Локаць (адзінка даўжыні)

Ло́каць — старажытная мера (адзінка) вымярэння даўжыні, якая вызначалася адлегласцю рукі ад канца сярэдняга ці вялікага пальца да лакцявога згіну. Локцем карысталіся на Беларусі і ў Расіі да афіцыйнага ўвядзення метрычнай сістэмы мер. Паводле ўсталяваных суадносін, адзін локаць быў роўны 0,3044 сажня, што адпавядала 0,9135 аршына, 14,5 вяршка або 0,6497 метра.

 Гісторыя і сфера прымянення 
Локаць з’яўляўся адной з найбольш папулярных мер пры гандлі тканінамі («сукна попу чорного, доброго локоть десять давать мають»Акты, издаваемые Комиссией, высочайше учрежденной для разбора древних актов в Вильне: [в 39 т.]. Т. 11: Акты Главного литовского трибунала, 1398—1749 гг. / [предисловие К. Снитко]. — Вильна: Типография А. К. Киркора, 1880. — XLI, 545, 69 с. — С. 7.), вымярэнні зямельных участкаў («пастьвити на 30 лакотъ обаполъ дорогы»1347. Статут польского короля Казимира III, данный в Вислице // Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией: [в 5 т.]. Т. 1: 1340—1506. — Санкт-Петербург: в Типографии Э. Праца, 1846. — 419 с. разд. паг. — С. 19.), а таксама для апісання памераў бытавых прадметаў, такіх як скрыні («скрыню меншую зеленую, удолжки было локтя»Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси, издаваемый при Управлении Виленского учебного округа: [в 14 т.]. Т. 4: документы 1508―1612 гг. / [предисловие П. Гильтебрандта]. — Вильна: Печатня А. Сыркина, 1867. — XIII, 364 с. — С. 225.). Акрамя таго, гэтая адзінка служыла апасродкаваным сродкам вызначэння колькасці нітак у клубках або кроснах («пражи съ кроснами узяли локоть тридцать, у клубкахъ пражи было локоть тридцать»Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси... Т. 1: документы 1406—1800 гг. / [сост.: П. Гильтебрандт, Ф. Елеонский, А. Миротворцев]. — Вильна: Печатня А. Сыркина, 1867. — X, 409 с. — С. 181.).

У старабеларускай мове слова «локоть» ужывалася таксама ў агульным, радавым значэнні сістэмы адзінак вымярэння даўжыні ў супрацьвагу відавому паняццю «адзінка вымярэння». Такія прыклады сустракаюцца ў Віцебскіх прывілеях («а ни въ локоть нам не вступоватися»Витебская старина: [в 5 т.]. Т. 1 / составил и издал А. Сапунов. — Витебск, 1883. — XXII, 668 с. — С. 35.) і актах Мінскай губерні («в локти ваги ятки меры местские вступоватсе не будет»Собрание древних грамот и актов городов Минской губернии, православных монастырей, церквей и по разным предметам. — Мн.: в Губернской типографии, 1848. — [2], XLVIII, 402 с. — С. 63.). Утварэнне падобнага значэння тлумачыцца тым, што локаць быў цэнтральнай адзінкай у сістэме мер Вялікага Княства Літоўскага. Паводле пастановы сойма 1766 года даўжыня літоўскага локця складала 0,6496 метраГольдштейн, С. Польско-литовские древности: Лекции, читанные в Императорском Археологическом институте. — Санкт-Петербург: Тип. П. П. Сойкина, 1913. — [4], 229 с. — С. 13..

 Этымалогія 
Слова мае праславянскае паходжанне (ад ) і першапачаткова абазначала месца злучэння плечавой і лакцявой касцей. Семантычнае развіццё тэрміна праходзіла праз этап значэння «даўжыня рукі ад пальцаў да лакцявога згіну», пасля чаго ён стаў метрычнай адзінкай, паколькі гэтая частка рукі з’яўлялася адной з першых натуральных мерак. З першапачатковым анатамічным значэннем слова захавалася ва ўсіх славянскіх мовах, а як адзінка вымярэння яно зафіксавана ў беларускай, польскай, рускай, сербскай, украінскай і чэшскай мовахФасмер, М. Этимологический словарь русского языка / Перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева. Т. 2: (Е—Муж). — М.: Прогресс, 1967. — 671 с. — С. 514.. Аналагічныя назвы локцевай косці маюць метрычнае значэнне ў многіх неславянскіх мовах, такіх як нямецкая, англійская, лацінская, ісландская і партугальскаяПетрушевский, Ф. І. Общая метрология: В 2 ч. — СПб.: Тип. Э. Праца, 1849..

 У літаратуры і народнай творчасці 
Локаць як мера даўжыні сустракаецца ў беларускай мастацкай літаратуры розных перыядаў. Якуб Колас выкарыстоўваў гэтае слова для апісання вышыні парога («пераступіў высокі, амаль на локаць, парог»Колас, Я. Збор твораў: у 12 т. Т. 9: Трылогія «На ростанях» / [рэд. Ю. Пшыркоў]. — Мн.: Дзяржвыд БССР, 1963. — 744, [2] с. — С. 603.), а Уладзімір Караткевіч — для вызначэння колькасці тканіны на сукенку («пайшло пяцьдзесят локцяў залацістага аршанскага атласу»Караткевіч, У. Дзікае паляванне караля Стаха // Маладосць. — 1964. — № 10. — С. 54.). У народнай загадцы, запісанай І. І. Насовічам, локаць служыць для апісання памеру вулея («Семья душъ триста і богата, да всего два локци хата»), а ў прыказцы пра малага росту старога — як параўнанне даўжыні барады («Самъ съ кокоць, борода зъ локоць»)ОРЯС. — С. 202..

 Вытворныя паняцці 
Ад назвы адзінкі ўтварыўся прыметнік «локцевы» (даўжынёй на локаць), які ўжываўся ў старабеларускай мове пры апісанні маёмасці («сарветки две локцевыхъ»Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской... Вып. 1. — Витебск: Типография Губернского правления, 1871. — С. 46.). Таксама існаваў назоўнік «палокцеўшчына» (полоктщына) — грашовы збор або плата за права гандляваць у горадзе паводле локцевай меры тканіны або солі («отъ ряду соленого полокотщыны... грошей... золотыхъ четырнадцать»Там жа. — С. 12.).

 Крыніцы 

 Літаратура 



Катэгорыя:Гістарычныя адзінкі вымярэння
Катэгорыя:Беларускія меры даўжыні