Петрогліфы Арменіі

Петрогліфы Арменіі — наскальныя надпісы і малюнкі ў Арменіі, высечаныя на камянях і скалах.

На сённяшні дзень існуе здагадка пра тое, што ў ліку найстаражытнейшых агменяў зараджэння астранамічных ведаў былі тэрыторыі Арменіі і Малой Азіі. Выбітныя гісторыкі астраноміі прыйшлі да высновы, што людзі, якія падзялілі неба на сузор'і, жылі паміж 36° і 42° паўночнай шыраты. На думку англійскага астранома Олката, людзі, якія прыдумалі старажытныя фігуры сузор'яў, жылі, меркавана, у вобласці каля гары Арарат, таксама ў даліне рэкі Еўфрат.

Здагадка асталёўваецца знаходкамі петрагліфаў на тэрыторыі Арменіі, калі ў 1966 годзе спачатку на Гегамскім нагор'і, а пасля, на Вардэніскім хрыбце і на схілах горы Арагац выявілася каля 30 000 наскальных малюнкаў. У 1967 годзе ў Вардэніскіх горах былі знойдзены яшчэ 3 старажытныя аб'екты, пра значэнне якіх думкі даследчыкаў, у прыватнасці доктара фізіка-матэматычных навук Б. Туманяна, звяліся да наступнага: гэта каменныя сведкі астранамічнай думкі нашых далёкіх продкаў.

 Прадмова 

Узнікненне і станаўленне астранамічнай навукі ў старажытнай Арменіі былі абумоўлены развіццём горна-металургічнай вытворчасці. Сярод краін Старажытнага Усходу Арменія вылучалася высокаразвітым, па тых часах, роўнем металургіі. Тут вытапляліся медзь, бронза, срэбра, волава, цынк, золата, і сталь (жалеза). Развіццё металургіі дало штуршок для многіх галін навукі, вытворчасці, культуры і мастацтва.

Петрагліфічная культура ў Старажытнай Арменіі паўстала і развівалася ў непарыўнай сувязі з культурай Старажытнага свету. Карты сузор'яў, месяцавыя календары і «маляўнічыя галерэі пад голым небам» ствараліся вельмі ўтворанымі людзьмі таго часу — навуковымі жрацамі, мастакамі і разбярамі па каменіhttp://www.iatp.am/news/petrosyan.pdf.

 Петрогліфы 

Найстаражытныя цэнтры астранамічнай навукі ў Арменіі бяруць пачатак у Зодскіх залатаносных рудняў і цягнуцца ад паўднёвага берага возера Севан да райцэнтра Мартуні, а потым, павярнуўшы на поўдзень, працягваюцца па заходніх схілах Вардэніскага хрыбта ад Мартуні да Салімскага перавалу. Па абодва бакі гэтай дарогі выяўлены найстаражытныя цэнтры астранамічнай навукі.

 Астранамічная абсерваторыя, пададзеная петрагліфамі, на гары Сеўсар 

Першы і самы выбітны аб'ект на гэтым шляху — комплекс астранамічных петрагліфаў на схіле гары Сеўсар. Дамінантным тут з'яўляецца каменная пліта, памерам 3 м на 2 м, на якую металічным разцом выгравіраваны розныя знакі, шматлікія фігуры нябесных свяціл і сузор'яў. У ніжнім правым вугле каменнай пліты выбіта акружнасць дыяметрам 90 см, усярэдзіне якой знаходзяцца малая акружнасць і спіраль. Ад акружнасці адыходзяць шматлікія праменепадобныя западзіны. Паглыбленне ў цэнтры кола, меркавана, мела вызначанае прызначэнне: калі ў гэту адтуліну ўставіць вертыкальны стрыжань, тое цень ад стрыжня, слізгаючы па праменях акружнасці, можа фіксаваць час, такім чынам, гэты петрогліфы з'яўляецца сонечнымі гадзінамі, узрост якіх вылічаецца 40 стагоддзямі і больш. У непасрэднай блізкасці ад пліты захаваўся яшчэ дзясятак камянёў меншых памераў. Высечаныя на іх фігуры і знакі не пакідаюць сумневу ў тым, што ўвесь комплекс з'яўляецца аб'ектам астранамічнага прызначэння.

 Петрогліфы з выявамі астранамічных аб'ектаў 
Каля дарагі, вядучай да Салімскага перавалу, знаходзяцца каменныя пліты, на паверхні якіх высечаны колы рознай велічыні. Згодна сённяшняй думцы, кружкамі пазначаны зоркі і планеты, адпаведна іх бачнай велічыні і яркасці. Па вызначэнні Б. Туманяна, на плітах намаляваны сузор'і.

Ранняе, на адлегласці 1 км ад «зорных карт» знаходзілася каменная камлыга з выявай месяцавай паверхні з яе шматлікімі кратарамі. Аднак, каменная камлыга з «партрэтам» Месяца згублена. Для вывучэння кратараў на паверхні Месяцы ў тыя далёкія часы, напэўна, скарысталі празрысты, ці так званы «залаты» абсідыян.

Пошукі ў Вардэніскіх горах далёка не завершаны, але ўжо цяпер не выклікае сумневу факт, што Вардэніскі хрыбет з'яўляўся адным з цэнтраў астранамічнай думкі ў старажытнай Арменіі. Гегамскія горы таксама маюць шмат дзіўнымі помнікамі астраноміі: тут і выявы зямнога шара, яго паўшар'яў, Сонца, Месяца і іншых нябесных цел.

Выява Землі ў выглядзе шара з людзьмі — антыподамі, высечана на скале ў Гегамскіх горах, і янп не адзіная ў гэтым родзе. У апошнія гады выяўлены новыя петрогліфы, што пацвярджаюць, што ў старажытных жыхароў Арменіі былі вельмі шырокія веды пра Зямлю, Месяц і Сусвет, блізкія да праўды. У розных наскальных кампазіцыях ясна вымалёўваецца геацэнтрычная сістэма ўспрымання Сусвету: Зямля размешчана ў цэнтры, вакол яе — нябесныя свяцілы.

 Петрогліфы з выявамі астранамічных з'яў 
Паводле легендаў петрогліфаў Гегамскага нагор'я, пры руху Таўраса адбываецца землятрус, у выніку якога рухаюцца ўсе нябесныя целы. Найстаражытнейшае паданне атрымала сваё вобразнае ўвасабленне: на адным з малюнкаў, у адрозненне ад іншых, зямны шар трымаецца на рагах Быка - Таўраса.

 Петрогліфы з выявамі сузор'яў 
Першыя творцы ў Старажытнай Арменіі, што далі назвы сузор'ям, мяркуючы па петрогліфах Гегамскіх гор, валодалі багатай фантазіяй. Яны ўмелі параўноўваць і выяўляць падабенства паміж сузор'ямі і прадстаўнікамі жывёльнага свету.

Дзесяцігадовыя пошукі ў горах дапамаглі пракрасціся ў таямніцу многіх выяў. Знойдзеныя петрагліфы класіфікуюцца па метадзе нанясення малюнка на камень, па стылістычных асаблівасцях малюнка і кампазіцыі.

У адной з кампазіцый знайшлі адмысловае ўвасабленне сузор'і Цэфея, Дракона, Лебедзя. Дэльфіна, Пегаса, Вялікай Мядзведзіцы, Таўраса і іншых. Пры параўнанні гэтай кампазіцыі з кампазіцыяй фігур сузор'яў, дадзенай вядомым польскім астраномам XVII стагоддзя Янам Гевеліем, усталявана амаль поўнае супадзенне ў парадку размяшчэння дзесяці ідэнтычных фігур абедзвюх кампазіцый. Так стала рассейвацца заслона таямнічасці чатырохтысячагадовага петрогліфа.

 Петрогліфы з выявай міфалогіі 
На адным з петрогліфаў побач з Таўрасам (Цяльцом), намаляваны Хайк (Арыён). Улічваючы прыярытэт даўнасці (петрагліфы датуюцца больш III-тысячагоддзем да н.э.), варта адзначыць, што сузор'е Арыёна — позная інтэрпрэтацыя сузор'я Хайка. Хайк з'яўляецца адным з найстаражытнейшых богаў армян. Карані яго культу бяруць карані ў глыбінь завадовага грамадства. Гэтыя петрогліфы ўнікальныя, і па сваёй мастацкай выразнасці іх можна смела аднесці да шэдэўраў старажытнага петрагліфічнага мастацтваОстановка на Великом шёлковом пути - гора УхтасарHiking in Armenia. Hiking in Armenian Mountains: The Mystery of Azhdahak .

 Гл. таксама 
 Зарац-Карэр
 Гісторыя Арменіі

 Спасылкі 
 Армянская академия изучения петроглифов