Каранізацыя

Караніза́цыя — палітычная і культурная кампанія савецкай улады ў нацыянальным пытанні ў 1920-я і пачатку 1930-х гадоў, закліканая згладзіць супярэчнасці паміж цэнтральнай уладай і насельніцтвам нацыянальных рэспублік СССР. Каранізацыя праяўлялася ў падрыхтоўцы і прасоўванні на кіруючыя пасады прадстаўнікоў нацыянальных меншасцей, стварэнні нацыянальна-тэрытарыяльных аўтаномій, укараненні моў нацыянальных меншасцей у справаводства, у адукацыю, заахвочванні выдання СМІ на мясцовых мовах. У канцы 1930-х гадоў (часткова яшчэ ў 1932—1933 гадах) каранізацыя была згорнутая, многія яе актыўныя ўдзельнікі былі рэпрэсаваны. На змену каранізацыі прыйшло паўсюднае ўкараненне рускай мовы як мовы міжнацыянальных зносін.

Прыкладамі каранізацыі сталі, у прыватнасці, беларусізацыя і ўкраінізацыя.

 Пачатак 
Нацыянальная палітыкаНацыянальная палітыка прайшла праз некалькі этапаў. Для агульнай шкалы см на рускай мове ў Вікіпедыі артыкул пра «нацыянальнай палітыцы Расеі» (ru:Национальная политика России) Для прадметнага аналізу, глядзіце Слезкіна (1994). была сфармулявана бальшавіцкай партыяй ў 1913 годзе, за чатыры гады да іх прыходу да ўлады ў Расіі. Уладзімір Ленін паслаў маладога Іосіфа Сталіна (сам грузін і, такім чынам, член этнічнай меншасці) у Вену, якая была вельмі этнічна разнастайным горадам з-за статусу сталіцы Аўстра-Венгерскай імперыі. Сталін адправіў справаздачу ў Маскву са сваімі ідэямі для палітыкі. Яна была абагульнена ў брашуры Сталіна (яго першае навуковае выданне), Марксізм і нацыянальнае пытаннеКопія можа быць знойдзена тут: http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1913/03.htm. (1913). Як ні дзіўна Сталін будзе у канчатковым выніку асноўным прыхільнікам яе канчатковага расчлянення і адраджэння русіфікацыі.

Сутыкнуўшыся з масавай нярускай апазіцыяй бальшавіцкаму рэжыму, Ленін ў канцы 1919 года пераканаў сваіх паплечнікаў, каб іх ўрад быў спыніў культурную адміністрацыйную і лінгвістычную палітыку, якая праводзілася ў нярускіх рэспубліках. У 1923 годзе пачалася каранізація, якой прадугледжвалася выкладанне і кіраванне на мове рэспублікі; і прасоўванне нярускіх на кіруючых пасадах у рэспубліканскіх адміністрацыях і партыі, у тым ліку на час стварэнне спецыяльнай групы саветаў пад назвай «нацсаветы» (нацыянальныя саветы) у іх уласным «нацраёне» (нацыянальныя раёны) на аснове канцэнтрацыі меншасцей ў межах рэспублік меншасцей.Для далейшага абмеркавання глядзіце Юрыя Слезкіна: "The USSR as a Communal Apartment, Or How a Socialist State Promoted Ethnic Particularism, " Slavic Review 53, No. 2 (Summer 1994): 414—452. Напрыклад, ва Украіне ў канцы 1920-х гадоў былі нацсаветы для рускіх і нават для эстонцаў.

Гэтая палітыка мусіла часткова звярнуць назад дзесяцігоддзі русіфікацыі або прасоўвання рускай культуры і мовы на нярускіх тэрыторыях, якія мелі месца ў імперскі перыяд. Гэта ўціхамірвала шмат раней небальшавіцкіх нярускіх па ўсёй краіне. Гэта таксама выклікала варожасць сярод некаторых рускіх і русіфікаваных нярускіх у нярускіх рэспубліках.

У 1920-я гады грамадства яшчэ не было «сацыялістычным». Была варожасць па адносінах да рускіх і да іншых нацыянальнасцей з боку рускіх, але былі таксама канфлікты і суперніцтва сярод іншых нацыянальнасцяў.Timo Vihavainen: Nationalism and Internationalism. How did the Bolsheviks Cope with National Sentiments? in Chulos & Piirainen 2000, p. 79.

 Меры па ажыццяўленні каранізацыі 
Праводзілася каранізацыя шляхам вылучэння на кіруючыя партыйныя і адміністрацыйныя пасады мясцовых нацыянальных кадраў розных узроўняў, а таксама праз неулачные спробы прымусіць ўжо наяўныя рускамоўныя партыйныя і адміністрацыйныя кадры ў нацыянальных ускраінах засвоіць мову мясцовага насельніцтва. Гэтая палітыка разам з палітыкай падтрымкі і развіцця нацыянальных культур, пры ўсёй сваёй супярэчлівасці і няўдачах, мела істотнае значэнне для нацыянальнага станаўлення і культурнага развіцця нярускіх народаў СССР.

У раёнах пражывання нацыянальных меншасцей ўсталёўваліся працэнтныя квоты іх прадстаўніцтвы, а таксама тэрміны перакладу 22 лістапада 1923 гады ЦВК Кіргізскай АССР прыняў дэкрэт, які прадугледжваў пераклад у перыяд са студзеня па ліпень 1924 года ўсяго афіцыйнага справаводства ў казахскіх воласцях на казахскую мовуКазіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917—1991 годы). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М.: Б.и., 2015. — С. 231.. II сесія ЦВК Кіргізскай АССР запатрабавала 100 % каранізацыі штатаў у раёнах пражывання казахскага насельніцтва і 50 % каранізацыі ў раёнах са змяшаным па этнічнай складу насельніцтвамКазіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917—1991 гады). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М .: Б. І., 2015. — С. 235-. У 1936 годзе казахі складалі 67 % КазЦИКа, 64 % кіраўніцтва рэспубліканскіх наркаматаў, 53 % кіруючых работнікаў выканкамаў, 56 % старшыняў абласных выканкамаў, 69 % райвыканкамаў, 65 % старшыняў аулсоветов. На 1 студзеня 1937 года казахі складалі 46,8 % колькасці партыйнай арганізацыі рэспублікіКазіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917—1991 гады). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М .: Б. І., 2015. — С. 303..

У некаторых мясцовасцях каранізацыя ў 1920-я гады суправаджалася адабраннем у рускіх сялян іх зямель на карысць мясцовых народаў і абмежаваннем міграцыі з РСФСР. У 1920—1921 гадах савецкая ўлада распачала шэраг мер па абмежаванні перасялення рускамоўных жыхароў у Казахстан, а таксама па канфіскацыі ў мясцовых рускіх часткі зямель на карысць казахаў. Пастанова Савнаркама Кіргізскай аўтаномнай савецкай сацыялістычнай рэспублікі ад 8 лістапада 1920 года забараніла самавольнае сялянскае перасяленнеКазіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917—1991 гады). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М .: Б. І., 2015. — С. 218—219.. Казахі, якія вярнуліся ў пачатку 1920-х гадоў з Кітая (куды беглі пасля падаўлення паўстання 1916 года), выявілі, што на пакінутых землях з’явіліся паселішчы рускамоўнага насельніцтва. Улады Казахскай АССР выселілі рускамоўнае насельніцтва, перадаўшы зямлю з пабудовамі казахам. Усяго былі ліквідаваны 120 рускіх і ўкраінскіх сёлаў, 32 хутара, 95 заімак і выселена 6466 гаспадарак (з іх амаль палова ў Джэтысуйскай губерні)Казіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917—1991 гады). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М .: Б. І., 2015. — С. 220—221.. У другой палове 1920-х гадоў на тэрыторыі Казахстана вынятак земляў у рускамоўных перасяленцаў прыняў масавы характар ​​і суправаджаўся іх выездам. Афіцыйная статыстыка ў 1929 годзе паведамляла, што ішло выцісканне «еўрапейскага» насельніцтва, у выніку якога лік гаспадарак у цэлым па рэспубліцы скараціўся на 14 %, а рускае і ўкраінскае насельніцтва савецкага Казахстана зменшылася на 700 тыс. чалавекКазіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917—1991 гады). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М .: Б. І., 2015. — С. 239.. Такая палітыка працягвалася нядоўга. 8 лютага 1927 года Прэзідыум УЦВК РСФСР зраўнаваў у правах землекарыстання казахскае і рускамоўнае насельніцтваКазіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917—1991 гады). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М .: Б. І., 2015. — С. 256.. У лютым 1929 года была знята забарона на перасяленне ў Казахстан сялян з еўрапейскай часткі СССРКазіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917—1991 гады). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М .: Б. І., 2015. — С. 261—262..

Вынікам каранізацыі стала стварэнне поліэтнічнай сістэмы адукацыі. Напрыклад, ва Украінскай ССР да вясны 1938 года было 21656 школ, у якіх выкладанне вялося на 21 мовах. З украінскай мовай выкладання мелася 18101 школа, з рускай — 1550 школ, ідышам — 312, малдаўскай — 163, узбекскай — 19, беларускай — 9, балгарскай — 54, польскай — 50, нямецкай — 512, чэшскай — 14, грэка-элінскай — 12, татарскай — 5, армянскай — 4, туркменскай — 2, кіргізскай — 1, шведскай — 1, казахскай — 1, змешаных — 838Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «украінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918—1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 751—752. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok. Многія нацыянальныя школы былі малакамплектнымі (напрыклад, у чэшскай школе Кіева было 3 класа і 19 вучняў), а частка іх вучняў дрэнна ведала рускую мову, а таксама мову выкладання, нізкім быў узровень забеспячэння настаўнікамі і вучэбнымі дапаможнікаміБарысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «украінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918—1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 752. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok. Гэтая поліэтнічная сістэма адукацыі ў 1930-я гады хутка расла. У 1930/31 навучальным годзе ў СССР у нацыянальных школах навучаліся 7.620.400 чалавек, а ў 1938/39 навучальным годзе ўжо 14.146.152 чалавекаПанкратава Е. В. Нацыянальныя школы сярэдняга Паволжа ў 1930-х — пачатку 1940-х гг. // Весці Пензенскай дзяржаўнага педагагічнага універсітэта. — 2011. — № 25. — С. 546.. Для падрыхтоўкі настаўнікаў у СССР ў 1939 годзе дзейнічалі 411 нацыянальных педагагічных вучылішчаў са 116.200 навучэнцаміПанкратава Е. В. Нацыянальныя школы сярэдняга Паволжа ў 1930-х — пачатку 1940-х гг. // Весці Пензенскай дзяржаўнага педагагічнага універсітэта. — 2011. — № 25. — С. 547..

Актыўна ішла каранізацыя друку. У 1936 годзе 62 % усіх часопісаў Украінскай ССР выходзіла на ўкраінскай мове. У запісцы Л. З. Мехліса, якая паступіла ў ЦК УКП(б) 30 кастрычніка 1937 года, паведамлялася, што ва Украінскай ССР выходзіць толькі адна абласная рускамоўная газета «Сацыялістычны Данбас», у астатніх абласцях рэспублікі няма нводнай рускамоўнай газеты абласнога значэнняБарысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «украінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918—1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 742—743. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok.

 Каранізацыя ў нацыянальных утварэннях РСФСР 
Каранізацыя ахапіла не толькі саюзныя рэспублікі, але і нацыянальныя аўтаноміі ў складзе РСФСР. Сярод іх былі аўтаноміі, у якіх колькасна пераважала рускае насельніцтва. Апошняя акалічнасць не было падставай для выключэння аўтаноміі з каранізацыі.

У Бурат-Мангольскай АССР, дзе пераважалі рускія (55,2 % насельніцтва паводле Усеагульнага перапісу 1926 года), каранізацыю пачала ў 1924 годзе спецыяльна створаная камісія. Аднак план па каранізацыі апарата з-за недахопу кваліфікаваных работнікаў з ліку мясцовых кадраў амаль адразу праваліўся, і ў 1926 годзе яго прыйшлося распрацаваць зноўку. Трохгадовы план 1926 года павінен быў быць рэалізаваны ў 1927—1929 гадах і давесці прадстаўніцтва бурат ў рэспубліканскіх установах да 37,7 %, а ў аймачных і нізавых савецкіх і кааператыўных органах бурат павінна было быць 33 %Базарава В. В. Аб праблемах каранізацыі ў нацыянальных аўтаноміях Усходняй Сібіры ў 1920-я — 1930-х гг. // Улада. — 2013. — № 12. — С. 176.. Да 1936 года бураты складалі 32,7 % работнікаў рэспубліканскіх арганізацый і ўстаноўПалхаева Е. Н., Жукава Н. Е. Сацыяльнае развіццё грамадства ў Бурат-Мангольскай АССР у 20-е — 30-я гг. XX ст. // Веснік Бурацкай дзяржаўнага універсітэта. — Спецвыпуск. — 2012. — С. 68..

У Татарскай АССР ўкараненне татарскай мовы ў справаводства фармальна пачалося з Дэкрэта Усетатарскага ЦВК і СНК Татарскай АССР ад 25 чэрвеня 1921 года «Аб рэалізацыі татарскай мовы ў межах Татрэспублики». Прадугледжваўся пераклад да 1930 годзе асноўнага справаводства на татарскую мову ва ўстановах і прадпрыемствах, размешчаных у раёнах, дзе татары складалі большасць насельніцтва. У далейшым рэспубліканскія нарматыўныя акты вынікалі адзін за адным. Іх патрабаванні не выконваліся на месцах, але паўтараліся ва ўсіх новых інструкцыях. Напрыклад, у 1922 г. адна інструкцыя прадпісала да 1 лютага 1923 года перакласці ўсе шыльды, штампы і друку ва ўсіх установах Татарскай АССР на татарскую і рускую мову. 21 верасня 1923 года выйшла новая пастанова ЦВК Татарскай АССР, якая патрабавала выканаць такія жа ўказанніЮсупава Л. А. Да пытання адзяржаўлення татарскага мовы ў ТАССР ў 1920-я гг. // Філалогія і культура. — 2012. — № 3 (29). — С. 234.. Пасля гэтых няўдач вылучэнне сродкаў на ўкараненне татарскай мовы спынілася. На 1926/27 і 1927/28 гады сродкі на ўкараненне татарскай мовы ў рэспубліцы не былі вылучаныяЮсупава Л. А. Да пытання адзяржаўлення татарскай мовы ў ТАССР ў 1920-я гг. // Філалогія і культура. — 2012. — № 3 (29). — С. 235.. Задача па перакладзе справаводства на татарскую мову так і не была вырашанаЮсупава Л. А. Да пытання адзяржаўлення татарскай мовы ў ТАССР ў 1920-я гг. // Філалогія і культура. — 2012. — № 3 (29). — С. 236..

 Каранізацыі школы ў нацыянальных аўтаноміях РСФСР 
У рамках каранізацыі была зроблена спроба стварыць школы з навучаннем на нацыянальных мовах у нацыянальных рэспубліках РСФСР. Вынікі гэтай палітыкі істотна адрозніваліся па аўтаномным рэспублікам. Аддзел прапаганды і агітацыі ЦК УКП(б) паведамляў сакратару ЦК УКП(б) Г. М. Малянкову, што да 1940/41 навучальнага года сітуацыя складвалася наступным чынамСавецкая нацыянальная палітыка: ідэалогія і практыкі. — М .: РОССПЭН, 2013. — С. 333.:

 З 1-га па 10-ы клас уключна навучанне на роднай мове існавала толькі ў адной рэспубліцы — Татарскай АССР;
 У 5 — 7 класах нацыянальных школ пераклад навучання на нацыянальныя мовы завяршаўся ва ўсіх аўтаномных рэспубліках РСФСР (акрамя дагестанскага АССР і Кабардзіна-Балкарскай АССР);
 У 1- 4 класах сярэдніх школ (і ў пачатковай школе) ва ўсіх нацыянальных рэспубліках навучанне ішло на нацыянальных мовах.

Такім чынам каранізацыя ў нацыянальных рэспубліках РСФСР дала да пачатку Вялікай Айчыннай вайны абмежаваны вынік — былі каранізіраваны пачатковыя школы і збольшага сярэднія. Старэйшая школа была коренизирована толькі ў Татарскай АССР.

 Каранізацыя савецкай ссылкі 
Калектывізацыя прывяла да з’яўлення ў СССР «кулацкай спасылкі». Пры гэтым на спецпасяленні кулакі пражывалі з сем’ямі, у якіх былі дзеці школьнага ўзросту. Былі сярод сасланых кулакоў сем’і з нацыянальных аўтаномій. Савецкія ўлады спрабавалі спачатку ствараць для дзяцей ссыльных нацыянальную школу, такім чынам «каранізіруя» ссылку. У 1932 годзе АДПУ і Наркамасвет стварылі для дзяцей ссыльных з Украіны і Казахстана 532 нацыянальныя школьныя групы з навучаннем на нацыянальных мовах, для навучання ў якіх меркавалася прыцягваць настаўнікаў з нацыянальных рэспублікІваноў А. С. Адукацыйная серада і іерархічнасць на спецпасяленні ў Заходняй Сібіры (1940-1950-я гг.) // Веснік калмыцкія інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. — 2016. — Т. 27. — № 5 (27). — С. 48.. Ад гэтай ідэі адмовіліся ўжо да 1935 годзе і навучанне дзяцей ссыльных стала вырабляцца толькі на рускай мовеІваноў А. С. Адукацыйная серада і іерархічнасць на спецпасяленні ў Заходняй Сібіры (1940-1950-я гг.) // Веснік калмыцкія інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. — 2016. — Т. 27. — № 5 (27). — С. 48, 53..

 Каранізацыя Чырвонай Арміі 
 Асноўны артыкул: Национальныя воінскія падраздзяленні РККА
Каранізацыя праводзілася таксама ў Чырвонай Арміі. Па традыцыі, якая склалася з дарэвалюцыйных часоў, у РККА ў першыя гады савецкай улады не служылі прадстаўнікі карэнных народаў нацыянальных ускраін.

Каранізацыя ў РККА выказалася ў стварэнні вайсковых часцей, укамплектаваных па нацыянальнай прыкмеце, у выкарыстанні нацыянальных моў на ваеннай службе, у стварэнні нацыянальных ваенна-навучальных устаноў і кватаванні месцаў у ваенных навучальных установах для асоб пэўных нацыянальнасцяў. Ідэолагам выступіў М. В. Фрунзе, які лічыў нярускія кантынгенты «крыніцай дадатковай мошчы» Чырвонай Арміі. Ужо да канца 1924 года нацыянальныя часткі і злучэнні існавалі ў некаторых рэспубліках — у Грузінскай, Армянскай, Азербайджанскай, Беларускай, Бухарскай і Украінскай ССР, Крымскай, Якуцкай і Дагестанскай АССР. Для стварэння нацыянальных частак выкарыстоўвалася таксама так званая «канцэнтрацыя» — прадстаўнікоў аднаго этнасу засяроджвалі ў адной тэрытарыяльнай вайсковай часткі, якая фармальна нацыянальнай не лічыласяБезугольны А. Ю. прызыўную заканадаўства і камплектаванне Рабоча-Сялянскай Чырвонай арміі прадстаўнікамі нярускіх нацыянальнасьцяў у 1920-я гг. // Веснік калмыцкія інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. — 2013. — № 3. — С. 105.. Пры гэтым у выніку «канцэнтрацыі» ўзнікалі не толькі нацыянальныя дывізіі, але і больш дробныя фарміравання ў звычайных вайсковых частках — палкі, батальёны, батарэі, роты, эскадроны, ўзводыБезугольны А. Ю. Нацыянальныя фарміравання РККА ў 1930-я гг. // Веснік калмыцкія інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. — 2016. — Т. 27. — № 5 (27). — С. 61..

Многія вайскоўцы-«нацыяналы» не валодалі рускай мовай. Аднак 31 ліпеня 1925 г. было выдадзена пастанова Прэзідыума Савета Нацыянальнасцяў ЦВК СССР «Аб увядзенні ў нацыянальных частках выканаўчых каманд на рускай мове»Безугольны А. Ю. прызыўное заканадаўства і камплектаванне Рабоча-Сялянскай Чырвонай арміі прадстаўнікамі нярускіх нацыянальнасьцяў у 1920-я гг. // Веснік калмыцкія інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. — 2013. — № 3. — С. 110.. Статуты перакладаліся на нацыянальныя мовы. Акрамя таго, на нацыянальных мовах выдавалі ваенна-палітычную літаратуруБезугольны А. Ю. прызыўное заканадаўства і камплектаванне Рабоча-Сялянскай Чырвонай арміі прадстаўнікамі нярускіх нацыянальнасьцяў у 1920-я гг. // Веснік калмыцкія інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. — 2013. — № 3. — С. 112..

Каранізацыя ваенна-навучальных устаноў пачалася ў 1924 годзе. 9 чэрвеня 1924 года выйшаў загад наркама па ваенных і марскіх справах СССР «Аб нацыяналізацыі ваенна-навучальных устаноў», у адпаведнасці з якім на базе розных курсаў былі адкрыты нацыянальныя ваенна-навучальныя ўстановы для падрыхтоўкі каманднага саставу на роднай мове. Колькасць такіх устаноў хутка ўзраслаБезугольны А. Ю. прызыўное заканадаўства і камплектаванне Рабоча-Сялянскай Чырвонай арміі прадстаўнікамі нярускіх нацыянальнасьцяў у 1920-я гг. // Веснік калмыцкія інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. — 2013. — № 3. — С. 111.:
 На 1 сакавіка 1924 года — 7 устаноў і 2973 курсанта;
 На 1 лістапада 1924 года — 13 устаноў і 4961 курсант;
 На 1 кастрычніка 1925 года — 20 устаноў і 6328 курсантаў.

Большасць нацыянальных ваенных школ была ў хуткім часе ліквідавана. У 1929 годзе ў СССР было толькі 9 нацыянальных ваенных школ.

У нацыянальных ваенных школах сярод курсантаў колькасна пераважалі «нацыяналы», але і рускіх было нямала. У 1925 годзе толькі 76,6 % курсантаў нацыянальных школ не былі рускімі па нацыянальнасці. Акрамя таго, для прадстаўнікоў некаторых нацыянальнасцяў (немцаў, мардвы, удмуртаў, чувашоў, комі-зыран, малдаван) прадугледжвалася вылучэнне спецыяльных месцаў у ваенных навучальных установах на тэрыторыях іх кампактнага пражывання.

 Спыненне каранізацыі 
Частковае згортванне каранізацыі адбылося ў 1932—1933 гадах — на ўсёй тэрыторыі РСФСР украінізацыя была згорнутая на падставе сумеснай дырэктывы ЦК УКП(б) і СНК СССР ад 15 снежня 1932 годаДраздоў К. С. Палітыка ўкраінізацыі ў Цэнтральным чарназем’е, 1923 −1933 гг. — М., СПб .: Цэнтр гуманітарных ініцыятыў, 2012. — С. 433.. Выкананне дырэктывы на месцах правялі хутка і за некалькі тыдняў перайшлі ад ўкраінізацыі да русіфікацыі. Ужо 28 снежня 1932 года бюро абкама УКП(б) Цэнтральна-Чарназёмнай вобласці ў мэтах выканання сумеснай дырэктывы ЦК УКП(б) і СНК СССР ад 15 снежня 1932 года прыняло наступныя рашэнніДраздоў К. С. Палітыка ўкраінізацыі ў Цэнтральным чарназем’е, 1923 −1933 гг. — М., СПб .: Цэнтр гуманітарных ініцыятыў, 2012. — С. 433—434.:
 З 1 студзеня 1933 года спыніць выкладанне ўкраінскай мовы ва ўсіх школах I і II ступеней (акрамя сёмых груп выпуску бягучага навучальнага года);
 З 1 студзеня 1933 года скасаваць усе курсы па падрыхтоўцы настаўнікаў ўкраінскай мовы;
 Замяніць ва ўсіх навучальных планах выкладанне ўкраінскай мовы і літаратуры на выкладанне рускай мовы і літаратуры;
 З 15 студзеня 1933 года спыніць выкладанне ўкраінскай мовы ў педагагічных тэхнікумах (акрамя трэціх курсаў);
 Ліквідаваць Барысаўскі і Валаконаўскі ўкраінскія педагагічныя тэхнікумы;
 Спыніць выкладанне ўкраінскай мовы ў Белгародскім педагагічным інстытуце;
 Скасаваць курсы па навучанні ўкраінскай мовы для тэхнічнага складу сельсаветаў.

26 снежня 1932 года выйшла распараджэнне № 59 па Цэнтральна-Чарназёмнай вобласці, якое ліквідавала ўкраінізацыі ў судаводстве. Гэты дакумент прадпісваўДраздоў К. С. Палітыка ўкраінізацыі ў Цэнтральным чарназем’е, 1923 −1933 гг. — М., СПб .: Цэнтр гуманітарных ініцыятыў, 2012. — С. 434.:

 Перавесці усё справаводства ў судах і пракуратуры на рускую мову;
 Неадкладна спыніць перапіску на ўкраінскай мове;
 Спыніць выплачваць работнікам-ўкраінцам любыя надбаўкі за працу на ўкраінскай мове;
 Ліквідаваць ўкраінскую касацыйную групу абласнога суда.

З гэтых мер відаць, што украінізацыя на тэрыторыі РСФСР ў 1933 годзе была цалкам згорнута і заменена русіфікацыяй. Тым не менш у РСФСР захаваліся ўкраінскія нацыянальныя раёны (50 раёнаў да 1 снежня 1933 гады) і ўкраінскія сельсаветыДраздоў К. С. Палітыка ўкраінізацыі ў Цэнтральным чарназем’е, 1923 −1933 гг. — М., СПб .: Цэнтр гуманітарных ініцыятыў, 2012. — С. 451..

У 1937—1938 гадах быў прыняты шэраг мер па хуткаму згортванню каранізацыі і вяртанню да ўмеранай русіфікацыі. Такі паварот меў таксама цалкам аб’ектыўныя прычыны. Напрыклад, каранізацыя школы ў шэрагу нацыянальных рэспублік прывяла да таго, што выпускнікі нярускіх школ часта не ведалі рускай мовы і таму не маглі працягнуць навучанне ў ВНУ. У 1938 годзе новы наркам асветы РСФСР П. А. Цюркін канстатаваў, што ў шматлікіх нацыянальных школах Кіргізіі, Туркменіі, Таджыкістана і Узбекістана руская мова «цалкам не выкладаецца»Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918—1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 748—749. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok. Пасля гэтага, у 1938 годзе было ўведзена абавязковае навучанне рускай мове ва ўсіх нацыянальных пачатковых школах з 2-га класа, а ў няпоўных сярэдніх школах з 3-га класаБарысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918—1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 750. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok. 7 сакавіка 1938 года сумесная пастанова ЦК УКП(б) і СНК СССР «Аб нацыянальных частках і фарміраваннях РККА» пераўтварыла нацыянальныя вайсковыя часці і злучэнні, ваенныя вучылішча і школы ў агульнасаюзныя з экстэрытарыяльным прынцыпам камплектаванняБарысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918—1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 747—748. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok. Згортванне каранізацыі суправаджалася выкрывальнымі кампаніямі ў савецкай прэсе ў дачыненні да яе прыхільнікаў. Напрыклад, 20 мая 1938 года «Праўда» выкрывала «гнілую пазіцыю Наркамасветы Башкірыі»: "Ворагі народа — буржуазныя нацыяналісты, працяглы час арудаваў у органах народнай адукацыі Башкірыі, праводзілі палітыку ізаляцыі башкірскай моладзі ад рускай культуры, ўзводзілі тысячы перашкод на шляху выкладання рускай мовы і рускай літаратуры ў башкірскіх і татарскіх школах "Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918—1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 746. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok. 28 сакавіка таго ж года «Праўда» раскрытыкавала ўжо Наркамасвет Украінскай ССР. Буржуазныя нацыяналісты, адзначалася ў артыкуле, «пусцілі ў абарачэнне шкодніцкую» тэорыйку «пра цяжкасці двухмоўя»: «„Тэорыя“ гэтая заключалася ў тым, што ўкраінскім дзецям, якія вывучаюць сваю родную мову, цяжка адначасова навучацца і рускай мове. Свядома грэбуючы вопытам старой рускай школы, у якой выкладанне двух моў пачыналася ў першым ці ў другім класе, яны ўзмоцнена ўкаранялі гэтую „тэорыйку“ і ў галовы педагогаў. Нядбайныя настаўнікі атрымалі „важкі“ аргумент для апраўдання непаспяховасці вучняў». У якасці прыкладу згадваўся нізкі ўзровень падрыхтоўкі настаўнікаў рускай мовы: «У студзені бягучага года, падчас кантрольнай сесіі настаўнікаў-завочнікаў трэцяга Кіеўскага педагагічнага тэхнікума, толькі адзін з ста настаўнікаў напісаў дыктоўку па рускай мове на „пасрэдна“, астатнія — на „дрэнна“»Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918—1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 746—747. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok.

24 студзеня 1938 года Аргбюро ЦК УКП(б) прадпісала рэспубліканскім наркаматам пераўтварыць нацыянальныя (нямецкія, фінскія, польскія, латышскія, эстонскія і іншыя) школы, абвешчаныя «агменямі буржуазна-нацыяналістычнага ўплыву на дзяцей», у звычайныя савецкія школы з выкладаннем «або на мове адпаведнай рэспублікі, або на рускай»Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918—1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 745. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok.

Адначасова ішла ліквідацыя нацыянальных раёнаў і нацыянальных сельсаветаў. 17 снежня 1937 года Палітбюро ЦК УКП(б) зацвердзіла пастанову «Аб ліквідацыі нацыянальных раёнаў і сельсаветаў», у якой было сказана, што «многія з гэтых раёнаў былі створаны ворагамі народа з шкодніцкімі мэтамі» і прадпісвалася «ЦК КП (б) Украіны, Далёкаўсходні, Алтайскі, і Краснадарскі крайкомы, ЦК КП (б) Казахстана, Крымскі, Арэнбургскі, Ленінградскі, Архангельскі абкамы, на тэрыторыі якіх знаходзяцца нацыянальныя раёны і сельсаветы, да 1 студзені 1938 г. прадставіць у ЦК УКП(б) прапановы аб ліквідацыі гэтых раёнаў шляхам рэарганізацыі ў звычайныя раёны і сельсаветы»Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918—1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 744. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok.

Нарэшце, былі часткова адноўлены пазіцыі рускамоўнай прэсы. 17 снежня 1937 года Палітбюро ЦК УКП(б) пастанавіла абавязаць ЦК КП(б)У «арганізаваць з 19 снежня усеўкраінскую вялікую штодзённую газету на рускай мове, як орган ЦК КП(б)У і УУЦВК. Выпускаць газету аднолькавым тыражом з газетай „Камуніст“», а таксама «ў месячны тэрмін арганізаваць кіруючыя газеты на рускай мове. У першую чаргу павінны быць створаны рускія газеты ў Харкаве, Днепрапятроўску, Адэсе і Мікалаеве»Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «украінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918—1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М., 2015. — С. 743—744. рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok.

Сур’ёзна ўдарыла па каранізацыі Вялікая Айчынная вайна. У ходзе вайны ў РСФСР былі ліквідаваныя некаторыя нацыянальныя аўтаноміі (немцаў Паволжа, Калмыцкая АССР, Крымская АССР, Чачэна-Інгушская АССР), а прадстаўнікі іх тытульных народаў прымусова пераселеныя ў іншыя мясцовасці СССР. У месцах спасылкі навучанне вялося толькі на рускай мове. Адпаведна нацыянальная школа з выкладаннем на мовах гэтых народаў спыніла сваё існаванне.

 Познія спробы каранізацыі (пасля 1938 года) 
У Паўночна-Асяцінскай АССР з 1940 года была зроблена спроба каранізацыі школы. Пастанова бюро абкама УКП(б) і Савнаркама Паўночна-Асяцінскай АССР «Аб каранізацыі нацыянальных школ у Паўночна-Асяцінскай АССР» ад 6 снежня 1940 года перакладала выкладанне прадметаў у 5 — 7-х класах асецінскіх нацыянальных школ на асяцінскую мову. Гэтая спроба правалілася. Сакратар Паўночна-Асяцінскага абкама УКП(б) К. Д. Кулаў ў 1952 годзе дакладваў сакратару ЦК УКП(б) Г. М. Малянкову пра прычыны правалуСавецкая нацыянальная палітыка: ідэалогія і практыкі. — М .: РОССПЭН, 2013. — С. 339.:

 Не былі падрыхтаваны кадры настаўнікаў для асецінскіх школ. Кулаў адзначаў, што Паўночна-Асецінскі дзяржаўны педагагічны інстытут нават ў 1952 годзе не рыхтаваў настаўнікаў для асецінскіх школ;
 Нізкая якасць падручнікаў на асецінскай мове. Кулаў паведамляў, што падручнікі былі перакладаны на асяцінскую мову спехам і таму яны «сур’ёзна тармозяць засваенню асноў навук навучэнцамі-асецінамі».

У выніку Кулаў падкрэсліваў, што ўзровень ведаў вучняў каранізіраваных асецінскіх школ у 1952 годзе быў вельмі нізкім, з прычыны чаго іх выпускнікі адчувалі цяжкасці пры паступленні ў вучылішча, тэхнікумы і ВНУ (там выкладанне ішло на рускай мове). Таму Кулаў прасіў са спасылкай на сумесную Пастанову СНК СССР і УКП(б) ад 13 сакавіка 1938 года ў парадку выключэння з 1 верасня 1952 года 5 — 7 класах асецінскіх школ навучанне ажыццяўляць на рускай мове (з пакіданнем асяцінскага мовы як прадмета). Ад каранізацыі Кулаў не адмаўляўся і паведамляў, што такія меры патрэбныя «надалей да падрыхтоўкі неабходных умоў для паспяховага правядзення каранізацыі сямігадовай асяцінскай школы».

 Вынікі каранізацыі 
Каранізацыя прывяла да таго, што ва ўсіх нацыянальных аўтаноміях РСФСР паўстала пачатковая школа з выкладаннем на роднай мове. Частка аўтаномій (а стала быць і нацыянальныя школы) была ліквідавана ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

У 1949 годзе сітуацыя з навучаннем на нацыянальных мовах па аўтаномным рэспублікам РСФСР была наступнайСавецкая нацыянальная палітыка: ідэалогія і практыкі. — М .: РОССПЭН, 2013. — С. 336.:

 Татарская АССР — на татарскай мове ішло навучанне па 10-ы клас уключна;
 Башкірская і Чувашская АССР — на нацыянальных мовах выкладанне асобных прадметаў ажыццяўлялася па 10-ы клас ўключна. Акрамя таго, у гэтых рэспубліках існавала навучанне па 7-ы клас на нацыянальных мовах (акрамя асобных прадметаў);
 Паўночна-Асяцінская АССР — на асецінскім мове выкладанне ішло па 7 клас (акрамя асобных прадметаў);
 Усе астатнія рэспублікі — выкладанне на нацыянальных мовах ажыццяўлялася толькі ў 1 — 4 класах.

Такім чынам ад палітыкі каранізацыі адукацыі да 1949 годзе ў большасці рэспублік РСФСР засталося выкладанне на роднай мове ў пачатковых класах школ.

 Гл. таксама 
 Беларусізацыя
 Украінізацыя
 Тытульная нацыя

 Крыніцы 

Катэгорыя:Унутраная палітыка СССР