Хана Сенеш

Хана Сенеш (, ; ) — венгерская і яўрэйская паэтэса, сіяністка, партызанка Другой сусветнай вайны, нацыянальная гераіня Ізраіля.

Нарадзілася і вырасла ў Венгрыі ў  яўрэйскай сям’і. Пасля заканчэння гімназіі ў 18 гадоў з’ехала ў Палесціну. Падчас вайны ў складзе  была закінута ў нямецкі тыл па заданні брытанскага камандавання. Была арыштаваная і расстраляная нацыстамі ў Будапешце. У 1950 годзе яе парэшткі былі ўрачыста перахаваныя ў Ізраілі. Вершы Ханы Сенеш сталі часткай ізраільскага фальклору, а яе вобраз кананізаваны ў нацыянальнай яўрэйскай самасвядомасці.

 Біяграфія 

 Паходжанне 
злева|міні|250x250пкс|Бацькі Ханы — Бела і Каталін Сенеш
Нарадзілася 17 ліпеня 1921 года ў Будапешце ў яўрэйскай сям’і з багатымі літаратурнымі традыцыямі.

Яе бацька —  (імя пры нараджэнні Самуіл Шлезінгер, 1894—1927) — быў пісьменнікам і драматургам. Дзядзька па бацькоўскай лініі — венгерскі паэт і перакладчык  (1899—1935), бацька пісьменніка, драматурга і паэта-песенніка  (1924—2010, яго дачка Андрэа Сенеш — тэлевядучая).

Маці — Каталін Сенеш (Szenes Kató, народжаная Каталін Зальцбергер, 1896—1992) — нарадзілася ў пасёлку  у Заходняй Венгрыі. Яе бацькі — Фаль Зальцбергер (народжаная Йозефіна Апфель, 1867—1937) і Леапольд Зальцбергер (1851—1905) былі добра адукаванымі людзьмі, цікавіліся музыкай і літаратурайО нашей семье. Хана Сенеш. Жизнь, миссия и героическая смерть . Пер. c ивр. А. Белова и И. Лапидота. — Библиотека Алия, 1975. — С. 115—125.

Пасля завяршэння вучобы ў Вене ў 1919 годзе Каталін выйшла замуж за Белу СенешаPécsi T. Boldog a gyufa lángja — Szenes Hanna világító példája (венг). Яны належалі да сярэдняга класа, у іх быў дом у Будапешце. Сын Дзьердзь (Гіёра) нарадзіўся за год да Ханы, у 1920 годзе. 26 мая 1927 года Бела Сенеш памёр ад сардэчнага прыступу, і Каталін гадавала дзяцей аднаМоя дочь Анико. Хана Сенеш. Жизнь, миссия и героическая смерть. Пер. c ивр. А. Белова и И. Лапидота. — Библиотека Алия, 1975. — С. 302—384. Йозефіна (у доме яе звалі «бабуля Фіна») жыла разам з сям’ёй Сенеш, і Хана была вельмі прывязаная да яе. Бабуля памерла 28 ліпеня 1937 года.

 Дзяцінства ў Венгрыі 
злева|міні|Хана і Гіора Сенеш, Будапешт, 1933
Хана пачала пісаць вершы ў 6, або 7 гадоў. У адной з мясцовых газет яе назвалі «вялікай надзеяй венгерскай паэзіі». У 1934 годзе ў 13 гадоў Хана пачала весці дзеннік, у якім запісвала свае вершы і разважанні аб жыцці. Да красавіка 1939 года яна пісала па-венгерску, затым ўперамешку на іўрыце і венгерскім. Пасля пераезду ў Палесціну з ліпеня 1940 года поўнасцю перайшла на іўрыт. У тым жа годзе з’явілася першы верш на іўрыце. Дзеннік Хана вяла да 1943 года.

Скончыўшы з адзнакай пачатковую школу, у 1931 годзе Хана паступіла ў жаночую гімназію, дзе каталікі плацілі за навучанне дзяцей удвая больш, чым лютэране, а яўрэі — утрая больш. Улічваючы асаблівы літаратурны талент Ханы, ей зрабілі скідку ў аплаце. З 11 гадоў Хана адрознівалася тым, што дапамагала рыхтаваць урокі сяброўкам, а пасля занялася рэпетытарствам.

У 1937 годзе яна была абраная старшынёй школьнага літаратурнага гуртка, аднак пад ціскам вучняў, якія лічылі, што такую пасаду можа займаць толькі хрысціянка, вынікі выбараў адмянілі. Гэта зрабіла на яе моцнае ўражанне. 16 верасня яна запісала ў сваім дзенніку:
Калі б я да гэтага не была абраная, я не сказала б ні слова. Але ў дадзеным выпадку мне была нанесена адкрытая абраза. Я вырашыла не ўдзельнічаць больш у працы гуртка і не цікавіцца яго справамі
У 1938 годзе Гіёра Сенеш паехаў атрымліваць вышэйшую інжынерную адукацыю ў Францыю ў Сарбону. Планавалася, што ён будзе вучыцца ў Вене, але да гэтага моманту Аўстрыя была акупаваная нацыстамі. Хана была засмучаная яго ад’ездам, але падтрымала брата.

Будучы яшчэ падлеткам Хана чытала класічную і сучасную літаратуру і запісвала у дзённіку свае ўражанні. У прыватнасці, яна чытала С. Цвейга, Дастаеўскага, Л. Талстога, Т. Манна і венгерскіх пісьменнікаў. Адначасова яна разважала пра палітыку і лёс яўрэйскага народа.

Гэтыя разважанні ў атмасферы нарастаючага антысемітызму ў Венгрыі прывялі да таго, што Хана стала перакананай сіяністкай, вучыла іўрыт і ўдзельнічала ў дзейнасці яўрэйскіх грамадскіх арганізацый. Рэалізацыя сіянісцкай ідэі аб стварэнні яўрэйскай дзяржавы стала для яе найважнейшай справай яе жыцця. На фарміраванне яе перакананняў аказаў ўплыў галоўны раввін Будапешта Rochelle Mass. 1921—1944. . Гімназію яна таксама скончыла з адзнакай і была гатовая да эміграцыі. У сакавіку 1939 года яна атрымала запрашэнне працягнуць вучобу ў сельскагаспадарчай школе для дзяўчат у Палесціне. 17 ліпеня 1939 года яна напісала ў сваім дзенніку:
Ёсць толькі адно месца на зямлі, дзе мы не ўцекачы і ня эмігранты. Гэта месца — наш дом, Эрэц-Ісраэль

 У Палесціне 
злева|міні|Хана Сенеш у дзень прыбыцця ў Палесціну, 19 верасня 1939 года
справа|міні|Хана Сенеш ў сельскагаспадарчай школе «Нахалаль», 1941
19 верасня 1939 года ва ўзросце 18 гадоў Хана Сенеш самастойна пераехала ў Палесціну. З 21 верасня яна прыступіла да вучобы ў сельскагаспадарчай школе «Нахалаль», навучанне працягвалася два гады. Першы верш на іўрыце яна напісала ў 1940 годзе.

Былы вязень Асвенціма Ферэнц Патакі сцвярджае, што ў гэты перыяд ён жыў у Палесціне і яны з Ханай былі закаханыя адзін у аднагоSzegő P. «Szenes Hanna volt a nagy szerelmem» (венг., аднак у дзенніку Ханы няма пацверджання гэтай інфармацыі. Яна пісала, што ніякіх сур’езных пачуццяў пакуль ні да аднаго са сваіх знаемых не адчувала.

Пасля заканчэння школы ў верасні 1941 года Хана далучылася да кібуцнага руху ў складзе маладзёжнага руху  (ха-Кібуц ха-Меухад). 22 снежня 1941 года яна стала членам кібуца Сдот-Ям каля горада Кейсарыя, жыла і працавала ў ім да 1943 года. У дзённіку яна апісвала свае ўражанні ад знаёмства з Палесцінай і мясцовымі яўрэямі, сваю працу ў кібуцы.

Яна была абураная перашкодамі, якія чыніла брытанская адміністрацыя яўрэйскім бежанцам з Еўропы, не дапушчаючы іх у Палесціну, і пісала аб масавых пратэстах яўрэйскага насельніцтва супраць гэтай палітыкі.

У 1942 годзе да Палесціны пачалі даходзіць чуткі аб масавых расправах з яўрэямі ў Еўропе. Турбуючыся пра маці, Хана пісала ей, каб яна як мага хутчэй паспрабавала з’ехаць у Палесціну. 8 студзеня 1943 года Хана напісала ў сваім дзенніку:

Мне раптам прыйшла ў галаву думка, што я павінна вярнуцца ў Венгрыю і застацца там, каб дапамагчы арганізацыі «Аліят ха-Ноар» і прывезці маму ў Ізраіль

У лютым яна стала членам ваенізаванай яўрэйскай арганізацыі самаабароны  і падала заяву на залічэнне добраахвотнікам ў атрад парашутыстаў, якіх брытанская армія рыхтавала да закіду ў нямецкі тыл у акупаванай Еўропе. Гэтая аперацыя была сумеснай справай  і брытанскага . У чэрвені Хана была выкліканая на сумоўе ў Тэль-Авіў. 12 чэрвеня яна была залічана ў склад дапаможнай жаночай групы Ваенна-паветраных сіл Вялікабрытаніі і атрымала конспиративный псеўданім Агар. Восенню 1943 года яна прайшла паскораныя курсы радыстаў у кібуце Рамат ха-Ковеш, затым курсы парашутнай падрыхтоўкі і абыходжання з рознымі відамі зброіWisenberg S. L... Пасля праходжання навучання ей было прысвоена афіцэрскае званнеCosner S., Cosner V. Women Under the Third Reich: A Biographical Dictionary. .

З 250 добраахвотнікаў 110 прайшлі навучанне, 37 было адабрана для выканання задання. Акрамя Ханы, у гэтай групе былі яшчэ дзве жанчыны —  і .

У студзені 1944 года група выехала на трэніровачную базу брытанскіх ВПС у ЕгіпцеRochelle Mass. Hannah Senesh (Szenes) World Zionist Organization (29 — Apr — 2003). Адзін з тых, хто займаўся падрыхтоўкай парашутыстаў, Рэўвен Дафні, распавядаў, што яго ўразіў той факт, што ў групу ўключана дзяўчына і што менавіта яна падчас падрыхтоўкі і пасля ў Югаславіі заражалі ўсю групу перакананасцю ў поспеху іх місіі. Паводле яго слоў, брытанскія і амерыканскія інструктары таксама былі ўзрушаныя прысутнасцю Ханы ў камандзе, отправляющейся ў нямецкі тылДафни Р. Миссия. К последней черте // Хана Сенеш. Жизнь, миссия и героическая смерть  / Пер. c ивр. А. Белова и И. Лапидота. — Библиотека Алия, 1975. — С. 283—301..

Брат Ханы Гіора іміграваў з Парыжа ў Палесціну 2 лютага 1944 года, за дзень да яе ад’езду на чарговую трэніроўку ў Егіпет і незадоўга да яе адпраўкі ў Еўропу. Гэта была іх апошняя сустрэча.

 Місія ў Еўропе і арышт 
міні|Хана і Гіора Сенеш, люты 1944 года, Палесціна
Першапачаткова планавалася, што група Ханы будзе дэсантавана ў Венгрыі, але ў пачатку сакавіка, з улікам меркаванай ў бліжэйшы час нямецкай акупацыі Венгрыі, планы былі змененыя, і група павінна была высадзіцца ў Югаславіі і затым перайсці венгерскую мяжу. У іх былі дзве асноўныя задачы: праца на брытанскую выведку і дапамогу мясцовым яўрэям. У частцы разведвальнай працы яны павінны былі высвятляць і паведамляць важную інфармацыю аб праціўніку і паспрабаваць знайсці і вызваліць палонных брытанскіх летчыкаў. Акрамя гэтага, яны павінны былі паспрабаваць арганізаваць працу па выратаванні яўрэйскага насельніцтваWisenberg S. L...

11 сакавіка 1944 года Хана паляцела ў Італію, адкуль 13 сакавіка яна разам з Реувеном Дафні, Йонай Розенам і Абай Бердічавым была закінутая на парашутах на тэрыторыю Югаславіі да партызанау Іосіпа Броз Ціта. З-за нацысцкага перавароту ў Венгрыі 15-17 сакавіка 1944 года і акупацыі Венгрыі нямецкай арміяй 19 сакавіка пагранічны раён быў наводнены войскамі, і для перасячэння мяжы ім прыйшлося адправіцца ў іншы партызанскі атрад за 300 км. У сярэдзіне красавіка да іх далучыліся парашутысты Йоэль Палгі (Эміль Нуссбахер) і Перац Гольдштэйн. У Венгрыю Хане ўдалося патрапіць толькі праз 3 месяцыHecht Ben. Perfidy, first published by Julian Messner, 1961; this edition Milah Press, 1997, P. 118—133. Hecht cites Bar Adon, Dorothy and Pessach. The Seven who Fell. Sefer Press, 1947, and «The Return of Hanna Senesh» in Pioneer Woman, XXV, № 5, May 1950.Biss A. Der Stopp der Endlösung. Tydor Baumel J. What did really happen in Hungary? .

Зразумеўшы, што партызаны не змогуць дапамагчы ей трапіць у Венгрыю, Хана ўгаварыла траіх уцекачоў — двух яўрэяў і аднаго француза — вярнуцца ў Венгрыю разам з ей. Пасля пераходу мяжы 9 чэрвеня 1944 года двое яўрэяў адправіліся на разведку ў венгерскую веску і былі затрыманыя жандарамі, пры гэтым адзін з яўрэяў застрэліўся. Жыхары вескі выдалі таксама Хану і француза. У аднаго з затрыманых паліцыянты выявілі навушнікі і пасля гэтага знайшлі схаваны Ханой радыёперадатчык.

 Следства, суд і смерць 
З турмы Сомбатхея яе адправілі ў казармы Хадзік ў Будапешце, дзе размяшчалася ваенная контрвыведка, а затым у ваенную турму на бульвары Маргіт. Там Хану падвергнулі допытам, збіццю і катаванням, патрабуючы расказаць пра яе заданні і выдаць код перадатчыка. Пры гэтым збіццем і катаваннямі займаліся венгерскія следчыя, а нямецкія спрабавалі ўжываць у асноўным псіхалагічнае ўздзеянне. Хана паводзіла сябе мужна. Нягледзячы на катаванні, яна не губляла прысутнасці духу. У турме яна напісала дапаможнік па іўрыту.

Каталін Сенеш 17 чэрвеня зрабілі вочную стаўку з Ханой, патрабуючы паўплываць на дачку, каб тая супрацоўнічала са следствам. У той жа дзень Каталін Сенеш таксама была арыштаваная, і яе некалькі месяцаў трымалі ў той жа турме. 23 чэрвеня Каталін даведалася, што Хана знаходзіцца побач. У далейшым маці і дачка змаглі бачыцца і мець зносіны. 11 верасня Хану перавялі ў турму на вуліцы Конці, а 13 верасня Каталін перавялі з турмы ў канцэнтрацыйны лагер Киштарче на ўскраіне Будапешта. У канцы верасня лагер быў ліквідаваны, і вязняў адпусцілі. 12 кастрычніка Каталін наняла адваката Андора Селечэні для дапамогі Хане. Яе абаронай займаўся таксама адвакат Эндре Нанаі.

Селечени запэўніваў Каталін Сенеш, што Хане пагражае толькі працяглы тэрмін зняволення, які будзе адменены, як толькі Венгрыя капітулюе перад надыходзячай Чырвонай арміяй. Аднак фатальную ролю ў яе лесе адыграў дзяржаўны пераварот у Венгрыі 15-16 кастрычніка, у выніку якога да ўлады прыйшла нацысцкая партыя «Скрыжаваныя стрэлы» на чале з Ферэнцам Салашы.

Суд, які адбыўся 28 кастрычніка 1944 года, абвінаваціў Хану Сенеш ў шпіянажы на падставе дакументаў следства ваеннай контрвыведкі. Асновай для абвінавачвання быў радыеперадатчык, які быў знойдзены ў яе пры арышце. Асаблівы трыбунал пры начальніку генеральнага штаба ў складзе ваеннага юрыста капітана Д’юлы Шымона і дваіх афіцэраў без юрыдычнай адукацыі прысудзіў яе да смяротнага пакарання паводле артыкула 2 «Закона аб нацыянальнай абароне» ад 1939 года. Абвінавачванне прадстаўляў ваенны юрыст Міхай Кечкеш. Прамову абаронцы вымавіу Андар Селечэні. Памілаванне ей прапанавана не было.

Вынясенне прысуду было адкладзена на 8 дзён. Тым часам маці Каталін Сенеш спрабавала сустрэцца з Д’юлай Шымонам 1, 2 і 3 лістапада, каб атрымаць дазвол на сустрэчу з Ханой. Аднак Д’юла Шымон знаходзіўся ў гэтыя дні па-за межамі Будапешта, і, калі яны нарэшце сустрэліся 7 лістапада, ён паведаміў ей, што з 6 лістапада справа Ханы Сенеш ўжо не адносіцца да яго кампетэнцыі.

7 лістапада намеснік міністра абароны і намеснік начальніка генеральнага штаба генерал-палкоўнік Ферэнц Фекетехалмі-Цейднер (англ.) і начальнік Адмысловага трыбунала пры начальніку генеральнага штаба падпалкоўнік Ласла Д’юре ў адсутнасць абаронцы абвясцілі прысуд, і Хана была расстраляная ў той жа дзень ва ўнутраным двары турмы. Вынесены быў афіцыйна прысуд ці не, незразумела, бо ні маці, ні адваката ніхто не праінфамаваў. Дакументы ваеннага суда, запісы адвакатаў і архіўныя паперы не захаваліся.

Перад расстрэлам Хане прапанавалі звярнуцца з просьбай аб памілаванні і дазволілі напісаць два лістыTydor Baumel-Schwartz J. Perfect Heroesb // The Jewish Press : newspaper. Прасіць памілавання, як і завязаць вочы пры расстрэле, яна адмовілася, а адно з лістоў, адрасаваны сябрам, абвяшчала:

Д’юла Шымон сказаў Каталін Сенеш, што яе дачка «да апошняй хвіліны захоўвала мужнасць і цвердасць характару».

 Пасля вызвалення Венгрыі 
міні|267x267пкс|Помнік Хане Сенеш у кібуцэ Сдот-Ям
Пасля таго як вясной 1945 года Чырвоная армія ўвайшла ў Будапешт, Каталін Сенеш пачала пошукі магілы дачкі. Спецыяліст па венгерскай літаратуры і мастацтве доктар Ганна Сала сцвярджае, што «толькі адзін хрысціянін ведаў дакладнае месцазнаходжанне магілы Сенеш на яўрэйскіх могілках у Будапешце, і ён адвеў яе маці да месца пахавання». Знайшоўшы магілу Ханы, Каталін Сенеш замовіла ўстаноўку помніка мясцоваму скульптару.

У ліпені 1945 года з дапамогай аднаго з пакінутых у жывых парашутыстаў Йоэля ПалгіПалгі і Гольдштэйн былі захоплены немцамі у Будапешце, Гольдштэйн загінуў у канцлагеры, Палгі збег і застауся жывы Каталін Сенеш з’ехала ў Палесціну праз Румынію. Яна прыбыла ў Палесціну ў кастрычніку 1945 года. Каталін памерла ў Ізраілі ў 1992 годзе ва ўзросце 96 гадоў, пражыўшы апошнія гады жыцця ў доме састарэлых. Гіора Сенеш жыў у Ізраілі ў Хайфе, у яго два сына: Эйтан і Давід і ўнучка Дэганіт. Гіора памёр у 1995 годзе.

 Пераслед Д’юлы Шымона 
Тыя, хто судзіў Хану Сенеш, пасля былі падвергнутыя крымінальнаму пераследу за ваенныя злачынствы. Падставай для гэтага з’яўлялася спачатку пастанова нумар 81/1945 (II. 5.) ME, на аснове якога былі створаны народныя суды ў якасці асаблівых надзвычайных трыбуналаў. Пазней гэта пастанова атрымала сілу закона дадаткам нумар 1 закона VII 1945 годаУ 1994 годзе Канстітуцыйны суд вырашыу (пастанова 2/1994 (I. 14.)), што пункты 1—4 і 6 параграфа 11, а таксама пункты 1 і 3—7 параграфа 13 арыгінальнай нормы права антіканстітуцыйныя, таму, что яны парушаюць забарону на пакаранне з наданнем закону адваротнай сілы.

Пасля Другой сусветнай вайны сябры Ханы Сенеш і яе сваякі вінавацілі капітана ваеннага юрыста Д’юлу Шымона у яе смерці. Пазней з’явіўся пытанне адказнасці і палкоўніка ваеннага юрыста Йожефа Бабоша. Але паколькі пасля нямецкай акупацыі Венгрыі ён быў адпраўлены ў адстаўку, пытанне аб яго адказнасці быў знятыГістарычны архіў дзяржауных служб бяспекі (далей: ÁBSZTL), папкі нумар V-85325, V-85325/1, V-87992/1, V-90546, V-101594/1; апошняя папка — гэта копія, арыгінал знішчаны у 1989 г..

Каталін Сенеш запатрабавала прыцягнуць Д’юлу Шымона да крымінальнай адказнасціД’юла Шымон нарадзіўся 11 лістапада 1913 года ў горазде Церакапань. Атрымаў юрыдычную адукацыю. З 1936 года — прафесійны ваенны, лейтэнант, з 1942 года — старшы лейтэнант. Провёў адзін год на фронце, потым служыў у горадзе Печ (Венгрыя). З пачатку 1944 года быў адпраулены у Будапешт ваенным суддзёй у званні капітана. Палітычны аддзел Будапешцкага галоўнага паліцэйскага кіравання Венгерскай дзяржаўнай паліцыі на аснове заявы Каталін Сенеш арыштаваў Д’юлу Шымона 28 снежня 1945 года.

Паводле абвінаваўчага акту, апублікаванаму ранняй восенню 1946 года, на аснове параграфа 5 і пункта 2 параграфа 15 11 закона аб народных судах Д’юла Шымон абвінавачваўся ў ваенным і антынародным злачынствах. Сярод абвінавачванняў было пазначана, што ён кіраваў судовым працэсам над старэйшым лейтэнантам брытанскай арміі Ханой Сенеш 28 кастрычніка 1944 года і ўдзельнічаў у вынясенні смяротнага прысуду з парушэннем міжнароднага права. У ходзе разбору Д’юла Шымон адмаўляў злачынствы, у якіх яго вінавацілі. Суд першай інстанцыі апраўдаў Д’юлу Шымона па абвінавачванні ў антынародным злачынстве, але прызнаў яго вінаватым у ваенным злачынстве і на аснове пунктаў 7 і 8 параграфа 1, пункта б параграфа 11 закона аб народных судах і параграфа 92 Крымінальнага кодэкса вынес прысуд аб яго турэмным зняволенні тэрмінам на адзін год, а таксама аб пазбаўленні палітычных правоў тэрмінам на пяць гадоў і адхіленні ад пасады. Д’юла Шымон быў вызвалены з турмы 21 верасня 1946 года ў дзень абвяшчэння прысуду суда першай інстанцыі, прычына датэрміновага вызвалення невядомая.

На прысуд была пададзеная касацыя пракурора, і справа зноў паступіла на судовы разгляд. Пры гэтым высветлілася, што сапраўдныя працэсуальныя паперы справы супраць Ханы Сенеш знікліHIL 442.528/1947, 472.260/1947, 476.445/1947, 487.807/1947, 23852/1947, а Д’юла Шымон перастаў з’яўляцца па выкліках суда. За ваеннае злачынства, звязанае з пакараннем смерцю Ханы Сенеш, трыбунал завочна на аснове пункта 5 параграфа 11 закона аб народных судах прысудзіў Д’юлу Шымона да сямігадоваму турэмнага зняволення, адхілення ад пасады і пазбаўлення пенсіі, а таксама да пазбаўлення палітычных правоў тэрмінам на дзесяць гадоў.

Д’юла Шымон не быў затрыманы ні тады, ні пазней. Апошні раз яго бачылі ў Венгрыі ў вакзала ў Сомбатхее 25 лістапада 1946 года. Апошняя запіс, звязаная з яго розысками, датуецца 8 кастрычніка 1970 года. Галоўная ваенная пракуратура запрасіла дакументы працэсу народнага суда 29 чэрвеня 1993 г., як мяркуецца, з мэтай новага юрыдычнага працэсу. Верагодна, Д’юла Шымон пакінуў Венгрыю ў апошнія тыдні 1946 года і, пазбегнуўшы пакарання, памер за мяжой.

 Пытанне аб апраўданні і ўзнагароджанні Ханы Сенеш ў Венгрыі 
Брытанскае прадстаўніцтва Саюзнай кантрольнай камісіі ў Будапешце афіцыйна звярнулася да вугорскаму Міністэрству абароны па справе Ханы Сенеш 3 мая 1945 года. Па гэтым запыце, згодна прапанове камісіі, награждающей за заслугі перад дэмакратычнай Венгрыяй, прэзідыум Міністэрства абароны прапанаваў 4 кастрычніка 1945 года, каб Савет міністраў прысвоіў старэйшаму лейтэнанту Хане Сенеш (у дакуменце было памылковае імя Этелька) званне капітана запасу. Прапанова не патрапіла на разгляд Савета міністраў, таму што ў венгерскай арміі адсутнічала жаночае званне капітан запасу. 30 лістапада зноў было вылучана прапанову ацаніць заслугі Ханы Сенеш і ўзнагародзіць яе. Аднак працэс тады канчаткова спыніўся, і 25 кастрычніка 1949 года справа была закрытая з заўвагай «Ужо не актуальна».

Больш таго, абвінаваўчы прысуд Хане Сенеш не быў адменены за ўвесь перыяд камуністычнага рэжыму ў Венгрыі. Толькі ў ліпені 1993 года па запыце ўрада Ізраіля венгерская ваенны трыбунал перагледзеў справу Ханы Сенеш. 5 лістапада 1993 года на цырымоніі ў Тэль-Авіве пасол Венгрыі перадаў сям’і Ханы Сенеш рашэнне аб рэабілітацыі і зняцці з іх усіх абвінавачванняўSlater R. Great Jewish women. . У цырымоніі прыняў удзел прэм’ер-міністр Ізраіля Іцхак Рабін.

 Літаратурная спадчына 
Нягледзячы на тое, што творчы перыяд паэткі быў вельмі кароткім, яе вершы набылі шырокую вядомасць і папулярнасць у Ізраіліיונתן הללי. השיר המושמע ביותר ביום השואה: «הליכה לקיסריה» של חנה סנש  (іўрыт) // Маарив : газета. — 21.4.2009 і фактычна сталі часткай нацыянальнага фальклору. Найбольш вядомае верш, напісанае 14 лістапада 1942 года і ўвайшоў у хрэстаматыю ізраільскай паэзіі, — «Па дарозе ў Кейсарыю» ( — Аліха ле-Кейсарыя). На гэтыя вершы Давідам Зеэві ў 1945 годзе была напісана песня «Мой Бог, мой Бог…» ( — Элі, Элі…).
 Іўрыт Транслітарацыя Пераклад אלי אלי Элі. Элі… Мой Бог, мой Бог שלא יגמר לעולם Шэ-ло йігамэр ле-олам: Застануцца хай назаўжды החול והים А-холь вэ-а-ям, Пясок і мора רשרוש של המים Рішруш шэль а-маім, Плеск вады ברק השמיים Бэрак а-шамайім - Бляск маланак нябесных, תפילת האדם Тфілат а-адам Малітва чалавека
Літаратуразнаўца Шуламіт Шаліт піша, што да слоў «Э-лі, Э-лі», паўтараным ў пачатку песні, «не патрабуецца нават нотнай запісу, самі гукі — музыка…» і што нечаканае спалучэнне «ришруш шэль а-маим» (ришруш — шоргат, шорах) ўжытыя не да дрэў і лістя, а да хваляў, «дае адчуваецца адчуванне шоргату вады па гальцы, вады, якая адкочвалася назад у мора… Гэтага гуку, гэтага цуду ў перакладах на рускую нікому не ўдаецца перадаць…». Даследаванне, праведзенае ў 2009 годзе, паказала, што гэта самая папулярная ў Ізраілі песня пра Халакост.
міні|300x300пкс|Радкі верша «Дабраславеная запалка…» на іўрыце, запісаныя рукой Ханы Сенеш.
Югаславія, 2 траўня 1944 г.
Вясной 1944 года ў партызанскім атрадзе ў Югаславіі Хана пазнаемілася з яўрэйскай дзяўчынкай, якая пасівела ад перажытых ею падзей. Гэтай дзяўчынцы яна прысвяціла верш «Дабраславеная запалка» (, Ашрей ха-гафрур), якое таксама стала папулярнай у Ізраілі песняй.
 Іўрыт Транслітарацыя Пераклад אַשְׁרֵי הַגַּפְרוּר שֶׁנִּשְׂרַף Ашрей ха-гафрур шэй-нісраф Дабраславеная запалка, якая згарэла וְהִצִּית לֶהָבוֹת, ве-хицит леавот, і запаліла полымя, אַשְׁרֵי הַלְּהָבָה שֶׁבָּעֲרָה Ашрей ха-леава шэй-баара Дабраславена полымя, горевшее בְּסִתְרֵי לְבָבוֹת бесітрей левавот у глыбіні сэрцаў. אַשְׁרֵי הַלְבָבוֹת שֶׁיָדְעוּ Ашрей ха-левавот шэй-йаду Дабраславеныя сэрца, якія ведаюць, як לַחְדֹל בְּכָבוֹד… лахдоль бе-кавод… годна спыніцца. אַשְׁרֵי הַגַּפְרוּר שֶׁנִּשְׂרַף Ашрей ха-гафрур шэй-нисраф Дабраславеная запалка, якая згарэла וְהִצִּית לֶהָבוֹת. ве-хіцит леавот і запаліла полымя.
Апошні з сталі вядомых вершаў Сенеш было напісана ею 20 чэрвеня 1944 года ў турэмнай камеры і знойдзена пасля яе гібелі ў яе вопратцыСтихи // Хана Сенеш. Жизнь, миссия и героическая смерть  / Пер. c ивр. А. Белова и И. Лапидота. — Библиотека Алия, 1975.:
 Іўрыт Транслітарацыя Пераклад אחד — שנים — שלשה… שמונה האורך Эхад — шнаім — шлоша… Шмона ха-арэх Крок, два, тры крокі… восем — у даўжыню — שני צעדים הוא רוחב הצלע Шней цеадім ху рохав ха-цэлая — І два ў шырыню. Такія мяжы. .החיים מרפרפים בסימן שאלה Ха-хайім мерафрефім бе-сіман шеэла На валаску мая жыцце павісае і доўжыцца — אחד — שנים — שלשה … אולי עוד שבוע Эхад — шнаім — шлоша… Улай од шавуа Дзень, два, тры… ну, тыдзень… можа Быць .או סוף הירח ימצאני פה עדיין Пра соф ха-йерах йимцеэні па адаін Месяц ліпень мяне тут застане. .אך ממעל לראשי — האין Ах мі-маале ле-рошы — ха-аін Нябыт — ля скроні. Пустата падступае. כעת בחודש יולי בת пра"ג אהי Ка-эт ба-ходеш юлі бат каф-гімель эхі Дваццаць тры мне споўнілася б у ліпені. במשחק נועז עלי מספר עמדתי Бе-місхак ноаз алай міспар амадті У дзерзкіх гульнях брала я адвагай, бывала. .הקוביה כרכרה, הפסדתי Ха-кубія кіркера, хіфсадті. Кубік нячотом выпаў. І я прайграла.
Літаратурная спадчына Ханы Сенеш складае каля 40 вершаў, дзеннік, які яна вяла амаль 10 гадоў, п’еса «Скрыпка», шэраг артыкулаў і тэкстаў публічных выступленняў. Вершы Ханы Сенеш ўключаюцца ў школьныя праграмы не толькі ў Ізраілі, але і ў дыяспарыЖурина М. . Філолаг і гісторык літаратуры Галіна Падольская піша, што

 Памяць 
міні|300x300пкс|Цырымонія перахавання праху Ханы Сенеш, 1950
міні|Мемарыял у Будапешце
Хана Сенеш лічыцца нацыянальнай гераіняй Ізраіля, часам яе называюць «ізраільскай Жаннай д’Арк»Matheson L. M. Icons of the Middle Ages: Rulers, Writers, Rebels, and Saints: Rulers, Writers, Rebels, and Saints. . Імем Ханы Сенеш названы кібуц на мяжы з Самарыяй, вуліцы ў шэрагу гарадоў краіныНеер Р.  і іншыя аб’екты. Да абвяшчэння Дзяржавы Ізраіль яе імя насіў карабель, даваў у Палесціну нелегальных яўрэйскіх бежанцаўПредисловие // Хана Сенеш. Жизнь, миссия и героическая смерть  / Пер. c ивр. А. Белова и И. Лапидота. — Библиотека Алия, 1975. — С. 115—125.. Яе саму і верш «Элі, Элі» ведае кожны ізраільскі школьнікWindolf J. Remembering Hannah Senesh (англ..

У 1950 годзе прах Ханы Сенеш быў перавезены ў Ізраіль і з воінскімі ўшанаваннямі перапахаваны на гары Герцля ў Ерусаліме. 7 лістапада 2007 г., праз 63 гады пасля гібелі помнік Хане Сенеш з яўрэйскіх могілак у Будапешце таксама быў перавезены ў Ізраіль. У цырымоніі ўстаноўкі помніка ў кібуце Сдот-Ям прынялі ўдзел пляменнікі Ханы Давід і Эйтан Сенеш, а таксама член урада Ізраіля Амі Аялон, чый дзядзька Йона Розен прымаў удзел разам з Ханой ў дэсантнай аперацыі ў ЕўропеAshkenazi E. Decades later, tombstone follows Hannah Szenes' body to Israel (англ..

У кібуце Сдот-Ям створаны «Дом-музей Ханы Сенеш», ён уключаны ў нацыянальны культурна-гістарычны праект «Спадчына» і фінансуецца ўрадам ІзраіляPfeffer A. Gov’t, kibbutz to put up money to keep Szenes archive here (англ.. Музей прымае 15 тысяч наведвальнікаў у год. 13 кастрычніка 2010 года ў Музеі яўрэйскай спадчыны (англ.) у Нью-Ёрку адкрылася экспазіцыя, прысвечаная Хане Сенеш, на якой упершыню прадстаўлены матэрыялы з яго асабістага архіва, які быў перададзены на захоўванне музею яе пляменнікаміדער ארכיוו פון כאנע סענעש האָט געפונען א מאָקעם=מענוכע אין ניו=יאָרק (идиш) // Биробиджанер штерн — Биробиджанская звезда : газета. — 29.10.2010. .

На радзіме Ханы Сенеш ў Будапешце ў яе гонар названа сярэдняя школа і парк (Szenes Hanna Park), у якім усталяваны помнік. Імя Ханы Сенеш носіць таксама прыватная яўрэйская школа ў Брукліне (Нью-Ёрк).

2 — 4 верасня 2010 года ў Будапешце адбыліся сумесныя паказальныя выступленні ізраільскіх і венгерскіх парашутыстаў у памяць аб Хане Сенеш. Ва ўрачыстым прыеме з гэтай нагоды прыняў удзел стрыечны брат Ханы, пісьменнік і кампазітар Іван СенешІван Сенеш памер праз некалькі дзён пасля гэтага мерапрыемства — 13 верасня 2010 года..

Подзвіг Ханы Сенеш ўжо неўзабаве пасля стварэння дзяржавы Ізраіль увайшоў у школьныя праграмы, прычым не толькі ў краіне. Беллетрызаваная біяграфія Ханы Сенеш для дзяцей была напісана на іўрыце Ааронам Мегедам (англ.) у 1957 годзе (прызначана для яўрэйскіх школ Канады пераклад на ідыш быў апублікаваны ў Манрэалі ў 1969 і 1972 гадах)Khane Senesh. . Аналагічныя публікацыі былі зроблены ў рамках свецкіх праграм школьнага навучання на мове ідыш і ў іншых школьных сістэмах яўрэйскай дыяспары, напрыклад, у Аргентыне (1948)Svarch A.Jewish Communist Culture and Identity in Buenos Aires . Испанский перевод пьесы А. Мегеда «Хана Сенеш» был издан в Буэнос-Айресе в 1961 году., ЗША (1954)Довид Бриджер (1907—?) «Ханэ Сенеш» (на идише), Нью-Йорк, 1954. і Мексіцы (1960)Бриджер Д. «Ханэ Сенеш ун андэрэ дэрцейлунген», Идише шул ин Мексике, 1960: דוד ברידזשער, חנה סענעש און אַנדערע דערצײלונגען. Біяграфія Ханы Сенеш была пазней рэкамендавана для агульнаадукацыйных праграм у дзяржаўных школах ЗША і выдадзеная для гэтай мэты ў серыі бібліятэкі школьнікаRansom C. F. So Young to Die: The Story of Hannah Senesh. .

 У мастацтве 
Пра Хану Сенеш напісана мноства кніг, у тым ліку для дзяцей і падлеткаўSchur M. R. Hannah Szenes: A Song of Light. Atkinson L. In Kindling Flame: The Story of Hannah Senesh, 1921—1944.  (уключаючы нават коміксы), пастаўлены шэраг тэатральных спектакляўЛевизон Р. Молитвы строка // Дети Ра : журнал. — 2009. — Вып. 2 (52). і знята некалькі фільмаўНапример, Szenes Hanna — Anikó (Венгрия), Blessed Is the Match: The Life and Death of Hannah Senesh (США) и Hanna’s War (Австралия). Яна згадваецца ў многіх творах, некаторыя паэты прысвячаюць ей свае вершы.

Кніга «Хана Сенеш. Жыцце, місія і гераічная смерць», якая ўключае яе дзеннік, лісты і літаратурная спадчына, а таксама шэраг артыкулаў-успамінаў аб ей, складзеная асабіста які ведаў яе па кибуцу гісторыкам Мошэ Брэслаускім, упершыню выйшла на іўрыце ў 1946 годзе. З тых часоў яна вытрымала дзесяць перавыданняў, перакладзеная на венгерскую (1954), іспанскую (1966), англійскую (1971), рускую (1975) і іншыя мовы. Ужо ў 1948 годзе ў Буэнас-Айрэсе была на мове ідыш апублікавана драма чылійскага літаратара Пинхоса Біцберга «Хана Сенеш, яўрэйская гераіня»Пинхос Бицберг (Pedro Bizberg, 1898—?. Дакументальная п’еса «Хана Сенеш» (1958) Аарона Мегеда, ведаў гераіню па кібуцу Сдот-Ям, праз год пасля публікацыі была пастаўлена ў Манрэалі на мове ідыш рэжысерам Дорой Васерман (франц.). У 1979 годзе пра подзвіг Ханы Сенеш быў пастаўлены музычны спектакль «Крылы» (вершы Ісраэля Элираза, музыка Марка Копытмана)Shepard R. F. 'Hannah' Heroism in War // The New York Times. Hannah; Play with music and dance..

У лютым 1986 года Каталін і Гіора Сенеш прысутнічалі на прэм’еры п’есы Давіда Шехтера, прысвечанага Хане. Яе ролю згуляла амерыканская акторка Лоры ВильнерKamm H. In Israel, play forges a special bond (англ.. У 1988 годзе ізраільскі рэжысер Менахем Галан зняў поўнаметражную кинодраму «Вайна Ханы». Ролю Ханы Сенеш адыграла галандская актрыса Марушка Детмерс(англ..

У 1994 годзе Гіора Сенеш звяртаўся ў Вярхоўны суд Ізраіля з патрабаваньнем прыбраць з трохсерыйнага тэлевізійнага фільма пра Рудольфа Кастнера намёк, што Хана Сенеш выдала паліцыі месцазнаходжанне двух сваіх таварышаў, як ілжывую інфармацыю, якая паганіць яе памяць. Суд адмовіў у задавальненні петыцыі на падставе прынцыпу свабоды словаПостановление Верховного суда Израиля по делу Багац 6126/94 Гиора Сенеш против Управления телерадиовещания, Постановления Верховного суда 53(3) 817 (1999) (иврит) (см.Lahav P. A «Jewish State … to Be Known as the State of Israel»: Notes on Israeli Legal Historiography (англ.. Аднак Кіраванне радые — і тэлевяшчання ўбрана з фільма дадзенае сцвярджэнне.

У 2008 годзе рэжысёр Раберта Гросман (ЗША) зняла дакументальны фільм «Дабраславеная запалка: жыцце і смерць Ханы Сенеш» (па радку з верша Ханы Сенеш «Дабраславеная запалка…», напісанага ў Югаславіі)Kessler S. Reeling in Hagiography (англ.. Фільм заснаваны на перапісцы Ханы і яе маці. Ролю Ханы адыграла Мэры Рот, ролю Кацярыны — Марына Ноенкова.

 Вобраз Ханы Сенеш ў яўрэйскай нацыянальнай самасвядомасці 
міні|300x300пкс|Цырымонія ўскладання вянкоў у гадавіну гібелі Ханы Сенеш. 7 лістапада 1989
Шэраг сучасных даследчыкаў мяркуе, што ў нацыянальнай самасвядомасці ў Ізраілі і ў сионистском руху адбылася кананізацыя ладу Ханы Сенеш — адзінай з сямі загінуўшых яўрэйскіх парашутыстаў з падмандатнай ПалесціныBaumel J. T. The Heroism of Hannah Senesz: An Exercise in Creating Collective National Memory in the State of Israel (англ.Baumel J. T. Founding myths and heroic icons: reflections on the funerals of Theodor Herzl and Hannah Szenes (англ..

Гераічны вобраз Ханы Сенеш адыграў важную ролю ў яўрэйскім адукацыі ў ЗША 1950-х гадоў. У прыватнасці, у 1955 годзе яўрэйскі камітэт адукацыі Нью-Ерка рэкамендаваў для летніх лагераў тры кнігі па тэме Халакоста: аб Хане Сенеш, аб паўстанні ў Варшаўскім гета і аб нелегальнай іміграцыі яўрэяў у Палесціну. Навучальныя матэрыялы таго часу падкрэслівалі гераізм яўрэяў і іх імкненне змагацца з нацыстаміSheramy R. «Resistance and War»: The Holocaust in American Jewish Education, 1945—1960..

Каментуючы актыўную папулярызацыю ладу Ханы Сенеш, ізраільскі гісторык Йехиам Вайц лічыць, што яна была звязаная з неабходнасцю паказаць ўклад ишува у барацьбу з нацызмам на фоне супраціву ў яўрэйскіх гета. Гэта прывяло да таго, што імя Ханы Сенеш больш вядома ў Ізраілі, чым імены падпольшчыкаў гета, такіх як Цывья Любеткін, Хайка Гросман і Ружка Корчак. Кіраўнік кафедры яўрэйскай літаратуры Тэль-Авіўскага універсітэта Дан ЛаорMendels D. On memory: an interdisciplinary approach піша, што гераічны вобраз Ханы Сенеш мэтанакіравана ствараўся як проціпастаўленне пасіўнай рэакцыі яўрэйскіх мас і «адмаўленне дыяспары»Laor D. How Are We Expected to Remember The Holocaust // On memory: an interdisciplinary approach / Doron MendelsHutchinson J., Smith A. D. Feminism and Nationalism // Nationalism: Critical Concepts in Political Science. . Ён таксама надае ўвагу канфлікту вакол тэлевізійнай п’есы пра Кастнере, дзе утрымліваліся ілжывыя і ганяць звесткі аб Сенеш, і разглядае гэта як канфлікт паміж двума прынцыпова рознымі падыходамі да гераізацыі катастрофы еўрапейскага яўрэйстваLaor D. Theatrical interpretation of the Shoah: image and counter-image // Staging the Holocaust: the Shoah in drama and performance / Claude Schumacher. .

Гісторык Джудзіт Тайдор Баумел з універсітэта Бар-Ілана, разбіраючы выкарыстанне гераізму Ханы Сенеш у стварэнні калектыўнай нацыянальнай памяці ў Ізраілі, адрознівае некалькі этапаў у кананізацыі ладу гераіні. У падмандатнай Палесціне пра подзвіг Ханы Сенеш і іншых загінулых парашутыстаў стала вядома вясной 1945 года. Першапачаткова іх памяць была ўвекавечана непасрэдна ў кибуцах і палітычных арганізацыях, да якіх яны належалі да адпраўкі. Толькі пасля адукацыі Дзяржавы Ізраіль пачаліся спробы агульнанацыянальнай кананізацыі загінулых парашутыстаў. Пры гэтым, нягледзячы на яе адносна нядаўнюю рэпатрыяцыю, культ памяці Ханы Сенеш будаваўся як прыклад гераізму жыхароў ишува (нават сабр) і па-за ўсякай сувязі з Халакостам. Толькі калі з канца 1950-х гадоў дваістае стаўленне да ахвяраў Халакоста ў краіне паступова пачало змяняцца, вобраз Ханы Сенеш стаў да пэўнай ступені разглядацца ў кантэксце як ізраільскага, так і общееврейского гераізму. Як адзначае Руті Глік (таксама з універсітэта Бар-Ілана), нягледзячы на, здавалася б, поўную кананізацыю подзвігу Ханы Сенеш, яе дзеннікі і лісты да гэтага часу не былі цалкам пераведзеныя на іўрыт і выдаюцца з купюрамі. Так, пасажы пра цяжкасці адаптацыі на новай радзіме і інтэграцыі ў новую культурна-лінгвістычную сераду апушчаны ва ўсіх сучасных выданнях дзеннікаў Ханы Сенеш на іўрыце.

 Заўвагі 

 Крыніцы 

 Літаратура 








Катэгорыя:Аўтары знакамітых дзённікаў
Катэгорыя:Пакараныя смерцю пісьменнікі
Катэгорыя:Парашутысты
Катэгорыя:Постаці сіянізму
Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта
Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя
Катэгорыя:Паэтэсы
Катэгорыя:Паэты Венгрыі
Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта
Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны