Полацкі павет

По́лацкі павет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў 1777—1924 гадах у складзе Полацкай, Беларускай, Віцебскай губерняў, потым у БССР. Другі па плошчы (пасля Люцынскага) павет Віцебскай губерні. Цэнтр — г. Полацк.

 Гісторыя 
Утвораны 22 сакавіка 1777 г. ў складзе Полацкай губерні. З 12 снежня 1796 г. знаходзіўся ў Беларускай губерні, з 27 лютага 1802 г. — ў Віцебскай губерні. 

У студзені 1906 г. у асобных маёнтках павета прайшлі забастоўкі падзёншчыкаў, занятых абмалотам збожжа і лесанарыхтоўкаміГісторыя сялянства Беларусі са старажытных часоў да нашых дзен: У 3 т. / З. Е. Абезгауз, Х. Ю. Бейлькін, А. Р. Бухавец [і інш.]; НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; Галоўная рэдкал.: М, С. Сташкевіч (старшыня) і інш.; Рэд. тома В. П. Панюціч. Т. 2: Ад рэформы 1861 г. да сакавіка 1917 г. — Мн.: Беларуская навука, 2002. — 550,[1] с. — С. 332. — ISBN 985-08-0506-4. Са спасылкай на: Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. Ф. 1430, воп. 2, спр. 721, арк. 5—6; спр. 942, арк. 4; Могилевский голос. — 1906. — 15, 16 января, 12 февраля.. 

У красавіку 1919 года павет быў абвешчаны прыфрантавой паласой. Пастановай рэўкама (ваенна-рэвалюцыйныя камітэты на тэрыторыі губерні былі створаны палітаддзеламі 15-й і 16-й арміі) горад Полацк і павет былі пераведзены на ваеннае становішчаПолоцк: исторический очерк / АН БССР, Ин-т истории; [Ред. П. Т. Петриков]. — 2-е изд., перераб. и доп. — Минск: Наука и техника, 1987. — 319 с. — С. 153.. У другой палове жніўня 1919 года фронт наблізіўся да Полацка. 20 верасня 1919 г. польскія войскі выйшлі да Полацка, да вечара занялі задзвінскую частку горада. Аднак, спроба захапіць увесь горад правалілася і пачалася пазіцыйная вайна, якая працягвалася 8 месяцаўПолоцк: исторический очерк... — С. 154.. Польскія войскі кантралявалі 7 воласцяў павета (Нацкая, Арэхаўская, Ветрынская, Банонская, Гомельская, Варанецкая, Тураўлянская) і паўднёвую частку Полацка. Адначасова пачала павялічвацца колькасць дэзерціраў, якія, як адзначалася ў справаздачах, іншы раз здзяйснялі адкрытыя напады на грамадзян і ўстановыСумко, Е. В. Формирование Полоцкой уездной рабоче-крестьянской милиции (1918 - 1921) / Е. В. Сумко // Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых і міждысцыплінарных даследаванняў: зборнік навуковых артыкулаў II міжнароднай навуковай канферэнцыі (да 20-годдзя археалагічных і этнаграфічных экспедыцый ПДУ, Полацк, 17-18 красавіка 2014 г.): у 2 ч. / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Установа адукацыі «Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт»; [Пад агульнай рэдакцыяй Д. У. Дука, У. А. Лобача, С. А. Шыдлоўскага]. Ч. 2. — Наваполацк: ПДУ, 2014. — 221 с.: іл., табл., карта. — С. 138. — ISBN 978-985-531-463-0.. Шматлікімі былі і выпадкі марадзёрства і гвалту з боку салдат Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі. Так жахар Замшанскай воласці напісаў заяву, што «... верасні 1919 г. у яго адсутнасць чырвонаармейцы забралі адзінага каня, заявіўшы, што конь бярэцца па мабілізацыі. Затым ён яе знайшоў у іншай вёсцы, а не на фронце»Занальны дзяржаўны архіў г. Полацка. — Ф. 220. — Воп. 1. — Спр. 21. — Л. 184.. Начальнік 3-га раёна Полацкай павятовай міліцыі ў пачатку красавіка 1920 г. прадставіў пратаколы аб парушэннях з боку прадстаўнікоў 11-й дывізіі, у якіх былі зафіксаваныя сведкавыя паказанні пра незаконныя дзеянні салдат на тэрыторыі падначаленых яму валасцей. Напрыклад, збіццё 15-гадовага хлопчыка, стральба над галавой жанчыны і г.д.Занальны дзяржаўны архіў г. Полацка. — Ф. 220. — Воп. 1. — Спр. 21. — Л. 256.

У маі 1920 г. левабярэжная частка павета была вызвалена, з эвакуацыі вярнуліся савецкія ўстановы, а павет ператварыўся ў тыл арміі, дзе засяродзіліся буйныя ваенныя сілы.

З 3 сакавіка 1924 г. — ў БССР. 17 ліпеня 1924 г. павет быў скасаваны, большасць яго тэрыторыі ўвайшла ў Полацкую акругу.

 Насельніцтва 
У 1873 г. у Полацкім павеце налічвалася каля 90 тысяч жыхароў, у тым ліку каля 17 тысяч у Полацку, 1,7 тысяч дваран, 53,6 тысяч сялян. Паводле перапісу 1897 г., насельніцтва павета складала каля 142 тысяч жыхароўЭтнокультурные процессы Белорусского Подвинья (Витебщины) в прошлом и настоящем / А. Вл. Гурко [и др.]; науч. ред. А. Викт. Гурко ; Нац. акад. наук Беларуси, Центр исслед. белорус. культуры, языка и лит., Ин-т этнографии и фольклора имени Кондрата Крапивы. — Минск : Беларуская навука, 2017. С.204. У тым ліку колькасць беларусаў складала 73%, яўрэяў - 12,1%, рускіх - 11,1%, палякаў - амаль 2%, латышоў - 1,2%.

 Адміністрацыйны падзел 
 Па стане 1906 года 
У 1906 г. у склад павета ўваходзіла 15 валасцейПолацкі павет на Radzima.net:
 Воласць Валасны цэнтр Аляксандраўская с. Гарбачова Вышкаўская с. Мішкавічы Арцейкаўская с. Сухі-Бор Банонская в. Ліцвінава Вазнясенская в. Альбрэхтава Ефрасіннеўская маёнтак Сакалішча I Замашанская маёнтак Белае Лаўжанская с. Ловаж Мікалаеўская с. Тродавічы Міхайлаўшчынская с. Любічы Петрапаўлаўская маёнтак Обаль Струнская маёнтак Струнь I Тураўлянская маёнтак Туроўля Уладзімірская с. Забор'е Юравіцкая в. Юравічы

 Па стане на снежань 1918 годаЗанальны дзяржаўны архіў г. Полацка. — Ф. 220. — Воп. 1. — Спр. 5. — Л. 59. 
 Аляксандраўская;
 Андрэеўская;
 Арцейкаўская;
 Банонская;
 Вазнясенская;
 Гомельская;
 Ефрасіннеўская;
 Замшанская;
 Лаўжанская;
 Мікалаеўская;
 Міхайлаўшчынская;
 Петрапаўлаўская;
 Струнская;
 Тураўлянская;
 Уладзімірская;
 Юравіцкая.

 Па стане 1923 года 
У 1923 г. пасля ўзбуйнення воласцей у Полацкім павеце іх стала 13: 
 Бухарынская, 
 Валадарская, 
 Воркавіцкая, 
 Дрысенская, 
 Калінінская, 
 Кастрычніцкая, 
 Ленінская, 
 Першамайская, 
 Пралетарская, 
 Працоўная, 
 Сялянская, 
 Сямёнаўская, 
 Чырвонаармейская. 

20 чэрвеня 1924 г. да павета былі далучаны Лепельская, Ушацкая, Хоцінская воласці Бачэйкаўскага павета.

 Ураднікі павета 
 Полацкія павятовыя маршалкі
 Вядомыя асобы 
 Уладзімір Азін (1895—1920) — удзельнік Грамадзянскай вайны, чырвоны камандзір, камдыў. 
 Ян Баршчэўскі (~1794—1851) — беларускі пісьменнік, паэт, выдавец, адзін з заснавальнікаў новай беларускай літаратуры.
 Міхал Балінскі (1794—1863) —  гісторык, краязнавец, публіцыст, рэдактар.
 Леанід Корнеў (1914-1944) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза.
 Сяргей Іванавіч Маеўскі (1779—1849) — военачальнік, мемуарыст, генерал-маёр

 Літаратура 


 Спасылкі 
 Старыя карты Полацкага павета на сайце "Литера Ру".
 Мапа Полацкага павета (1820) на Radzima.net.
 Праваслаўныя цэрквы Полацкага павета на сайце Згуртавання беларускай шляхты.

Катэгорыя:Паветы Віцебскай губерні
Катэгорыя:Паветы Полацкай губерні