В. И., Калашников К. А., Слугин С. А. Вооруженные силы СССР после Второй мировой войны: от Красной армии к Советской (часть 1: Сухопутные войска) / под науч. ред. В. И. Голикова. — Томск: Изд-во НТЛ, 2013. — 640 с.
 Спасылкі 
 Аператыўныя зводкі штаба арміі 4 

Катэгорыя:Агульнавайсковыя арміі СССР падчас Вялікай Айчыннай вайны