Чачэнская мова

Чачэ́нская мо́ва (саманазва: нохчийн мотт) — адна з нахскіх моў, нацыянальная мова чачэнцаў. 

Распаўсюджаная ў Расіі (Чачня, Інгушэція, Хасавюртаўскі раён Дагестана) і Грузіі (Ахмецкі муніцыпалітэт). Паводле перапісу 2010 года ў Расіі, колькасць асоб у Расіі, якія размаўляюць на мове, налічвала 1 354 705 чал.http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls , партал Ethnologue на гэты ж год падае падобныя лічбы — 1,4 млн чал.

 Асаблівасці 
 Фанетыка 
Фанетычная сістэма адрозніваецца складанасцю вакалізму (кароткія, доўгія, умляўтаваныя, простыя галосныя, дыфтонгі, трыфтонгі, слаба выяўленая назалізацыя галосных) і кансанантызму (простыя, гемінаваныя, абруптыўныя, фарынгальныя зычныя).

 Зычныя:
Чачэнская мова, як і большасць аўтахтонных моў Каўказа, мае вялікую колькасць зычных: каля 31 (у залежнасці ад дыялекту), што больш чым у іншых еўрапейскіх мовах. Характэрнае і тыповае для рэгіёна троеснае адрозненне паміж звонкасцю, глухасцю і выбуховасцю. Зычныя гукі маюць вялікае падабенства ў арабскай мове і саліскай мове паўночнаамерыканскіх індзейцаў. Галосныя ж вельмі падобныя да сістэмы галосных у нямецкай і шведскай мовах.

 Галосныя:

У адрозненне ад астатніх моў Каўказа, чачэнская мова мае вялікую разнастайнасць галосных і дыфтонгаў: каля 27 (у залежнасці ад дыялекту), падобных паводле колькасці і гучання да сістэмы галосных у скандынаўскіх, нямецкай і фінскай мовах. Ніводная з маўленчых сістэм дакладна не адрознівае гэтыя гукі.

 Марфалогія 
Марфалагічная сістэма аглютынацыйна-флектыўная. Мае 6 граматычных класаў, шматсклонавае скланенне, дзеяслоўныя катэгорыі класу, часу, ладу, віду.

 Граматыка 
Чачэнскія назоўнікі належаць да аднаго з некалькіх родаў ці класаў (6), кожны з адмысловай прыстаўкай, да якой дапасуецца дзеяслоў. Дзеяслоў дапасуецца да класу/роду, але ня ліку асобы, маючы толькі часавыя і дзеепрыметнікавыя формы. Чачэнская – эргатыўная мова, хоць дзеяслоў дапасуецца як да прамога дзейніка, гэтак і да непераходнага дапаўнення. Для мовы характэрная наяўнасць 8 склонаў назоўнікаў.

Для даследчыкаў чачэнская мова цікавая сваёй лексікаграфіяй: новыя словы ўтвараюцца фіксацыяй цэлых фраз, а не даданнем новых частак да існуючых слоў ці аб’яднаннем старых. Праз гэта ўзнікаюць цяжкасці пры карыстанні слоўнікам.

 Лексіка 
Існуюць запазычанні з рускай, арабскай мовы, з цюрскіх моў (пераважна з кумыцкай), а таксама з фарсі і грузінскай.

 Пісьменнасць 
Найстаражытныя надпісы, знойдзеныя на тэрыторыі Чачні, высечаны на камені і выкананы грузінскім пісьмом.

Першую пісьменнасць уласна чачэнскай мовы ў 1862 распрацоўваў чачэнскі вучоны Пётр Услар. У пачатку XX стагоддзя была зроблена спроба перавесці чачэнскую пісьменнасць на арабскіую графічную аснову. З утварэннем СССР у 1925 чачэнская мова, як і большасць моў СССР, была перакладзеная на лацінку (у 1938  гэтая азбука стала адзінай для чачэнскай і інгушскай мовы), а ў 1938 — на рускую аснову. Падчас уздыму нацыянальна-вызвольнага руху ў Чачні ў пачатку 1990-х, у 1992 годзе, парламент Ічкерыі прыняў рашэнне аб вяртанні да выкарыстання лацінкі ў якасці пісьменства для чачэнскай мовы . Аднак, пасля фактычнай паразы Ічкерыі ў канцы 1990-х укараненне лацінкі было прыпынена.

Цяпер для чачэнскай мовы выкарыстоўваюць кірылічны алфавіт. Характэрнай рысай чачэнскай кірыліцы (як і многіх іншых каўказскіх моў Расіі) з'яўляецца наяўнасць асаблівай літары - . Яе ўжываюць як асобна, так і ў дыграфах. З-за цяжкасцяў з наборам «палачкі» на практыцы яе часта замяняюць на лацінскую I ці лічбай 1(у нефармальным стылі).

Чачэнскі кірылічны алфавіт: 
 А а Аь аь Б б В в Г г ГӀ гӀ Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Кх кх Къ къ КӀ кӀ Л л М м Н н О о Оь оь П п ПӀ пӀ Р р С с Т т ТӀ тӀ У у Уь уь Ф ф Х х Хь хь ХӀ хӀ Ц ц ЦӀ цӀ Ч ч ЧӀ чӀ Ш ш Щ щ  (Ъ) ъ  (Ы) ы  (Ь) ь  Э э  Ю ю Юь юь Я я Яь яь Ӏ Ӏ

Чачэнскі лацінскі алфавіт (1991—1999):
 A a Ä ä B b C c Ċ ċ Ç çНа практыцы былі і іншыя варыянты: Ч — Č, Ж —Ž  D d E e F f G g Ġ ġ H h X x  I i J j K k Kh kh L l M m N n Ŋ ŋНекаторыя крыніцы даюць і іншыя варыянты:  (:en:N with descender), Ņ ņ. O o Ö ö P p Ph ph Q q  R r S s Ş ş T t Th th U u Ü ü V v Y y Z z  Ə ə       

Табліца адпаведнасці кірыліцы да сучаснай лацінкі:
 Кірыліца Назва Лацінка Назва IPAА ааA aaАь аьаьÄ ääБ ббэB bbeВ ввэV vveГ ггэG ggeГӀ гӀгӀаĠ ġġaД ддэD ddeЕ ееE eeЁ ёёyo etc.Ж жжэЗ ззэZ zzeИ ииI iiИй ий Iy iy Й й(я, ю, е)доца иY ydoca iК ккK kkaКкх ккх Kk kkКх кхкхQ qqaКхкх кхкх Qq qqКъ къкъаКӀ кӀкӀаKh khkhaЛ ллэL lelМ ммэM memН ннэN nenО ооO ooОь оьоьÖ ööП ппэP ppeПп пп Pp ppПӀ пӀпӀаPh phphaР ррэR rerРхӀ рхӀ Rh rhС ссэS sesСс сс Ss ssТ ттэT tteТт тт Tt ttТӀ тӀтӀаTh ththaУ ууU uuУв ув Uu uu Уь уьуьÜ üüФ ффэF fefХ ххэX xxaХь хьхьаХӀ хӀхӀаH hhaЦ ццэC cceЦӀ цӀцӀаĊ ċċeЧ ччэÇ ççeЧӀ чӀчӀаШ шшэŞ şşaЩ щщэ  (Ъ) ъчӀогӀа хьаьркƏ ə (Ы) ыы  (Ь) ькӀеда хьаьрк  Э ээE ee etc.Ю ююyu etc.Юь юьюьyü etc.Я яяya etc.Яь яьяьyä etc.Ӏ ӀӀаJ jja

 Прыклад тэксту 
Малітва Ойча наш па-чачэнску:
Дада! Хьан цІе сийлахь хуьлда!
Хьан олалла тІекхочийла!
ХІора дийнахь напха лохьа тхуна.
Тхан къиношна гечдехьа,
Тхайна декхарийлахь болчарна оха ма-гечдарра.
Хьарам лаамна кІел ма дахийтахьа тхо.

 Спасылкі 

Катэгорыя:Нахска-дагестанскія мовы
Катэгорыя:Чачня
Катэгорыя:Мовы Расіі
Катэгорыя:Мовы Каўказа