Гераічны век антарктычных даследаванняў

Гераі́чны век антаркты́чных даследава́нняў () — тэрмін, прыняты ў англамоўнай гістарыяграфіі для абазначэння шэрагу экспедыцый у рэгіён Антарктыкі, арганізаваных на мяжы XIX стагоддзя і першых дзесяцігоддзяў XX стагоддзя, якія выкарыстоўвалі  ў якасці асноўнага віду транспарту. Асноўнай іх мэтай было дасягненне геаграфічнага Паўднёвага полюса і тэрытарыяльны падзел узбярэжжаў і ўнутраных раёнаў невядомага мацерыка, вывучэнне яго фізічных, кліматычных і геалагічных умоў. Аднак некаторым экспедыцыям, якія мелі дадзеныя мэты, не ўдалося нават дасягнуць антарктычнага ўзбярэжжа.

У перыяд 1897—1922 гадоў Антарктыка апынулася ў цэнтры міжнароднай увагі: за чвэрць стагоддзя было праведзена 16 экспедыцый з васьмі краінах, у тым ліку ў Бельгіі і Японіі, якія не ўваходзілі да пачатку ХХ стагоддзя ў лік вядучых палярных дзяржаўBarczewski, Р. 19. (С. Барщевски насчитывала 14 экспедиций, рассматривая только исследователей, высаживавшихся на Ледяном континенте). Пра прычыны ажыятажу Эпслі Чэры-Гарард пісаў так:

У паветры лунала думка пра тое, што мацярык такой велічыні… можа аказваць вырашальны ўплыў на змены надвор'я ва ўсім Паўднёвым паўшар'і. <…> Раён вакол Паўднёвага магнітнага полюса уяўляўся шчодрай нівай для правядзення эксперыментаў і назіранняў. Гісторыя гэтай зямлі… мела бясспрэчную цікавасць для геалагічнай гісторыі ўсяго зямнога шара, а вывучэнне ўтварэння сушы і паводзін лёду магло сказаць спецыялісту па фізічнай геаграфіі больш, чым даследаванні ў любым іншым раёне свету — у Антарктыцы ён мог назіраць штодзённыя і нават штогадзінныя змены, якія, як яму вядома, у эпоху абляднення адбываліся ва ўсім свеце…

Экспедыцыі «гераічнага веку» выкарыстоўвалі тэхналогіі XIX стагоддзя: драўляныя ветразна-паравыя караблі малога танажу для дастаўкі каманды, сабачыя запрэжкі для руху па ледавіку, і, збольшага, навыкі выжывання эскімосаў, прыстасаваныя для патрэб еўрапейцаў. З прычыны абмежаванасці даступных рэсурсаў і рыштунку поспех кожнай экспедыцыі ў гэтых умовах залежаў толькі ад прадуманасці транспартнай стратэгіі і лагістычных талентаў кіраўніка. Гэта таксама азначала, што кожная экспедыцыя праходзіла ў экстрэмальных умовах, не маючы сувязі з навакольным светам, і патрабуючы ад удзельнікаў выкарыстання ўсіх інтэлектуальных і фізічных сіл. У выніку, ахвярамі заваявання Паўднёвага полюса сталі 19 чалавек.

Асноўнымі вынікамі «гераічнага веку» стала комплекснае даследаванне Антарктычнага мацерыка, дасягненне паўднёвага геаграфічнага і магнітнага палюсоў, складанне першых карт узбярэжжаў мацерыка, вялікі комплекс геаграфічных, кліматалагічных і біялагічных дадзеных, якія стварылі базу для вывучэння мацерыка сучаснымі тэхнічнымі сродкамі.

Варта зазначыць, што ў XIX стагоддзі адбыліся дзве буйныя экспедыцыі, якія часам адносяць да гераічнага веку: экспедыцыя Белінсгаўзена—Лазарава і экспедыцыя Роса.

 Спіс экспедыцый: 1819—1922 

Варта мець на ўвазе, што дадзеныя, змешчаныя ў секцыі «Кароткае апісанне», у мінімальнай ступені тычацца вынікаў навуковай працы, і ўкладу ў розныя галіны навукі, зробленага пералічанымі экспедыцыямі. Дадзеныя пра гэта павінны ўтрымлівацца ў адпаведных артыкулах.

У спіс не ўключаны плаванні кітабояў, а таксама некалькі малавядомых шырокай публіцы экспедыцый, правядзенне якіх сарвалася па шэрагу прычын.

 Спіс 
  Дзяржава Назва Экспедыцыйнае судна Кіраўнік экспедыцыі Кароткае апісанне 1819—1821    Першая руская антарктычная экспедыцыя 100x100px«Усход»100x100px«Мірны»  100x100pxФадзей Белінсгаўзен 100x100pxМіхаіл Лазараў  Мэтай экспедыцыі было плаванне ў воды Паўднёвага акіяна з мэтай даказаць ці абвергнуць дапушчэнне аб існаванні шостага мацерыка — Антарктыды.ЦГАВМФ, Личный фонд И. И. Траверсе, дело 114, листы 6—21.1839—1843    Брытанская антарктычная экспедыцыя, 1839—1843 100x100px«Эрэбус»100x100px«Тэрор»  100x100pxДжэймс Рос  У 1839—1843 гг на караблях «Эрэбус» і «Тэрор» распачаў найвялікшае для таго часу даследаванне Антарктыкі, адкрыўшы мора і найвялікшы шэльфавы ледавік, названыя ў яго гонар. Адкрыў антарктычныя вулканы Эрэбус і Тэрор, названыя ў гонар яго караблёў. Першым з людзей перасёк адзнаку 78° паўднёвай шыраты. На Антарктыдзе не высадзіўся.  1897—1899     100x100px«Бельжыка»  100x100px  Першая экспедыцыя, якая зазімавала ў межах Паўднёвага палярнага круга падчас вымушанага дрэйфу ў Моры Белінсгаўзена. Упершыню выкананы поўны гадавы цыкл астранамічных і метэаралагічных даследаванняў у Антарктыцы. Дасягнута шырата 71° 30' пд. ш. Знойдзены .Huntford (Last Place on Earth) P. 64-751898—1900    Экспедыцыя на «Паўднёвым Крыжы» 100x100px «Паўднёвы крыж»  100x100px Карстэн Борхгрэвінк  Першая экспедыцыя, якая зазімавала на Антарктычным мацерыку (Мыс Адэр). Першае ўзыходжанне на шэльфавы ледавік Роса. Дасягнута шырата 78° 30' пд. ш., дакладна вылічана тагачаснае становішча . Preston, P. 141901—1904    Брытанская антарктычная экспедыцыя, 1901—1904  100x100px«Дыскаверы»   100x100pxРоберт Скот  Першае ўзыходжанне на паверхню Зямлі Вікторыі, дасягненне наваколляў Палярнага плато. Дасягненне шыраты 82° 11' пд. ш. Першая экспедыцыя, якая базавалася на востраве РосаPreston, P. 57-79Crane, P. 253 (map); P. 294-95 (maps)Fiennes, P. 891901—1903    Германская антарктычная экспедыцыя, 1901—1903  «Гаус»  100x100pxЭрых фон Дрыгальскі  Першая з экспедыцый, якая працавала ва Усходняй Антарктыдзе. Выяўленая Зямля Вільгельма II. Экспедыцыя трапіла ў дрэйфуючыя льды і не змагла выканаць вызначанай праграмы. Crane, P. 3071901—1904    Шведская антарктычная экспедыцыя  «Антарктыка»  100x100pxОта Нордэншэльд  Экспедыцыя працавала на ўсходнім узбярэжжы . Экспедыцыйнае судна было раздаўлена льдамі, каманда ўратавалася дзякуючы дапамозе Аргенціны. Barczewski, P. 901902—1904    Шатландская нацыянальная антарктычная экспедыцыя  100x100px«Скотыя»  100x100pxУільям Спірс Брус  Заснавана пастаянная метэастанцыя на Паўднёвых Аркнейскіх астравах. Дасягнута шырата 74° 01' пд. ш. у моры Уэдэла. Speak, P. 82-951903—1905      «Францыя»  100x100pxЖан-Батыст Шарко  Першапачаткова задумвалася як выратавальная аперацыя для дапамогі Нордэншэльду. Працавала на .  P. 135—139(Francais voyage)1907—1909    Экспедыцыя «Німрада»  100x100px«Німрад»  100x100pxЭрнэст Шэклтан  Першая самастойная экспедыцыя Шэклтана. Базавалася на востраве Роса. Адкрыты ледавік Бірдмара, здзейснена ўзыходжанне на Палярнае плато. Дасягнулі шыраты 88° 23' пд. ш., не дайшоўшы 180 км да Паўднёвага полюса, але вымушаныя былі вярнуцца з-за недахопу харчавання.Riffenburgh, P. 309-12 (summary of achievements)Huntford (Shackleton Biografie) P. 242 (map)1908—1910      «Пуркуа Па — IV»  100x100pxЖан-Батыст Шарко  Экспедыцыя працягнула пачатыя працы ў моры Белінсгаўзена. Былі адкрыты заліў Маргерыт, астравы Шарко і Рэно, заліў Мікельсена і в. Ротшыльда. (Pourquoispas? voyage)1910—1912    Японская антарктычная экспедыцыя  100x100px«Кайнан-мару»  100x100pxСірасэ Нобу  Першая нееўрапейская антарктычная экспедыцыя. Абследаваная Зямля Эдуарда VII, адкрыта бухта Кайнан на ўзбярэжжы шэльфавага ледавіка Роса. На сабачых запрэжках дасягнута шырата 80° 05' пд. ш. 1910—1912    Нарвежская антарктычная экспедыцыя, 1910—1912  100x100px«Фрам»  100x100pxРуаль Амундсен  База экспедыцыі «» была заснавана на ўзбярэжжы . Адкрыты , па якім санная каманда паднялася на  і 14 снежня 1911 года паспяхова дасягнула Паўднёвага полюса. Amundsen, Vol I P. 184-95; Vol II, P. 120—134Huntford (Last Place on Earth), S. 446-741910—1913    Экспедыцыя «Тэра Нова»  100x100px«Тэра Нова»  100x100pxРоберт Скот  База размяшчалася на востраве Роса. 17 студзеня 1912 года каманда Скота з пяці чалавек дасягнула Паўднёвага полюса і загінула на зваротным шляху ў поўным складзе. Scott's Last Expedition Vol I P. 543-46, P. 580-95Preston, P. 184—2051911—1913    Другая германская антарктычная экспедыцыя  «Дойчланд»  100x100pxВільгельм Фільхнер  Мэтай экспедыцыі было дасягненне Паўднёвага полюса і перасячэнне ўсёй Антарктыды ў самым вузкім месцы мацерыка. З-за цяжкіх лядовых умоў у моры Уэдэла атрымалася дасягнуць 77° 45' пд. ш. з наступным незапланаваным дрэйфам. Адкрыты заліў Фазеля, бераг прынца-рэгента Луітпольда, шэльфавы ледавік Роне. Huntford (Shackleton), P. 366-681911—1914    Аўстралійская антарктычная экспедыцыя  100x100px«Аўрора»  100x100pxДуглас Моўсан  Даследаваныя і картаграфаваныя шырокія раёны ўзбярэжжаў Антарктыды, пачынаючы ад мыса Адэр. Mills, S. 129 ff.1914—1917    Імперская трансантарктычная экспедыцыя  100x100px«Эндзьюранс»100x100px«Аўрора»  100x100pxЭрнэст Шэклтан 100x100px  Мэтай экспедыцыі было перасячэнне ўсёй Антарктыды па маршруту Фільхнера. Экспедыцыя складалася з двух атрадаў: Шэклтана на судне «Эндзьюранс» і Макінтоша на судне «Аўрора». Цяжкія лядовыя ўмовы не дазволілі правесці экспедыцыі па вызначаным плане. Макінтош і двое яго спадарожнікаў загінулі.Shackleton, P. 63-85Alexander, P. 143-53 Tyler-Lewis, P. 193—1971921—1922      100x100px«Квэст»  100x100pxЭрнэст Шэклтан  Мэтай экспедыцыі было абследаванне невядомых узбярэжжаў, якія прымыкаюць да мора Уэдэла. Яшчэ да пачатку асноўных даследаванняў памёр Шэклтан. Цяжкія лядовыя ўмовы сарвалі праграму экспедыцыі. Huntford (Shackleton), P. 684Fisher, P. 483

 Ахвяры экспедыцый «гераічнага веку» 
ЭкспедыцыяІмяПадданстваДата смерціМесца смерціПрычына смерціКарл Аўгуст ВінкеНарвегіяПаўднёвы акіян каля Падзенне за борт С. 39.Эміль ДанкоБельгіяМора БелінсгаўзенаСардэчны прыступЭкспедыцыя на «Паўднёвым Крыжы»Нікалай ХансенНарвегіяМыс Адэр, АнтарктыдаКішачная інфекцыя («First Burial on the Continent» section)Брытанская антарктычная экспедыцыя, 1901—1904Чарлз БонерВялікабрытанія, Новая ЗеландыяПадзенне з топа мачтыCrane, P. 137—38Crane, P. 165—66Джордж ВінсВялікабрытаніяВостраў Роса, АнтарктыдаПадзенне ў мора з ледзянога абрывуШатландская нацыянальная антарктычная экспедыцыяАлан РэмсіВялікабрытаніяПаўднёвыя Аркнейскія астравыСардэчны прыступSpeak, P. 88—89Экспедыцыя «Тэра Нова»Эдгар ЭвансВялікабрытаніяЛедавік Бірдмара, АнтарктыдаЧэрапна-мазгавая траўма і агульнае знясіленнеScott, P. 572—73Scott, P. 592Preston, P. 203—05Huxley, P. 345—46Huxley, P. 389Вялікабрытанія17 сакавіка 1912Шэльфавы ледавік Роса, АнтарктыдаСкончыў жыццё самагубствам, сыдучы ў ледзяны буран. Пакутаваў ад гангрэныРоберт СкотВялікабрытанія 29 сакавіка 1912Шэльфавы ледавік Роса, АнтарктыдаАгульнае знясіленнеЭдвард УілсанВялікабрытанія 29 сакавіка 1912Шэльфавы ледавік Роса, АнтарктыдаАгульнае знясіленнеВялікабрытанія 29 сакавіка 1912Шэльфавы ледавік Роса, АнтарктыдаАгульнае знясіленнеРоберт БрысендзенВялікабрытанія 17 жніўня 1912Заліў Адміралці, Новая ЗеландыяПатануўДругая германская антарктычная экспедыцыяРыхард ФазельГерманія8 жніўня 1912Мора УэдэлаСіфіліс P. 454 P. 252Аўстралійская антарктычная экспедыцыяБельграў НінісВялікабрытанія14 снежня 1912Бераг Георга V, АнтарктыдаПадзенне ў ледавіковую расколінуКсаўер МерцШвейцарыя7 студзеня 1913Бераг Георга V, АнтарктыдаЯк мяркуецца, гіпервітаміноз вітаміна АІмперская трансантарктычная экспедыцыяАрнольд Спенсер-СмитВялікабрытанія9 сакавіка 1916Шэльфавы ледавік Роса, АнтарктыдаЦынга, агульнае знясіленнеTyler-Lewis, P. 191Tyler-Lewis, P. 196—97; P. 240Вялікабрытанія8 мая 1916Востраў Роса, АнтарктыдаЯк мяркуецца, праваліўся пад лёдВіктар ХейвардВялікабрытанія8 мая 1916Востраў Роса, АнтарктыдаЯк мяркуецца, праваліўся пад лёдЭкспедыцыя Шэклтана — РоўэтаЭрнэст ШэклтанВялікабрытанія5 студзеня 1924Грутвікен, Паўднёвая ГеоргіяКаранарны трамбозAlexander, P. 192—93

Ад наступстваў фізічных і псіхічных траўмаў, атрыманых у экспедыцыях, неўзабаве пасля вяртання памерлі чатыры чалавекі:
 Харлуў Клоўстат, урач экспедыцыі, сканаў у 1900 годзе ад нявысветленых прычын.
 Ёрген Петэрсен, першы памочнік на «Паўднёвым Крыжы», сканаў у 1900 годзе падчас вяртання ў Аўстралію.
 Бертрам Армітэдж, удзельнік экспедыцыі на «Німрадзе», застрэліўся 12 сакавіка 1910 годаRiffenburgh, p. 304.
 , каюр экспедыцыі Амундсена, застрэліўся 9 студзеня 1913 годаHuntford (Last Place on Earth), P. 529.

 Гл. таксама 
 Тэрытарыяльны падзел Антарктыды

 Крыніцы 

 Літаратура 

























 Спасылкі 
























Катэгорыя:Антарктычныя экспедыцыі