Вольга Юльянаўна Кабылянская

Во́льга Юлья́наўна Кабыля́нская (; 27 лістапада 1863, Гура-Гумора, цяпер Румынія — 21 сакавіка 1941, Чарнаўцы, цяпер Украіна) — украінская пісьменніца, удзельніца феміністычнага руху ў Букавіне.

 Біяграфія 
 Паходжанне 
міні|злева|Вольга Кабылянская
Бацька, дробны чыноўнік Юльян Якаўлевіч Кабылянскі, нарадзіўся ў Галічыне (вучыўся ў школе Бучача). Належаў да шляхецкага роду, які меў свой герб і паходзіў з Прыдняпроўя. Аднак паперы пра шляхецтва з легкадумнай рукі Якава Кабылянскага (бацькі Юльяна і дзеда Вольгі Кабылянскай, які жыў у Бучачы) не былі натарыяльна пацверджаны, бо той лічыў, што сыну будзе дастаткова для заработку яго разумнай галавы. Гэта моцна паўплывала на лёс пісьменніцы. Маці, Марыя Іосіфаўна Вернер, паходзіла з апалячанай нямецкай сям'і. Яе сваяком быў вядомы нямецкі паэт-рамантык Захарыяс Вернер. Праз любоў да свайго мужа Марыя Вернер вывучыла ўкраінскую мову, прыняла грэка-каталіцкую веру і выхоўвала ўсіх дзяцей у павазе і любові да Украіны. Леся Украінка вельмі любіла і глыбока паважала Марыю Вернер, называла яе «наша лагодная Святая Ганна».

Брат Вольгі Сцяпан быў жывапісцам (сярод яго твораў — партрэты сястры). Яшчэ адзін брат — Юльян — праславіўся як філолаг, аўтар некалькіх падручнікаў лацінскай мовы. Сястра Вольгі Яўгенія мела музычны талент, па-майстэрску грала на фартэпіяна.

 Дзяцінства і юнацтва 
Нарадзілася Вольга Кабылянская 27 лістапада 1863 года ў мястэчку Гура-Гумора ў Паўднёвай Букавіне ў шматдзетнай сям’і (7 дзяцей, Вольга — чацвёртае дзіця).

Калі Вользе было 5 гадоў, бацькі пераяжджаюць у горад Сучава. Там Кабылянскія пасябравалі з мясцовым святаром і ўкраінскім пісьменнікам Міколам Устыяновічам. Як паміж сем’ямі ў цэлым, так і паміж іх дочкамі, у прыватнасці Вольгай Кабылянскай і Вольгай Устыяновіч, зарадзілася шчырае сяброўства, якоя працягвалася да канца жыцця пісьменніцы.

У 1875 годзе сям’я Кабылянскага пераязджае ў горнае мястэчка Кымпулунг, дзе бацька атрымаў пасаду сакратара пры старостве. Тут Вольгу аддаюць у нямецкую пачатковую школу, вучаць граць на фартэпіяна. Украінскую мову Вольга вывучыла дома, у школе — толькі нямецкую і румынскую. У Кымпулунгу галоўным культурным асяродкам быў дом гарадскога старасты Ёзэфа Каханоўскага. У гэтым доме Вольга пазычала кнігі, слухала музыку, «знаёмілася з добрымі людзьмі і сустракалася з прыхільнасцю ўкраінцаў». Сяброўкай Вольгі Кабылянскай назаўсёды становіцца Аўгуста Каханоўская. «Яна мой» анёл", як я яе заўсёды называю, і ў ёй я спазнала адну з тых нямногіх таварышак, якія мяне сапраўды любяць", — згадвае пасля Вольга Кабылянская. Паміж імі было моцнае душэўнае сваяцтва.

Вольга скончыла 4 класы пачатковай школы, яе не пакідаюць лятункі аб далейшай адукацыі, якая ў той час была недаступнай для жанчын. Таму яна настойліва набывае веды самастойна: пазычае кнігі, карыстаецца падручнікамі братоў, прыслухоўваецца да іх гутарак і дыскусій, шмат чытае. Яе пачынае цікавіць жаночае пытанне і праблемы эмансіпацыі. Тады ж Вольга Кабылянская робіць першыя літаратурныя вопыты — вядзе дзённік (на нямецкай мове), піша адзінкавыя вершы (на польскай і нямецкай), празаічныя нарысы. Акрамя таго, яна яшчэ і патроху малюе, грае ў аматарскіх спектаклях.

У 1881 годзе ў Кымпалунг прыязджае лекар Афанасій Акунеўскі з 17-гадовай дачкой Сафіяй Акунеўскай, з якой Вольга пачынае сябраваць. «Загаварыла са мной па-ўкраінску, пераконваючы, што мне трэба пісаць не па-нямецку, а для свайго народа — па-ўкраінску, навучыла фанетыкай пісаць, надавала ўкраінскіх кніг», — згадвае Вольга Кабылянская ў аўтабіяграфіі. У 1883 годзе Сафія Акунеўская знаёміць Вольгу з феміністкай і пісьменніцай Наталляй Кобрынскай, чыя асоба вельмі паўплывае на фарміраванне поглядаў Вольгі Кабылянскай.

У 1889 годзе Вольга на некаторы час пераязджае ў Дымкі, а з 1891 года жыве ў Чарнаўцах.

 Творчая дзейнасць 
міні|Вольга Кабылянская з Лесяй Украінкай, 1901 г.
У Паўднёвай Букавіне, заселенай пераважна румынамі і ўкраінцамі, украінскіх школ або культурна-адукацыйных устаноў у 1860—1880 гг. не было. Нямецкая школа не магла даць Кабылянскай ведаў па гісторыі і культуры ўкраінскага народа. Першыя яе літаратурныя творы, напісаныя на нямецкай мове яшчэ без дакладнага ўяўлення, што значыць слова «літаратура», прыпадаюць на пачатак 1880-х гадоў («Гартэнзія, ці Нарыс з жыцця адной дзяўчыны», «Лёс ці воля?»). Раннія неапублікаваныя творы Кабылянскай («Гартэнзіі», «Нарыс з народнага жыцця на Букавіне», «Бачанне», «Чалавек з народу» і інш.) сёння захоўваюць пераважна пазнавальнае значэнне, адлюстроўваючы асобныя сцэны з жыцця местачковай інтэлігенцыі, людзей з народу.

Успрыманне Кабылянскай нямецкай культуры праходзіць праз яе асабістыя сувязі з вядомымі нямецкімі і аўстрыйскімі рэдактарамі і выдаўцамі часопісаў і газет. Гэтыя сувязі далі ёй надрукаваць на нямецкай мове такія творы як «Прырода», «Бітва», «Некультурная», «Мужык».

Асаблівае значэнне мелі працяглыя кантакты Вольгі Кабылянскай з нямецкім пісьменнікам Людвігам Якабоўскім (1868—1900 гг.), якія адлюстроўвалі пэўныя заканамернасці развіцця міжлітаратурных узаемаадносін украінскай і аўстрыйска-нямецкай літаратуры канца XIX — пачатку XX стагоддзя. У 1890-я гады, калі актывізуецца супрацоўніцтва з Якабоўскім, Кабылянская публікуе на нямецкай мове свой артыкул «Марка Ваўчок і яе апавяданні», цэлы шэраг перакладзеных на нямецкую мову апавяданняў украінскіх пісьменнікаў. У той жа час гэтыя кантакты спрыялі таму, што творы нямецкіх аўтараў друкаваліся на ўкраінскай мове. Леся Украінка, Восіп Макавей, Дзяніс Лукіяновіч, Антон Крушальніцкі перакладалі творы Якабоўскага і друкавалі іх у чарнавіцкай «Букавіне», у львоўскім «Літаратурна-навуковым весніку».

Нямецкая мова, як і нямецкая культура, забілі станоўчы ўплыў у жыцці і творчасці Кабылянскай. Яны, як справядліва заўважыла Леся Украінка, дапамаглі Кабылянскай выйсці ў шырокі свет агульначалавечай культуры. Але для зацвярджэння Кабылянскай як украінскай пісьменніцы трэба было глыбока ведаць не толькі ўкраінскую мову, але і здабытак украінскай літаратуры. Гэтую ісціну яна ўсё ясней усведамляла і з канца 1880-х гадоў настойліва вывучала культурную спадчына свайго народа, выяўляла ўсё большую цікавасць да яго жыцця.

Пад уплывам свайго атачэння — пісьменніцы і дзеячкі жаночага руху Наталлі Кобрынскай, першай украінскай жанчыны-лекара ў Аўстра-Венгрыі Сафіі Акунеўскай (стала правобразам гераіні твора «Лёс ці воля?»), Мастачкі Аўгусты Каханоўскай (ілюстравала навелы пісьменніцы «Некультурная», «Прырода», «Бітва», «Пад голым небам») — яна пачала пісаць на ўкраінскай мове. Адным з імпульсаў да гэтага стала закаханасць Вольгі ў Яўгена Азаркевіча, брата Наталлі Кобрынскай.

Тады ж яна прыняла актыўны ўдзел у феміністычным руху. Стаўшы ў 1894 г. адной з ініцыятараў стварэння «Таварыства рускіх жанчын на Букавіне», Кабылянская абгрунтавала мэта гэтага руху ў брашуры «Колькі слоў пра ідэю жаночага руху». Пісьменніца паставіла пытанне аб цяжкім становішчы жанчыны «сярэдняга класу», актыўна выступіла за раўнапраўе жанчыны і мужчыны, за права жанчыны на годнае жыццё.

Гэтыя думкі выказаныя ў ранніх творах пісьменніцы. У некаторых з іх («Гартэнзія», «Яна выйшла замуж» і інш.), Апісваючы духоўны свет сваіх гераінь, пісьменніца рабіла ўпор на іх пошуках асабістага шчасця. У «Чалавеку» (а яшчэ больш у «Царэўне») асабістае шчасце гераінь Кабылянскай больш ці менш звязваецца з сацыяльнымі праблемамі, актыўнай пазіцыяй чалавека ў жыцці, з неабходнасцю змагацца з неспрыяльнымі абставінамі.

Працягваючы праблематыку «Чалавека», аповесць «Царэўна» (1895 г .) сведчылі аб пашырэнні светапогляду пісьменніцы, паглыблення яе рэалістычнай манеры, сродкаў псіхалагічнага аналізу. Аповесць мае складаную творчую гісторыю. Яе стварэнне і дапрацоўкі было доўгімі (1888—1893), першапачатковы тэкст быў нямецкі, пазней — украінскі. Надрукавалі аповесць у газеце «Букавіна» (1895 г.) І ў тым жа годзе яна выйшла ў Чарнаўцах асобным выданнем.

Крануўшы маральна-этычныя праблемы жыцця інтэлігенцыі ў навелах, як «Арыстакратка» (1896), «Impromptu phantasie», Кабылянская працягнула распрацоўваць іх у наступных творах і стварыла тры цэласныя вобразы жанчын-інтэлегентак у апавяданні «Valse melancolique» (1898). Пасля яна вярнулася да гэтай тэмы ў аповесцях «Ніёба» (1905 г .), «Праз мур», «У сітуацыях» (1913).

Тэма інтэлігенцыі праходзіць праз усю творчасць Кабылянскай — ад яе ранніх апавяданняў і аповесцяў да «Апостала чэрні».

Адлюстраванне жыцця вёскі, яго сацыяльна-псіхалагічных і маральна-этычных праблем — другая вядучая лінія творчасці Кабылянскай. «Штодзённікі» пісьменніцы пераканаўча сведчаць, што ў 2-й палове 1880-х гг. яна задумвалася над лёсам народа, звязваючы пранікненне ў яго жыцця з засваеннем сацыялістычных ідэй. У навеле «Жабрачка» (1895) пісьменніца ўпершыню паказала чалавека з народа, які апынуўся без сродкаў на існаванне, жыве з міласціны. У сярэдзіне 1890-х гг. Пісьменніца паглыбіла веды сялянскага жыцця, чаму спрыялі яе цесныя кантакты з жыхарамі вёсак, у прыватнасці Дымкі (пасля гэтае сяло ўвайшло ў яе творчасць карцінай страшнага братазабойства ў аповесці «Зямля»).

Глыбока праўдзівыя карціны з жыцця вёскі Кабылянская дала ў навелах «Банк рустыкальны», «На палях», «У св. Івана», «Час», «Некультурная». Выбітным дасягненнем украінскай літаратуры, важкім укладам пісьменніцы ў распрацоўку тэмы зямлі ў сусветнай літаратуры ёсць аповесць «Зямля».

У пачатку 1890-х гг., распрацоўваючы праблемы, намечаныя ў ранніх творах, пісьменніца імкнецца пашырыць сферу сваіх мастацкіх пошукаў, звяртаецца да абстрактна-сімвалічных тэм і вобразаў («Акорды», «Крыж», «Месяц» і інш.), піша шэраг вершаў у прозе, сярод якіх ёсць мастацкія мініяцюры. Кабылянская публікавала асобныя творы ў мадэрнісцкіх часопісах «Свет», «Украінская хата».

Рэалістычныя і рамантычныя тэндэнцыі творчасці Кабылянскай своеасабліва спалучаюцца ў адным з яе лепшых твораў — аповесці «У нядзелю рана зелле капала», у аснове якой — матыў рамантычнай балады «Ой не ходи, Грицю, та й на вечорниці», неаднаразова апрацаванай украінскімі пісьменнікамі, у прыватнасці Міхайлам Старыцкім — у аднайменнай драме. Аповесць перакладзеная на многія мовы, была інсцэніраваная, з поспехам ішла на сцэне.

Творчасць Кабылянскай 1920—1930-х гг., Калі Букавіна апынулася пад уладай Румыніі, праходзіла ў складаных умовах. Украінская мова і культура была аб'ектам пераследаў, але і ў такіх умовах Кабылянская наладжвала кантакты з украінскай літаратурнай моладдзю часопіса «Промінь» (1921—1923 гг.), З месячнікам «Нові шляхи»» (Львоў), з выдавецтвам «Рух» (Харкаў), дзе на працягу 1927—1929 гг. выйшлі яе «Творы» у 9 тамах.

У творах Кабылянскай перыяду Першай сусветнай вайны і часоў румынскага панавання з'явіліся некаторыя новыя матывы. У аповед пісьменніцы ўвайшла тэма вайны («Юда», «Ліст асуджанага салдата сваёй жонцы», «Насустрач лёсу» (1917), «Звар'яцеў» (1923) і інш.).

У некаторых апавяданнях і навелах пасляваеннага перыяду Кабылянская вярнулася да тых маральна-этычных праблем, якія былі прадметам мастацкага аналізу ў яе творах канца 19 — пачатку 20 стст. Так, матывы «Зямлі» знайшлі своеасаблівы працяг і паглыбленне ў аповедзе «Ваўчыха».
Творчасць Кабылянскай 1920—1930-х гг. Падпадае пад уплыў сімвалізму («Сніцца», «Найсвяцейшая Багародзіца, памілуй нас!»).

Кабылянская на працягу амаль паўстагоддзя стварыла дзесяткі апавяданняў, нарысаў, навел, аповесцяў, крытычных і публіцыстычных артыкулаў, перакладаў, пакінула значнае паводле аб'ёму ліставанне. Частка яе твораў напісана на нямецкай мове. З іх толькі некаторыя былі надрукаваныя ў перыядычных выданнях; у 1901 г. яны выйшлі асобнай кнігай пад назвай «Kleinrussische Novellen».

Лепшыя творы пісьменніцы выйшлі ў перакладах на шматлікія мовы, у тым ліку славянскія.

 Творы 

 Гортенза, або Нарис з життя одної дівчини (1880) — апавяданне на нямецкай мове.
 Воля чи доля? (1883) — апавяданне на нямецкай мова.
 Картинки з життя Буковини (1885) — апавяданне.
 Видиво (1885) — алегарычная замалёўка.
 Голубка і дуб (1886) — алегарычная замалёўка.
 Вона вийшла заміж (1886–1887) — апавяданне.
 Людина (1886) — аповесць.
 Природа (1887) — навела.
 Жебрачка (1888).
 У св. Івана (1890) — апавяданне.
 Impromtu phantasie (1894).
 Valse melancolique (1894).
 Рожі (1896) — мініяцюра.
 Він і вона (1895) — апавяданне.
 Час (1895).
 Битва (1895).
 У св. Івана (1895) — апавяданне.
 Банк рустикальний (1895) — апавяданне.
 Земля (1895–1901) — аповесць.
 Аристократка (1896).
 Некультурна (1897) — навела.
 Поети (1897) — мініяцюра.
 Слово зворушенного серця.
 Царівна (1895) — аповесць, якая пачала пісацца як нямецкамоўная аповесць Lorelei (1888).
 Що я любив (1896) — мініяцюра, апавяданне.
 Покора (1898).

 Акорди (1898).
 На полях (1898) — апавяданне.
 Там звізди пробивались (1900) — мініяцюра.
 Під голим небом (1900) — нарыс.
 Смутно колишуться сосни (1901) — мініяцюра.
 Мої лілеї (1901) — мініяцюра.
 Самітно мені на Русі (1902) — мініяцюра.
 Осінню (1902).
 За готар (1903) — апавяданне.
 До світа (1903).
 Ніоба (1905) — аповесць.
 Через кладку (1905) — апавяданне.
 В долах (1907) — мініяцюра.
 В неділю рано зілля копала… (1908).
 Весняний акорд (1910) — мініяцюра.
 За ситуаціями (1913).
 Юда (1917).
 Лист засудженого вояка до своєї жінки (1917).
 Назустріч долі (1917).
 Сниться (1917).
 Василка (1922).
 Вовчиха (1923) — апавяданне.
 Зійшов з розуму (1923).
 Апостол черні (1926).
 Але Господь мовчить… (1927).
 Пресвятая Богородиця, помилуй нас! (1928).
 Не смійтесь (1933).

 Літаратура 
 Тамара Гундорова. Femina melancholica. Стать і культура в гендерній утопії Ольги Кобилянської. — К.: Критика, 2002. — 272 с.
 Тамара Гундорова. Ольга Кобилянська contra Ніцше, або Народження жінки з духу природи // Гендер і культура. Збірник статей. — К.: Факт, 2001. — С. 34-52.
 Тамара Гундорова. Марлітівський стиль: жіноче читання, масова література і Ольга Кобилянська // Гендерна перспектива. — К.: Факт, 2004. — С. 19-35.
 Тамара Гундорова. Неоромантичні тенденції творчості О.Кобилянської // Радянське літературознавство. — 1988. — № 11. — С. 32-42.
 Гоцур Л. В. Ольга Кобилянська в українсько-німецьких взаєминах: дис. канд. філол. наук: 10.01.03 / Л. В. Гоцур ; КДПІ ім. М. П. Драгоманова. — Київ, 1992. — 172 с.
 Яна Дубинянська про Джері Даррела, Машу Єрмолову, Олю Кобилянську, Ованеса Айвазовського, Рея Бредбері — Київ: Грані-Т, 2008. — 104 c.: іл. — («Життя видатних дітей»). — ISBN 978-966-465-139-1
 Марко Павлишин. Ольга Кобилянська: прочитання. — Харків: Акта. — 360 с.
 Врублевська В. Шарітка з Рунгу. Біографічний роман про Ольгу Кобилянську. — К.: Видавничий центр «Академія», 2007. — 512 с. 
 Ольга Мосьондз. В моєму житті нечасто гостює радість… // Вечерние вести. — 2012. — 26 берез. 
 Книги та статті про письменницю
 В. Фроленков, Б. Хаварівський. Кобилянська Ольга Юліанівна // Тернопільський енциклопедичний словник : у 4 т. / редкол.: Г. Яворський та ін. — Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2005. — Т. 2 : К — О. — С. 104. — ISBN 966-528-199-2.
 Ушкалов Л. Урок 41 "Ось ти, і жий!" Вступ до філософії українського фемінізму // Що таке українська література: есеї. - Львів: ВСЛ, 2015. - С. 306-313

 Зборы твораў 
 Кобилянська Ольга. Твори у 5 томах, томи 1-5. — К.: Державне видавництво художньої літератури, 1962–1963.
 Кобилянська Ольга. Вибрані твори у 3 томах. — К.: Державне видавництво художньої літератури, 1952.
 Кобилянська Ольга. Твори у 3 томах. — К.: Державне видавництво художньої літератури, 1956.
 Кобилянська О. Ю. Твори у 2 томах. — К.: Дніпро, 1988. — ISBN 5-308-00257-6.

 Спасылкі 

Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны
Катэгорыя:Постаці фемінізму
Катэгорыя:Нарадзіліся ў жудзецы Сучава