Рачны манітор

міні|250x250пкс|Сучасны румынскі дунайскі манітор "Ion C. Brătianu"
Рачны́ маніто́р — клас вялікіх браніраваных артылерыйскіх караблёў, прызначаных для службы на ўнутраных вадаёмах — рэках і азёрах (у складзе рачных флатылій). 

 Канструкцыя 

Рачны манітор быў прызначаны для абстрэлу наземных мэтаў, падтрымкі сухапутных войскаў, падтрымкі дэсантаў, абароны перапраў і для барацьбы з рачнымі караблямі праціўніка. Ён быў узброены гарматамі і кулямётамі. Водазмяшчэнне і памеры рачных манітораў значна вагаліся ў залежнасці ад глыбіні рэк, на якіх яны выкарыстоўваліся – ад 70-100 тон (польскія маніторы, якія выкарыстоўваліся на Прыпяці) праз маніторы 300-500 тон (напрыклад, большасць дунайскіх манітораў), да манітораў агульнай вагой да 1000 тон, якія выкарыстоўваліся на Амуры. Асадка вагалася ад 0,4 м да 1,5 м. Рачныя маніторы, у асноўным, былі ўзброеныя 2-4 гарматамі калібра ад 75 мм да 120 мм, размешчаных у вежавых устаноўках. Мацней былі савецкія амурскія маніторы, узброеныя аж да 8 гарматаў 120 мм або 4 гарматамі 130 мм. Акрамя таго, маніторы мелі мелкакаліберную артылерыю, або зенітныя гарматы і кулямёты. Маніторы былі, у асноўным, злёгку браняваныя, радзей сустракаліся цяжэй браніраваныя адзінкі.

 Гісторыя 
Клас рачных манітораў з'явіўся ў ЗША падчас грамадзянскай вайны, ён пазначаў караблі тыпу «Манітор» (браніраваныя, з нізкім корпусам і маючыя ўзброеныя вежы) памерамі, якія дазвалялі іх выкарыстанне на рэках. Рачныя маніторы выкарыстоўваліся, перш за ўсё, падчас абедзвюх сусветных войнаў, у асноўным на Дунаі (Аўстрыя, Венгрыя, Румынія, Югаславія) і рэках СССР і Кітая. Адзінкі гэтага тыпу выкарыстоўваліся таксама ў 1939 годзе ў Польшчы, у басейне Прыпяці (Рачная Флатылія Ваенна-марскога флоту), а таксама часова на Вісле. Пасля Другой сусветнай вайны гэты клас практычна загас, але падчас вайны ў В'етнаме ўзброеныя сілы ЗША пачалі выкарыстоўваць нядаўна пабудаваныя маніторы ў дэльце Меконга (гэта былі невялікія караблі, памерам з катар). Акрамя таго, рачныя маніторы выкарыстоўваліся пасля вайны і ў далейшым у СССР для патрулявання мяжы з Кітаем. У цяперашні час рачныя маніторы выкарыстоўваюцца ў рачных флатыліях Дуная і Амазонкі: румынскія маніторы тыпу «Mihail Kogălniceanu» і бразільскі манітор «Parnaíba» (U-17).

 Характарыстыкі 
 Назва (тып) Краіна 
Год увода ў эксплуатацыю Водазмяшчэнне Даўжыня / шырыня / асадка Узбраенне (Колькасць × калібр) Браніраванне (макс.) ЗаўвагіUSS «Ozark» ЗША
1864 578 т 54,9 / 15,2 / 1,5 м 2 × 279 мм, 1 × 254 мм, 3 × 229 мм вежа 152 мм, барты 63 мм (жалезныя)  дзейнічаў у прытоках МісісіпіAngus Konstam, Union River Ironclad 1861-65, New Vanguard no. 56, Osprey Publishing 2002, , С.42-43тып Milwaukee ЗША
18641300 т 69,8 / 17 / 1,8 м  4 × 279 мм вежа 203 мм, барты 76 мм (жалезныя) пабудавана 4 судны, дзейнічалі ў прытоках МісісіпіSMS «Leitha» Аўстра-Венгрыя
1872  310 т 50 / 8,1 / 1,1 м  2 × 150 мм (першапачаткова) вежа 50 мм, барты 44 мм блізнюк «Maros», дзейнічалі на Дунаі 
(першыя аўстрыйскія маніторы)G. Pawlik, H. Christ, H. Winkler. Die k.u.k...., С.24SMS «Temes» Аўстра-Венгрыя
1905  442 т 56 / 9,6 / 1,2 м  2 × 120 мм, 1 × 120 мм гаўбіца,   2 × 37 мм, 1 км вежа 75 мм, барты 40 мм блізнюк «Bodrog»; дзейнічалі на Дунаі 
(пазней румынскі «Ardeal»)G. Pawlik, H. Christ, H. Winkler. Die k.u.k...., С.52тып Bratianu Румынія
1907  680 / 750 т 63,5 / 10,3 / 1,8 м  3 × 120 мм, 2 × 120 мм гаўбіца, 4 × 47 мм (першапачаткова) вежа 75 мм, барты 70 мм 4 судны, аўстрыйскай пабудовы, дзейнічалі на Дунаі С. В. Патянин, М. С. Барабанов. Корабли Второй мировой войны. ВМС Балканских государств и стран Восточного Средиземноморья. Москва, Морская Кампания (№ 3), 2007. С.26-27тып Шторм Расійская імперыя / СССР
1910  963 /1000 т 70,9 / 12,8 / 1,4 м  2 × 152 мм, 4 × 120 мм (першапачаткова) вежа 76 мм, барты 76 мм 8 суднаў; дзейнічалі на АмурыС.В. Патянин. Корабли Второй мировой войны. ВМФ СССР 1941-1945 гг. — Москва: Коллекция, 2009. — 64 с. — (Морская компания от Балакина и Дашьяна). — 600 экз. С.54-56тып Humber Вялікабрытанія
1914  1260 / 1520 т 81,3 / 14,9 / 1,7 м  2 × 152 мм, 2 × 120 мм гаўбіца,  4 × 47 мм вежа 100 мм, барты 75 мм  3 судны, першапачаткова будаваліся для БразілііRobert Gardiner (red.), Conway's All the World's Fighting Ships: 1906-1921, US Naval Institute Press, Annapolis, 1985, ISBN 0-87021-907-3G. С.42SMS «Sava»Аўстра-Венгрыя
1915  600 т 61 / 10,3 / 1,3 м  2 × 120 мм, 2 × 120 мм гаўбіца, 2 × 70 мм СПА, 2 × 47 мм вежа 50 мм, барты 40 мм блізнюк «Bosna»; дзейнічалі на Дунаі 
(пазней румынскі «Bucovina»)G. Pawlik, H. Christ, H. Winkler. Die k.u.k...., C.82тып Warszawa («gdański»)Польша
1920  110 / 126 tт 34,5 (м.п.) / 5,1 / 0,8 m  3 × 75 мм вежа і барты 8 мм  4 судны; дзейнічалі на ПрыпяціJerzy Pertek. Wielkie dni małej floty. Poznań, 1976. С.604тып KrakówПольша
1926  70 / 90 т 35 / 6 / 0,4 м  3 × 100 мм  вежа і барты да 8 мм  2 судны; дзейнічалі на Прыпяцітып Жалезнякоў СССР
1936  230 /263 т 51,2 / 8,2 / 0,9 м  2 × 102 мм, 2 × 45 мм  вежа 30 мм, барты 16 мм 6 суднаў; дзейнічалі на Дняпры і Дунаі«Parnaiba» Бразілія
1938  620 /720 т 55,02 / 10,1 / 1,6 м  1 × 152 мм, 2 × 87 мм,  2 × 47 мм, 4 × 20 мм  барты 76 ммС. В. Патянин, М. С. Барабанов, Н. В.Митюков. ВМС стран Латинской Америки и Азии // Корабли Второй мировой войны.. — М.: ООО «Коллекция», 2008. — («Морская кампания»). — 600 экз., С.21   у страі (па стану на 2017 год)тып Хасан СССР
1942  1704 /1900 т 88,03 / 11,1 / 2,94 м  6 × 130 мм, 4 × 76 мм СПА, 6 × 45 мм СПА   барты 75 мм 3 судны; дзейнічалі на ніжнім Амуры і ў Татарскім праліве — найбольшыя рачныя маніторы светуProgram 5 MON (Манітор) ЗША
196876 т 18,4 / 5,3 / 1 м  1 × 105 мм, 1 × 40 мм, 2 × 20 мм  лёгкая браня + экраны кумулятыўныя дзейнічалі ў МіконгеGordon L. Rottman, Vietnam Riverine Craf 1962-75, New Vanguard no. 128, Osprey Publishing 2006, ISBN 1-84176-931-2, С.33-35

 Літаратура 
 Georg Pawlik, Heinz Christ, Herbert Winkler. Die k.u.k. Donauflottille 1870–1918, Graz, 1989, ISBN 978-3-900310-45-5

 Глядзі таксама 
 Манітор

Катэгорыя:Тыпы ваенных караблёў