Рускі горад (Вільня)

Ру́скі го́рад (таксама Ру́скі кане́ц; ) — гістарычны раён і праваслаўны квартал у Старым горадзе Вільні. Як асобная лакацыя згадваецца ў гістарычных крыніцах з канца XIV стагоддзя. Упершыню характарыстыка ўжытая Вігандам з Марбурга пры апісанні ордэнскага паходу на Вільню ў 1383 годзе.

 Лакалізацыя і межы 
У сучаснай гістарыяграфіі пад Civitas Ruthenica часцей за ўсё разумеюць частку горада, пасад ці квартал, які з'яўляўся месцам кампактнага пражывання «рускага» (праваслаўнага ўсходнеславянскага) насельніцтва ў Вільні.

Першапачаткова, у другой палове XIII стагоддзя, славянскія пасяленцы маглі жыць каля паўночнага падножжа гары Гедзіміна, аднак ужо на пачатку XIV стагоддзя яны сканцэнтраваліся ва ўласным квартале ва ўсходняй частцы сучаснага Старога горада. Яго ранні цэнтр (ядро) займаў тэрыторыю ў трохвугольніку паміж сучаснымі вуліцамі Латака () і Ішганітая ().

Да пачатку XV стагоддзя «Рускі горад» дасягнуў сваіх найбольшых памераў. Яго заходняй мяжой служыла лінія вуліц Замкавай і Вялікай (на захад за гэтую мяжу квартал ніколі не пашыраўся). Паўночная мяжа праходзіла па вуліцах Святога Казіміра і Субач, паўднёвая — па Літарацкай вуліцы. На ўсходзе квартал быў абмежаваны ракой Вільняй, вуліцай Бокшта () і часткова заходзіў на тэрыторыю Зарэчча. 

Да канца XVIII стагоддзя ў гэтым раёне знаходзілася юрыдыка праваслаўных (а пасля 1596 года — уніяцкіх) мітрапалітаў Кіеўскіх, галіцкіх і ўсяе Русі, якая, аднак, займала толькі некалькі кварталаў з усяго абшару, заселенага гараджанамі ўсходняга абраду. У пачатку XX стагоддзя ў гэтай частцы горада адна з вуліц была названа Рускай.

Існуе і больш шырокая трактоўка тэрміна. Паколькі апавяданне Віганда з Марбурга вельмі агульнае, беларускі гісторык Генадзь Сагановіч адзначае, што з яго не вынікае вузкай трактоўкі квартала, і Civitas Ruthenica можна разумець як характарыстыку ўсёй Вільні таго часу як «рускага горада».

 Насельніцтва і паўсядзённае жыццё 
Падчас археалагічных раскопак (2005—2014 гады) у раёне вуліцы Бокшта быў даследаваны вялікі хрысціянскі грунтовы могільнік другой паловы XIII — пачатку XV стагоддзяў, які належаў жыхарам «Рускага горада». Было выяўлена больш за 530 пахаванняў. Усе яны былі здзейснены паводле ўсходнехрысціянскага абраду інгумацыі (трупапакладання), пераважна галавой на захад. Сярод знаходак у жаночых пахаваннях стала прысутнічаюць галаўныя вянцы з ціснёных металічных бляшак — традыцыя, прынесеная з поўдня Русі праз Панямонне.

Палеадэмаграфічны і антрапалагічны аналіз, праведзены на аснове выяўленых парэшткаў 784 індывідаў, паказаў, што адначасова ў абшчыне «Рускага канца» пражывала ў сярэднім каля 114 чалавек. Смяротнасць была вельмі высокай: 81 % папуляцыі памірала ва ўзросце да 30 гадоў (асабліва высокай была дзіцячая смяротнасць). Сярэдняя працягласць жыцця складала ўсяго каля 20 гадоў. Жыццё гараджан было цяжкім: яны масава пакутавалі ад анеміі (выкліканай дрэнным харчаваннем і антысанітарыяй), астэахандрозу, розных пераломаў і перыястыту. Выяўленыя пахаванні мужчын, якія загінулі ад сечаных ран вострай металічнай зброяй (верагодна, мячамі), сведчаць пра тое, што жыхары «Рускага канца» не толькі займаліся гандлем і рамёствамі, але і бралі актыўны ўдзел у ваеннай абароне Вільні.

 Цэрквы 
Праваслаўная абшчына, якая асела ў гэтым раёне, пачала актыўна будаваць свае храмы яшчэ ў першай палове XIV стагоддзя. Да пачатку XV стагоддзя ў межах «Рускага горада» налічвалася 12 праваслаўных цэркваў і яшчэ дзве знаходзіліся адразу за яго межамі.

Цэрквы будаваліся паводле ўсходнеславянскай горадабудаўнічай традыцыі: яны размяшчаліся ўнутры жылых раёнаў, як правіла, на невялікіх натуральных узвышшах (пагорках) і крыху ўбаку ад асноўных транзітных вуліц. Мураваныя цэрквы (і іх званіцы) выконвалі не толькі сакральную функцыю, але і служылі апорнымі пунктамі для абароны і бяспечнага захоўвання тавараў. 

Найстарэйшымі храмамі квартала з'яўляліся:
 Пятніцкая царква — пабудавана над паўднёвым ярам на скрыжаванні важных гандлёвых шляхоў. Яна абслугоўвала гандляроў і рамеснікаў, побач, верагодна, знаходзіўся рынак.
 Прачысценская царква (Сабор Прасвятой Багародзіцы) — пабудавана на правым беразе старога рэчышча ракі Вільні. З 1415 года стала кафедральным саборам праваслаўнага мітрапаліта.
 Мікольская царква (Перанясення мошчаў святога Мікалая) — драўляная царква, якую ў 1514 годзе замянілі на мураваную. Знаходзілася на скрыжаванні вуліц Бокшта і Латака. Побач размяшчаліся вялікія могілкі.

Сярод іншых цэркваў квартала даследчыкі лакалізуюць храмы Святога Іллі Прарока, Раства Хрыстова, Святых Казьмы і Дзям'яна (апекуноў кавалёў), Святой Кацярыны, Святога Міхаіла Арханёла, Святога Яна Хрысціцеля і Святых Пятра і Паўла (на Зарэччы). Па-за межамі Civitas Ruthenica знаходзілася гістарычная Траецкая царква (на месцы пакарання віленскіх мучанікаў) і Васкрасенская царква (адзіная, якая знаходзілася на захад ад вуліцы Замкавай).

Вялікі ўклад у пашырэнне «Рускага горада» і будаўніцтва храмаў унеслі дзве праваслаўныя жонкі вялікага князя Альгерда — Марыя Віцебская і Ульяна Цвярская.

 Гл. таксама 
 Беларусы ў Вільні
 Рускі пасад (Віцебск)
 Руская Слабада (Веліж)

 Крыніцы 

 Літаратура 






Катэгорыя:Раёны Вільні
Катэгорыя:Гісторыя Вільні
Катэгорыя:Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім