Усходнія паўднёваславянскія мовы

Усходнія паўднёваславянскія мовы (таксама паўднёва-ўсходнія паўднёваславянскія мовы, балгарска-македонскія мовы) — адна з дзвюх падгруп паўднёваславянскай моўнай групы, у якую ўваходзяць дзве жывыя мовы — балгарская і македонская, а таксама мова першых славянскіх пісьмовых помнікаў (з сярэдзіны IX да XI стагоддзя) — стараславянская мова. Сучасныя мовы распаўсюджаны на частцы тэрыторый Усходняй і Паўднёвай Еўропы, галоўным чынам, у Балгарыі і Паўночнай Македоніі, а таксама ў шэрагу раёнаў сумежных з гэтымі краінамі: у Румыніі, Малдове, Сербіі, Албаніі, Грэцыі, Турцыі і ва Украіне. Акрамя таго, на ўсходніх паўднёваславянскіх мовах размаўляюць прадстаўнікі балгарскай і македонскай дыяспар у краінах Заходняй Еўропы, у Амерыцы (ЗША, Канада) і ў АўстралііГудков В. П. .
Зводы царкоўнаславянскай мовы, якія ўзніклі на стараславянскай аснове, выкарыстоўваюцца ў якасці мовы богаслужэння ў праваслаўных цэрквах цэлага шэрагу дзяржаў, у тым ліку Беларусі, Расіі, Украіны і іншых краін постсавецкай прасторы, Сербіі, Чарнагорыі, Балгарыі, Паўночнай Македоніі, Польшчы, ЗША.

Агульная колькасць людзей, якія размаўляюць на гэтых мовах складае каля 9,2 млн чалавек.

Вакалізм усходніх паўднёваславянскіх моў у параўнанні з заходнімі адрозніваецца адсутнасцю доўгіх галосных, у вобласці прасодыі на месцы політанічнага націску, характэрнага для праславянскай мовы, адзначаецца развіццё монатанічнага націску. Граматычныя асаблівасці шмат у чым абумоўлены ўплывам балканскага моўнага саюза, да іх адносяць страту іменнага скланення і інфінітыва, фарміраванне артыкля і шэраг іншых моўных рыс.

Пісьмовасць сучасных усходніх паўднёваславянскіх моў заснавана на кірыліцы. Рэгіянальныя мовы выкарыстоўваюць для пісьма таксама лацініцу (банацка-балгарская мова) і грэчаскі алфавіт нароўні з лацініцай (памакская мова). Тэксты на стараславянскай мове ствараліся на кірыліцы і глаголіцы.

 Літаратурныя мовы і дыялекты 

Усходні паўднёваславянскі моўны арэал гістарычна ўтварае адзіны моўны кантынуум, звязаны пераходнымі гаворкамі з заходнім паўднёваславянскім арэалам. Усходняя частка гэтага кантынууму ўяўляе сабой вобласць распаўсюджання балгарскай мовы, заходняя частка — вобласць распаўсюджання македонскай мовы. Самастойнасць дзвюх сучасных усходніх паўднёваславянскіх моў абумоўлена не толькі моўнымі адрозненнямі (у тым ліку і старажытнага паходжання), характэрнымі для ўсходняй і заходняй частак балгарска-македонскага арэала, але і экстралінгвістычным фактарам — наяўнасцю двух розных народаў (балгараў і македонцаў) з асобнымі літаратурнымі мовамі, якія маюць афіцыйны статус у розных дзяржавах. У Балгарыі пры гэтым распаўсюджаны пункт гледжання, паводле якой македонскія дыялекты разглядаюцца як частка балгарскага моўнага арэала, а македонская літаратурная мова разглядаецца як адзін з трох пісьмовых варыянтаў балгарскай мовы нароўні з банацкай і ўласна балгарскай.

Дыялектны ландшафт балгарскага арэала ўяўляе сабой проціпастаўленне дзвюх дыялектных абласцей, усходняй і заходняй — гэтыя вобласці падзяляе пучок ізаглос фанетычных і граматычных з'яў з асноўнай ізафонай — ятавай мяжой, якая адлюстроўвае адрозненні рэфлексаў праславянскага *ě. Усходнебалгарскі дыялектны арэал уключае тры групы гаворак: мізійскую, балканскую і рупскую. Вобласць распаўсюджання ўсходнебалгарскіх гаворак ахоплівае ўсходнюю і цэнтральную Балгарыю, а таксама некаторыя раёны ў Румыніі, Малдовы, Грэцыі, Турцыі і ва Украіне. Рысы балканскай групы ўсходнебалгарскіх гаворак складаюць аснову сучаснай балгарскай літаратурнай нормы. Рупскія гаворкі паслужылі асновай для стварэння дзвюх малых славянскіх літаратурных моў — банацка-балгарскай і памакскай. Першая была створана ў сярэдзіне XIX стагоддзя балгарамі каталіцкага веравызнання на аснове перасяленчых банацка-балгарскіх гаворак у Банаце (Румынія). Другая фарміруецца ў апошнія часы, пачынаючы з 1990-х гадоў, ісламізаванымі балгарамі-памакамі на базе радопскіх гаворак у Грэцыі. Заходнебалгарскі дыялектны арэал падзяляецца на паўночна-заходнія, паўднёва-заходнія і крайнезаходнія гаворкі. Гэтыя гаворкі распаўсюджаны ў заходняй Балгарыі і ў шэрагу раёнаў на ўсходзе Сербіі. Балгарскія дыялектолагі часта ўключаюць у лік заходнебалгарскіх гаворак таксама македонскія гаворкі, а часам і гаворкі тарлацкага дыялекта.

Македонскі моўны арэал складаюць тры дыялекты — паўночны, заходні і паўднёва-ўсходні. Кожны дыялект вылучаецца пучкамі ізаглос, якія ўключаюць параўнальна вялікую колькасць з'яў усіх моўных узроўняў (фанетычныя, марфалагічныя, сінтаксічныя і лексічныя з'явы). Паўночныя македонскія гаворкі блізкія да паўднёвых тарлацкіх і крайнезаходніх балгарскіх гаворак. Заходнія македонскія гаворкі ў параўнанні з паўночнымі і паўднёва-ўсходнімі з'яўляюцца найбольш спецыфічнымі. Цэнтральныя заходнемакедонскія гаворкі ляжаць у аснове літаратурнай мовы македонцаў. Часам да заходнемакедонскага арэала адносяць горанскія гаворкі паўднёвай Мятохіі. Апроч тэрыторыі Рэспублікі Македонія македонскія гаворкі распаўсюджаны таксама ва ўсходніх раёнах Албаніі, у паўночнай Грэцыі і ў паўднёва-заходняй Балгарыі. Пры гэтым гаворкі ў македонскай частцы Балгарыі (у Пірынскай Македоніі) разглядаюцца балгарскімі даследчыкамі як працяг балгарскага моўнага арэала (як і ўсе астатнія гаворкі македонскай мовы). У Грэцыі (у Эгейскай Македоніі) македонскія гаворкі да 1980-х гадоў знаходзіліся пад забаронай, у наш час забарона адменены, але існаванне македонскай нацыі і македонскай мовы дагэтуль не прызнаецца, эгейскіх македонцаў называюць «грэкамі, якія размаўляюць на славянскіх дыялектах» («грэкамі-славянафонамі»). У другой палове XX стагоддзя ў асяроддзі прадстаўнікоў славянскай этнічнай меншасці Эгейскай Македоніі фарміраваліся контуры эгейска-македонскай рэгіянальнай мовы, якая не мела адзінага культурнага цэнтра і слабая ў функцыянальным плане.

Балгарская літаратурная мова склалася ў другой палове XIX стагоддзя. Македонская літаратурная мова была сфарміраваны некалькі пазней — у сярэдзіне XX стагоддзя.

 Класіфікацыя 
Усходняя падгрупа паўднёваславянскіх моў уключае дзве жывыя мовы — балгарскую і македонскую. Акрамя таго, да гэтай падгрупы адносяць стараславянскую мову (старажытнаславянскую, старажытнацаркоўнаславянскую, старацаркоўнаславянскую, старажытнабалгарскую ці старабалгарскую) — першую літаратурную мову славян, мову першых славянскіх пісьмовых помнікаў, створаных Кірылам і Мяфодзіем на аснове гаворак Салуні з сярэдзіны IX да XI стагоддзя. Відазмененыя формы стараславянскай мовы (зводы), якія ў навуцы атрымалі назву «царкоўнаславянская мова», выкарыстоўваліся ў розны час ці выкарыстоўваюцца дагэтуль у якасці мовы рэлігійнага хрысціянскай і часткова свецкай пісьмовасці ў многіх славянскіх краінах (і ў двух неславянскіх — Валахіі і Малдавіі):
 балгарская мова;
 македонская мова;
 стараславянская мова †:
 царкоўнаславянская мова.

 Арэал і колькасць 
Вобласцю распаўсюджання ўсходніх паўднёваславянскіх моў з'яўляецца частка тэрыторыі Балканскага паўвострава ва Усходняй і Паўднёвай Еўропе. На балгарскай мове размаўляюць пераважная большасць насельніцтва Балгарыі, на македонскай — большасць насельніцтва Паўночнай Македоніі. Таксама носьбіты ўсходніх паўднёваславянскіх моў складаюць карэннае насельніцтва ў шэрагу краін, якая непасрэдна мяжуюць з Балгарыяй і Паўночнай Македоніяй. Як этнічныя меншасці носьбіты балгарскай мовы прадстаўлены ў такіх краінах, як Румынія, Малдова, Украіна, Сербія, Грэцыя і Турцыя, меншасці з роднай македонскай мовай насяляюць шэраг раёнаў у Албаніі і Грэцыі. Акрамя таго, дыяспары эмігрантаў і іх нашчадкаў, а таксама дыяспары працоўных мігрантаў, якія размаўляюць на балгарскай і македонскай, прадстаўлены ў шэрагу краін Заходняй Еўропы, у краінах Амерыкі (ЗША, Канада) і ў Аўстраліі.

Паводле даных выдання Ethnologue, на ўсходніх паўднёваславянскіх мовах размаўляюць каля 9,2 млн чалавек. З іх на балгарскай у Балгарыі — 7 020 тыс. чалавек (2012), усяго ў свеце — 7 800 тыс. чалавек; на македонскай у Македоніі — 1 340 тыс. чалавек (2011), усяго ў свеце — 1 408 тыс. чалавек.

 Моўныя асаблівасці 
Усходнія паўднёваславянскія мовы разам з заходнімі характарызуюцца такімі агульнымі рысамі, як:
 Развіццё спалучэнняў rat, lat на месцы праславянскіх спалучэнняў *ort, *olt у пачатку слова пры сыходнай інтанацыі: балг. равен «роўны», лакът «локаць», макед. рамен, лакот; сербскахарв. равен, лакат, славен. raven, lakat.
 Змяненне праславянскага насавога *ę > e на большай частцы паўднёваславянскага моўнага арэала.
 Наяўнасць флексіі -omь у назоўнікаў мужчынскага і ніякія роду цвёрдага скланення (у заходнеславянскіх і ўсходнеславянскіх мовах сфарміраваўся канчатак -ъmь).
 Наяўнасць канчатка -ę у назоўнікаў на -a мяккія скланенні ў форме роднага склону адзіночнага ліку і назоўнага і вінавальнага склонаў множнага ліку (у заходнеславянскіх і ўсходнеславянскіх мовах сфарміраваўся канчатак ě).
 Шырокае распаўсюджванне поліфункцыянальнага саюза да.
 Наяўнасць старажытных агульнапаўднёваславянскіх слоў, напрыклад, дзеяслоў са значэннем «ступаць»: балг. газя, макед. гази; сербскахарв. газити, славен. gaziti.

Ва ўсходніх паўднёваславянскіх мовах распаўсюджаны шэраг спецыфічных моўных з'яў, супрацьпастаўленых з'явам заходніх паўднёваславянскіх моў:
 Адсутнасць фаналагічна значных доўгіх галосных. Доўгія галосныя нехарактэрныя таксама для вакалізму тарлацкай гаворкі. У той жа час проціпастаўленне доўгіх і кароткіх галосных адзначаецца ў сербахарвацкай і славенскай мовах.
 Наяўнасць у балгарскай мове галосных поўнага ўтварэння ъ, е на месцы рэдукаваных: сън «сон», мъх «мох», ден «дзень», пес «сабака»; у македонскай — наяўнасць галосных о, е: сон «сон», ден «дзень». У сербска­харвацкай рэдукаваныя перайшлі ў галосную а: сȁн «сон», дȃн «дзень»; у славенскай — у a (у доўгіх складах) і ў e [ə] (у кароткіх складах): mȃh «мох», dȃn «дзень», pes [pəs] «сабака»Иванов В. В. .
 Адсутнасць l эпентэтычнага пасля губных зычных p, b, m, v на стыку марфем на месцы праславянскіх спалучэнняў губнога з j: балг. земя «зямля», макед. земjа. У славенскай і сербахарвацкай l захоўваецца: сербахарв. земља, славен. zemlja. Гэтая з'ява збліжае ўсходнія паўднёваславянскія з заходнеславянскімі мовамі і супрацьпастаўляе іх заходнім паўднёваславянскім і ўсходнеславянскім мовам.
 Страта праславянскага політанічнага націску, які змяніўся ў балгарскай мове, як і ў тарлацкай гаворцы, монатанічным рознамясцовым націскам, у македонскай — фіксаваным націскам на трэці склад ад канца слова. У заходнім паўднёваславянскім арэале танальнасць націску захавалася.
 Захаванне складанай сістэмы формаў мінулага часу. У славенскай і сербахарвацкай мовах адзначаецца страта формаў простых мінулых часоў.

Шэраг рыс усходніх паўднёваславянскіх моў, невядомых у заходнім паўднёваславянскім арэале, звязаны з уплывам балканскага моўнага саюза. Разам з балгарскай і македонскай мовамі гэтыя рысы маюць таксама гаворкі тарлацкага дыялекта:
 Спрашчэнне займеннага і поўная ці амаль поўная страта іменнага скланення, кампенсуемая ўзмоцненым развіццём месных канструкцый. У заходніх паўднёваславянскіх мовах іменнае скланенне ўстойліва захоўваецца.
 Развіццё займеннай рэпрызы дадатку, невядомай у славенскай і сербахарвацкай мовах.
 Замена інфінітыва канструкцыяй саюза да з асабістымі формамі дзеяслова цяперашняга часу. У заходніх паўднёваславянскіх мовах інфінітыў у цэлым захоўваецца, у той жа час у сербахарвацкім арэале адзначаецца тэндэнцыя замены інфінітыва да-канструкцыяй.
 Развіццё аналітычных формаў ступеняў параўнання. У славенскай і сербахарвацкай мовах захоўваюцца сінтэтычныя формы.
 Постпазіцыя артыкля, якая адсутнічае ў заходніх паўднёваславянскіх мовах.
 Утварэнне формаў будучага часу і будучага ў мінулым з дапамогай часціцы ще, якая ўзыходзіць да дзеяслова са значэннем «хацець» у балгарскай мове і ўтварэннем будучага часу дзеясловаў з часціцай ќе, які ўзыходзіць да дзеяслова з тым жа значэннем у македонскай мове.

Паміж мовамі ўсходняй паўднёваславянскай падгрупы адзначаюцца адрозненні, частка з якіх узыходзіць да эпохі праславянскай мовы:
 Развіццё розных зычных на месцы праславянскіх спалучэнняў *tj, *kt перад галоснымі пярэдняга шэрагу і *dj: балг. свещ «свечка», нощ «ноч»; межда «мяжа»; макед. свеќа, ноќ / сношти; меѓа.
 Змяненне праславянскага *ě у е у македонскай мове (і ў заходнебалгарскіх гаворках): вера «вера», верен «верны»; змяненне *ě у а у становішчы перад цвёрдымі зычнымі, і ў е — перад мяккімі зычнымі, у балгарскай мове: вяра, верен.
 Змяненне насавой галоснай, якая развілася з праславянскай *ǫ, у галосную ъ у балгарскай мове і ў галосную а у македонскай: балг. кът «кут», ръка «рука»; макед. кат, рака. У некаторых перыферыйных македонскіх гаворках захоўваюцца рэлікты назалізацыі.
 Розныя змены ў групах *tъrt, *tьrt, *tъlt, *tьlt: балг. гърб «горб», връх «верх», дълг «доўг», вълк «воўк»; макед. грб, врх, долг, волк.

Сярод адрозненняў пазнейшага паходжання ў балгарскай і македонскай мовах адзначаюццаБернштейн С. Б. Усикова Р. П. :
 Адсутнасць складовых санорных зычных у балгарскай мове — наяўнасць складаўтваральнай [r̥] у македонскай мове.
 Наяўнасць рэдукцыі ненаціскных галосных у балгарскай мове — адсутнасць рэдукцыі ў македонскай мове.
 Рознамясцовы націск у балгарскай мове — фіксаваны націск у македонскай мове.
 Наяўнасць простай формы постпазітыўнага азначальнага артыкля ў балгарскай мове — наяўнасць траістай формы ў македонскай мове.

 Заўвагі 

 Крыніцы 

 Літаратура 






 Спасылкі 


Катэгорыя:Паўднёваславянскія мовы