Васільеўская ратонда

Васільеўская ратонда () — самабытны помнік валынскай сакральнай архітэктуры канца XII стагоддзя ў горадзе Уладзіміры ў мясцовасці Васыліўшчына ў прадмесці Засмочча, па адрасе вул. Васыліўская, 30. Першапачатковы будынак храма адрозніваўся ад цяперашняга, уяўляў сабой сумесь мясцовай архітэктурнай традыцыі з элементамі готыкі і раманскага стылю. Цяперашні выгляд набыла ў пачатку ХХ стагоддзя.

Належыць да ўзораў храмабудаўнічай дзейнасці князя Рамана МсціславічаІван Могитич. Василівська ротонда — лицарський храм Волині. — Луцьк, 2010..

Унесена ў Дзяржаўны рэестр нацыянальнага культурнага здабытку пад № 85/0.

 Гісторыя 
180px|thumb|злева | Заходні партал
180px|thumb|злева | Раманская капітэль партала
Паводле падання пабудавана ў 992 годзе і асвечана ў гонар Святога Васіля, патрона вялікага князя кіеўскага  Уладзіміра, у падзяку за перамогу над племянным аб’яднаннем  харватаў. Узведзена за кароткі час самой  дружынайІсаєвич Я. Д., Мартинюк А. І. Володимир-Волинський. Історико-краєзнавчий нарис. Львів 1983. С. 22.Батюшков П. Н. Волынь, исторические судьбы Юго-Западного края. Санкт-Петербург: Типография товарищества «Общественная Польза», 1888. .

Дагэтуль афіцыйна датавалася канцом  XIII — пачаткам  XIV стагоддзе на падставе аналізу  цэглы, характару мура і т.п. Упершыню гэтае датаванне зрабілі Уладзімір Антановіч і Адрыян Прахаў пасля абследавання царквы ў 1886 годзе. Савасціян Касовіч, які меў  візітацыйнае апісанне ўсіх уладзімірскіх цэркваў, у 1695 года адзначаў, што ў царкве быў дом з школай і  шпіталем. На бэльцы  плябаніі быў надпіс, які сведчыў «сия церков была создана в 1419 году». Аднак на думку  польскага даследчыка Міхала Валіцкага, які даследваў ратонду ў 1925 годзе, царква пабудавана на мяжы  ХІІ — XIII стагоддзяў і спачатку будынак быў  раманскага тыпу, а  гатычная перабудова яе была здзейснена пазней (пасля 1523 года)Michał Walicki. Średniowieczne cerkwie Włodzimierza // Rocznik Wołyński. — Równe: Nakład Wołyńskiego Zarządu okręgowego związku polskiego nauczycielstwa szkół powszechnych, 1931. — T. 2. . Гэтага ж датавання прытрымліваўся і Барыс Вазніцкі. На яго думку Васільеўская ратонда была пабудавана адначасова з іншымі падобнымі будынкамі ЕўропыНавіны з Уладзімір-Валынскага. На ранейшае існаванне храма паказваюць і  археалагічныя знаходкі. Верагодна, што на месцы цяперашняй Васільеўскай  ратонды існаваў старажытны драўляны храм.

Першая дакументальная згадка пра храме адносіцца да 1523 года, у сувязі з перадачай каралём  Жыгімонтам І  права падавання на Васільеўскую царкву князю  Васілю Міхайлавічу СангушкуАЗР, т. 2, с. 154..

Пад 1558 годам ўпершыню згадваецца пра тое, што храм быў каменнымЦДІА України у Києві, ф. 27, оп. 1, спр. 1, арк. 131 зв..

Застаецца невядомай дата калі правы патрона над царквой атрымаў гаспадарскі маршал Пётр Багдановіч Загароўскі, аднак у 1558 годзе ён іх страціў. «Церков свєтого Василя мурованую в месте Володимерском з людми, землями» захапіў князь Мікалай Радзівіл. Захаваліся неаднаразовыя пазовы Пятра Загароўскага да Уладзімірскага земскага суда, у якіх ён абвінавачваў князёў Мікалая, Станіслава і Альбрэхта Мікалаевічаў Радзівілаў, спрабуючы вярнуць царкву і заснаваны пры ёй манастыр, якая згадваецца адзіны раз пад 1570 годамСергій Горін. Монастирі західної Волині (Друга половина XV — перша половина XVII ст.). — Львів: Видавництво Отців Василіян «Місіонер» 2007. C. 68..

У 1585 годзе права на Васільеўскую царкву вярнулася да Фёдара Загароўскага. У 1602 годзе Андрэй і Аляксандр Загароўскія скардзіліся на кіеўскага ўніяцкага мітрапаліта і ўладзімірскага і берасцейскага ўладыку Іпація (Пацея), які ў мінулым годзе «паслаў» сваіх людзей, якія абрабавалі царкву і паздзекаваліся над святаромАрхив ЮЗР, ч. І, т. 6, с. 320—324..

З канца  XVII і да сярэдзіны  XIX стагоддзя ратонда знаходзілася ў запусценні. У 1844 годзе дабудаваны нартэкс, дах пакрыты бляхай. У 1900—1901 гадах па праекце  расійскага архітэктара К. Казлова абрыс царквы перапрацаваны ў  руска-візантыйскім стылі. Дабудаваны ганак, над нартэксам з’явіўся другі  ярус, дзе знаходзяцца  званы, увянчаны невялікі  баняй. Над ратондай узведзены цыбулепадобны купал на барабане, дэкараваным  какошнікамі.

З 1936 года настаяцелем Васільеўскай царквы быў вядомы кампазітар, дырыжор, публіцыст і палітычны дзеяч  Міхаіл ТаляжынскіШиманський П. Музична культура Волині 1 половини ХХ століття, Луцьк 2005..

 Архітэктура 
180px|thumb|справа |   Шыферны дошка, якая была ўмуравана ў сцяну святыні
Будынак цэнтрычнага характару ў плане складаецца з васьмі  конх і двух прамавугольных  прыбудоў з захаду (ганак са званіцай). Перакрыцце васьміпялёсткавае скляпеністае, апсіды — конхавыя. Падтрымліваецца падпружнымі аркамі, распор ад якіх ўспрымаецца размешчанымі звонку невысокімі контрфорсамі. Аконныя праёмы дэкараваны сімвалічнымі выявамі сонца і месяца. Паўночная сцяна ўпрыгожана каменным парталам, заходняя — перспектыўным цагляным.

У сцяне з паўночнага боку знаходзілася ўмуравана шыферная дошка з графіці, якая знікла падчас Першай сусветнай вайны. Надпіс даволі неразборлівы. Ізмаілу Сразнеўскаму ўдалося прачытаць « Помози Б(о)же ра(боу)
(сво)єму … си крт в лђт(о) ŞΨБ». Апошняе слова і літары паказваюць на 1194 год, што дазваляе звязаць узвядзенне храма з будаўнічай дзейнасцю  Рамана Мсціславіча.

Верагодна паслужыла ўзорам для капліцы-ратонды ў Сталпенскай вежы.

 Галерэя 


 Літаратура 
 Володимир Січинський. Ротонди на Україні. — Київ: Київ-Друк, 1929.
 Raczyński J., Walicki M. Z wycieczni naukowej zakładu architektury polskiej na Wołyniu // Przegląd historji sztuki. — Warszawa, 1929. — Zesz. 1-2. — S. 24-28. 
 Michał Walicki. Średniowieczne cerkwie Włodzimierza // Rocznik Wołyński. — Równe: Nakład Wołyńskiego Zarządu okręgowego związku polskiego nauczycielstwa szkół powszechnych, 1931. — T. 2. — S. 371—383. 
 Олександр Цинкаловський Старовинні пам’ятки Волині. — Торонто, 1975.
 Сергій Горін. Монастирі західної Волині (Друга половина XV — перша половина XVII ст.). — Львів, 2007. ISBN 978-966-658-105-4
 Святослав Терський. Княже місто Володимир. — Львів, 2010. ISBN 978-966-553-892-9
 Іван Могитич. Василівська ротонда — лицарський храм Волині. — Луцьк, 2010.

 Спасылкі 

 Царква Св. Васіля (ратонда) на сайце Прадзедаўская слава

Катэгорыя:Уладзімір (горад, Украіна)
Катэгорыя:Ратонды
Катэгорыя:Збудаванні Украіны ў гатычным стылі
Катэгорыя:Храмы Валынскай епархіі ПЦУ
Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Валынскай вобласці