Paranthropus aethiopicus

Paranthropus aethiopicus выкапнёвы від роду парантрапаў («масіўных аўстралапітэкаў»), жыў у Усходняй Афрыцы каля 2,5 мільёнаў гадоў таму. Гэта найбольш старажытны з парантрапаў, вядомых навуцы.

 Назва 
Відавая назва , звязана з тым, што дадзены від быў апісаны па парэштках, знойдзеных на тэрыторыі Эфіопіі.

Эфіёпскага парантрапа не варта блытаць з іншым таксонам, які мае падобную назву, — . Гэтая падвідавая назва была прапанавана Ф. В. Тобайасам у 1980 годзе для аўстралапітэкаў з месцазнаходжання Хадар (раён Афар, Эфіопія), а ў 1985 годзе Г. Р. Олсан разглядаў дадзеную групу як самастойны від . У цяперашні час гэтыя хадарскія знаходкі звычайна не класіфікуюцца як самастойны від або падвід, а як прадстаўнікі афарскага аўстралапітэка.

 Гісторыя вывучэння 
Першая знаходка, якая адносіцца да дадзенага віду, — гэта абломак ніжняй сківіцы, выяўлены ў 1967 годзе ў даліне ракі Ома ў Эфіопіі і які атрымаў нумар Omo 18-1967-18. У 1968 годзе французскія даследчыкі К. Арамбур і. І. Копенс апісалі дадзены фрагмент як  належачы да новага віду і роду , аднак гэтыя род і від не атрымалі прызнання сярод антраполагаў.

У 1985 годзе Аланам Уокерам ля возера Туркана ў Кеніі быў знойдзены адносна поўны чэрап без ніжняй сківіцы. Ён быў знойдзены пад пластом вулканічнага туфу, які меў узрост каля 2,5 млн гадоў. Гэтай новай знаходцы быў прысвоены нумар KNM-WT 17000, сярод антраполагаў яна вядомая таксама як «чорны чэрап» (). У тым жа раёне ў блізкіх па ўзросту адкладах быў знойдзены і буйны фрагмент ніжняй сківіцы KNM-WT 16005.
злева|міні|Муляж «чорнага чэрапа» KNM-WT 17000, выгляд спераду
злева|міні|Муляж «чорнага чэрапа» KNM-WT 17000, выгляд зверху
У 1986 годзе А. Уокер, Р. Лікі, Дж. Харыс і Ф. Браўн апублікавалі супольны артыкул, прысвечаны гэтым двум знаходкам. Параўнаўшы «чорны чэрап» з іншымі выкапневымі рэшткамі, гэтыя даследчыкі прыйшлі да высновы, што ён хутчэй за ўсё належаў  — аднаму з відаў «масіўных аўстралапітэкаў» (цяпер яго звычайна называюць Paranthropus boisei), а некаторыя адрозненні ў будове тлумачылі ўнутрывідавой зменлівасцю або тым, што гэта старажытны і прымітыўны прадстаўнік дадзенага віду. Тым не менш, аўтары артыкула дапускалі, што ў далейшым высветліцца, што чэрап належаў прадстаўніку іншага, больш старажытнага віду. У гэтым выпадку, па іх думцы, да гэтага старажытнага віду павінны быць аднесены і некаторыя іншыя ўзоры такога ж геалагічнага ўзросту з таго ж рэгіёну, у тым ліку і абломак сківіцы, апісаны французамі ў 1968 годзе. З пункту гледжання А. Уокера і яго суаўтараў, дадзены від у выпадку яго выдзялення варта было аднесці да роду аўстралапітэкаў () і, захоўваючы відавую назву, дадзеную французскімі даследчыкамі, ён павінен называцца .

Аднак, не ўсе даследчыкі пагадзіліся з сцвярджэннем, што чэрап адносіцца да віду  альбо . У 1989 годзе Уолтар Фергюсан апісаў гэтую знаходку як прадстаўніка новага віду .

Нягледзячы на тое, што некаторыя спецыялісты падтрымалі пазіцыю У. Фергюсана, усеагульнага прызнання яна не атрымала. У цяперашні час «масіўныя аўстралапітэкі» як правіла вылучаюцца ў самастойны род парантропаў (). Пры гэтым найбольш старажытныя з іх прадстаўнікі з Усходняй Афрыкі звычайна разглядаюцца як асобны від . Гэта назва часцей за ўсё асацыюецца з «чорным чэрапам», нягледзячы на тое, што сківіца Omo 18-1967-18 застаецца тыпавым асобнікам, за якім дадзенае відавая назва афіцыйна замацавана.

 Будова 
Чэрапна каробка маленькага памеру, нізкая, выцягнутая ў даўжыню і пашыраецца ўнізе. У дарослых самцоў вельмі моцна развіты сагітальны грэбень, які служыў для мацавання магутных жавальных цягліц. Надброўны валік адносна тонкі. Будова скроневай косткі блізкая да такой у парантропа Бойса. Аснова чэрапа плоская, а патылічная адтуліна змешчана ўзад, што можна расцэньваць як прымітыўныя прыкметы. Соскападобныя адросткі буйныя.

Косткі твара масіўныя, твар вельмі шырокі, яго цэнтральная частка ўвагнутая, а бакавыя краі выступаюць наперад. Вертыкальная прафіліроўка твара вельмі моцная з вельмі моцным альвеалярным прагнатызмам. Верхняя сківіца масіўная, сплошчаная спераду, моцна выступае наперад. Паднябенне вялікае, масіўнае, плоскае.

Ніжняя сківіца масіўная, з вельмі шырокай зубной дугой, якая  моцна разыходзіцца ўзад.

Карэнныя зубы вельмі вялікія, а перадкарэнные, іклы і асабліва разцы адносна менш буйныя. На верхняй сківіцы маецца дыястэма — прамежак паміж разцамі і ікламі, што з'яўляецца яшчэ адной прымітыўнай прыкметай.

Мозг вельмі маленькі, аб'ём чарапной каробкі «чорнага чэрапа» складае ўсяго толькі каля 410 см³. Па форме і суадносінах памераў аддзелаў мозгу парантроп эфіёпскі блізкі да сучасных чалавекападобных малпаў.

Аб будове астатніх частак шкілета практычна нічога дакладна невядома. Магчыма да гэтага віду адносіцца сцегнавая косць KNM-WT 16002, знойдзеная ў тым жа раёне, што і чорны чэрап, але некалькі больш старажытная. Яе памеры - сярэднія для аўстралапітэкаў.

 Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання 
Выкапневыя рэшткі, якія адносяць да дадзенага віду, сустракаюцца ва Усходняй Афрыцы ў адкладах з датыроўкамі ад 2,33 да 2,75 млн гадоў. Яны знойдзены ў навакольных мясцовасцях возера Туркана і ракі Ома, якая ўпадае ў яго, а таксама ў месцазнаходжанні Лаэтолі ў Танзаніі. Асяроддзе яго пражывання звычайна рэканструюць па навакольнай фаўне як дастаткова вільготныя лугі, лесастэп ці рэдкалессе каля пастаянных вадаёмаў.

 Эвалюцыйныя сувязі 
Па некаторым асаблівасцям будовы эфіёпскі парантрап блізкі да афарскага аўстралапітэка, які, магчыма, з'яўляецца яго продкам. У сваю чаргу, вельмі верагодна, што эфіёпскі парантрап з'яўляецца продкам больш позняга ўсходнеафрыканскага віду парантрапаў — парантропа Бойса.

Магчымыя роднасныя сувязі з трэцім відам парантрапаў — паўднёваафрыканскім Paranthropus robustus — не цалкам ясныя. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што ён можа з'яўляцца яшчэ адным нашчадкам эфіёпскага парантрапа, але ёсць аргументы і ў карысць яго незалежнага ад іншых парантрапаў паходжання (у такім выпадку род Paranthropus аказваецца поліфілетычным).

 Гл. таксама 
 Чорны чэрап

 Крыніцы 

 Спасылкі 
 Парантроп эфиопский(руск.)  на сайце Антропогенез. RU
 Трохмерная мадэль «чорнага чэрапа» (англ.)  на сайце Нацыянальнага музея Смитссанаўскага інстытута натуральнай гісторыі

Катэгорыя:Антрапагенез
Катэгорыя:Парантапы
Катэгорыя:Сысуны плейстацэну
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1968 годзе