Щ

Щ, щ (назва: ща) — літара шэрагу славянскіх кірылічных алфавітаў: 27-я ў рускім (літаратурным вымаўленнем лічыцца доўгае мяккае [ш’ш’], але сустракаюцца таксама кароткае мяккае [ш’], дыялектнае [шш] і састарэлае [ш’чʼ]Русская диалектология / сост. С. А. Еремин, И. А. Фалёв; под ред. акад. Е. Ф. Карского. — СПб., 1928.), 26-я ў балгарскім (вымаўляецца як [шт]) і 30-я ў украінскім (вымаўляецца як цвёрдае [шч]); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменнасцях некаторых неславянскіх народаў. З сербскага алфавіта скасавана рэформай Вука Караджыча (заменена звычайна на «ћ» ці «шћ», адпаведна вымаўленню); у македонскім алфавіце адсутнічае з самага яго стварэння ў 1944 годзе. У беларускім алфавіце адсутнічае, замест Щ выкарыстоўваецца спалучэнне «шч». Выключэнне з алфавіта беларускіх выданняў літары щ адбылося толькі ў канцы першага дзесяцігоддзя XX ст. ў сувязі з замацаваннем графічнага спосабу перадачы на пісьме асаблівага характару спалучэння гукаў беларускай мовы [шч] у адпаведнасці з афрыкатай рускай мовыШуба П. П. Колькі літар у беларускім алфавіце? // Веснік БДУ. Сер. IV. 1973. № 3. С. 53. А.I. Яновіч. Станаўленне графічнай сістэмы беларускай літаратурнай мовы новага перыяду  // Беларуская мова: хрэстаматыя: вучэбны дапаможнік / аўт.-склад. З. І. Бадзевіч і інш. — Мн.: Изд-во Юнипресс, 2005. ISBN 985-474-560-0.

У кірыліцы звычайна лічыцца 25-й па парадку (калі гаворка ідзе пра стараславянскую азбуку, дзе Щ прынята ставіць перад Ц) ці 28-й (у царкоўнаславянскай азбуцы, дзе, як і ў рускай, стаіць пасля Ш), выглядае як 20px і лікавага значэння не мае; у глаголіцы па ліку 26-я, выглядае як 20px і мае лікавае значэнне 800. У стараславянскай чытаецца як [ш’т’], таму што літара паводле паходжання запісвае балгарскі рэфлекс праславянскага спалучэння *tj (наогул, стараславянскія напісанні праз щ і шт лічацца раўнапраўнымі і ўзаемазамяняльнымі), у царкоўнаславянскай — па-рознаму, у залежнасці ад вымаўлення мясцовага насельніцтва.

 Назва 
Назва ў стара- і царкоўнаславянскай азбуках — «ща», сэнс якой невядомы; магчыма, яго і не было (супадзенне з новай сербскай формай «шта» займеннікі «што», якое часам згадваецца, другаснае). Паходжанне літары амаль усе даследчыкі тлумачаць праз нейкую лігатуру, але па-рознаму: асноўныя меркаванні сыходзяцца на Ш+Т (найбольш папулярнае), Ш+Ч (лепш тлумачыць глагалічную форму) і Т+Ш (варыянт М. М. Дурнаво).

 Напісанне 
У старым напісанні хвост кірылічнай літары Щ звычайна працягвае яе сярэднюю мачту; у расійскім грамадзянскім шрыфце зроблены такім жа, як у літары Ц; у далейшым меў і мае некалькі розных формаў у залежнасці гарнітуры, але звычайна пабудаваны аднолькава з Ц таго ж шрыфта. У басанчыцы сустракаецца напісанне, калі не хвост спускаецца пад радок, а ўся літара падымаецца і набывае прапорцыі, блізкія да грэчаскай Ψ.

Адрозненне рускіх напісанняў Ш і Щ дазволіла ўгледзець у хвосціку літары Щ дыякрытычны знак і пабудаваць з яго дапамогай некаторыя літары для кірылічных пісьменнасцей, што ствараліся ў СССР для розных народаў: Җ, Қ, Ң, Ҷ, Ҳ, Ҭ, Ӷ, Ӌ, Ԥ.

 Вымаўленне і ўжыванне 

 У балгарскай мове 
26-я літара балгарскага алфавіта. Вымаўленне: [шт] (балг. «Съединени щати» — бел. «Злучаныя Штаты»)

 У рускай мове 
27-я літара рускага алфавіта. Вымаўленне неаднастайнае.

 Спалучэнне двух зычных: мяккага (палатальнага) спіранта [ш’] і складанага, таксама мяккага зычнага [ч’]. Такое вымаўленне щ = шч адзначаюць ужо Традзьякоўскі («Размова пра арфаграфію», 1748) і Ламаносаў («Расійская граматыка», 1755). Ім наследуе і Шлёцэр у сваёй няскончанай «Russische Sprachlehre» (1764). Вымаўленне гэта раней часта сустракалася ў гаворцы адукаванага грамадства, радзей — у народных гаворках; у XIX стагоддзі лічылася літаратурным. У XX стагоддзі практычна выйшла з ужывання.
 Мяккі доўгі [ш’ш’] ці кароткі [ш’]. Мяккі (ро[ш’ш’]а = роща), паходзіць з маскоўскіх (не ўсюды), калужскіх, некаторых разанскіх і іншых акаючых, ці паўднёвавялікарускіх, гаворак.
 Цвёрды доўгі [шш] захаваўся пераважна ў паўночна-ўсходніх «окаючых» гаворках (Казанская, Вяцкая, Ніжагародская губерні): [ташшы] (тащи), як звычайна адлюстроўваюць гэта слова сродкамі агульнаўжывальнай рускай графікі.

У агульнапрынятым правапісе ў некаторых словах гук [шч] ці блізкі да яго адлюстроўваецца пасродкам розных літараспалучэнняў: (веснушчатый, мужчина, счастье, извозчик, жёстче, звёздчатый, дождь, счётчик, расчёска, рассказчик, счёты). Наяўнасць падобных альтэрнатыўных абазначэнняў для гэтага гуку часам прыводзіла да ідэі выключыць літару Щ з рускага алфавіта (гл., у прыватнасці, згаданую вышэй кнігу Традзьякоўскага) з заменай, напрыклад, на сч.

З прычыны таго, што ў мінулым літара щ пазначала складаны гук [ш’ч’], гэта літара практычна не выкарыстоўвалася ў словах, запазычаных з іншых моў (выключэнне: крещендо). Гэта традыцыя захоўваецца дагэтуль: хоць гукі, блізкія да [ш’], шырока сустракаюцца ў шэрагу моў, пры перадачы на рускую мову яны замяняюцца або на сь, або на ш. Выключэнне складаюць польская і літоўская мовы: паводле правілаў транскрыпцыі літарай щ перадаюцца польскае szcz і літоўскае šč, напрыклад: Блащиковский (), Аникщяй ().

Па сваім паходжанні спалучэнне зычных [ш’ч’], якое раней перадавалася пасродкам щ, рознае. У адных выпадках яно ўзнікла шляхам палаталізацыі спалучэння [ск] перад паднябеннымі галоснымі (ищет, трещит) ці перад [j] (ищу, трещу; суфікс -ище ў городище, топорище і інш.), у другіх — з [стј] (рощу, свищу, роща), у трэціх перанесена з царкоўнаславянскай у шматлікіх запазычаннях, накшталт пища (з [т’j], народнае пича), трепещу, клевещу (таксама з [тј]), нощь, пещь, мощь, мощи (з [кт] і [гт], пар. народныя ночь, печь, мочь) і г.д., нарэшце, у чацвёртых — са спалучэння [сч], [зч] шляхам прыпадабнення [с], [з] да наступнага [ч] і пераходу іх у [ш] (пар. счёт, счастье, исчез). Часта наяўнасць літары Щ з’яўляецца прыкметай славянізмаў, а ва ўласна рускіх словах на гэтым месцы Ч (горящий/горячий, помощь/по́мочи, вращать/ворочать, освещение/свеча і да т.п.).

Выбар паміж напісаннямі ща/щя, що/щё, щу/щю, щи/щы, ще/щэ вызначаецца не вымаўленнем, а фармальнымі правіламі і меркаваннямі этымалагічнага і гістарычнага парадку. Традыцыйныя напісанні ща, щу, щи, ще; процілеглыя ім щя, щю, щы, щэ практычна немагчымыя нават у запазычаннях (з прычыны, апісанай двума абзацамі вышэй), хоць вельмі рэдка могуць сустракацца:
 у запазычаннях з літоўскай мовы (Аникщяй);
 у тапонімах казахскага паходжання (Ащысай, Ащыкудык);
 у прозвішчах армянскага паходжання (Кещян);
 у прозвішчах, выпадкова запісаных у афіцыйных дакументах «на слых» (Щюрова);
 тэарэтычна магчымыя ў складаных словах (овощэкспорт).
Выбар паміж напісаннямі що і щё вызначаюць досыць складаныя правілы: так, напрыклад, у прозвішчах магчымыя дваякія напісанні -щов/-щёв (напрыклад, Хрущов/Хрущёв). Таксама фармальныя правілы задаюць выбар паміж щ і щь (калі толькі гаворка ідзе не пра раздзяляльны мяккі знак: мощью): з щь пішуцца пераважна загадны лад дзеясловаў (таращь, морщь, плющь), а таксама назоўны і вінавальны склоны адзіночнага ліку назоўнікаў жаночага роду (помощь, вещь).

 Ва ўкраінскай мове 
30-я літара ўкраінскага алфавіта. Вымаўленне: [шч] (з цвёрдым «ч»).

Ва  ўкраінскай мове абазначае спалучэнне шумнага глухога фрыкатыўнага пярэднеязычнага зычнага «ш» і глухога пярэднеязычнага афрыката «ч» [шч] (МФА )
 Напрыклад: щука [шчука], щось [шчос'], борщ [боршч], ласощі [лас°ошч’ і].

Ва ўкраінскай мове літара «щ» (спалучэнне [ʃt͡ʃ]) можа мець рознае паходжанне:
 У большасці выпадкаў «щ» паходзіць ад праславянскай спалучэння *šč.Да слоў такога паходжання, у прыватнасці, належаць щит (), щеня (), щадити (). Праславянскае *šč ўтварылася з ранняга спалучэння *sk у выніку  першай палаталізацыі: *ščitъ < *skei̯tъ < *skei̯tǔs; *ščenę < *skenę < *skenent; *ščęditi < *skęditi < *skenditiЕтимологічний словник української мови : в 7 т. / редкол.: О. С. Мельничук (гол. ред.) та ін. —  : Наукова думка, 2012. — Т. 6 : У — Я / укл.: Г. П. Півторак та ін. — 568 с. — ISBN 978-966-00-0197-8.. Старажытнае спалучэнне *sk захоўвалася без палаталізацыі, калі паміж *s і *k знаходзіўся  рэдукаваны *ь, напрыклад, у словах прізвисько, збіговисько. Пры гэтым паралельна могуць існаваць і палаталізаваныя формы (прізвище, збіговище).
 У шэрагу выпадкаў «щ» паходзіць ад праславянскага *stj, *sti̯, напрыклад, у словах  борщ, хвощ, теща (). Гук *šč утварыўся ў выніку змякчэння *st перад *j (ётацыі)Етимологічний словник української мови : в 7 т. / редкол.: О. С. Мельничук (гол. ред.) та ін. —  : Наукова думка, 1982. — Т. 1 : А — Г / Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні АН УРСР ; укл.: Р. В. Болдирєв та ін. — 632 с.. Такое ж паходжанне «щ» ў канцы мноства слоў веселощі, любощі, ласощі, солодощі і да т.п..
 Спалучэнне «щ» таксама можа паходзіць з праславянскага гукаспалучэння *sъč, у якім пачатковы *s пасля  падзення рэдукаваных *ъ  прыпадабніўся да наступнай глухой постальвеалярнай афрыкаты *č і перайшоў у глухі постальвеалярны сібілянт š. Да такіх слоў належаць щастя (, ), састарэлае щитати (, ).
 Аналагічным чынам «щ» утварыўся і з спалучэння *čьt, напрыклад, у слове що, дзе пасля падзення рэдукаваных *ь яно ператварылася ў šč (, ). Зрэшты, існуе версія, паводле якой  паходзіць ад  — формы роднага склону *čьto.
 Адзінкавыя выпадкі пераходу ў «щ» ранняга «ш», напрыклад щогла — ад .
 У слове «дощ» прыканцавое «щ» паходзіць з ранняга «ждь» (,  — з ранняга *dъzdjьЕтимологічний словник української мови : в 7 т. / редкол.: О. С. Мельничук (гол. ред.) та ін. —  : Наукова думка, 1985. — Т. 2 : Д — Копці / Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні АН УРСР ; укл.: Н. С. Родзевич та ін. — 572 с. або *dъzgjь.
 Літара «щ» трапляецца і ў запазычаннях з іншых моў. Перш за ўсё, гэта царкоўнаславянізмы (плащ, священик, прапорщик, праща), дзе паўднёваславянскаму «щ» адпавядае ўсходнеславянскае «ч» (пар. ), а таксама запазычанні з іншых славянскіх моў, напрыклад, Польщапаходзіць ад стар.- («у Польщі») — архаічнай формы меснага склону хароніма Polska, дзе пераход sk > šč таксама тлумачыцца эфектам першай палаталізацыі. Радзей сустракаецца «щ» у запазычаннях з іншых моў (напрыклад, крещендо).

 Табліца кодаў 
 Кадзіроўка Рэгістр Дзесятковы код 16-рычны код Васьмярычны код Дваічны код Юнікод Вялікая 1065 0429 002051 00000100 00101001 Маленькая 1097 0449 002111 00000100 01001001 ISO 8859-5 Вялікая 201 C9 311 11001001 Маленькая 233 E9 351 11101001 KOI-8 Вялікая 253 FD 375 11111101 Маленькая 221 DD 335 11011101 Windows-1251 Вялікая 217 D9 331 11011001 Маленькая 249 F9 371 11111001

У HTML вялікую літару Щ можна запісаць як &#1065; ці &#x429;, а маленькую щ — як &#1097; ці &#x449;.__NOTOC__

 Гл. таксама 
 Паравоз Щ
 Мікрараён «Щ»

 Літаратура 



 Спасылкі 




Катэгорыя:Літары кірыліцы
Катэгорыя:Стараславянскі алфавіт
Катэгорыя:Рускі алфавіт
Катэгорыя:Украінскі алфавіт
Катэгорыя:Балгарскі алфавіт