Фісташка сапраўдная

Фісташка сапраўдная (Pistácia véra) — шматствольнае дрэва, нярэдка куст, від роду  сямейства .

Сапраўдная фісташка — шырока вядомая і шанаваная яшчэ са старажытнасці расліна, крыніца ядомых пладоў, дубільных прадуктаў, смалы, драўніны.

 Батанічнае апісанне 

Шматствольнае лістападнае дрэва або куст вышынёй 3-7 (да 10) м, пераважна з густой паўшарападобнай кронай. Ствол выгнуты, звычайна схілены і рабрысты. Кара на старых галінах светла-шэрая, бялёсая; на аднагадовых — шэра- і чырванавата-карычневая.

Карані сыходзяць на 10-12 м у глыбіню, распасціраюцца на 20-25 м ушыркі.

Лісце чаргавальнае, непарнаперыстаскладанае, звычайна тройчатае, з трыма, радзей з адным, пяццю або сям’ю лісточкамі. Лісточкі амаль сядзячыя, скурыстыя, шчыльныя, гладкія, светла-зялёныя, зверху голыя, бліскучыя, знізу матавыя, тонка апушаныя ці амаль голыя, шырока эліптычныя або круглява-яйкападобныя, радзей шырокаланцэтныя, даўжынёй 5-11 (да 20) см, шырынёй 5-6 (12) см. Хвосцік тонка апушаны ці амаль голы, некрылаты.

Расліна двухдомная. Тычынкавыя кветкі ў густых, складаных, даволі шырокіх мяцёлках, даўжынёй 4-6 см; калякветнік з трох — пяці даўгаватых, плёнкавых, няроўных лісточкаў даўжынёй 2-2,5 мм; тычынак 5-6, амаль сядзячыя, з  даўжынёй 2-3 мм. Песцікавыя кветкі ў больш рэдкіх і вузкіх мяцёлках, прыкладна такой жа даўжыні, як і тычынкавыя; калякветнік з трох — пяці (да дзевяці) даўгаватых, няроўных, крыху больш шырокіх, чым у тычынкавых кветак, лісточкаў даўжынёй 2-4 мм.

Плады буйныя (звычайна ў некалькі разоў буйней, чым у іншых відаў гэтага роду) касцянкі, ад амаль лінейна-ланцэтных, вузка або шырока-яйкападобных да амаль круглявых, даўжынёй 0,8—1,5 см, шырынёй 0,6—0,8 см, у папярочным перасеку амаль круглыя або няправільна авальныя. Каляплоднік лёгка аддзяляльны (пры паспяванні), крэмавы, жоўта-крэмавы, ружовы, чырвоны, цёмна-чырвоны або цёмна-фіялетавы;  (костачка) амаль заўсёды з касым аснаваннем, з аднаго боку звычайна тупа кілеваты. Ядра насення зеленаватыя, ядомыя, масляністыя.

Кожнае фісташкавага дрэва ў сярэднім дае каля 50 кг насення кожныя два гады. Абалонка фісташкі натуральна бэжавага колеру, але часам афарбаваная чырвоным або зялёным у камерцыйных фісташак. Першапачаткова фарбавальнік быў ужыты імпарцёрамі, каб схаваць плямы на абалонках, выкліканых ручным зборам насення. Большасць фісташак цяпер абіраюцца машынамі і абалонкі застаюцца неафарбаванымі, робячы фарбаванне непатрэбным за выключэннем задавальнення звычайных чаканняў спажыўцоў.

Цвіце ў сакавіку — маі. Плоданасіць у ліпені — верасні.

 Распаўсюджанне і экалогія 

У натуральных умовах сустракаецца па схілах гор Сярэдняй Азіі (Кыргызстан, Таджыкістан, Туркменістан, Узбекістан), на паўночным усходзе Ірана, у Сірыі і на поўначы Афганістана. У падобных кліматычных умовах разводзіцца і паспяхова культывуецца ў многіх раёнах свету, у тым ліку распаўсюджана ў Крыму, Малдове, Азербайджане і Грузіі.

Расце на камяністых і скалістых схілах у перадгор’ях і нізкагор’ях (вышыні ад 700 да 800 да 1500—1700 м над узроўнем мора), пераважна ў поясе эфемероідных лугоў, часам сустракаецца на паўднёвых схілах у поясе драўняна-хмызняковай расліннасці. Можа ўтвараць участкі самастойнай фісташкавай фармацыі.

Фісташка пустынная расліна і мае высокую талерантнасць да соляў у глебе. Паведамлялася, што яна добра расце пры абрашэнні вадой, якая мае 3000-4000  растваральных соляўEsteban Herrera (1997) Growing pistachios in New Mexico, New Mexico State University, Cooperative Extension Service, Circular 532  . Фісташкавыя дрэвы даволі цягавітыя ў правільных умовах і могуць выжыць у дыяпазоне тэмператур ад −10 °C зімой да 48 °C у летні час. Яны маюць патрэбу ў сонечным месцы і добра дрэнаваных глебах. Фісташкавыя дрэвы адчуваюць сябе дрэнна ва ўмовах высокай вільготнасці і схільныя да каранёвай гнілі ўзімку, калі яны атрымліваюць занадта шмат вады, а глеба мае не дастаткова вольнага сліву. Доўгае і гарачае лета неабходна для належнага паспявання пладоў. Расліна любіць святло, цяпло, яна засухаўстойлівая, мае магутную і глыбокую каранёвую сістэму.

 У культуры 

Размнажаецца параснікам, пасевам насення, а культурныя сарты прышчэпкай.

Дрэвы высаджваюць у садах і павінна прайсці сем-дзесяць гадоў, каб дасягнуць яны пачалі плоданасіць у значнай колькасці. Ураджай збіраюць раз у два гады. Пік вытворчасці складае каля 20 гадоў. Дрэвы, як правіла, абразаюць, каб было лягчэй збіраць ураджай. Адно мужчынскае дрэва вырабляе дастаткова пылка для 8-12 плоданосячых жаночых дрэў. Збор ўраджаю ў Злучаных Штатах і Грэцыі часта ажыццяўляецца з выкарыстаннем абсталявання, якое абтрасае касцянкі з дрэва. Пасля лушчэння і сушкі, фісташкі сартуюцца ў адпаведнасці з адкрытай ці закрытай абалонкай, а затым пракальваюцца або апрацоўваюцца адмысловымі машынамі для вытворчасці фісташкавых ядраў.

 Хваробы і шкоднікі 

Фісташкавыя дрэвы ўразлівыя для многіх захворванняў. Сярод іх паражэнне грыбком роду , што прыводзіць да  мяцёлак і парасткаў (сімптомы ўключаюць у сябе смерць кветак і маладых парасткаў), і можа прывесці да пашкоджання цэлыя садоў фісташкі. У 2004 годзе хутка развівальная фісташкавая прамысловасць Каліфорніі значна пацярпела ад пашкоджвання мяцёлак і парасткаў, упершыню адкрытага ў 1984 годзе. У 2011  выклікаў раптоўную страту паловы аўстралійскага ўраджаю фісташак. Некалькі гадоў цяжкай засухі ў Іране з 2008 па 2015 гадывыклікалі значнае зніжэнне вытворчасці.

 Вытворчасць 
Топ вытворцаў фісташакin 2014 Рэгіён  Вытворчасць(метрычныя тоны)  415,531  233,146 80,000 76,943 Сусветная вытворчасць 857,878
У 2014 годзе Іран і Злучаныя Штаты былі асноўнымі вытворцамі фісташак, на іх у сукупнасці прыпадае 76 % ад агульнай сусветнай вытворчасці (табліца).

 Хімічны склад 

Фісташкі з’яўляюцца вельмі пажыўным прадуктам. 100-грамовая порцыя забяспечвае 562 калорый і з’яўляюцца багатай крыніцай (да 23 %, гэта 20 % або больш ад ) бялку, харчовых валокнаў, некалькі  і вітамінаў групы В, тыяміну і асабліва  (да 131 % СН). Фісташкі з’яўляюцца добрай крыніцай (10-19 % СН) кальцыю, рыбафлавіну, , фоліевай кіслаты,  і .

Семядолі (ядро насення) арэха багатыя тлустым алеем (да 60%), які ўтрымлівае , монаненасычаныя тлустыя кіслоты і . Насычаныя тлустыя кіслоты ўключаюць пальміцінавую (10 % ад агульнай колькасці) і стэарынавую кіслоты (2 %). Алеінавая кіслата з’яўляецца асноўнай у складзе монаненасычанай тлустай кіслатой (51 % ад агульнай колькасці тлушчу), таксама ўтрымліваецца лінолевая кіслата (да 31 % ад агульнай тлустаці). У параўнанні з іншымі дрэвавымі арэхамі, фісташкі маюць больш нізкую колькасць тлушчу і каларыйнасць, але больш высокія колькасці калію, вітаміну К, γ-такаферолу і некаторых , такіх як  і .

Тлусты алей фісташкі адносіцца да катэгорыі невысыхальных высакаякасных алеяў.

Лісце ўтрымлівае дубільныя рэчывы (да 20 %), пры ўтварэнні  (нарастаў, выкліканых тлёй) іх колькасць узрастае да 30-45 і нават 50 %. Са ствалоў фісташкі пры  выдзяляецца смала, з якой атрымліваюць эфірны алей, які змяшчае . У лісці каля 0,01 % эфірнага алею.

 Даследаванні і ўплыў на здароўе 
У ліпені 2003 года амерыканскае  зацвердзіла першы кваліфікаваны пералік відаў насення, якія зніжаюць рызыку сардэчна-сасудзістых захворванняў: «Навуковыя дадзеныя сведчаць аб тым, але не даказваюць, што ўжыванне 1 унцыі (42.5 г) большасці арэхаў, такіх, як фісташкі, як частка дыеты з нізкім утрыманнем насычаных тлушчаў і халестэрыну, можа знізіць рызыку сардэчна-сасудзiстых захворванняў». Нягледзячы на тое, фісташкі ўтрымліваюць шмат калорый, эпідэміялагічныя даследаванні далі пераканаўчыя доказы таго, што іх спажыванне не звязана з павелічэннем вагі або атлусценнем.

У 2015 годзе  і   прыйшлі да высновы, што спажыванне фісташак людзьмі без цукровага дыябету, як уяўляецца, злёгку зніжае сісталічны і дыясталічны артэрыяльны ціск. Было прапанавана некалькі механізмаў гіпатэнзіўных уласцівасцяў фісташак. Гэтыя механізмы ўключаюць у сябе высокія ўзроўні амінакіслаты аргініну ( аксіду азоту — злучэння, якое вызывае дылатацыю крывяносных сасудаў); высокія ўзроўні  і монаненасычаных тлустых кіслот; і палепшаная  функцыя клетак праз некалькі механізмаў, у тым ліку скарачэнне цыркулючых узроўняў акісленага  халестэрыну і супрацьзапаленчых хімічных сігналаў.

 Таксіны і праблемы бяспекі 
Як і ў іншых відах насення дрэў, ядры фісташак могуць утрымліваць  пры дрэннай нарыхтоўцы ці апрацоўцы.

Афлатаксіны гэта магутныя канцэрагенныя хімічныя рэчывы, якія вырабляюцца такімі цвільнымі грыбамі, як  і . Забруджванне цвіллю можа адбыцца ад глебы, дрэннага захоўвання ці заражэння насякомымі-шкоднікамі. Высокія ўзроўні росту цвілі звычайна выглядаюць як ніткападобныя валокны колерам ад шэрага да чорнага. Небяспечна есць фісташкі, якія паражаны цвіллю і ўтрымліваюць афлатаксін. Забруджванне афлатаксінам з’яўляецца частым рыскам, асабліва ў цёплых і вільготных умовах. Ежа, забруджаная афлатаксінамі, як было выяўлена, з’яўляецца прычынай частых выбліскаў вострых захворванняў у некаторых частках свету. У некаторых выпадках, напрыклад, у Кеніі, гэта прывяло да гібелі некалькіх людзей. Шкарлупіна фісташкавых арэхаў звычайна расшчапляецца натуральным чынам да збору ўраджаю, а корпус пакрывае непашкоджанае насенне. Корпус абараняе ядры ад ўварвання цвілі і насякомых, але гэтая абарона можа быць пашкоджана яшчэ на дрэве з-за дрэннага кіравання фруктовым садам, птушкамі або ўжо пасля збору ўраджаю, што робіць фісташкі больш схільнымі да заражэння. Некаторыя фісташкі перажываюць так званы «ранні раскол», калі расколваюцца і абалонка, і корпус. Пашкоджанні або раннія расколы могуць прывесці да забруджвання афлатаксінам. У некаторых выпадках, ураджай можна апрацаваць, каб зрабіць забруджванне ніжэй мер парогаў бяспекі харчовых прадуктаў; у іншых выпадках, цэлая партыя фісташак павінна быць знішчана з-за забруджвання афлатаксінам.

Фісташкавае шкарлупінне можа быць карысным у ачыстцы забруджвання, створанага ў выніку выкідаў ртуці.

Як і іншыя прадстаўнікі сямейства  (якое таксама ўключае , ,  і ), фісташкі ўтрымліваюць , раздражняльнік, які можа выклікаць алергічныя рэакцыі.

 Спантаннае самазапальванне 
Няправільнае захоўванне прадуктаў з фісташак навалам у кантэйнерах, як вядома, можа прывесці да пажару. З-за высокага ўтрымання ў іх тлушчу і нізкага ўтрымання вады, арэхі і асабліва ядры схільныя да самаразагрэва і  пры захоўванні разам з валокнамі ці кудзелістымі матэрыяламі, якія напітваюцца алеем.

 Гаспадарлівае значэнне і выкарыстанне 

Семядолі пладоў фісташкі маюць прыемны арэхавы смак, духмяныя, выкарыстоўваюцца ў ежу як ласунак у свежым, засоленым і падсмажаным выглядзе, а таксама для кандытарскіх вырабаў: , кульфі, , , , , пахлаву, фісташкавы шакалад, халву, лукум,  і , у тым ліку мартадэлу. Амерыканцы робяць , якая змяшчае свежыя фісташкі або фісташкавы пудынг, узбітыя вяршкі і кансерваваную садавіну.

Фісташкавы алей прыемны на смак, але хутка робіцца ; выкарыстоўваецца ў каўбаснай вытворчасці, парфумерыі і медыцыне.

 Гісторыя 

Археолагі выявілі, што насенне фісташкі з’яўлялася звычайнай ежай ужо ў 6750 да н.э. Пліній Старэйшы пісаў у «», што pistacia, «добра вядомая сярод нас», была адным з унікальных дрэў у Сірыі, а яе насенне ўвозілася ў Італію рымскім праконсулам у Сірыі  (у 35 г. н. э.) і ў Іспанію адначасова Пампеем Флакам, xiii.10.5, xv.22.. Манускрыпт  «De observatione ciborum» («Аб захаванні харчовых прадуктаў») пачатку VI стагоддзя пацвярджае, што pistacia была вядома ў Еўропе ў позняй Антычнасці. Археолагі знайшлі пацверджанне падчас раскопак у Джарма на паўночным усходзе Ірака, што там спажываліся атлантычныя фісташкі. Згадвалася, што ў Вісячых садах Семіраміды раслі фісташкавыя дрэвы падчас праўлення цара  каля 700 да нашай эры.

Сучасныя фісташкі віду Pistacia vera, уведзены ў культуру ў бронзавым веку на тэрыторыі Цэнтральнай Азіі, дзе першы прыклад — гэта  у сучасным Узбекістане. Яны згаданы ў  як pistakia (πιστάκια), якія атаясняюць з Pistacia vera па параўнанні з , ed. Cyclopaedia of Biblical, Theological, and Ecclesiastical Literature, s.v. «Nut»..

Акрамя таго, рэшткі атлантычнай фісташкі, яе насення і шкарлупіны былі выяўленыя археолагамі каля  ў Ізраільскай даліне , яны датуюцца каля 780,000 гадоў таму. Адносна нядаўна фісташкі сталі вырошчваць ў многіх частках англійскамоўнага свету: у Аўстраліі, Нью-Мексіцы і Каліфорніі, дзе яна была ўведзена ў 1854 годзе як садовае дрэваIntroduction to Fruit Crops (Published Online), Mark Rieger, Rieger asserts that pistachios began to be commercially harvested in the 1970s. 2006.  з міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША ўвёў больш вынослівыя сарты, сабраныя ў Кітаі, у Каліфорніі ў 1904 і 1905 гадах, але яны не выкарыстоўваліся ў якасці камерцыйных да 1929 года; Commissioner of Horticulture of the State of California,Biennial report1905/06, vol. II:392.. Фісташкі  з Сірыі добра плоданасілі ў , штат Каліфорнія з 1917 годаЛіберці Хайд Бэйлі, Cyclopedia of American Agriculture: II.Crops, 1917, s.v.«Importance of plant introduction» p..

 У медыцыне 

Расліну лічылі моцным сродкам супраць ядаў жывёл. Насенне фісташкі валодае добрым агульнаўмацавальным дзеяннем, яго рэкамендуюць выкарыстоўваць пасля цяжкіх захворванняў, пры значнай фізічнай і разумовай нагрузцы.

У народнай медыцыне насенне выкарыстоўвалі як болесуцішальны пры пячоначных і страўнікавых коліках, пры анеміі, як , процікашлевы і процітуберкулёзны сродак, як сродак, які паляпшае дзейнасць сэрца і спрыяе выпрацоўцы спермы. Галы прапанаваныя для выкарыстання як звязальны сродак.

 У прамысловасці 

Ліставыя галы, вядомыя пад назвай «бузгунч», утрымліваюць 30-50 % таніну і прыдатныя для выпрацоўкі тэхнічнага і медыцынскага таніну.

Смала, якая атрымліваецца падсочкай дрэў, а таксама тлусты алей,  выкарыстоўваюцца ў лакафарбавай прамысловасці.

Дубільныя рэчывы здабываюць з ліставых галаў, арэшкападобных і краявых (выкліканых двума рознымі відамі тлей), прымяняюцца для дублення і афарбоўкі скуры, афарбоўкі шоўку і воўны ў пунцовы колер.

 Класіфікацыя 

 Таксанамія 
Від Фісташка сапраўдная ўваходзіць у род  сямейства  парадку .

 Літаратура 

 Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения : Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: , 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0

 Спасылкі 


Катэгорыя:Пладовыя дрэвы
Катэгорыя:Сумахавыя
Катэгорыя:Ядомыя арэхі і семечкі
Катэгорыя:Флора Еўразіі
Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе