Андраш I

А́ндраш I Бе́лы, або Като́лік (; каля 1015 — снежань 1060, Зірц) — кароль Венгрыі з дынастыі Арпадаў. Правёў пятнаццаць гадоў у выгнанні і ўзышоў на прастол падчас буйнога паўстання венграў-язычнікаў. Умацаваў пазіцыі хрысціянства ў Венгрыі і паспяхова абараніў яе незалежнасць ад Свяшчэннай Рымскай імперыі. Спрабаваў забяспечыць перадачу прастола свайму сыну Шоламану, у выніку чаго ўступіў у канфлікт з братам Белам. У 1060 годзе Бела зрынуў Андраша. Падчас вырашальнай бітвы Андраш атрымаў цяжкія раны і памёр да каранацыі свайго брата.

 Раннія гады 

 Дзяцінства (каля 1015 — 1031) 
Сярэдневяковыя крыніцы даюць супярэчлівыя звесткі пра бацькоў Андраша і яго двух братоў, Левентэ і Белы. Да прыкладу, «Хроніка Заграба» і «Жыццяпіс Святога Герарда» гавораць, што іх бацькам быў Вазул (Васіль), унук Такшаня, вялікага князя венгерскага. Паводле іншых хронік, тры князі былі сынамі брата Вазула, Ласла Лысага. Сучасныя гісторыкі адпрэчваюць апошнюю версію і згаджаюцца з тым, што Андраш і яго браты былі сынамі Вазула. Illuminated Chronicle і іншыя сярэдневяковыя крыніцы пішуць пра адносіны Вазула з «нейкай дзяўчынай» з роду Татань, якая нарадзіла яму сыноў, хоць шлюб аформлены не быўThe Hungarian Illuminated Chronicle: (ch. 60.87), p. 113.. Паводле слоў гісторыка Дзьюлы Крыста, Андраш быў другім сярод трох сыноў Вазула. Ён піша, што Андраш нарадзіўся каля 1015 года.

 У выгнанні (1031—1046) 
міні|250px|Асляпленне Вазула пасля смерці Эмерыка, адзінага сына караля Іштвана I
Паводле сярэдневяковых хронік, Вазул быў аслеплены ў часы валадарання свайго стрыечнага брата, караля Іштвана I — першага хрысціянскага кіраўніка Венгрыі — пасля смерці ў 1031 годзе яго адзінага сына Эмерыка. Annales Altahenses піша, што кароль загадаў знявечыць Вазула як галоўнага прэтэндэнта на прастол, каб забяспечыць мірны пераход у спадчыну ўлады да свайго пляменніка Пятра Арсеола. Тая ж крыніца дадае, што пасля гэтага Іштван I выгнаў траіх сыноў Вазула з краіны. Паводле іншых звестак, кароль хацеў выратаваць жыцці маладых князёў ад сваіх ворагаў пры каралеўскім двары і таму арганізаваў іх хуткі ад’езд з ВенгрыіSimon of Kéza: The Deeds of the Hungarians (ch. 2.44), p. 107..

.

Выгнаныя з Венгрыі Андраш і яго браты пасяліліся пры двары герцага Ольдржыха Багемскага . Тут яны сустрэлі караля Мешку II, якога таксама прынялі ў Багеміі пасля выгнання з Польшчы. У 1032 годзе польскі манарх вярнуў сабе карону пры дапамозе чэшскай войска. Андраш, Бела і Левентэ, «якія жылі ў беднаце»The Hungarian Illuminated Chronicle: (ch. 53.78), p. 110., у Багеміі, адправіліся ўслед за Мешкам II у Польшчу, дзе іх прынялі іх «з ласкай і з гонарам». Пасля малодшы з братоў, Бела, ажаніўся з Рыксай, дачкой Мешкі II, Андраш і Левентэ вырашылі пакінуць Польшчу, паколькі яны «адчувалі, што яны будуць жыць у Польшчы ў цені свайго брата»Simon of Kéza: The Deeds of the Hungarians (ch. 52.), p. 121. .

Венгерскія хронікі захавалі гісторыю, поўную казачных і анахранічных дэталяў наступных тулянняў двух братоў. Так, яны распавядаюць, што Андраш і Левентэ былі захоплены ў палон полаўцамі (куманамі) , але апошнія перасяліліся ў Еўропу толькі ў 1050-я гады. Сутыкнуўшыся з вялікімі цяжкасцямі, Андраш і Левентэ ў канцы 1030-х гадоў знайшлі прытулак пры двары Яраслава Мудрага, вялікага князя кіеўскага. Вялікі князь выдаў за Андраша сваю дачку Анастасію. Крыста піша, што Андраш, які да таго часу заставаўся язычнікам, з нагоды вяселля быў хрышчоны.

.

 Вяртанне ў Венгрыю (1046) 
Да гэтага ж часу кароль Пётр Арсеола, які змяніў Іштвана I на прастоле ў 1038 годзе, адштурхнуў ад сябе многіх прадстаўнікоў знаці і духавенства, асабліва калі ў 1045 годзе ён урачыста прызнаў сюзерэнітэт імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Генрыха III. У адпаведнасці з Illuminated Chronicle, незадаволеныя вяльможы, «бачачы пакуты свайго народа»The Hungarian Illuminated Chronicle (ch. 55.81), p. 111., сабраліся ў Чанадзе  і вырашылі паслаць ганцоў да Андраша і Левентэ ў Кіеў, каб пераканаць іх вярнуцца ў Венгрыю. Асцерагаючыся, што гэта пасткаThe Hungarian Illuminated Chronicle (ch. 56.82), p. 111., браты пагадзіліся вярнуцца на радзіму, толькі калі адпраўлены імі ганец пацвердзіў, што венгры гатовыя да паўстання супраць караля.
міні|250px|Берталан Секей. Каранацыя Андраша I
Да таго часу, калі браты вырашылі вярнуцца, у Венгрыі ўспыхнула . Андраш і Левентэ сустрэліся з мяцежнікамі ў Абаўйвары. Хронікі распавядаюць, што язычнікі заклікалі князёў «дазволіць усяму народу жыць па язычніцкіх абрадах, забіць біскупаў і духавенства, знішчыць цэрквы, скінуць з сябе хрысціянскую веру і ўшаноўваць ідалаў». Браты пагадзіліся выканаць гэтыя патрабаванні ў выпадку поспеху паўстання, паколькі ў адваротным выпадку "яны не сталі б змагацца за іх супраць караля Пятра.

У Annales Altahenses гаворыцца, што Андраш «жорстка лютаваў супраць паствы Святой Царквы». Тым не менш, біскуп Герард Венгерскі і чацвёра іншых прэлатаў былі гатовыя далучыцца да яго, але язычнікі захапілі і забілі траіх з іх (уключаючы Герарда) у Будзе. Кароль Пётр вырашыў бегчы з Венгрыі ў Аўстрыю. Аднак пасланцы Андраша зманам вымусілі яго вярнуцца, не дасягнуўшы межы, паланілі яго і асляпілі.

 Кароль Венгрыі 

 Каранацыя (1046) 
міні|Каранацыя Андраша I. Illuminated Chronicle
Большасць венгерскай знаці і духавенства выступалі супраць аднаўлення язычніцтва. Таму яны аддалі перавагу набожнаму хрысціяніну Андрашу, а не яго брату-язычніку Левентэ, хоць (паводле звестак Крыста і Штайнхюбеля) менавіта апошні быў старэйшым з трох сыноў Вазула. Венгерскія летапісы пішуць, што Левентэ, які памёр неўзабаве пасля поспеху паўстання, не пярэчыў супраць узыходжання брата на прастол.
У выніку трое біскупаў, якія засталіся ў жывых пасля паўстання, каранавалі Андраша ў Секешфехервары ўвосень 1046 года ці ў 1047 годзе. Андраш I неўзабаве пасля гэтага разарваў сувязі са сваімі прыхільнікамі-язычнікамі, аднавіў хрысціянства і абвясціў язычніцкія абрады па-за законам. Паводле Коштальніка, мянушкі Андраша I — Белы і Каталік — звязаны менавіта з гэтымі падзеямі.

 Войны са Свяшчэннай Рымскай імперыяй (1046—1053) 
Герман Райхенау распавядае, што Андраш «адправіў пасланцаў са сціплымі дарамі» да імператара Генрыха III, прапанаваўшы яму «штогадовую даніну і верную службу»Herman of Reichenau, Chronicle (year 1047), p. 82., калі імператар прызнае яго каралём венграў. Андраш I таксама ўгаварыў у 1048 годзе свайго брата Белу вярнуцца з Польшчы ў Венгрыю, а таксама перадаў яму ў кіраванне у якасці герцага траціну каралеўства. Ва ўладанні Белы ўвайшлі дзве вобласці вакол Нітры і Біхарыі.

Першыя сутыкненні на мяжы паміж Венгрыяй і Свяшчэннай Рымскай імперыяй адбыліся ў 1050 годзе. У жніўні 1051 года імператар Генрых III уварваўся на тэрыторыю Венгрыі, але Андраш і Бела паспяхова ўжылі тактыку «выпаленай зямлі» і прымусілі імперскія войскі адступіць.
міні|250px|Гібель імперскіх караблёў ля Прэсбурга. Illuminated Chronicle

Андраш ініцыяваў новыя мірныя перамовы з імператарам і абяцаў плаціць штогадовую даніну, але яго прапановы былі адхілены. Наступным летам імператар вярнуўся ў Венгрыю і аблажыў Прэсбург. Жотмунд, «самы майстэрскі плывец»The Hungarian Illuminated Chronicle: (ch. 61.89), p. 114., патапіў імперскія аблогавыя караблі. Пасля таго, як Папа Леў IX вымусіў бакі перайсці да мірных перамоў, Генрых III зняў аблогу і пакінуў Венгрыю. Андраш I неўзабаве адмовіўся выконваць свае абяцанні, зробленыя пад прымусам, і нават уступіў у саюз з Конрадам Баварскім, вядомым праціўнікам імператара.

{{Quote| Паколькі Андраш, кароль венграў, усё менш і менш быў схільны адпраўляць паслоў і даваць абяцанні, якія тычыліся мірнага дагавора,  [імператар]  аблажыў крэпасць Прэсбург з выкарыстаннем розных аблогавых машын. Бог, аднак, дапамагаў абложаным, і імператар ніяк не мог захапіць яго. Тым часам Яго Святасць Папа Леў умяшаўся і па просьбе Андраша спрыяў заключэнню міру, заклікаўшы імператара зняць аблогу. Імператар ва ўсіх сваіх учынках прытрымліваўся дагавора, у той час як Андраш, насупраць, меней прыслухваўся да яго парады, ён быў злым і здзекаваўся са Святога Прастола.  | - Герман Рэйхенау: ChronicleHerman of Reichenau, Chronicle (year 1052), pp. 92-93.}}.

 Дынастычны крызіс і смерць (1053—1060) 
міні|250px|Бенедыкцінскае абацтва Ціхань, заснаванае Андрашам I у 1055 годзе
У 1053 годзе каралева Анастасія нарадзіла Андрашу сына, названага Шоламанам. Андраш I паспрабаваў забяспечыць спадчынныя правы сына на прастол, хоць дзеля гэтага прыйшлося б уступіць у канфлікт з братам Белам, які меў больш правоў на трон у адпаведнасці з традыцыйным прынцыпам старшынства. Аднак адносіны братоў не пагоршыліся адразу пасля нараджэння Шоламана. Так, запіс пра заснаванне Андрашам I бенедыкцінскага абацтва Ціхань у 1055 годзе называе герцага Белу сярод удзельнікам цырымоніі закладкі падмурка. Андраш I таксама заснаваў лаўру для праваслаўных пустэльнікаў у Ціхані і праваслаўны манастыр каля Вішэграда.
Неўзабаве Андраш I перанёс інсульт, які паралізаваў яго. У спробе ўмацаваць прэтэнзіі свайго сына на прастол, ён увосень 1057 года прызнаў яго спадчыннікам і планаваў каранаваць Шоламана. Акрамя таго, Андраш у верасні 1058 года арганізаваў заручыны сына з Юдыт — дачкой імператара-нябожчыка Генрыха III і сястрой новага нямецкага манарха, Генрыха IV. Пасля гэтага, у адпаведнасці са звесткамі большасці венгерскіх хронік, кароль запрасіў Белу на сустрэчу і прапанаваў выбраць паміж каронай і мячом, якія былі сімваламі каралеўства і герцагства адпаведна. Бела быў загадзя паінфармаваны, што калі ён абярэ карону, то будзе забіты целаахоўнікамі Андраша, і таму выбраў меч.
Аднак Бела насамрэч не збіраўся адмаўляцца ад сваіх прэтэнзій на прастол і бег у Польшчу, разлічваючы на дапамогу герцага Баляслава II. Пры яго падтрымцы Бела вярнуўся ў Венгрыю на чале польскіх войскаў. З іншага боку, імператрыца-ўдава Агнэса, якая кіравала Свяшчэннай Рымскай імперыяй ад імя свайго непаўналетняга сына Генрыха IV, адправіла баварскія, чэшскія і саксонскія войскі ў дапамогу Андрашу.

Вырашальная бітва разгарнулася на раўніне на ўсход ад ракі Ціса. Андраш I быў паранены і прайграў бітву. Ён паспрабаваў бегчы ў Свяшчэнную Рымскую імперыю, але салдаты яго брата нагналі яго атрад каля Мошанмадзьяравара. Паводле Annals of Niederaltaich, яго шацёр быў затаптаны коньмі на полі бою, а смяротна паранены Андраш I быў перавезены прыхільнікамі Белы ў Зірц, дзе «ён лячыўся з пагардай»The Hungarian Illuminated Chronicle: (ch. 66.93), p. 116..

Андраш I памёр у каралеўскім маёнтку ў Зірцы раней, чым яго брат 6 снежня 1060 года быў каранаваны. Андраш I быў пахаваны ў склепе царквы абацтва Ціхань. Пахаванне было выяўлена ў 1891 годзе. Гэта адзінае захаванае каралеўскае пахаванне датурэцкага перыяду ў Венгрыі.

 Сям’я 
міні|250px|Сыны Андраша I ад каралевы Анастасіі — Шоламан і Давід
Жонка Андраша I, Анастасія, была дачкой вялікага князя кіеўскага Яраслава Мудрага і яго жонкі, Інгегерды, дачкі караля Олафа Шведскага. Андраш ажаніўся з Анастасіяй прыкладна ў 1038 годзе. Іх першае дзіця, Адэлаіда, нарадзілася каля 1040 года. Яна стала жонкай Ураціслава II — герцага, а з 1085 года караля Чэхіі. Першы сын Андраша, Шоламан, нарадзіўся ў 1053 годзе, а другі — Давід — праз некалькі гадоў. З прычыны таго, што ні Шоламан, ні Давід не пакінулі спадчыннікаў, па мужчынскай лініі род Андраша вымер да канца XI стагоддзя.

.

Сярэдневяковыя хронікі пішуць, што ў Андраша быў яшчэ адзін сын, Дзьёрдзь, які быў народжаны ад наложніцы з сяла ПілісмаратThe Hungarian Illuminated Chronicle: (ch. 61.88), p. 113.. Паводле іншай версіі, яго маці магла быць нейкая кіяўлянка, з якой Андраш меў сувязь да вяселля з Анастасіяй. З імем Дзьёрдзя таксама звязана не цалкам даказаная тэорыя, што ў 1055 годзе ён з’ехаў у Шатландыю і стаў заснавальнікам клана Драманд.
пагарда*Хазарская, печанежская ці булгарская князёўна.**Дзьерфі піша, што яна, магчыма, была з балгарскай дынастыі Камітопулі. Гл. таксама 
 Карона Канстанціна IX Манамаха — карона, дасланая Андрашу візантыйскім імператарам Канстанцінам IX Манамахам для яго каранацыі.

 Крыніцы 

 Літаратура 

 «Herman of Reichenau, Chronicle» (2008). In Robinson, I. S. Eleventh-Century Germany: The Swabian Chronicles. Manchaster University Press. pp. 58–98. ISBN 978-0-7190-7734-0.
 Simon of Kéza: The Deeds of the Hungarians (1999). CEU Press. ISBN 963-9116-31-9.
 The Hungarian Illuminated Chronicle: Chronica de Gestis Hungarorum (1970). Corvina, Taplinger Publishing. ISBN 0-8008-4015-1.
 «The Laws of King Ladislas I (1077—1095): Book Three». In The Laws of the Medieval Kingdom of Hungary, 1000—1301'' (1999). Charles Schlacks, Jr. Publishers. pp. 15–22. ISBN 88445-29-2.














Катэгорыя:Каралі венгерскія
Катэгорыя:Арпады
Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя