Злачыннасць у Расіі

Злачыннасць у Расіі — гэта сістэма злачынстваў, якія здзяйсняліся і здзяйсняюцца на тэрыторыі Расіі і характарызуюцца паказчыкамі ўзроўню (колькасці злачынстваў), іх структуры і дынамікі.

 Злачыннасць у Расійскай імперыі 

Асноўныя характарыстыкі злачыннасці ў гэты перыяд вызначаліся развіццём эканамічных адносін, у прыватнасці, адменай прыгоннага права і станаўленнем капіталізму.

Асобныя паказчыкі злачыннасці ў Расійскай імперыі пачалі сістэматычна фіксавацца ў першай палове XIX стагоддзя, аднак спарадкаваны і агульны характар ​​яны набылі толькі ў другой палове XIX ст. Улічвалася колькасць , , падсудных.

У сярэдзіне XIX ст. адзначаўся рост колькасці падсудных і асуджаных. С. С. Астраумаў піша: «… з 1857 па 1865 г. лік падсудных павялічыўся на 1/3, а лік асуджаных больш чым у 1,5 раза. Вядома, у пэўнай ступені на гэта павелічэнне аказала уплыў увядзенне ў 1860 г. у судах судовых следчых, што прывяло да больш стараннага расследавання, а адсюль да росту колькасці распачатых крымінальных спраў. Але, несумненна, асноўнай прычынай росту злачыннасці з’явілася не працэсуальнае новаўвядзенне, а рэзкае змяненне ўсей эканамічнай абстаноўкі ў выніку зробленага ў краіне эканамічнага перавароту»Остроумов С. С. Преступность и её причины в дореволюционной России. М., 1980. С. 15..

На мяжы стагоддзяў дынаміка колькасці асуджаных была досыць неадназначнай, хоць і мела агульную тэндэнцыю да росту. Лік асуджаных агульнымі судовымі устанаўленнямі павялічылася на дзве траціны, а павятовымі членамі гарадскіх судоў — у 2,5 разы. Пры гэтым неабходна ўлічваць, што падзеі палітычнага жыцця краіны (Рэвалюцыя 1905 г.) у гэты перыяд вызначалі няпоўны характар статыстычных дадзеных.

У 1911—1917 гг. найбольш хуткімі тэмпамі прырасталі маёмасныя () злачынствы, асабліва эканамічныя — парушэнне статутаў гандлёвых і крэдытных, падлогі ў актах, абавязацельствах і г. д. Гэта звязана з развіццём капіталізму ў Расіі, якое суправаджалася прыростам тых відаў злачыннасці, якія характэрныя для рынкавых адносінаў.

 Злачыннасць у РСФСР 

Лютаўская і Кастрычніцкая рэвалюцыі значна змянілі як паняцце аб злачыннасці і саму , так і сістэму ўліку дадзеных аб ёй.

Неабходна адзначыць, што вывучэнне паказчыкаў злачыннасці ў РСФСР сутыкаецца з шэрагам цяжкасцей, асноўнымі з якіх з’яўляюцца наступныя:
 За перыяд з 1917 па 1991 год змянілася 3 крымінальныя кодэксы: у ,  і  годзе.
 У розныя перыяды часу атрымлівалі шырокае распаўсюджанне пазасудовыя формы рэагавання на злачынствы, як у радыкальна-антыпраўным варыянце — «тройкі», асобыя нарады, высылкі, так і у ліберальным — перадача матэрыялаў «грамадскасці» ().
 Статыстыка злачыннасці знаходзілася пад грыфамі «сакрэтна» і «цалкам сакрэтна», у выніку чаго сістэматызаваныя дадзеныя аб злачыннасці не публікаваліся і былі даступныя невялікай колькасці спецыялістаў.

Пры аналізе стану і дынамікі злачыннасці можна вылучыць перыяды аднаўлення народнай гаспадаркі і НЭПа, , так званы перыяд «сталінскіх рэпрэсій», а таксама  (1961—1991 гады).

 Перыяд аднаўлення народнай гаспадаркі і НЭПа (1922—1925) гады 


За перыяд з 1917 па 1922 год маюцца толькі адрывістыя дадзеныя аб стане злачыннасці. Крыніцамі дадзеных аб злачыннасці за першае дзесяцігоддзе існавання савецкай улады з’яўляюцца статыстычныя агляды, дадзеныя аб працы судовых органаў, іншыя працы ЦСУ СССРСтатистика осужденных в СССР в 1923—1924 гг. ЦСУ СССР. М., 1927; Статистика осужденных в РСФСР за 1926 г. ЦСУ РСФСР. М., 1928; Статистика осужденных в СССР в 1925, 1926 и 1927 гг. ЦСУ СССР. М., 1930; Преступность и репрессии в РСФСР. ЦСУ РСФСР. М., 1930. Итоги десятилетия Советской власти в цифрах, 1917—1927 гг. ЦСУ. Отд. 4. М., 1928; Сборник статистических сведений по Союзу ССР, 1918—1923 гг., за пять лет работы ЦСУ. т. XVIII; и др., зборнікі  СССР і РСФСР, у тым ліку якія носяць закрыты характар, працы Е. Н. Тарноўскага, М. Н. Гернета,  і шэрага іншых аўтараў.

У перыяд з 1922 па 1925 год не назіраецца якой-небудзь выяўленай тэндэнцыі змены ліку асуджаных. Дадзеныя аб колькасці зарэгістраваных злачынстваў кажуць аб зніжэнні злачыннасці ў 1922 годзе, якое змянілася яе ростам у 1924—1925 гг. Адзначаецца тэндэнцыя да ўрбанізацыі злачыннасці, перамяшчэнню яе ў буйныя гарады, росту колькасці службовых злачынстваў і зніжэння колькасці гаспадарчых (частка з якіх у перыяд НЭПа была легалізаваная); ў цэлым карціна злачыннасці падобная з перыядамі перад першай сусветнай вайной і эканамічных рэформаў 1980—1990-х гадоў. Разгляданы перыяд ацэньваецца крыміналогамі як адносна шчасны, які характарызуецца зніжэннем злачыннасці.

 Перыяд індустрыялізацыі (1926—1929 годы) 

У гэты перыяд павялічваецца колькасць зарэгістраваных злачынстваў, аднак з прычыны прыросту колькасці насельніцтва каэфіцыент злачыннасці зніжаецца.

 1930—1959 гады 


Перыяд з 1930 па 1959 год — гэта перыяд так званых «сталінскіх рэпрэсій». Аднак статыстычныя дадзеныя аб колькасці асуджаных за названы перыяд кажуць пра даволі істотным зніжэнні колькасці асоб, якія знаходзяцца ў месцах .

Нягледзячы на супярэчлівасць статыстычных дадзеных, адзначаецца, што крымінальная  ў дадзены перыяд набыла нябачаны раней размахДетков М. Г. Тюрьмы, лагеря и колонии в России. С. 33..

Крымінолагі мяркуюць, што ў гэты перыяд шырока ўжывалася пазасудовая рэпрэсія, у выніку чаго  гэтага перыяду недакладная і няпоўна адлюстроўвае карціну злачыннасці і карную палітыку ўладаў, і адзначаюць, што «парушэнні законнасці ў 30-50-х гг. ацэньваюцца як нацыянальная трагедыя, якая не павінна паўтарыцца».

Агульнакрымінальная злачыннасць у гады Вялікай Айчыннай вайны то зніжалася, то павялічвалася, дасягаючы зыходнага ўзроўню. У 1941—1942 гадах ўзрастае колькасць асуджаных паводле ўказаў ваеннага часу і асуджаных ваеннымі трыбуналамі, з 1943 года колькасць дадзеных катэгорый памяншаеццаЛунеев В. В. Преступность XX века. М., 1997. С. 60..

У пасляваенныя гады назіраўся рост злачыннасці, прычынамі якога сталіся пасляваенная разруха, бездамоўе, , сацыяльная дэзадаптацыя дэмабілізаваных асоб у сукупнасці з ссядання ў насельніцтва трафейнага агнястрэльнай зброі. Павялічылася колькасць карысліва-гвалтоўных злачынстваў, у тым ліку звязаных з фарміраваннем . Сваю ролю адыгралі таксама праводзіліся ў другой палове 1950-х гадоў непрадуманыя амністыі, якія вызвалілі значную частку  і прафесійных злачынцаўКриминология: Учебник / Под ред. Н. Ф. Кузнецовой, В. В. Лунеева. М., 2004. С. 106. аўтар главы — Н. Ф. Кузнецова.. Паказваецца таксама, што вайна моцна аслабіла асабісты склад , а аднаўленне колькасці супрацоўнікаў ажыццяўлялася за кошт грамадзян, якія пазбегнуі прызыву і не адрозніваліся маральнасцю і прафесіяналізмам, у выніку чаго моцна паменшылася эфектыўнасць работы праваахоўных органаў і павялічылася колькасць выпадкаў, калі да адказнасці прыцягваліся заведама невінаватыяДокументальный цикл «Следствие вели…», выпуск 43-й: «Бандитская королева». 6 апреля 2007 года, телеканал НТВ..

 1960—1991 гады 

lang=ru|thumb|300px|Каэфіцыенты злачыннасці на 100 тыс. насельніцтва ў РСФСР у 1961—1991 гг.Demoscope.ru: 15 новых независимых государств. Численность населения на начало года, 1950—2007, тысяч человек.

У канцы 1950-х гадоў прымаюцца новыя агульнасаюзныя Асновы крымінальнага заканадаўства, у 1960—1962 гг. — новыя крымінальныя кодэксы саюзных рэспублік (КК РСФСР прымаецца ў 1960 годзе). Дадзеныя заканадаўчыя акты з’яўляліся больш ліберальнымі. У прыватнасці, імі прадугледжвалася магчымасць  ў сувязі з ужываннем мер грамадскага ўздзеяння: перадачай на парукі, напрамкам матэрыялаў у таварыскі суд, . Следствам ўвядзення дадзеных мер з’явілася зніжэнне колькасці асуджаных і долі апраўданых:

Змяняецца таксама парадак уліку злачынстваў. Акрамя колькасці асуджаных, з 1961 года фіксуецца колькасць зарэгістраваных злачынстваў. У цэлым па дадзеным перыяду можна адзначыць наступныя тэндэнцыі:

 У перыяд з 1966 па 1985 год адбываецца рост агульнакрымінальнай злачыннасці; кожныя пяць гадоў прырост сярэдніх каэфіцыентаў злачыннасці амаль падвойваецца.
 У перыяд перабудовы некалькі зніжаецца колькасць «бытавых» злачынстваў (гэта звязана з , якая, нягледзячы на ​​ўсю яе супярэчлівасць, усё ж змагла паменшыць шкоду, якая наносілася ), аднак пачынаецца бурны рост карыслівай частцы злачыннасці.

Да 1990—1991 года працэсы крыміналізацыі грамадства сталі выходзіць з-пад кантролю дзяржавы.

 Злачыннасць у Расійскай Федэрацыі ў 1990-х — 2000-х гадах 

Ваганні злачыннасці ў 1990-х гадах адбываліся ў межах значна больш высокага яе ўзроўню, чым да 1991 года.

Пачатковы перыяд эканамічных рэформаў у Расіі (1991—1993 гады) суправаджаўся вельмі значным узрастаннем паказчыкаў зарэгістраванай злачыннасці. У злачынную дзейнасць залучаецца ўсё большая доля насельніцтва. Колькасныя змены злачыннасці суправаджаліся якаснымі, павялічвалася грамадская небяспека і арганізаванасць злачыннасці.

У 1994—1997 гадах атрымалася некалькі знізіць паказчыкі зарэгістраванай злачыннасці (у асноўным за кошт вулічнай і бытавой яе часткі), аднак досыць вялікая колькасць злачынстваў заставаліся схаванымі ад уліку. Узрастала колькасць праяў такіх асабліва небяспечных злачынных праяваў, як арганізаваная злачыннасць, карупцыя, тэрарызм. Паказваецца, што крымінальная актыўнасць насельніцтва за 5 гадоў рэформаў узрасла ўдвая.

З прыняццем новага КК РФ зарэгістраваная злачыннасць некалькі скарацілася, аднак гэта было выклікана хутчэй за дэкрыміналізацыю асобных дзеянняў і неабходнасцю адаптаваць правапрымяняльную практыку да новых нормаў закона. У выніку крывая злачыннасці у хуткім часе зноў пайшла ўверх.

Капіталістычным формам гаспадарання, рынкавым адносінам і ў іншых краінах свету адпавядаюць больш высокія паказчыкі злачыннасці, чым у краінах з планавай эканомікай і перавагай дзяржаўнай уласнасці, аднак у Расіі негатыўныя змены крымінальнай сітуацыі насілі залішняя характар нават для грамадства рынкавай эканомікі.

Узрастанне колькасці злачынстваў не суправаджалася адпаведным яму узмацненнем барацьбы са злачыннасцю. Пагоршылася раскрывальнасць злачынстваў (колькасць нераскрытых злачынстваў у 1992 г. у 2,2 разы перавысіла зафіксаваную ў 1989 г.), прыкладна ў паўтара раза ўзрасла доля асоб, якія ўчынілі два і больш злачынствы да прыцягнення да адказнасці.

+ Агульная колькасць зарэгістраваных злачынстваў у Расіі ў 1961—2009 гг.данные Госкомстата РФ . Гады Абсалютная колькасць злачынстваў Прырост, % да мінулага года  да 1961 г.  да 1980 г.  да 1985 г.  да 1990 г. РСФСР — дзейнічае КК РСФСР 1961  534 866  ---  ---    1962  539 302  +0,8  +0,8    1963  485 656  −9,9  −9,2    1964  483 229  −0,5  −9,7    1965  483 550  +0,1  −9,6    1966  582 965  +20,6  −9,0    1967  572 884  −1,7  +1,7    1968  618 014  +7,9  +15,5    1969  641 385  +3,8  +19,9    1970  693 552  +8,1  +29,7    1971  702 358  +1,3  +31,3    1972  706 294  +0,6  +32,1    1973  695 647  −1,5  +30,1    1974  760 943  +9,4  +42,3    1975  809 819  +6,4  +51,4    1976  834 998  +3,1  +56,1    1977  824 243  −3,1  +54,1    1978  889 599  +7,9  +66,3    1979  970 514  +9,1  +81,4    1980  1 028 284  +6,0  +92,3    1981  1 087 908  +5,8  +103,4  +5,8   1982  1 128 558  +3,7  +111,0  +9,8   1983  1 398 239  +23,9  +161,4  +36,0   1984  1 402 694  +0,3  +162,3  +36,4   1985  1 416 935  +1,0  +164,9  +37,8   1986  1 338 424  −5,5  +150,2  +30,2  1987  1 185 914  −11,5  +121,7  +15,3  −11,4  1988  1 220 861  +2,8  +128,2  +18,7  −8,8  1989  1 619 181  +32,7  +202,7  +57,5  +20,9  1990  1 839 451  +13,6  +243,9  +78,9  +37,4  Расійская Федэрацыя — у КК РСФСР уносяцца істотныя змены 1991  2 173 074  +18,1  +306,3  +111,3  +62,4  +18,2 1992  2 760 652  +27,0  +416,1  +168,5  +106,3  +50,4 1993  2 799 614  +1,4  +423,4  +172,3  +109,2  +52,2 1994  2 632 708  −6,0  +392,2  +156,0  +85,8  +43,0 1995  2 755 669  +4,7  +415,2  +168,0  +96,0  +49,8 1996  2 625 081  −4,7  +391,0  +155,0  +85,3  +42,7 Дзейнічае новы КК Расійскай Федэрацыі Прырост да мінулага года, % Прырост да 1997 г., % 1997  2 397 311 — 1998  2 581 940 +7,7 +7,7 1999  3 001 748 +16,3 +25,2 2000  2 952 367 −1,6 +23,2 2001  2 968 255 +0,5 +23,8 2002  2 526 305 −14,9 +5,4 2003  2 756 398 +9,1 +15,0 2004  2 893 810 +5,0 +20,7 2005  3 554 738 +22,8 +48,3 2006  3 855 373 +8,5 +60,8 2007  3 582 541 −7,1 +49,4 2008  3 209 862 −10,4 +33,8 2009  2 994 820 −6,7 +24,9

+ Агульная колькасць выяўленых асоб, якія ўчынілі злачынствы ў Расіі ў 1966—2009 гг. Гады Абсалютная колькасць выяўленых асоб Прырост, % да мінулага года  да 1980 г.  да 1985 г.  да 1990 г. РСФСР — дзейнічае КК РСФСР 1966  596 764     1967  628 463  +5,3    1968  626 129  −0,4    1969  659 607  +5,3    1970  700 685  +6,2    1971  652 763  −6,8    1972  698 964  +7,0    1973  682 399  −2,4    1974  718 161  +4,1    1975  753 005  +4,9    1976  770 473  +2,3    1977  746 354  −3,1    1978  782 099  +4,8    1979  818 746  +4,7    1980  880 908  +7,6    1981  919 001  +4,3  +4,3   1982  988 946  +7,6  +12,3   1983  1 077 802  +9,0  +22,4   1984  1 123 351  +4,2  +27,5   1985  1 154 496  +2,8  +31,1   1986  1 128 439  −2,3  +28,1   1987  969 388  −14,1  +10,0  −14,1  1988  834 673  −13,9  −5,2  −26,0  1989  847 577  +1,5  −3,8  −24,9  1990  897 299  +5,9  +1,9  −20,5  +5,9 Расійская Федэрацыя — у КК РСФСР уносяцца істотныя змены 1991  956 258  +6,6  +8,6  −15,3  +12,8 1992  1 148 962  +20,2  +30,4  +1,8  +35,6 1993  1 262 556  +10,0  +43,3  +11,9  +50,0 1994  1 441 568  +14,2  +63,6  +24,9  +60,7 1995  1 595 501  +10,7  +81,1  +38,2  +77,8 1996  1 618 394  +1,4  +83,7  +43,4  +80,4 Дзейнічае новы КК Расійскай Федэрацыі Прырост да мінулага года, % Прырост да 1997 г., % 1997  1 372 161 — — 1998  1 481 503 +7,9 +7,9 1999  1 716 679 +15,9 +25,1 2000  1 741 439 +1,4 +26,9 2001  1644,2 тыс. −5,6 +19,8 2002  1257,7 тыс. −23,5 −8,3 2003  1236,7 тыс. −1,7 −9,9 2004  1222,5 тыс. −1,1 −10,9 2005  1297,1 тыс. +6,1 −5,5 2006  1360,9 тыс. +4,9 −0,8 2007  1317,6 тыс. −3,2 −4,0 2008  1256,2 тыс. −4,7 −8,5 2009  1219,8 тыс. −2,9 −11,1

Узрастанне абсалютных паказнікаў суправаджалася ўзрастаннем каэфіцыентаў злачыннасці, што азначае, што ў злачынную дзейнасць улучалася ўсё большая частка насельніцтваКриминология: Учебник для вузов / Под общ. ред. А. И. Долговой. М., 2001. С. 175. Узрост каэфіцыентаў пачаўся яшчэ ў 1960-х гадах і насіў сістэмны характар (гл. табліцу):

+Каэфіцыенты злачыннасці ў Расіі ў 1961—1999 гг. Гады Лік зарэгістраваных злачынстваў у разліку на 100 тыс. (Кф) Лік выяўленых асоб, што здзейснілі злачынствы, у разліку на 100 тыс. асоб ва ўзросце 14 гадоў і старэй (Кл) усяго насельніцтва ва ўзросце 14 гадоў і старэй 1961  440  615  --- 1966  457  626  667 1971  536  701  690 1976  618  787  726 1980  742  930  795 1981  780  979  830 1982  804  1011  888 1983  989  1247  960 1984  945  1245  962 1985  988  1251  1022 1986  930  1170  990 1987  817  1037  845  Гады Лік зарэгістраваных злачынстваў у разліку на 100 тыс. (Кф) Лік выяўленых асоб, што здзейснілі злачынствы, у разліку на 100 тыс. асоб ва ўзросце 14 гадоў і старэй (Кл) усяго насельніцтва ва ўзросце 14 гадоў і старэй 1988  831  1060  724 1989  1096  1400  732 1990  1242  1582  787 1991  1463  1809  837 1992  1854  2302  978 1993  1890  2344  1096 1994  1779  2234  1247 1995  1862  2339  1373 1996  1776  2208  1360 1997  1629  2007  1241 1998  1760  2148  1428 1999  2053  2482  1655

+ Дынаміка каэфіцыентаў злачыннасці ў Расіі ў 2000—2004 гг. Гады  Лік зарэгістраваных злачынстваў у разліку на 100 тыс. асоб ва ўзросце 14 гадоў і старэй  Лік выяўленых асоб, што здзейснілі злачынствы, на 100 тыс. асоб ва ўзросце 14 гадоў і старэй 2000  2432,5  1435 2001  2436  1349 2002  2067  1029 2003  2253,5  1011 2004  2338  988

Адметнай рысай злачыннасці ў Расіі ў сучасны перыяд з’яўляецца яе высокая латэнтнасць. Асабліва высокая латэнтнасць эканамічных і службовых злачынстваў: пра іх паведамляюць у праваахоўныя органы менш за 30 % пацярпелых асоб. Латэнтнасць агульнакрымінальных злачынстваў (крадзяжы, целавыя пашкоджанні) менш (па ацэнках, напачатку 1990-х гадоў пацярпелыя заяўлялі пра іх у праваахоўныя органы больш за ў 50 % выпадкаў, а па крадзяжах — у 70 % і больш). Аднак расла латэнтнасць і гэтых злачынстваў. Адзначаецца, што рэальны аб’ём злачыннасці ў краіне ў 2004—2005 годзе з улікам латэнтнасці дасягаў 9—12 мільёнаў злачынстваў у годСостояние и тенденции преступности в Российской Федерации: Криминологический и уголовно-правовой справочник / Под общ. ред. А. Я. Сухарева, С. И. Гирько. М., 2007. С. 65..

Павялічвалася латэнтнасць нават такіх цяжкіх злачынстваў, як забойствы. Пра гэта кажуць рэзка ўзрослы лік трупаў з нявызначанай прычынай смерці. У Маскве ў 1990—1994 гг. ён узрос з 776 да 2966 і перавысіў у 1994 г. лік трупаў з прыкметамі забойства (апошніх было 2863).

Вялікі таксама лік асоб, якія зніклі без вестакі і знаходзіцца у вышуку. Вынікі даследаванняў сведчаць, што ахвярамі злачынстваў робяцца 20—25 % з іх. У 2005 годзе адшуквалася 74 943 чалавекі, якія зніклі без весткі (у 2004 годзе — 77 680); адпаведна, ахвярамі злачынстваў маглі стаць прыкладна 20 000 чалавекСостояние и тенденции преступности в Российской Федерации: Криминологический и уголовно-правовой справочник / Под общ. ред. А. Я. Сухарева, С. И. Гирько. М., 2007. С. 35..

Іншай прычынай латэнтнасці злачыннасці з’яўляецца ўтойванне дадзеных пра яе праваахоўнымі органамі. Прыкладам, у Маскоўскай і Растоўскай абласцях у 1985 г. 3—4 % апытаных адказвалі, што былі пацярпелымі ад злачынстваў, звярталіся ў праваахоўныя органы і іх заяве не быў зусім дадзены ход, у 1991 г. такіх стала 6 %. Вынікам гэтага стала паданне даверу грамадзян да праваахоўных органаў.

Паколькі афіцыйныя праваахоўныя органы не забяспечвалі эфектыўнай абароны інтарэсаў грамадзянаў, развіццё атрымалі формы пазапраўнага рэагавання на злачыннасць: спантанная расправа са злачынцамі і сістэма ценевой (у тым ліку крымінальнай) юстыцыі з уласцівымі ёй не заснаванымі на законе спосабамі рэагавання на злачынства. 24 % маскоўскіх прадпрымальнікаў, ад 9 да 34 % апытаных у чатырох гарадах Расіі ў 1998—1999 годзе пры апытаннях паказвалі, што асабіста ажыццявілі фізічную расправу са злачынцамКриминология: Учебник для вузов / Под общ. ред. А. И. Долговой. М., 2001. С. 192.

Назіраецца зрастанне злачыннасці з насельніцтвам, прывыканне грамадзянаў да высокага роўня пранікнення злачыннасці. Узрастаў лік грамадзянаў, якія тым ці іншым чынам уступалі ў кантакт са злачынцамі (члены сям’і, суседзі, знаёмыя і г.д.). Асобы, якія здзяйснялі злачынствы, уваходзілі ў кола знаёмых 59 % апытаных у Маскве прадпрымальнікаў і 32 % іншых масквічоў.

 Грамадская небяспека злачыннасці 

1990-я гады ў Расіі характарызуюцца ўзростам грамадскай небяспекі злачыннасці.

На долю цяжкіх і асабліва цяжкіх злачынстваў (максімальны тэрмін кары за якія, агаданы КК РФ, перавышае 5 гадоў пазбаўленні воліУголовный кодекс РФ // «Собрание законодательства РФ», 17.06.1996, N 25, ст. 2954, ст.14.) даводзілася 2/3 усіх зарэгістраваных у 1997—1999 гг. злачынстваў; сярод выяўленых злачынцаў больш паловы складалі тыя, што здзяйснілі цяжкае ці асабліва цяжкае злачынства.

Хоць абсалютны лік зарэгістраваных цяжкіх і асабліва цяжкіх злачынстваў у канцы 1990-х гадоў рос, удзельная вага іх у агульным ліку злачынстваў заставалася прыкладна на адным узроўні (гл. табліцу):

+ Дынаміка зарэгістраваных злачынстваў рознай цяжкасці ў Расіі ў 1997—1999 гг. Катэгорыі злачынстваў Лік зарэгістраваных злачынстваў Прырост да 1997 г., % Удзельная вага ў агульным ліку ўсіх зарэгістраваных, % 1997 г.  1998 г.  1999 г.  1998 г.  1999 г.  1997 г.  1998 г.  1999 г. Асабліва цяжкія  96 596  113 010  136 343  +17,0  +41,1  4,0  4,4  4,5 Цяжкія  1 326 335  1 447 754  1 711 492  +9,2  +17,0  55,3  56,1  57,0 Сярэдняй цяжкасці  497 423  443 748  511 840  −10,8  +2,9  20,7  17,1  17,1 Невялікай цяжкасці  521 044  574 459  641 805  +10,3  +23,2  21,7  22,4  21,4

У 2000-х гадах дзель цяжкіх і адменна асабліва злачынстваў паслядоўна змяншалася: калі ў 2002 годзе яна складала 53,3 %, тое ў 2003 ужо 39,2 %, у 2004 — 32,4 %, у 2005 — 30,3 %, у 2006 — 27,9 %, у 2007 — 26,8 %Сайт МВД. Статистика. Сярэдні тэрмін пазбаўленні волі у 2000—2004 гг. складаў 4,5 года; умоўнае асуджэнне ўжывалася прыкладна ў палове вынесеных абвінаваўчых прысудаўКриминология. Учебное пособие / Г. И. Богуш и др; под ред. Н. Ф. Кузнецовой. М., 2007. С. 52..

У той жа час адзначаецца, што істотнае змяншэнне ўдзельнай вагі дадзеных катэгорый злачынстваў у 2003 годзе не адлюстроўвае рэальных тэндэнцый змен грамадскай небяспекі злачыннасці: такая карціна складалася за кошт змен у заканадаўстве, у выніку якіх многія дзеі, якія раней лічыліся цяжкімі злачынствамі, перайшлі ў катэгорыю злачынстваў сярэдняй цяжкасці, тым часам як лік зарэгістраваных фактаў такіх злачынстваў фактычна не змяніўся.

Лік пацярпелых ад злачынстваў, які павялічваўся ў канцы 1990-х гадоў у 2001—2003 гадах стабілізаваўся: у 2000 годзе пацярпелымі сталі 2 095 504 асобы, а ў 2003 годзе — 2 077 097 асоб; таксама зменшыўся лік юрыдычных асоб, матэрыяльным інтарэсам якіх прычынілі шкоду злачынствы: у 2000 годзе — 348 690, у 2003—103 203.

У 1997—1999 гг. у разы павялічыўся лік злачынстваў з загадзя абдуманым намерам: супраць асноў канстытуцыйнага ладу і бяспекі дзяржавы — у 2,2 разу, у сферы эканамічнай дзейнасці — на 91 %. На 27 % узрос лік забойстваў дзвюх і больш асоб, на 31 % — забойстваў, спалучаных з выкраданнем чалавека і захопам закладнікаў, на 31 % — забойстваў, здзейсненых па папярэдняй змове групай асоб. Колькасць забойстваў на побытавай глебе практычна не змяніласяКриминогенная ситуация в России на рубеже XXI века. М., 2000. С. 7..

Анкетаванне, што праводзілася ў 1998—1999 гг., паказала, што насельніцтва занепакоена высокім роўнем злачыннасці. Толькі 12 % апытаных не баяліся стаць ахвярай злачынства. Максімальную заклапочанасць у грамадзянаў, якія не з’яўляюцца прадпрымальнікамі, выклікае імавернасць стаць ахвярай крадзяжа — 59 % апытаных, хуліганствы — 47 % і махлярствы — 38 %, тэрарыстычнага акта — 13 %. Прадпрымальнікі асцерагаюцца стаць ахвярай забойстваў, выкраданні людзей, знішчэнні маёмасці, вымагальніцтва.

Фіксуюцца такія злачынствы, што маюць вялікі грамадскі рэзананс, як выкраданне людзей, захоп закладнікаў, тэрарыстычныя акты і г.д. Калі ў 1993 г. у статыстыцы было адлюстравана здзяйсненне 51 злачынства тэрарыстычнай скіраванасці, то ў 1996 г. іх лік складаў 1253, а ў канцы 1990-х яно перавысіла 2000, тое ў 2005 годзе ў Расіі былі зарэгістраваны 5438 злачынстваў тэрарыстычнага характару (з іх 203 — тэрарыстычныя акты)Состояние и тенденции преступности в Российской Федерации: Криминологический и уголовно-правовой справочник / Под общ. ред. А. Я. Сухарева, С. И. Гирько. М., 2007. С. 46..

Злачынны свет узбройваўся. У 1989—1993 гг. у 6,2 разы павялічыўся лік злачынстваў з ужываннем агнястрэльнай зброі (з 3550 да 22 116), у 2,5 разы больш зарэгістравана фактаў крадзяжоў агнястрэльнай зброі, боепрыпасаў і выбуховых рэчываў (адпаведна 594 і 1496); у 2,8 разы больш стала выяўленых фактаў захоўвання, набыцця, вырабу, збыту паказаных прадметаў і іншай зброі (20 477 і 58 318). Падобныя тэндэнцыі адзначаліся і ў канцы 1990-х гадоў. Так, у 1999 г. на 30 % узрос лік фактаў крадзяжу або вымагальніцтвы зброі, боепрыпасаў, выбуховых рэчываў і выбуховых прылад. Узрастала не толькі колькасць, але і якасць зброі, што апынялася ў злачынцаў, усё часцей гэта былі сучасныя ўзоры зброі, у тым ліку такія, што ўжываюцца расійскімі і замежнымі адмысловымі падраздзяленнямі.

Асноўнай крыніцай паступлення зброі да злачынцаў з’яўляюцца аб’екты Міністэрствы абароны РФ. Больш за ў 70 % выпадкаў злачынцамі выкарыстоўваецца ўзбраенне ваенных узораў. Значная колькасць выкрадзенай і згубленай агнястрэльнай зброі даводзіцца на асабістую зброю, уладальнікі якой не забяспечылі належную яе захаванасцьСостояние и тенденции преступности в Российской Федерации: Криминологический и уголовно-правовой справочник / Под общ. ред. А. Я. Сухарева, С. И. Гирько. М., 2007. С. 45..

 Матывацыйная характарыстыка злачыннасці 

Асноўнай тэндэнцыяй, датычнай матывацыі злачынстваў, з’явіўся ўзрост ліку карыслівых злачынстваў, удзельная вага якіх павялічылася з паловы (1986 год) да 2/3 усіх зарэгістраваных злачынстваў (1991—1999 гг.). Павялічыўся таксама лік карыслівых злачынстваў, што здзяйсняюцца з ужываннем гвалту (гл. табліцу):

+ Змены карыслівай злачыннасціДа карыслівых злачынстваў адносяць тыя, якія здзяйсняюцца толькі ці пераважна па карыслівых матывах. У дзейным КК РФ арт. 126, 146, 147, 152, 157, 158—171¹, 201, 202, 204, 221, 222, 226, 229—234, 240, 242, 256, 258, 260, 261, 285, 289, 290, 324—327 у Расіі ў 1986—1999 гг. Гады Агульны лік зарэгістраваных карыслівых злачынстваў Прырост, % Удзельная вага ў агульным ліку злачынстваў, % Лік карыслівых злачынстваў з выкарыстаннем фізічнага і псіхічнага гвалту Удзельная вага злачынстваў з выкарыстаннем фізічнага і псіхічнага гвалту ў агульным ліку карыслівых, % Дзеянне КК РСФСР   да 1986 г.  да 1990 г.    1986  688 113  ---  ---  51  30 299  4,4 1991  1 574 072  у 2,3 р.  +35,2  73  107 521  6,8 1995  2 088 487  у 3 р.  +79,4  75,8  161 425  7,7 Дзеянне КК РСФСР  да 1997 г., %    1997  1 793 239 —  74,8  160 869  9,0 1998  1 834 440 +2,3  71,0  176 861  9,6 1999  2 112 720 +17,8  70,3  194 718  9,2

Асноўны прырост ліку карыслівых злачынстваў адбываўся за кошт злачынстваў супраць уласнасці і злачынстваў у сферы эканамічнай дзейнасці, удзельная вага якіх у агульным ліку злачынстваў складала ў 1998 г. 62,9 %, а ў 1999 г. — 65,5 %. У 2000-х гадах дадзеныя паказнікі захоўваліся прыкладна на ранейшым узроўні: у 2007 годзе доля паказаных відаў злачынстваў склала 66 %Краткая характеристика состояния преступности за январь-декабрь 2007 г. // Официальный сайт МВД России.

На другім месцы па пашыранасці знаходзяцца такія матывы, як рэўнасць, сварка, развязак побытавых канфліктаў, на трэцім — хуліганскія матывы. Радзей сустракаюцца сексуальныя матывы, матыў расавай, нацыянальнай ці рэлігійнай нянавісці, падзел сфер уплыву (гл. табліцу):

+ Матывы расследаваных злачынстваў у Расіі ў 1998—1999 гг. паводле дадзеных крымінальнай статыстыкі. Матывы 1998 г. 1999 г. Абс. лік  Удз. вага, %  Абс. лік  Удз. вага, % Карыслівыя  430 534  44,5  557 734  48,9 З рэўнасці, сваркі, іншых побытавых прычын  153 919  15,9  170 835  14,9 Хуліганскія  91 027  9,4  93 647  8,2 Сексуальныя  11 666  1,2  10 459  0,9 З нянавісці, помсты на глебе нацыянальнай і расавай варожасці  159   123  З-за падзелу сфер уплыву  46   35  З нянавісці, варожасці, помсты на рэлігійнай глебе  22   22  Усяго  967 108  100  1 140 874  100

Доля злачыннасці з алкагольнай матывацыяй (здзяйсненне злачынстваў, выкліканае патрэбай неадкладнага набыцця спіртных напояў), якая панізілася ў перыяд 1986—1989 гг., у перыяд рэформаў ізноў павялічылася. Павялічыўся лік злачынстваў, што здзяйсняюцца па матывах абсалютнай (набыццё патрэбных для жыцця прадуктаў і прадметаў адзення) і адноснай (забеспячэнне роўня жыцця, характэрнага для атачальных) патрэбы. Паўстаў таксама новы від карыслівай матывацыі, абумоўлены патрэбай атрымання стартавага капіталу для ажыццяўлення прадпрымальніцкай дзейнасці.

Такім чынам, узрост злачыннасці ў 1990-х гадах забяспечваўся галоўным чынам за кошт карыслівай яе часткі, што з’яўляецца заканамернай з’явай пры змене грамадскага ладу ў перыяд фармавання рынкавых адносін. Адзначаецца, што злачыннасць у сацыялістычных краінах была ніжэй менавіта за кошт маёмаснай злачыннасці, а каэфіцыенты забойстваў адрозніваліся неістотнаНаучная информация по вопросам борьбы с преступностью. № 126. М., 1990..

 Літаратура 

 Падручнікі і манаграфіі 









 Артыкулы 




 Спасылкі 
 Сайт МВД: Состояние преступности 
 Федеральная служба государственной статистики РФ: правонарушения
 Центр содействия реформе уголовного правосудия: Человек и тюрьма