Аршанскі кодэкс

«Аршанскі кодэкс» ― помнік беларускай літаратуры позняга сярэднявечча, рукапісны зборнік канца XVII стагоддзя. Створаны да 1693 года ў Аршанскім езуіцкім калегіуме. П’есы зборніка ставіліся ў калегіумах Оршы, Полацка, Навагрудка і ВіцебскаМальдзіс А. Аршанскі кодэкс // ЭВКЛ, т. 1, с.252. Знаходзіцца ў Нацыянальнай бібліятэцы імя Асалінскіх (Уроцлаў, Польшча). Акрамя «Аршанскага кодэкса» вядомы таксама створаны ў Ковенскім калегіуме «Ковенскі зборнік» (1731), згублены ў 1944 годзе ў Варшаве.

 Перадгісторыя зборніка 
З’яўленне школьных тэатраў у Рэчы Паспалітай адносіцца да XVI стагоддзя. У адрозненне ад праваслаўных і пратэстантаў, езуіты імкнуліся спрыяць развіццю не толькі рэлігійнай, але і свецкай культуры, аддаючы перавагу відовішчным мерапрыемствам. Спачатку гэта былі самадзейныя аматарскія сцэнкі, якія разыгрывалі вучні духоўных школ, затым прадстаўлення ўскладніліся, у сярэдзіне XVII стагоддзя ўжо паказваліся драмы і камедыі.

У Беларусі інтэрмедыі (intermedius) вядомыя з канца XVI стагоддзя, ― гэта ўстаўкі ў школьныя драмы на лацінскай, радзей на польскай і стараславянскай мовах.

У пачатку XXI стагоддзя выяўленыя 36 беларускіх інтэрмедый XVI―XVIII стст. З іх 8 цалкам не публікаваліся, 6 захоўваюцца ў бібліятэцы Асалінскіх і 2 ў Львове.

Першай вядомай у гісторыі беларускай літаратуры інтэрмедыі, дзе персанаж кажа на ламанай беларуска-польскай мове, лічыцца інтэрмедыя да п’есы віленскага езуіта, выкладчыка калегіума, Каспара Пянткоўскага (1554―1612) «Цімон Гардзілюд» (1584). Герой п’есы ― камічны персанаж, віленскі кравец. У першай палове XVII стагоддзя ў літоўскіх Крожах паказвалася інтэрмедыя «Чорт Асмалейка», дзе селянін гаворыць па-беларуску, перамяжоўваючы гаворку ламанай польскай. У Гродне (1651) паказвалася камедыя езуіта Яўстафія Пылінскага «Пра Якуба і Іосіфа» (дакладней, пераказаная ім біблейская гісторыя). Камедыя давалася з інтэрмедыямі-дыялогамі «Гутарка Івана і царкоўнага слугі» і «Схізматык і уніят-католік».

 Змест зборніка 
Зборнік складзен з 4 польскіх барачных драм і 7 інтэрмедыйных тэкстаў да іх. Драмы: «Духоўнае прычасце святых Барыса і Глеба», «Слаўная дапамога для Раміравай перамогі, учынёная анёльскімі палкамі», «Містычнае прычасце ў жалю нявінных Кароля і Фрыдэрыка», «Містычнае вяселле прычасця Генсерыка і Трызімунда».

Самая насычаная ў зборніку п’еса («Komunija duchowna świętych Borysa i Gleba») распавядае пра забойства князем Святаполкам сваіх братоў Барыса і Глеба. Спрабуючы растлумачыць з’яўленне персанажаў Кіеўскай Русі ў езуіцкім тэатры; А. Мальдзіс туманна кажа, што «гэта нешта іншае як заляцанні іезуітаў з мясцовымі праваслаўнымі жыхарамі». Дзеянне п’есы суправаджаецца сцэнкамі-інтэрмедыямі: трое палачан ― рамеснік, гарбар і селянін («русін») вядуць паміж сабой размову на бытавыя тэмы, маюць зносіны з гледачамі.

У п’есах «Слаўная дапамога для Раміравай перамогі» і «Містычнае прычасце ў жалю нявінных Караля І Фрыдэрыка» прысутнічае інтэрмедыя «Паляўнічы разам з іншымі рыхтуецца ды паляванне», дзе ўпершыню ў беларускай драматургіі з’яўляецца «маскаль». Яго дыялог з панскім паляўнічым носіць анекдатычны характар. Інтэрмедыю чацвёртай сцэны дэталёва апісвае А. Мальдзіс: 

«У ёй дзейнічаюць два д’яблы з польскімі прозвішчамі Кшычальскі і Казлоўскі. Ім хочацца сеяць па свеце сваркі, ды няма чым узараць поле. Д’яблы просяць мясніка-яўрэя, каб ён пазычыў ім вала, але аказалася, што ўсе валы ўжо з’едзены. Тады нячысцікі запрагаюць у плуг самога яўрэя. Апошні па-беларуску спавядаецца ў сваіх і чужых грахах. У заключэнні д’яблы паганяюць яўрэя, які цягне плуг, і засяваюць па свеце нязгоду. Такім чынам, інтэрмедыя не толькі смяшыла, але і павучальна асуджала д’яблаў, паноў і гандляроў-яўрэяў».

На думку беларускіх савецкіх мастацтвазнаўцаў, камедыйныя сцэнкі да польскіх драм паказвалі селяніна («русіна») пераважна чалавекам цёмным і абмежаваным.

Польскі літаратуразнаўца Юльян Ляванскі ў прадмове да польскага выдання п’ес XVII стагоддзя пазначыў мову інтэрмедый як «украінска-беларуска-польскую мешаніну». Аднак А. Мальдзіс лічыць, што ў іх дамінуе беларуская мова, да якой дамяшаны русізмы і ўкраінізмы. У інтэрмедыі «Духоўнае прычасце святых Барыса і Глеба» камічнае дасягаецца прыёмам супастаўлення «высокага» і «нізкага». Так, напрыклад, абгульваюцца беларускія і запазычаныя словы: «акт» і «так», «сцэна» і «сцяна», «просцэніюм» і «просценька», «сінопсэс» і «свінапас».

Паводле заўвагі некаторых даследчыкаў, ― як б не ставіўся ордэн езуітаў да беларускага насельніцтва, ― уводзячы ў спектакль селяніна, «русіна», дзеда, ён прызнаваў беларусаў як самабытную нацыю.

 Літаратура 
 Мальдзіс А. Арганізаціыя пастановак і рэпертуар школьных театраў // Гісторыя беларускага театра у 3 тт. Т. 1. ― Мн., Навука і тэхніка, 1983
 Міско С. М. Школьны тэатр Беларусі ХVІ―ХVІІІ стст.: вучэбны дапаможнік. ― Мн., Тэсей, 2000.
 Хрэстаматыя па гісторыі беларускага тэатра і драматургіі: у 3 т. ― Мн., Бел. ун-т культуры; укладанне, рэдакцыя тэкстаў, уступныя артыкулы і каментарыі В. Сабалеўскага. 1997. Т. 1: Ад вытокаў — да пачатку ХХ стагоддзя
 Jésuites et Biélorusses: à la lisière de la civilisation ou au carrefour des cultures, par Constantin Simon. — Meudon: «Plamia» revue du Centre d’Études Russes St Georges, 1999.
 Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995, oprac. L. Grzebień przy współpracy zespołu jezuitów, Wydział Filozoficzny Towarzystwa Jezusowego — Instytut Kultury Religijnej — Wydawnictwo WAM, Kraków 1996, [wyd. 2., Kraków 2004].

Катэгорыя:Гісторыя тэатра Беларусі
Катэгорыя:Гісторыя Оршы
Катэгорыя:Рукапісы
Катэгорыя:Аршанскі езуіцкі калегіум
Катэгорыя:Беларуская літаратура XVII стагоддзя
Катэгорыя:Літаратурныя творы на старабеларускай мове