Ваенны пераварот у Літве (1926)

Ваенны пераварот у Літве, 1926 () — ваенны пераварот у Літве, які прывёў да змены дэмакратычна абранага ўрада да кансерватыўнай аўтарытарнай улады на чале з Антанасам Сметонай. Пераварот адбыўся 17 снежня 1926 г і быў у значнай ступені арганізаваны вайскоўцамі; Роля Смятоны застаецца прадметам дыскусій. Пераварот здзейсніў Саюз літоўскіх нацыяналістаў, найбольш кансерватыўная партыя на той час Vardys, Vytas Stanley; Judith B. Sedaitis (1997). Lithuania: The Rebel Nation. Westview Series on the Post-Soviet Republics. WestviewPress. pp. 34–36. ISBN 0-8133-1839-4.. Да 1926 Саюз літоўскіх нацыяналістаў быў малавядомай нацыяналістычнай партыяй. У 1926 годзе, у яго складзе было каля 2000 чалавек і ён атрымаў толькі тры месцы ў парламенце на парламенцкіх выбарах Kamuntavičius, Rūstis; Vaida Kamuntavičienė, Remigijus Civinskas, Kastytis Antanaitis (2001). Lietuvos istorija 11–12 klasėms (in Lithuanian). Vilnius: Vaga. p. 385. ISBN 5-415-01502-7..
міні|справа|Антанас Смятона

Літоўская Хрысціянска-дэмакратычная партыя, найбуйнейшая партыя ў Сейме ў той час супрацоўнічала з ваеннымі і  надала канстытуцыйную легітымнасьць перавароту, але не атрымала пасадаў ў новым урадзе і распусцілася ў маі 1927. Пасля гэтага вайскоўцы атрымалі ўладу над грамадзянскім урадам, і ён перастаў гуляць вызначальную ролю ў палітычным жыцці. Смятона і яго партыя заставаліся ва ўладзе да 1940 года, калі Літва была акупаваная Савецкім Саюзам.
Перадумовы
Літва была ўключана ў склад (акупавана) Расійскай імперыі ў 1795 годзе. Яна была акупавана Германіяй падчас Першай сусветнай вайны, і абвясціла сябе незалежнай дзяржавай 16 лютага 1918. Перыяд (1918-1920) вядомы ў гістарыяграфіі Літвы як вайна за незалежнасць. Спачатку затрымлівалася міжнароднае прызнанне і стварэнне палітычных інстытутаў Літвы. Літоўская армія змагалася з бальшавікамі, войскамі Бермонд-Авалава і Польшчай. У кастрычніку 1920 года Польшча анэксавала Вільню (былую сталіцу ВКЛ) і Віленскі край . Гэта падзея стала крыніцай спрэчак і пастаяннай напружанасці ў адносінах паміж двума дзяржавамі ў міжваенны перыяд. Другі па велічыні горад Літвы, Коўна, быў прызначаны часовай сталіцай дзяржавы.

Устаноўчы сход Літвы, абраны ў красавіку 1920 года, у жніўні 1922 прыняў Канстытуцыю; выбары ў Першы Сейм адбыліся ў кастрычніку 1922. найбольш спрэчным канстытуцыйным пытаннем была роля прэзідэнта. У рэшце рэшт, паўнамоцтвы ўрада былі перададзены на карысць аднапалатнага парламенту (Сейм). Члены Сейма абіраліся народам на трохгадовы тэрмін. Кожны новы Сейм абіраў прэзідэнта, які быў ўпаўнаважаны прызначаць прэм'ер-міністра. Прэм'ер-міністр зацвярджаў кабінет міністраў. Прэзідэнцкі тэрмін быў абмежаваны не больш за два трохгадовых тэрміна запарLaučka, Juozas B. (Fall 1986). "The Structure And Operation Of Lithuania's Parliamentary Democracy 1920–1939". Lituanus 32 (3). ISSN 0024-5089. Retrieved 2008-03-04.. Парламенцкая сістэма выявілася няўстойлівай. У перыяд з лістапада 1918 года па снежань 1926 года было сфармавана 11 кабінетаў міністраў Crampton, R. J. (1994). Eastern Europe in the Twentieth Century. Routledge. p. 102. ISBN 0-415-05346-3. Retrieved 19 June 2010..
Асноўнымі палітычнымі ўдзельнікамі перавароту былі актыўныя дзеячы перыяду руху за незалежнасць і ў першыя гады рэспублікі: Антанас Смятона быў першым прэзідэнтам Літвы ў перыяд з красавіка 1919 па чэрвень 1920. Затым ён адышоў ад актыўнай палітычнай дзейнасці. Публікаваў палітычную крытыку - праз гэта быў зняволены на кароткі тэрмін у 1923"Antanas Smetona". Institution of the President of the Republic of Lithuania. Archived from the original on 30 March 2008. Retrieved 2008-03-09.; Аўгусцінас Вальдемарас прадстаўляў Літву на Брэсцкіх перамовах у 1918 годзе і пазней быў прэм'ер-міністрам, міністрам абароны і міністрам замежных спраў. Ён сышоў у адстаўку ў 1920 годзе, працягваў пісаць і публікаваць палітычную крытыку, праз якую таксама быў прысуджаны да кароткага тэрміну зняволення Vaičikonis, Kristina (Fall 1984). "Augustinas Voldemaras". Lituanus 30 (3). ISSN 0024-5089. Retrieved 2008-03-10.; Казіс Грынюс узначальваў камісію па рэпатрыяцыі пасля Першай сусветнай вайны, і быў кіраўніком Шостага Кабінета міністраў у Першым і Другім складах Сейма"Kazys Grinius". Institution of the President of the Republic of Lithuania. Archived from the original on 30 March 2008. Retrieved 2008-03-09.. Мікалас Слежавічус быў прэм'ер-міністрам у 1918 і 1919 годзе, курыраваў арганізацыю літоўскіх узброеных сілаў у 1920 годзе, і быў членам Другога Сейма паміж 1922 і 1926 "Mykolas Sleževičius" (in Lithuanian). Seimas of the Republic of Lithuania. Retrieved 2008-03-09..

Выбары ў парламент,1926
 Рэзультаты парламенцкіх выбараў ў Літве, 1926 Партыя  Колькасць месцаў Літоўская хрысціянска-дэмакратычная партыя (krikdemai)  30 Сялянскі Народны Саюз (liaudininkai)  22 Сацыял-Дэмакратычная партыя Літвы (socdemai)  15 Літоўскі нацыянальны Саюз (tautininkai)  3 Партыя фермераў  2 Партыя нацыянальных меншасцяў (немцы, габрэі, палякі)  13 Усяго  85

Паміж 8 і 10 мая 1926 года, былі праведзены чарговыя выбары ў Трэці Сейм. Упершыню з 1920 года, блок на чале з літоўскай Хрысціянска-дэмакратычнай партыяй, якую моцна падтрымлівала Рымска-каталіцкай царква і духавенства, не атрымаў большасці месцаў у парламенце. Літоўскія грамадзяне былі расчараваныя гэтай партыяй, а яе члены былі ўцягнутыя ў некалькіх фінансавых скандалаў: Юозас Пурыцкас, злоўжываючы сваімі дыпламатычнымі паўнамоцтвамі ў Маскве быў уцягнуты ў скандал з какаінам і сахарынам; Элізэюс Драўгеліс і Пятрас Ёсукас былі ўдзельнікамі скандалу, звязанага з закупкамі замежных тавараў замест літоўскіх; міністр фінансаў, Вітаўтас Петруліс, пералічыў вялікую суму грошай з дзяржаўнага бюджэту на яго асабісты рахунакEidintas, Alfonsas (1991). Lietuvos Respublikos prezidentai (in Lithuanian). Vilnius: Šviesa. pp. 87–95. ISBN 5-430-01059-6.. Стратэгіі партыі для барацьбы з эканамічным крызісам ўспрымаліся як неэфектыўныяKulikauskas, Gediminas (2002). "1926 m. valstybės perversmas". Gimtoji istorija. Nuo 7 iki 12 klasės (in Lithuanian). Vilnius: Elektroninės leidybos namai. ISBN 9986-9216-9-4. Archived from the original on 26 February 2008. Retrieved 2008-02-23.. Дадатковая напружанасць ўзнікла, калі Канкардат 1925 года ў аднабаковым парадку прызнаў Вільню царкоўнай правінцыяй Польшчы, нягледзячы на запыты з Літвы аб кіраўніцтве Вільняй непасрэдна з Рыма Gerutis, Albertas (1984). "Independent Lithuania". In Ed. Albertas Gerutis. Lithuania: 700 Years. translated by Algirdas Budreckis (6th ed.). New York: Manyland Books. pp. 216–221. ISBN 0-87141-028-1. LCC 75-80057 Папа фактычна прызнаў польскія прэтэнзіі на Вільню, што стала прычынай страты даверу да літоўскіх хрысціянскіх дэмакратаў. Дыпламатычныя адносіны былі разарваныя , і не палепшыліся, калі ў красавіку 1926 Папа Пій XI у аднабаковым парадку стварыў і рэарганізаваў літоўскую царкоўную правінцыю без уліку літоўскіх прапаноў і патрабаванняўEidintas, Alfonsas (1991). Lietuvos Respublikos prezidentai (in Lithuanian). Vilnius: Šviesa. pp. 50–51. ISBN 5-430-01059-6..

Сялянскі саюз і сацыял-дэмакраты сфармавалі левую кааліцыю ў апазіцыі да хрысціянскіх дэмакратаў. Але кааліцыя  не склала большасць, і тады ў яе ўвайшлі  прадстаўнікі меншасцяў Літвы: немцаў Клайпедскага краю, палякаў, габрэяў і  7 чэрвеня, Казіс Грынюс быў абраны 3-м Прэзідэнтам Літвы і Мікалас Слежавічус стаў прэм'ер-міністрам. Абодва былі сябрамі Сялянскага народнага саюза.

Пераварот
міні|Брашура, якая распаўсюджвалася пасля перавароту ў Коўне
Позна ўвечары 16 снежня, савецкі консул паведаміў Слежавічусу аб магчымым перавароце ў наступную ноч, але Слежавічус не звярнуў увагі на гэта папярэджаннеŽalys, Vytautas (2006). Lietuvos diplomatijos istorija (1925-1940). T-1. Vilnius: Versus aureus. p. 210. ISBN 9955-699-50-7.. Пераварот пачаўся ў ноч на 17 снежня 1926 на 60-годдзе Прэзідэнта Казіса Грынюса, якое святкавалася ў Коўне, з удзелам шматлікіх дзяржаўных чыноўнікаў. Ноччу войскі занялі цэнтральныя ваенныя і ўрадавыя ўстановы і арыштавалі некалькі чалавек. Палкоўнік Казіс Шкірпа, які ініцыяваў праграму ваеннай рэформыGerutis, Albertas (1984). "Independent Lithuania". In Ed. Albertas Gerutis. Lithuania: 700 Years. translated by Algirdas Budreckis (6th ed.). New York: Manyland Books. pp. 216–221. ISBN 0-87141-028-1. LCC 75-80057., паспрабаваў аб'яднаць войскі супраць перавароту, але неўзабаве быў арыштаваныKamuntavičius, Rūstis; Vaida Kamuntavičienė, Remigijus Civinskas, Kastytis Antanaitis (2001). Lietuvos istorija 11–12 klasėms (in Lithuanian). Vilnius: Vaga. pp. 376–379. ISBN 5-415-01502-7.. Сейм быў разагнаны і прэзідэнт Грынюс быў змешчаны пад хатні арышт. Палкоўнік Павілас Плехавічус быў вызвалены з турмы (ён адбываў 20-дзённы тэрмін пасля бойкі з іншым афіцэрам) і быў абвешчаны дыктатарам Літвы. У той жа дзень, палкоўнік Плехавічус прапанаваў Смятоне стаць новым прэзідэнтам і нармалізаваць сітуацыю. Ваенныя імкнуліся стварыць уражанне, што пераварот быў выключна іх ініцыятывай, што Смятона не ўдзельнічалі зусім, і што ён далучыўся да яго толькі ў адказ на запрашэнне, каб служыць у якасці «выратавальніка нацыі». Прэм'ер-міністр Слежавічус падаў у адстаўку, і прэзідэнт Грынюс прызначыў Аўгусцінаса Вальдемараса ў якасці новага прэм'ер-міністра.
міні|злева|Казіс Грынюс
Смятона і Вальдэмарас, як прадстаўнікі Нацыянальнага Саюза Літвы, запрасілі хрысціянскіх дэмакратаў далучыцца да іх у фармаванні новага ўрада. Яны пагадзіліся неахвотна. Хрысціянскія дэмакраты лічылі, што яны маглі б лёгка перамагчы ў пазачарговых выбарах у Сейм, прыйсці да ўлады канстытуцыйным шляхам і пазбегнуць прамой сувязі з пераваротамEidintas, Alfonsas; Vytautas Žalys; Alfred Erich Senn (September 1999). Ed. Edvardas Tuskenis, ed. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918–1940 (Paperback ed.). New York: St. Martin's Press. pp. 53–58. ISBN 0-312-22458-3.. У адпаведнасці з гэтай стратэгіяй, яны дазволілі членам Нацыянальнага саюза Літвы заняць важная пасты ва Ўрадзе.
Першапачаткова прэзідэнт Грынюс адмовіўся сысці ў адстаўку, але пераканаўся, што польскі ўварванне непазбежнае. Смятона пакляўся выконваць канстытуцыю. На 19 снежаня 42 дэлегаты сейма сустрэліся (без сацыял-дэмакратаў і сялянскага народнага саюза) і абралі  Аляксандраса Стульгінскіса новага спікерам Сейма. На працягу некалькіх гадзін, перш чым Смятона быў абраны прэзідэнтам, Стульгінскіс быў фармальным кіраўніком дзяржавы (38 дэпутатаў прагаласавалі за, двое супраць, і двое ўстрымаліся). Сейм вынес вотум даверу новаму кабінету міністраў, створанаму Вальдемарасам , Канстытуцыйныя фармальнасці былі выкананыя  Нацыянальны саюз Літвы замацаваны іншыя галоўныя ролі: Антанас Меркіс стаў на чале міністэрства абароны, а Ігнас Мустэйкіс на чале міністэрства ўнутраных спраў .

Крыніцы

Катэгорыя:Гісторыя Літвы
Катэгорыя:1926
Катэгорыя:Дзяржаўныя перавароты