Міністэрства СССР

справа|міні|300x300пкс|Будынак міністэрства замежных спраў СССР і міністэрства знешняга гандлю СССР у Маскве

Міністэ́рства СССР (ад лац. ministro — «служу», «кірую»Министерства  (рус.) // 2-е изд.  / Б.А. Введенский (гл. ред.). — Большая Советская Энциклопедия, 1954. — Т.      27. — С.      529-531.) — цэнтральны орган дзяржаўнага кіравання ў СССР, які ажыццяўляў галіновае кіраванне ў перыяд з 1946 па 1992 гады. Нараўне з дзяржаўнымі камітэтамі і агенцтвамі, міністэрства ажыццяўлялі сваю дзейнасць у рамках урада СССР.

 Гісторыя 
Слова «міністэрства» ў назве цэнтральных органаў дзяржаўнага кіравання СССР стала выкарыстоўвацца з 1946 года, пасля пераўтварэння народных камісарыятаў СССР у міністэрства СССР і перайменавання наркамаў СССР у міністраў СССРО преобразовании Совета Народных Комиссаров СССР в Совет Министров СССР и Советов Народных Комиссаров союзных и автономных республик — в Советы Министров союзных и автономных республик : закон от 15 марта 1946 года (рус.) // Ведомости Верховного Совета СССР : сб. — 1946. — № 10.. Афіцыйнай прычынай такога пераўтварэння было ўвядзенне агульнапрынятых у міжнароднай практыцы найменняў дзяржаўных органаў кіравання. Пры гэтым, у мэтах прапаганды савецкай ідэалогіі, у сродках савецкага друку падкрэсліваліся адрозненні ў прызначэнні і функцыях міністэрстваў у капіталістычным грамадстве і СССР:

У 1957 годзе, у пачатку рэалізацыі рэформы сістэмы кіравання прамысловасцю, 25 з 37 саюзных і саюзна-рэспубліканскіх міністэрстваў па прамысловасці і будаўніцтве былі скасаваныя, а якія знаходзіліся ў іх падпарадкаванні прадпрыемствы перададзеныя ў непасрэднае падпарадкаванне саўнаргасаўСоветы народного хозяйства — артыкул з Большой советской энциклопедии.. Пазней, у 1963-1965 гады на месцы скасаваных галіновых міністэрстваў сталі стварацца дзяржаўныя вытворчыя камітэты СССР, на якія ўскладалася функцыя галіновай каардынацыі дзейнасці прадпрыемстваў, падпарадкоўваючыхся саўнаргасам. Пасля згортвання рэформы, вытворчыя камітэты ў канцы 1965 года былі ператвораныя ў саюзна-рэспубліканскія міністэрствыПостановление ЦК КПСС и Совета министров СССР от 30 сентября 1965 № 728.:
 Дзяржаўны вытворчы камітэт ...
 ... па газавай прамысловасці СССР → Міністэрства газавай прамысловасці СССР;
 ... па транспартным будаўніцтве СССР → Міністэрства транспартнага будаўніцтва СССР;
 ... па абрашаемаму земляробству і воднай гаспадарцы СССР → Міністэрства меліярацыі і воднай гаспадаркі СССР;
 ... па энергетыцы і электрыфікацыі СССР → Міністэрства энергетыкі і электрыфікацыі СССР;
 ... па рыбнай гаспадарцы СССР → Міністэрства рыбнай гаспадаркі СССР;
 ... па мантажным і спецыяльным будаўнічым працам СССР → Міністэрства мантажных і спецыяльных будаўнічых работ СССР.
На працягу існавання СССР лік міністэрстваў пастаянна павялічваўся. Да сярэдзіны 1980-х гадоў у краіне дзейнічала каля 100 саюзных і 800 рэспубліканскіх міністэрстваўМунчаев, Ш. М., Устинов, В. М.
История России. М.: Норма, 1997..

 Паўнамоцтвы 
У аснову дзейнасці міністэрстваў быў пакладзены галіновы прынцып кіравання. Гэты прынцып выкарыстоўваўся з сярэдзіны 1930-х гадоў замест дзейнічай да гэтага функцыянальнай сістэмы кіравання народнай гаспадаркай, пры якой ніжэйшыя звены эканамічнай сістэмы СССР — падведасныя народным камісарыятам СССР установы, арганізацыі і прадпрыемствы — мелі над сабой некалькіх кіраўнікоў з ліку органаў дзяржаўнага кіравання па асобных функцыях.

Міністэрства СССР атрымалі ў спадчыну ад наркамата разбіццё на два тыпу. Агульнасаюзныя міністэрствы СССР кіравалі падпарадкаванымі прадпрыемствамі і арганізацыямі праз сваіх прадстаўнікоў і іх апараты ў саюзных рэспубліках. Саюзна-рэспубліканскія міністэрствы ўзаемадзейнічалі з аднайменнымі рэспубліканскімі міністэрствамі, якія ўваходзілі ў склад рэспубліканскіх урадаўГл., напрыклад, Канстытуцыю СССР 1936 года у рэдакцыі 16.07.1956 г., артыкулы 74—78.

 Кіруючыя органы 
Міністэрства ўзначальвае адпаведным міністрам. Згодна Канстытуцыі СССР міністры прызначаліся Вярхоўным Саветам СССР, а ў перыяд паміж сесіямі — Прэзідыумам Вярхоўнага Савета СССР з наступным унясеннем на зацвярджэнне Вярхоўнага Савета. Аднак пасады міністраў СССР уваходзілі ў склад «наменклатуры Палітбюро» і фактычна іх прызначэнне рабілася Палітбюро ЦК КПСС.

Міністры мелі намеснікаў, прызначаных Саветам Міністраў СССР. У міністэрстве СССР дзейнічалі калегія ў складзе міністра (старшыня), намеснікаў міністра, а таксама іншых кіруючых работнікаў міністэрства. Члены калегіі міністэрства зацвярджаліся Саветам Міністраў СССР. Адным з органаў міністэрстваў былі навукова-тэхнічныя (навуковыя) саветы.

 Склад міністэрстваў ва Урадзе СССР 
Кіраўнікі міністэрстваў (міністры СССР) заўсёды ўваходзілі ў склад Савета Міністраў, але колькасць міністэрстваў і іх назвы змяняліся на працягу ўсяго тэрміну дзейнасці савецкага ўрада.

Асабліва бурная рэарганізацыя ўсёй сістэмы кіравання народнай гаспадаркай СССР адбылася падчас правядзення эканамічнай рэформы 1957 года. Былі скасаваныя ўсе прамысловыя міністэрствы; кіраўніцтва прадпрыемствамі і арганізацыямі перададзена саветам народнай гаспадаркі, утвораным у эканамічных адміністрацыйных раёнахО дальнейшем совершенствовании организации управления промышленностью и строительством : Закон от 10 мая 1957 г. // Ведомости Верховного Совета СССР 1957 г. № 11. У канцы 1963 года ў склад Савета Міністраў СССР уваходзілі толькі тры агульнасаюзных міністэрства (знешняга гандлю, марскога флоту і шляхоў зносін) і 8 саюзна-рэспубліканскіх (вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі, аховы здароўя, замежных спраў, культуры, абароны, сувязі, сельскай гаспадаркі і фінансаў)Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР об образовании Высшего совета народного хозяйства Совета Минстров СССР, преобразовании Совнархоза, Госстроя и Госплана из общесоюзных в союзно-республиканские органы, преобразовании и переименованеии ряда министерств и государственных комитетов и о внесении изменений и дополнений в некоторые статьи Конституции (Основного Закона) СССР : Закон от 19 декабря 1963 г. // Ведомости Верховного Совета СССР 1963 г. № 52.

Пасля згортвання рэформы ў 1965 годзе саўнаргасы ўсіх узроўняў былі скасаваныя, амаль усе галіны народнай гаспадаркі краіны вернутыя пад кіраванне міністэрстваўОб изменении системы органов управления промышленностью и преобразовании некоторых других органов государственного управления : Закон от 2 октября 1965 г. // Ведомости Верховного Совета СССР 1965 г. № 39.

 Гл. таксама 
 Урад СССР
 Савет Міністраў СССР
 Кабінет Міністраў СССР
 Іншыя цэнтральныя органы дзяржаўнага кіравання СССР
 Народны камісарыят СССР
 Дзяржаўны камітэт СССР
 Дзяржаўнае агенцтва СССР

 Літаратура 
 Министерства в СССР. — М.: Госюриздат, 1960.
 Правовое положение министерств СССР / под. ред. Ю. М. Козлова. — М.: Юридическая литература, 1971.
 Пронина B. C. Центральные органы управления народным хозяйством. — М.: Юридическая литература, 1971.
 Давитнидзе И. Л. Коллегии министерств (правовое положение и организация работы). — М.: Юридическая литература, 1972.
 Николаева М. Н. Нормативные акты министерств и ведомств СССР. — М.: Юридическая литература, 1975.
 Сухаркова А. И. Виды ведомств СССР // Управление и право. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1977. — Вып. 3. — С. 268—278.
 Общее положение о Министерствах СССР : утв. Постановлением Совета Министров СССР от 10 июля 1967 г. № 640 (с изм. и доп., внесенными Постановлением Совмина СССР от 02.09.1982 N 816 — СП СССР, 1982, N 25, ст. 130)

Катэгорыя:Міністэрствы СССР