Macrovipera lebetina

Macrovipera lebetina — від ядавітых змей з роду  сямейства Гадзюкавых.

 Апісанне 
Macrovipera lebetina — самы буйны прадстаўнік змей сямейства гадзюкавых у фаўне былога СССР. Даўжыня цела разам з хвастом можа дасягаць амаль 2 м, вага да 3 кг. Галава вельмі буйная і шырокая, з рэзкім шыйных перахопам, морда круглая, зрэнка і вочы вертыкальныя. Зверху галава пакрыта рабрыстай луской, і толькі лускі на канцы морды без рабрынак. Надглазныя шчыткі адсутнічаюць. Лік лусак вакол сярэдзіны тулава вар'іруе ад 23 да 27. брушных шчыткоў — 126—181, падхваставых — 33-53 пары, анальны шчыток суцэльны.

Зверху афарбаваная ў шаравата-карычневыя тоны, малюнак у межах арэала вар'іруе. Сустракаюцца аднатонныя асобіны, амаль чорнага або карычневага колеру, часам з фіялетавым адценнем. Уздоўж спіны праходзіць шэраг папярочных цёмна-бурых плям, а па баках тулава — больш дробныя плямы. Жывот светлы, з дробнымі цёмнымі плямкамі. Галава аднатонная або са складаным малюнкам у выглядзе дуг і плям.

 Распаўсюджанне 
Macrovipera lebetina распаўсюджаная ў Паўночна-Заходняй Афрыцы, на астравах Міжземнага мора, у Заходняй, Сярэдняй і Паўднёвай Азіі. Яна засяляе Сірыю, Ізраіль і Заходні бераг ракі Іярдан, Аравійскі паўвостраў, Іран, Ірак, Турцыю, Афганістан, Заходні Пакістан і Паўночна-Заходнюю Індыю. У межах былога СССР змяя сустракаецца ў Закаўказзі, на Апшаронскім паўвостраве Азербайджана і ў Сярэдняй Азіі. Таксама ізаляваныя папуляцыі жывуць у Дагестане. На поўдні Казахстана від у цяперашні час амаль знішчаны і сустракаецца вельмі рэдка.

 Лад жыцця 
Від насяляе ў розных біятопах пустыннай, паўпустыннай і горна-стэпавай зон. Яна звычайная ў сухіх перадгор'ях і на схілах гор, парослых хмызняком, у фісташкавым рэдкалессі, у камяністых цяснінах з ручаямі і крыніцамі, у далінах рэк і па абрывах, па берагах ірыгацыйных каналаў. Змяя сустракаецца і на ўскраінах буйных гарадоў, дзе для яе ёсць неабходныя хованкі і добрая кармавая база ў выглядзе пацукоў. Прыдатнымі месцапражываннямі для яе служаць калоніі дробных млекакормячых: ,  і . У горы падымаецца да вышыні 2500 м над узроўнем мора на Паміры і да 2000 м над узроўнем мора ў Арменіі і Туркменіі.

Увесну змеі з'яўляюцца ў сакавіку — сярэдзіне красавіка, пры мінімальнай тэмпературы паветра не менш 10 °C. Першымі з зімовак выходзяць самцы, самкі з'яўляюцца прыкладна праз тыдзень. Некаторы час змеі трымаюцца паблізу зімавальных сховішчаў — на калоніях грызуноў, ля падножжа скал або абрываў, а затым распаўзаюцца ў летнія месцапражыванні. Увосень жывёлы зноў вяртаюцца да месцаў зімовак, зімуючы паасобку або групамі да 12 асобін. Неактыўны перыяд у Закаўказзі доўжыцца ў сярэднім 130—150 дзён. Сутачная актыўнасць змей мяняецца на працягу сезона: вясной і восенню — дзённая, а ў гарачыя летнія месяцы яна носіць змяшаны характар (кароткі час раніцай і ўвечары, а таксама ў змярканні і ў першую палову ночы). З надыходам спякоты ў маі змеі спускаюцца са схілаў гор да крыніц і іншых вільготных месцаў. У гэты перыяд яны размеркаваныя, і кожная змяя мае свой паляўнічы ўчастак. Найбольш высокая шчыльнасць змей адзначаецца паблізу крыніц, па берагах рэк і ў аазісах. У Дагестане папуляцыя віду невысокая і ў сярэднім для тэрыторыі рэспублікі складае 1 асобіну на 13 га, а ў месцах з падвышанай шчыльнасцю — 1 асобіну на 0,8 га. Гюрза ахвотна купаецца і заадно ловіць птушак, якія прылятаюць на вадапой.

 Харчаванне 

У рацыёне дарослых асобін пераважаюць дробныя млекакормячыя (пішчуха, пясчанка, мышы), радзей яшчаркі, яшчэ радзей — змеі. Вясной і восенню ў месцах пралёта вераб'іных птушак можа залазіць на кусты і чакаць там сваю здабычу (часцей за ўсё гэта ,  і іх птушаняты). Гюрза, якія пасяліліся на вінаграднік ах, такім жа чынам палююць на . Нованароджаныя асобіны зрэдку ядуць насякомых.

 Размнажэнне 

Яйцакладная змяя, у адрозненне ад большасці гадзюкавых. Спарванне доўжыцца з красавіка да пачатку чэрвеня, адкладка яек — з канца чэрвеня да канца жніўня. У кладцы ўтрымліваецца ад 8 да 25 яек з прыкметна развітымі зародкамі, апранутых у тонкую скурыстую абалонку. Больш буйныя кладкі (да 43 яек) адзначаны для змей з поўдня Таджыкістана. Інкубацыйны перыяд адносна кароткі — 25-50 сутак. Нованароджаныя змеі агульнай даўжынёй 250—280 мм з'яўляюцца з яек у ліпені — жніўні, часам пазней (у жніўні — верасні). У  (паўднёва-ўсходняя Грузія) адкладка 8 — 14 яек адбываецца ў канцы чэрвеня-ліпені; даўжыня яек да 47 мм, шырыня 20 — 23 мм, маса 21 — 25 г. сяголеткаў з'яўляюцца ў верасні, сярэдняя даўжыня тулава складае 239 мм, хваста — 37 мм і маса цела каля 11 г у перадгорным Дагестане адкладка 12 — 18 яек адбываецца прыкладна ў тыя ж тэрміны — у канцы чэрвеня, часам у другой палове ліпеня.

 Небяспека 

Macrovipera lebetina — адна з самых небяспечных змей для хатніх жывёл і чалавека. У крытычнай сітуацыі яна здольная здзяйсняць кідкі на даўжыню цела ў бок праціўніка. Нават дасведчаныя лаўцы-змеяловы станавіліся ахвярамі гэтай змяі. Магутнае і мускулістае цела буйнога асобніка не так проста ўтрымаць у руцэ. Змяя, спрабуючы вызваліць галаву, здзяйсняе рэзкія і моцныя рыўкі. Часам у яе атрымліваецца нават укусіць лаўца, пранізаўшы для гэтага сваю ніжнюю сківіцу.

Яд Macrovipera lebetina валодае рэзка выяўленым гемалітычная дзеяннем і па таксічнасці саступае толькі яду кобры. Пры ўкусе гэтая змяя уводзіць 50 мг яду, і без своечасовага і правільнага лячэння нярэдкія выпадкі гібелі. Доўгі час змей адлоўлівалі (гадавы адлоў ў Сярэдняй Азіі і Закаўказзе каля 5000 асобнікаў) для ўтрымання ў серпентарыях і атрымання яду, з якога выраблялі медыцынскія і дыягнастычныя прэпараты, у тым ліку сыроватку «Антигюрза» і прэпарат для дыягностыкі гемафіліі.

 Пагрозы колькасці і ахова 

У многіх раёнах, уключаючы і расійскую частку арэалу, колькасць яе моцна скарацілася з-за бескантрольнага адлову і парушэнні прыродных месцапражыванняў ў выніку гаспадарчай дзейнасці чалавека. У сувязі з гэтым від уключаны ў Чырвоную кнігу Казахстана (II катэгорыя), у новае выданне Чырвонай кнігі РФ (III катэгорыя) і Дагестана (II катэгорыя).

 Класіфікацыя 
Раней некаторыя герпетолагі від адносілі да роду Daboia або змяшчалі яе ў род Vipera. Сістэматыка гэтага політыпічнага віду складаная і супярэчлівая. Да нядаўняга часу для віду ў цэлым прызнавалася 5 падвідаў, 3 з якіх засяляюць Каўказ і Сярэднюю Азію (у межах былога Савецкага Саюза) — M. l. obtuse Dwigubsky, 1832; M. l. turanica Terentjev et Cernov, 1940; M. l. cernovi Chikin et Shcherbak, 1992.

У цяперашні час вылучаюць 6 падвідаў, адзін з якіх, аднак, застаецца пад пытаннем:
 Macrovipera lebetina lebetina — сустракаецца на востраве Кіпр
 Macrovipera lebetina cernovi
 Macrovipera lebetina obtusa — насяляе Дагестан, Закаўказзе, Турцыю, Іран, Ірак, Сірыю
 Macrovipera lebetina peilei — не канчаткова ўстаноўлены падвід
 Macrovipera lebetina transmediterranea
 Macrovipera lebetina turanica — распаўсюджана на поўдні Казахстана, у Туркменіі, Узбекістане, Заходнім Таджыкістане, Афганістане, Пакістане, Паўночна-заходняй Індыі

 У мастацкай літаратуры 
Адлоў змей гэтага віду падрабязна апісаны ў кнізе  «Небяспечныя сцежкі натураліста»«Опасные тропы натуралиста. Записки ловца змей». (Изд. 2-е. «Мысль», 1973)..

 Літаратура 
  DjVu, 18Mb
 DjVu 3,3Mb

 Спасылкі 

 Позвоночные животные России: Гюрза

Катэгорыя:Гадзюкавыя
Катэгорыя:Ядавітыя жывёлы
Катэгорыя:Паўзуны Еўразіі
Катэгорыя:Паўзуны Афрыкі
Катэгорыя:Фаўна Міжземнамор'я
Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе