Ёхан Хёйзінга

Ёхан Хёйзінга ( [ˈjoːɦɑn ˈɦœyzɪŋɣaː];  — ) — нідэрландскі філосаф, гісторык, даследчык культуры, прафесар Гронінгенскага (1905—1915) і Лейдэнскага (1915—1940) універсітэтаў.

 Біяграфія 
Хейзінга нарадзіўся 7 снежня 1872 года ў Гронінгэне, у сям'і святара-менаніта. Вывучаў гісторыю індаеўрапейскай літаратуры і агульную гісторыю. У 1897 годзе абараніў дысертацыю, прысвечаную вобразу відушакі ў індыйскай драме. У 1905 годзе атрымаў пасаду прафесара Гронінгенскага універсітэта, дзе выкладаў да 1915 года. Затым перайшоў у Лейдэнскі універсітэт і заставаўся яго прафесарам аж да 1940 года, калі нямецкія акупацыйныя ўлады забаранілі яму выкладанне за негатыўныя водгукі аб нацызме і антысемітызме.

У гады нямецка-фашысцкай акупацыі Нідэрландаў вучоны быў арыштаваны і заключаны ў канцлагер. Памёр 1 лютага 1945 года каля горада Арнема.

 Працы 
Хейзінга атрымаў сусветную вядомасць дзякуючы даследаванням па гісторыі заходнееўрапейскага Сярэднявечча і Адраджэння. Найбольш вядомыя творы — «Восень Сярэднявечча» (1919) і «Эразм» (1924). Пазней самым знакамітым творам Хейзінгі стаў трактат Homo Ludens («Чалавек, які грае», 1938).

 Доктар Антон ван дэр Лем пра творчасць Хейзінгі 
Галандскі даследчык творчасці Ехана Хейзингі доктар Антон ван дэр Лем, кажучы аб неаслабнае прывабнасці работ свайго знакамітага суайчынніка, паказвае на іх пяць найбольш істотных прыкмет:
 Любоў да гісторыі выключна дзеля яе самой. У падыходзе да вывучэння мінулага Хейзинга, вынікаючы Якаба Буркхардту, імкнецца не «атрымаць урокі на будучыню», але ўбачыць вечнае. Ен не перасьледуе палітычных, эканамічных ці сацыяльных мэтаў. Многія старонкі яго твораў характарызуюцца рысамі адчувальнай сапраўднасці. Ідэалагічныя прыхільнасці над імі не ўладныя.
 Плюралістычнае разуменне гісторыі і адмова ад панадлівых тлумачэнняў. Гісторыя — жывы, шматгранны працэс, які мог бы працякаць і інакш. Гісторыя не мае ні мэты, ні неабходнасці, ні рухавіка, ні всеопределяющих прынцыпаў. Хейзінга адхіляе монопричинность пры аналізе гістарычных працэсаў. Гэта дае магчымасць яго твораў захоўваць пераканаўчасць незалежна ад бягучага часу.
 Дар вобразнага ўвасаблення гістарычных падзей. Хейзинга не прымае позитивистский погляд на гісторыю як на працэс, які падлягае рацыянальнаму тлумачэнню. Гісторыя для Хейзінгі не паведамленне, не аповяд, а вышук, расследаванне.
 Ідэя «гістарычнай сенсацыі». Хейзинга параўноўвае адчуванне «гістарычнай сенсацыі» з музычным перажываннем, дакладней з спасціжэннем свету праз музычнае перажыванне.
 Этычны імператыў. Гісторык павінен захоўваць вернасць праўдзе, па магчымасці карэктуючы сваю суб'ектыўнасць. Імкненне да ісціны — маральны доўг гісторыка. Хейзинга паказвае на такія катэгорыі, як сем смяротных грахоў, чатыры галоўныя цноты або імкненне да міру і справядлівасці, як на тую мерку, з якой варта судзіць пра падзеі мінулага.

 Вызначэнне гісторыі па Хейзінге 
У эсэ «Аб вызначэнні паняцця „гісторыя“» (нідэрл. Over een definitie van het begrip geschiedenis) Хейзинга дае наступнае азначэнне гісторыі:

Гісторыя — гэта духоўная форма, у якой культура аддае сабе справаздачу аб сваім мінулым (Geschidenis is de geestelijke vorm, waarin een cultuur zich rekenschap geeft van haar verleden).

Хейзінга трактуе элементы гэтага вызначэння наступным чынам:
 Духоўная форма — шырокае паняцце, якое ўключае не толькі навуку, але і мастацтва. Такім чынам, вызначэнню адпавядае не толькі навуковая гісторыя, але і нарративные хронікі, гістарычныя легенды і іншыя формы гістарычнага свядомасці, якія існавалі і існуюць у розных культурах.
 Культура. Пад культурай у дадзеным кантэксце разумеецца культурная супольнасць, напрыклад, нацыя, племя, дзяржава. Культура можа быць маналітнай, а можа падзяляцца на розныя субкультуры.
 Аддае сабе справаздачу. Гэта азначае, што мэтай заняткаў гісторыяй (якую б форму яны ні прымалі — хронікі, мемуараў, навуковага даследавання) з'яўляецца разуменне і інтэрпрэтацыя навакольнага рэчаіснасці.
 Свае мінулае. Па Хейзинге, кожная культура мае свае ўласнае мінулае. Пад мінулым канкрэтнай культуры маецца на ўвазе не толькі мінулае саміх прадстаўнікоў культуры, а той агульны вобраз мінулага (свайго і чужога), які пануе ў дадзенай культуры. Хейзинга лічыць, што кожная культура будзе мець свой погляд на мінулае і будзе «пісаць гісторыю» па-свойму. Больш таго, у межах адной культуры розныя субкультуры будуць мець розную гісторыю (у значэнні «розны лад гісторыі»). У якасці прыкладу прыводзіцца розная інтэрпрэтацыя гісторыі Нідэрландаў з пункту гледжання пратэстантаў і сацыялістаў. Хейзинга лічыць гэтую сітуацыю нармальнай, але на тым ўмове, што гісторык, які працуе ў рамках сваёй культуры, павінен старацца прытрымлівацца праўдзе (этычны імператыў).

 Бібліяграфія 
 Пра гістарычныя жыццевыя ідэалы/ Пер. з галандскага Ірыны Міхайлавай пад рэд Юрыя Колкера. London: Overseas Publications Interchange Ltd, 1992.
 Homo Ludens; Артыкулы па гісторыі культуры. / Пер., склад. і уступ. арт. Д. В. Сільвестрава; Камент. Д. Э. Харытонавіча. — М.: Прагрэс — Традыцыя, 1997. — 416 с ISBN 5-89493-010-3
 Восень Сярэднявечча: Даследаванне формаў жыццевага ўкладу і формаў мыслення ў XIV і XV стагоддзях у Францыі і Нідэрландах // Творы: У 3 тамах = Herfsttij der Middeleeuwen / Пер. з нидерл. Склад. і пер. Сільверстаў Д. В.; Уступ. арт. і агул. рэд. Уколавай В. І.; Заключ. арт. і навук. камент. Харытонавіча Д. Э. — М.: Прагрэс-Культура, 1995. — Т. 1. — 413 с. — (Помнікі гістарычнай думкі). — ISBN 5-01-004467-6.
 Культура Нідэрландаў у XVII стагоддзі. Эразм. Выбраныя лісты. Малюнкі. Склад. і зав. Д. Сільвестрава. Кам. Д. Харытонавіча. СПб: Выдавецтва Івана Лімбаха, 2009
 Цені заўтрашняга дня. Чалавек і культура. Зацемнены свет: Эсэ.. Д. Сільвестрава. Комм. Д. Харытонавіча. СПб: Выдавецтва Івана Лімбаха, 2010
 Восень Сярэднявечча. Скл.,пер. і прад . Д. Сільвестрава. Кам. Д. Харытонавіча. СПб: Выдавецтва Івана Лімбаха, 2011
 Homo ludens. Чалавек які грае. Скл.,пер. і прад. Д. Сільвестрава. Комм. Д. Харытонавіча. СПб: Выдавецтва Івана Лімбаха, 2011

Катэгорыя:Постаці нідэрландскай гістарыяграфіі
Катэгорыя:Філосафы гульні
Катэгорыя:Постаці нідэрландскай культуралогіі