Васіліск

Васіліск (ад  — царок; таксама , ) — істота, якая згадваецца ў розных літаратурных крыніцах.

У Бібліі, на думку шэрагу каментатараў, — адна з назваў небяспечнай ядавітай змяі, цяжка выявіць пэўнае значэнне, але ў некаторых месцах можа пазнаць кобру ці гадзюку.

У «Натуральнай гісторыі» Плінія Старэйшага васіліск — змяя, надзеленая міфічнымі рысамі. У іншых крыніцах — міфічны жахлівы змей. У прыватнасці, лужычане лічылі, што васіліск — певень з крыламі дракона і хвастом яшчаркі.

 Васіліск у Бібліі 
У Бібліі слова «васіліск» упершыню ўжыта ў перакладзе Старога Запавету з іўрыту на старажытнагрэчаскую мову (Септуагінты, III—I ст. да н э.) і лаціну (Вульгата, IV—V ст.). Таксама ўжываецца ў рускім Сінадальным перакладзе (XIX ст.).

У яўрэйскім тэксце Танах няма прамога аналага слова «васіліск». Напрыклад, у 91 псалме Танах (адпавядае 90-му псалму грэчаскага і рускага тэксту Псалтыры) месца гэтага слова займае «פתן» («леў, львяня»)Текст Библии. Лексикон. Поиск., а ў Кнізе прарока Ісаі Танах — «אפעה».

Акрамя таго, «васіліск» з Сінадальнага перакладу Другога закона адпавядае яўрэйскаму слову сараф («пякучы»), якое можа пазначаць атрутных змей, а ў Кнізе прарока Ераміі яму адпавядае яўрэйскае слова цэфа, або цыфоні, якое пазначае атрутную змяю — усходнюю гадзюку (Vipera xanthina).

 Септуагінты 
Слова «васіліск» () згадваецца двойчы ў грэчаскім тэксце Старога Запавету, Септуагінце, у 90-м псалме і ў Кнізе прарока Ісаі (, у грэчаскім тэксце).

Кірыл Александрыйскі ў тлумачэнні месца з Кнігі прарока Ісаі дае меркаванне, што васіліск — гэта дзіцяня аспіда: «Але яны памыліліся ў разліках, і ім прыйшлося выпрабаваць тое ж, чаго, па вялікаму неразумію падвяргаюцца тыя, якія разбіваюць яйкі аспідаў; таму што, калі разбілі іх, нічога іншага ў іх не знаходзяць, акрамя васіліска. А гэты зародак змея вельмі небяспечны, і прытым гэта яйка — нягоднае»Кирилл Александрийский. Творения. т. 8. Толкования на пророка Исаию. стр.364.

Такая трактоўка супярэчыць таму, што ў Кнізе прарока Ісаі пладамі аспіда з’яўляюцца «лятучыя цмокі». Аднак крыніцы адрозніваюць міфічных лятучых змей, у якіх тады верылі, і васіліскаў.

У грэка-рускім слоўніку Іосіфа Дварэцкага слова ἀσπίς, ἀσπίδος (аспід) абазначае змяю відаў Coluber aspis, Coluber haye альбо Naia hayeДревнегреческо-русский словарь Дворецкого :  … 7) зоол. аспид (Coluber aspis, Coluber haye или Naia haye) Her., Arst., Men., Plut..

 Заходнееўрапейскія пераклады 
Лацінскі тэкст Бібліі, Вульгата, змяшчае слова «basiliscum» у 90 псальмеPsalms/Псалтырь // Иероним. Вульгата., форму вінавальнага склону для  (ад ).

Беларускаму слову «васіліск» адпавядаюць англійскія cockatrice і basiliskвасилиск // Мультитран., і ў англійскай Бібліі караля Якава першае з іх згадваецца чатыры разы: тройчы ў Кнізе прарока Ісаі (Іс. 11:8, Іс. 14:29, Іс. 59:5, у Сінадальным перакладзе слова «васіліск» няма) і адзін раз у Кнізе прарока Ераміі (у тым жа месцы, што і яго рускі аналаг у Сінадальным перакладзе)4 Bible results for «Cockatrice.» Showing results 1-4 // BibleGateway.com..

 Сінадальны пераклад 
У Сінадальным перакладзе васіліск згадваецца тройчы.

З апісання ў Другім законе можна заключыць, што васіліскі ўваходзяць у лік небяспечных насельнікаў пустыні, ад якіх Бог выратаваў яўрэйскі народ у час яго блуканняў (ДрЗ. 8:15), Ерамія жа піша пра васіліскаў, пералічваючы будучыя кары Божыя (Іер. 8:17). Нарэшце, гэта істота згадваецца ў 90-м псалме: «на аспіда і васіліска наступіш; таптаць будзеш льва і дракона» (Пс. 90:13), — тут васіліск апісваецца як адна з грозных небяспек, ад якіх Гасподзь абяцае захоўваць праведніка.

 Тлумачэнне ў біблеістыцы 
справа|міні|200x200пкс|Малаазіятская гадзюка (Vipera xanthina)
У Бібліі слова «васіліск» і яго сінонім «яхідна» абазначалі любых атрутных змейЕхидна // Толковый словарь Ефремовой, 2000.. Хоць дакладнае значэнне цяжка вызначыць, мяркуецца, гэта змеі сямейства аспідаў, у тым ліку кобры, а таксама з сямейства гадзюк.

Пры гэтым два верша Бібліі (Пс. 90:13, Ис. 59:5) падзяляюць аспідаў і васіліскаў. Аміян Марцэлін, які жыў у IV стагоддзі, таксама падзяляў аспідаў, яхіднаў, васіліскаў і іншых змей.

У «Яўрэйскай энцыклапедыі Бракгаўза і Эфрона» пазначаны некаторыя варыянты атаяснення васіліска з некаторымі відамі змей, але дакладнае рашэнне пытання прызнана цяжкім.

У «Тлумачальнай Бібліі» пад рэдакцыяй А. П. Лапухіна біблейскага васіліска атаясняюць з індыйскай змяёй-акулярніцай.

У тлумачэнні раннехрысціянскага святога і багаслова Іаана Касіана васіліск служыць вобразам дэманаў і д’ябла, а яд васіліска — вобразам зайздрасці.

 Антычныя ўяўленні 
Як мяркуецца, міф пайшоў з апісання маленькай атрутнай змейкі, якая лічылася ў Егіпце святой, ад шыпення якой разбягаліся ўсе жывёлы, а таксама ад змяі, якую згадвалі Арыстоцель у IV стагоддзі да н. э. і Псеўда-Арыстоцель.

Апісанне васіліска як міфічнай істоты ёсць у «Натуральнай гісторыі» Плінія Старэйшага (I стагоддзе н. э.), напісанай на аснове прац грэчаскіх гісторыкаў і храністаў. Паводле яе, васіліск жыве ў наваколлі горада Кірэнаіка, яго даўжыня да 30 см, у яго белая пляма на галаве, якія нагадвае дыядэму. Некаторыя энцыклапедыі канца XIX стагоддзя прыпісвалі Плінію адсутныя ў яго словы, што гэты змей жоўтага колеру і мае нарасты на галаве. Ад шыпення васіліска ўцякаюць усе іншыя змеі. Ён рухаецца не як іншыя змеі, а падымае ўгору сваю сярэдную частку. Валодае здольнасцю забіваць не толькі атрутай, але і поглядам, пахам, спальвае траву і ламае камяні. Паэт Лукан, які пісаў у тыя ж гады, што і Пліній, лічыў, што васіліск з’явіўся з крыві забітай Гаргоны Медузы, і таксама ад яго позірку можна акамянець.

Пісьменнік Гай Юлій Салін піша тое ж самае ў III стагоддзі, аднак з невялікімі адрозненнямі: даўжыня змяі каля 15 см, пляма ў выглядзе белай павязкі, смяротны погляд не згадваецца, але апісваецца вялікая ядавітасць яду і моцны пах. Яго сучаснік Геліядор пісаў пра васіліска, які адным сваім дыханнем і поглядам сушыць і губіць усё, што яму трапляеццаГелиодор Эфиопика. — III—IV век..

Пліній пісаў пра паданні, што аднойчы вершнік ударыў васіліска дзідай, але яд пацёк па дрэўку і забіў і вершніка, і яго каня. Падобны сюжэт сустракаецца ў паэме Лукана пра тое, як васіліск знішчае атрад воінаў, але адзін з воінаў ратуецца, калі адсякае сабе атручаную руку, калі яд пацёк па дзідзе.

Пліній пісаў, што ласкі могуць забіць васіліска сваім пахам, калі залезуць у яго нару, але пры гэтым паміраюць самі. Пра варожасць васіліскаў і ласак згадвалася і ў працы Дэмакрыта ў III стагоддзі да н. э. Пачынаючы з II стагоддзя н. э. пайшло павер’е, што васіліск гіне ад крыку пеўня, і таму раілася насіць гэтых жывёл у клетцы.

З вачэй і крыві васіліскаў нібыта можна было вырабляць розныя амулеты і зёлкі.
міні|200x200пкс|Урэй на лбе маскі Тутанхамона.
«Іерагліфіка» IV стагоддзя н. э. апавядае, што егіпцяне мелі іерогліф са змяёй, якую называлі «урэем», што па-грэчаску азначала «васіліск», і ён абазначаў «вечнасць». Егіпцяне верылі, што толькі гэтая змяя несмяротная, дыханнем яна здольная забіць любую іншую істоту, і яе малявалі над галовамі багоў. Гэты іерогліф адлюстроўваў Сонца і багіню-кобру Уаджыт — апякунку Ніжняга Егіпта. Залатая фігурка урэя мацавалася на лбе фараонаў як частка царскага галаўнога ўбору.
міні|160x160пкс|Рагатая гадзюка
Біёлаг І. І. Акімушкін і іншыя аўтары меркавалі, што васіліск — гэта рагатая гадзюка. Яе малюнак з рожкамі быў егіпецкім іерогліфам, які абазначаў гук «ф», і мог быць прыняты Плініем Старэйшым за змяю з каронай, што тлумачыць грэчаскую назву змяі «васіліск» — «цар».

 Нараджэнне з птушынага яйка 
злева|міні|Васіліск, які вылупіўся з яйка птушкі ібіса. Гравюра , 1556
Па антычным павер’і, васіліскі нараджаліся з яек птушкі ібіса, якая, сілкуючыся яйкамі змей, сама часам адкладае ўласныя яйкі праз дзюбу (магчыма, гэта інтэрпрэтацыя ладу пушчыка са змяіным яйкам у дзюбе). Запісы аб павер’і захаваліся ў пісьменнікаў IV стагоддзя: багаслова Камініяна(англ.), знаўцы Егіпта, які сцвярджаў, што «няма сумневу, што васіліскі нараджаюцца з яек птушкі, якую ў Егіпце клічуць ібісам», і Амміяна Марцэліна, у якога аповяд пра васіліска ідзе адразу пасля згадкі егіпецкага павер’я. Гай Юлій Саліна ў III стагоддзі таксама пісаў пра павер’е, што ібісы пажыраюць вельмі атрутных змей і адкладаюць яйкі ротам.

Аб тым жа пісалі медык Г. Браўн XVII стагоддзя ў крытычнай працы «Памылкі і памылкі» і заолаг-падарожнік Альфрэд Брэм XIX стагоддзя, якія спасылаліся на сярэднявечнае выданне , з ілюстрацыяй васіліска, які вылупіўся з яйка пушчыка(лат.) — пераклад на англ. зрабіў , гл. у яго ў заўвагах.. Яны тлумачылі павер’е тым, што паглынанне атрутных і заразных змяіных яек заражае змяёнышамі яйкі саміх птушак. Таму егіпцяне разбівалі знойдзеныя яйкі ібіса, каб не вылупіліся васіліскі, хоць у той жа час абагаўлялі гэтых птушак за паглынанне змей.

 Сярэднявечны змей-певень 
У сярэднявеччы вобраз васіліска быў дапоўнены новымі дэталямі. Паводле іх ён вылупліваецца з яйка, знесенага старым пеўнем, пакладзенага ў гной і выседжанага жабай. Змяніліся і ўяўленні пра вонкавы выгляд, васіліска сталі ўяўляць як пеўня са змяіным хвастом, часам з тулавам жабы, хоць былі і іншыя варыянты. Першая згадка такога роду сустракаецца ў  на пачатку XIII стагоддзя. Ён паўтарае апісанне Плінія, пра васіліска як хахлатага змея, але таксама згадвае, што часам яго ўяўляюць як пеўня са змяіным хвастом, прыводзячы падобную выяву, і што часам ён нараджаецца ад пеўня. Нягледзячы на тое, што вера ў васіліска была блізкая да царкоўных дагматаў, якія было нельга адмаўляць, Альберт Вялікі ў XIII стагоддзі лічыў выдумкамі гісторыі пра крылатага васіліска, народжанага з яйка пеўня.

Таксама існавала павер’е, што калі адбіць позірк васіліска ў люстэрку, то ён памрэ, у тобачыўшы самога сябе, як Медуза Гаргона. Гэта меркаванне выклікала саркастычную заўвагу даследчыка XI ст. Аль-Біруні: «Чаму ж гэтыя змеі да гэтага часу не знішчылі адзін аднаго?». У зборніку навэл XIII стагоддзя «Гісторыя бітваў Аляксандра Македонскага» васіліск апісваўся седзячым на сцяне крэпасці (у іншым варыянце — на гары), адкуль ён поглядам забівае шмат воінаў. Тады Аляксандр Македонскі загадвае зрабіць люстэрка, гледзячы ў якое змей забівае сам сябе : Повесть о рождении и победах Александра Великого — СПб.: Азбука-Классика, 2006. — с. 186, 190—192.

Па паданнях лужычан, васіліск — гэта певень з крыламі дракона, кіпцюрамі тыгра, хвастом яшчаркі, дзюбай арла і зялёнымі вачыма, на галаве якога знаходзіцца чырвоная карона, а па ўсім целе — чорная шчацінне (луска), хоць ён можа выглядаць і як вялікая яшчарка.

Падобнае павер’е існуе ў літоўскіх паданнях пра лятучага змея Айтварасе. Ён вылупліваецца з яйка чорнага пеўня, якога трэба трымаць у доме 7 гадоў. Па начах ён прыносіць гаспадарам грошы і ежу, напрыклад смятану, якую адрыгае ў посуд.

Палякі лічылі, што васіліск створаны д’яблам.
alt=|border|цэнтр|168x168пкс|«Паядынак тхара з василиском». Гравюра Холлара, XVII стагоддзе.«Паядынак тхара з васіліскам». Гравюра Холара, XVII стагоддзе.

alt=|border|цэнтр|280пкс|Малюнак васіліска з кнігі Альдрованди «Гісторыя змей і драконаў» (Балоння, 1640)Малюнак васіліска з кнігі Альдравандзі «Гісторыя змей і цмокаў» (Балоння, 1640)


 Скепсіс і крыптазаалогія 
З росквітам прыродазнаўчых навук у эпоху Адраджэння пра васіліска згадваецца ўсё радзей.

Апошняе згадванне аб «сустрэчы» з ім у Варшаве датуецца 1587 годам. Двума дзесяцігоддзямі раней прыродазнавец Конрад Геснер скептычна выказаўся адносна існавання васіліскаКонрад Геснер. «Истории животных».  у 1608 годзе казаў, што певень са змяіным хвастом, магчыма, існуе, але не мае нічога агульнага з васіліскам. «История змей», 1608. Г. Браўн у 1646 годзе ідзе яшчэ далей: «Гэта істота — не толькі не васіліск, але і наогул не існуе ў прыродзе».

Афрыканіст і натураліст Н. Н. Няпомняшчы выказаў здагадку, што верш Бібліі аб нараджэнні васіліскаў з яек аспіда (у грэч. арыгінале верша ) і вобраз васіліска — «змеяпеўня» з’яўляюцца скажэннем егіпецкага павер’я аб птушцы ібісе.

Часам за васіліска прымалі проста прадметы дзіўнай формы. Напрыклад, у 1202 годзе ў Вене яго зблыталі з кавалкам пяшчанніку ў шахце, які быў падобны на пеўня. У 1677 годзе шыльда з напамінам аб гэтай «сустрэчы з васіліскам» была выбіта на каменнай пліце і ўмацавана на гэтым калодзежы. І толькі на пачатку XX стагоддзя прафесар-даследчык спусціўся ў калодзеж і выявіў камень, падобны на васіліска и , пересказывая сообщение зоолога Вилли Лея в книге «Экзотические животные».

 Іншыя версіі 
Д. Б. Дэ Тоні, каментуючы працу Леанарда ды Вінчы, які цытаваў Плінія, выказаў здагадку, што па апісанні васіліск падобны на вараваКомментарии Де Тони на стр. 106 в  ;Де Тони Д. Б. Le piante e gli animali in Leonardo da Vinci. Bologna, 1922..

Неабходна адзначыць, што ў Еўропе былі распаўсюджаныя містыфікатары, якія выдавалі калечаных жывёл за казачных істот. Напрыклад, за васіліска выдаваўся пахіл. Большасць яго малюнкаў, якія адносяцца да XVI—XVII стагоддзяў, заснаваныя менавіта на такіх муляжах.

 Вобраз васіліска ў культуры 
Васіліск (разам з аспідам, ільвом і цмокам — на падставе 90-га псалма) уваходзіць у лік зааморфных выяў дэманаў або д’ябла, прынятых у хрысціянскім мастацтве.

На стадыі станаўлення хрысціянскай іканаграфіі перыяду IV — пачатку IX стагоддзяў візантыйскія майстры звярталіся да ўмоўнай мовы знакаў. Хрыстос над аспідам і васіліскам адлюстроўваўся на шчытах візантыйскіх лампад.

«Хрыстос-пераможца, які папірае аспіда і васіліска», — адзін з рэдкіх варыянтаў іканаграфіі Ісуса Хрыста. Сярод вядомых узораў можна назваць рэльеф IX стагоддзя на слановай костцы з Оксфардскай бібліятэкіИисус Христос // Большая Российская энциклопедия.. Аналагічная кампазіцыя намаляваная ў конхе паўднёвай апсіды сабора Сан-Джуста ў Трыесце. У левай руцэ Хрыстос трымае разгорнутую кнігу, а правай бласлаўляе. Мясцовыя святыя Іуст і Сервул размяшчаюцца па баках ад ягоОрецкая И. А. ИКОНОГРАФИЯ МОЗАИК СОБОРА САН ДЖУСТО В ТРИЕСТЕ: ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫЕ ЗАМЕЧАНИЯ // Вестник ПСТГУ. Серия V. Вопросы истории и теории христианского искусства, 2014. Вып. 4 (16). — С. 19—29..

Адна з ікон Божай Маці, якая адносіцца да XVIII стагоддзя, носіць назву «На аспіда і васіліска наступіўшы». Яна адлюстроўвае Божую Маці, якая папірае сілы злаНа аспида и василиска наступиши икона // Vidania.ru..

У эпоху Адраджэння васіліск даволі часта згадваўся ў шматлікіх багаслоўскіх тэкстах і бестыярыях як вобраз заганы. У часы Шэкспіра ім называлі прастытутак, хоць сам англійскі драматург згадваў ягоbasilisk // A General Glossary to Shakespeare’s Works. / . — Boston. Dana Estes and Company. — 1904.(англ.) толькі як класічнага змея са смяротным позіркам.

У паэзіі XIX стагоддзя хрысціянскі вобраз васіліска-д’ябла пачынае адыходзіць. У паэтаў-рамантыкаў Кітс, Колрыджа і Шэлі васіліск больш падобны да высакароднага егіпецкага знаку, чым пачвары. У «Одзе да Неаполю» Шэлі заклікае горад: «Будзь, як імперскі васіліск, разбівай ворагаў нябачнай зброяй».

У геральдыцы васіліск — сімвал магутнасці, лютасці і царскасці.

 У сучаснай культуры 
Існуе меркаванне, што ў сучаснай культуры васіліск не мае вялікай папулярнасці і адмысловага сімвалічнага значэння, у адрозненне, напрыклад, ад аднарога і русалкі. Патэнцыйную міфалагічную нішу васіліска трывала заняў цмок, чыя гісторыя старажытней і шырэй.

Тым не менш васіліск прадстаўлены ў сучаснай літаратуры, у кіно і камп’ютэрных гульнях.

У прыватнасці, у вобразе гіганцкага змея ён згаданы ў рамане Джоан Роўлінг «Гары Потэр і Патаемная зала», а таксама ў яго экранізацыі.

 Рознае 
У сучаснай заалогіі васіліскамі называецца род яшчарак з сямейства Corytophanidae, якія жывуць у Паўднёвай Амерыцы. Яны названыя так з-за наяўнасці ў самцоў на патыліцы трохкутнага грэбня, які выклікае асацыяцыю з міфічным васіліскам.

 Гл. таксама 
 Цмок
 Яхідна (міфалогія)
 Хімера

 Заўвагі 

 Крыніцы 

 Літаратура 
Гістарычныя крыніцы
 ; Англ. перакл.: VIII, xxxiii, 78, XXIX 66; лац. арыгінал: VIII і XXIX


Канец XIX ст.



 Василиск // Православная богословская энциклопедия. — 1900—1911. — Том III. Ваал — Вячеслав. стб. 174

Сучасная літаратура











 Спасылкі 
 Васіліск Архівавана 20 сакавіка 2014 года.

 Паходжанне міфалагічных істот  (руск.)
 Інфармацыя пра васіліска 

Катэгорыя:Міфічныя птушкі
Катэгорыя:Сярэдневяковая міфалогія