Бунт чатырнаццаці

Бунт чатырнаццаці — скандальная адмова  года чатырнаццаці лепшых выпускнікоў Імператарскай Акадэміі мастацтваў, узначаленых І. М. Крамскім, ад удзелу ў конкурсе на вялікі залаты медаль, які праводзіўся да 100-годдзя Акадэміі мастацтваў. Выхад мастакоў з Акадэміі, які адбыўся ў след за гэтым, стаў першым дэманстрацыйным выступленнем прыхільнікаў новай нацыянальнай школы рэалістычнага жывапісу супраць класічнага, акадэмічнага кірунку ў выяўленчым мастацтве XIX стагоддзя{.

 Предпосылки 
Традыцыйна да конкурсу на вялікі залаты медаль Імператарскай Акадэміі мастацтваў, які даваў права на шасцігадовае пенсіянерства у Італіі, дапушчаліся самыя таленавітыя выпускнікі Акадэміі, узнагароджаныя да пачатку конкурсу малым залатым медалём Акадэміі «За поспех у маляванні». Фінансаванне пенсіянерства, як і ўсёй Акадэміі, знаходзілася ў распараджэнні Міністэрства імператарскага двара. Пенсіянеры Акадэміі атрымлівалі ў год 1500 рублёў золатам, што складала амаль 6000 рублёў асігнацыямі. Астатнія выпускнікі Акадэміі, якія атрымоўвалі дыплом на званне мастака, маглі паступіць на службу выкладчыкамі мастацтваў і атрымлівалі чын Х класа грамадзянскай службы – калежскага сакратара з гадавым даходам у 135 рублёў.

Адразу пасля абвяшчэння тэмы канкурсантаў на суткі замыкалі ў ізаляваных майстэрнях, дзе яны за 24 гадзіны павінны былі прыдумаць сюжэт і намаляваць эскіз будучай карціны. Эскіз зацвярджаўся Саветам Акадэміі і не падлягаў змяненню.

Да стогадовага юбілею зацвярджэння статуту Акадэміі Кацярынай II Савет Акадэміі прыняў рашэнне аб змяненні правіл правядзення конкурсу. Паводле новых правілах прэтэндэнтам дазвалялася толькі адзін раз удзельнічаць у конкурсе, навучэнцы па класе жанравага жывапісу павінны былі ўдзельнічаць адначасова з навучэнцамі па класе гістарычнага жывапісу, прычым гістарычным жывапісцам не было прадстаўлена права на свабодны выбар сюжэту карціны. Наўзамен абавязковага сюжэту канкурсантам прадпісвалася намаляваць якое-небудзь пачуццё (сум, туга па айчыне і інш.) на зададзеную агульную тэму. З боку акадэмічнага начальства гэта быў сур'ёзны крок да аб'яднання гістарычнага і жанравага жывапісу, які меў у той час большы поспех у публікі.

 Падача прашэнняў 
Прадпісанні з новымі правіламі правядзення конкурсу атрымалі чатырнаццаць гістарычных і жанравых жывапісцаў, узнагароджаных да гэтага часу малым залатым медалём Акадэміі: Багдан Веніг, Аляксандр Грыгор'еў, Мікалай Дзмітрыеў, Фірс Жураўлёў, Пётр Забалоцкі, Іван Крамской, Аляксей Карзухін, Карл Лемах, Аляксандр Літоўчанка, Канстанцін Макоўскі, Аляксандр Марозаў, Міхаіл Пяскоў, Мікалай Пятроў і Мікалай Шустаў.

Вырашыўшы, што новыя правілы ставяць жанравых і гістарычных жывапісцаў у няроўнае становішча, канкурсанты 8 кастрычніка 1863 гады падалі ў Савет Імператарскай Акадэміі мастацтваў пісьмовае прашэнне з просьбай даць ім свабодны выбар сюжэту па жаданні ўдзельнікаў, калі зададзеная Саветам тэма не адказвае асабістым схільнасцям мастака. Акрамя таго, у прашэнні ставілася пад сумнеў мэтазгоднасць ізалявання ўдзельнікаў на 24 гадзіны для працы над эскізам будучай карціны.

Прашэнне было разгледжана на пасяджэнні Савета, дзе абураныя дзёрзкасцю канкурсантаў члены Савета прынялі рашэнне аднавіць ранейшыя правілы і прызначыць усім прэтэндэнтам, як гісторыкам, так і жанрыстам адзін сюжэт на біблейскую або антычную тэму. Аднак пра гэта рашэнне канкурсантам паведамлена не было, пісьмовае прашэнне было пакінута без адказу.

Па ініцыятыве І. М. Крамскога частка канкурсантаў распачала новую спробу, падаўшы калектыўны ліст віцэ-прэзідэнту Акадэміі мастацтваў князю Р. Р. Гагарыну. Ліст адмовіліся падпісваць Канстанцін Макоўскі і Аляксандр Літоўчанка. Новае прашэнне таксама было пакінута без адказу.

Тады ініцыятыўная група асабіста наведала з прашэннямі некалькі ўплывовых членаў Савета, у тым ліку рэктара Акадэміі па архітэктуры прафесара К. А. Тона і рэктара па жывапісе і разьбярстве прафесара Ф. А. Бруні. Але і гэта мера засталася беспаспяховай.

 Дзень бунту 
Абражаныя ігнараваннем сваіх прашэнняў акадэмісты ў ноч перад конкурсам на агульным сходзе вырашылі, што ў выпадку, калі іх просьба не будзе задаволена, яны адмовяцца ад удзелу ў конкурсе і кожны з іх падасць прашэнне пра выпуск з Акадэміі па сямейных ці любых іншых акалічнасцях з выдачай ім дыпламоў аб заканчэнні ў адпаведнасці з узнагародамі Акадэміі, які ўжо меліся ў іх.

У прызначаны час а 10 гадзіне раніцы  года ўсе чатырнаццаць прэтэндэнтаў былі выкліканы ў канферэнц-зала Акадэміі, дзе віцэ-прэзідэнт Акадэміі князь Р. Р. Гагарын абвясціў сюжэт да конкурсу са скандынаўскіх саг: «Баль у Валгале». На троне бог Одзін, у атачэнні багоў і герояў; на плячах у яго два крумкачы; у нябёсах, скрозь аркі палаца Валгалы, у аблоках бачны месяц, за якім гоняцца ваўкі.

Іншыя ўмовы конкурсу павінен быў абвясціць рэктар Акадэміі Ф. А. Бруні, але ён не паспеў зрабіць гэтага, таму што ўпаўнаважаны акадэмістамі Іван Крамской зрабіў заяву:

Астатнім быў акадэміст па класе гістарычнага жывапісу Пётр Забалоцкі, які заявіў, што намерваецца ўдзельнічаць у конкурсе. Савет Акадэміі адказаў Забалоцкаму, што конкурс пры адным прэтэндэнце адбыцца не можа.

Аднак замест Забалоцкага прашэнне пра выхад з Акадэміі падаў скульптар Васіль Крэйтан, які  таксама меў малы залаты медаль Акадэміі. Такім чынам, ад конкурсу адмовіліся і выйшлі з Акадэміі трынаццаць жывапісцаў і адзін скульптар.

 Вынікі 

Савецкая гістарыяграфія разглядала «бунт чатырнаццаці» як палітычнае выступленне дэмакратычна настроеных мастакоў, якое скончылася выключэннем канкурсантаў з Акадэміі. Сапраўды, пра сарваны конкурс было дакладзена імператару Аляксандру II. Па найвышэйшым наказе за былымі акадэмістамі быў арганізаваны сакрэтны паліцэйскі нагляд. Аднак усе прашэнні ўдзельнікаў скандалу былі задаволены. Тым, хто выйшаў з Акадэміі, былі ўручаны дыпломы класнага мастака другой ступені.

Былыя акадэмісты арганізавалі першую ў Расіі Арцель мастакоў, якая мела пэўны эканамічны поспех. Восем з чатырнаццаці ўдзельнікаў «бунту», у тым ліку і Іван Крамской, пазней атрымалі ганаровае званне акадэміка Імператарскай Акадэміі мастацтваў з прысваеннем класнага чыну надворнага саветніка. Одзін з удзельнікаў «бунту», Кірыл (Карл) Вікенцьевіч Лемах, стаў настаўнікам малявання і жывапісу дзяцей імператара Аляксандра III, у тым ліку і цэсарэвіча, вялікага князя Мікалая Аляксандравіча, будучага імператара Мікалая II.

 Крыніцы 

 Літаратура 




 Спасылкі 



Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва Расіі
Катэгорыя:Падзеі 21 лістапада
Катэгорыя:Імператарская Акадэмія мастацтваў
Катэгорыя:1863 год у культуры і мастацтве
Катэгорыя:Скандалы ў Расіі