Антыўтопія

Антыўтопія ( — «супраць» і  — «месца»; ) — гэта жанр мастацкай літаратуры, супрацьлеглы утопіі. Блізкі па сваёй мадэлі да фантастыкі, апісвае, як правіла, грамадства, у якім запанавалі негатыўныя тэндэнцыі развіцця. У адрозненне ад утопіі, гэты жанр не характарызуецца верай аўтара ў бездакорнасць мадэлі. Антыўтопія вылучае найбольш небяспечныя, з пункту гледжання аўтараў, грамадскія тэндэнцыі.

 Гісторыя 
Упрершыню слова «антыўтапіст» (dystopian) як супрацьлегласць «утапіста» (utopian) ужыў англійскі філосаф і эканаміст Джон Сцюарт Міль у 1868 годзе. Тэрмін «антыўтопія» () як назву літаратурнага жанру ўвялі Глен Нэглі і Макс Патрык у складзенай імі анталогіі ўтопій «У пошуках утопіі» (The Quest for Utopia, 1952).

У сярэдзіне 1960-х тэрмін «антыўтопія» (anti-utopia) з’яўляецца ў савецкай, а пазней — і ў англамоўнай крытыцы. Ёсць меркаванне, што па-ангельску:  і  — сінонімы. Існуе таксама пункт гледжання (як у Беларусі, так і за мяжой), які адрознівае антыўтопію і дыстапію. Згодна з ім, у той час як дыстапія — гэта «перамога сіл розуму над сіламі дабра», абсалютная антытэза утопіі, антыўтопія — гэта ўсяго толькі адмаўленне прынцыпу утопіі, якое прадстаўляе больш ступеняў свабодыГл. прадмову Э. Геваркяна «Чым вымашчана дарога ў рай?» да зборніка «Антыўтопіі XX стагоддзя», М, 1989:Теоретические споры о границах жанра ведутся давно. Терминологические разногласия в итоге утряслись, и сейчас наметились три градации: утопия — то есть идеально хорошее общество, дистопия — «идеально» плохое и антиутопия — находящееся где-то посередине.. Тым не менш, тэрмін «антыўтопія» распаўсюджаны значна шырэй і звычайна маецца на ўвазе ў значэнні dystopia.

 Адрозненні ад утопіі 

Антыўтопія з’яўляецца лагічным развіццём утопіі і фармальна таксама можа быць аднесена да гэтага кірунку. Аднак, калі класічная ўтопія канцэнтруецца на дэманстрацыі пазітыўных рысаў апісанага ў творы грамадскага ладу, то антыўтопія імкнецца выявіць яго негатыўныя рысы. Важнай асаблівасцю утопіі з’яўляецца яе статычнасць, у той час як для антыўтопіі характэрныя спробы разгледзець магчымасці развіцця апісаных сацыяльных прылад (як правіла, у бок нарастання негатыўных тэндэнцый, што нярэдка прыводзіць да крызісу і абвалу). Такім чынам, антыўтопія працуе звычайна з больш складанымі сацыяльнымі мадэлямі.

Савецкім літаратуразнаўствам антыўтопія ўспрымалася ў цэлым адмоўна. Напрыклад, у «Філасофскім слоўніку» (4-е выд., 1981) у артыкуле «Ўтопія і антыўтопія» было сказана: «У антыўтопіі, як правіла, выяўляецца крызіс гістарычнай надзеі, аб’яўляецца бессэнсоўнай рэвалюцыйная барацьба, падкрэсліваецца неадольнасць сацыяльнага зла; навука і тэхніка разглядаюцца не як сіла, якая спрыяе рашэнню глабальных праблем, пабудове справядлівага сацыяльнага парадку, а як варожы культуры сродак прыгнёту чалавека». Такі падыход быў шмат у чым прадыктаваны тым, што савецкая філасофія ўспрымала сацыяльную рэальнасць СССР як грамадства, якое валодае тэорыяй стварэння ідэальнага ладу (тэорыя пабудовы камунізму). Таму любая антыўтопія непазбежна ўспрымалася як сумнеў у правільнасці гэтай тэорыі, што ў той час лічылася непрымальным пунктам гледжання. Антыўтопіі, якія даследавалі негатыўныя магчымасці развіцця капіталістычнага грамадства, насупраць, усяляк віталіся, аднак антыўтопіямі іх называць пазбягалі, наўзамен даючы ўмоўнае жанравае вызначэнне «раман-папярэджанне» або «сацыяльная фантастыка». Менавіта на такім вельмі ідэалагізаваным меркаванні заснавана вызначэнне антыўтопіі, дадзенае Канстанцінам Мзарэулавым ў яго кнізе «Фантастыка. Агульны курс»: «…ўтопія і антыўтопія: ідэальны камунізм і гінучы капіталізм у першым выпадку змяняецца на камуністычнае пекла і буржуазны росквіт ў другім».

Найбольш паслядоўна тэзіс аб адрозненні «рэакцыйнай» антыўтопіі і «прагрэсіўнага» рамана-папярэджання распрацавалі Яўген Брандзіс і Уладзімір Дмітрэўскі Брандзіс Я., Дмітрэўскі Ул. Тэма «папярэджання» ў навуковай фантастыцы // Вахта «Араміса». Л., 1967. — С. 440—471.  Пераможны наступ камуністычнай ідэалогіі, які авалодаў розумамі шырокіх мас, зацвярджэнне і поспехі сацыялістычнага ладу няўхільна спараджаюць адпаведную рэакцыю з боку ідэолагаў старога свету. Антыўтопія і ёсць адна з формаў гэтай рэакцыі супраць сацыялістычных ідэй і сацыялізму як грамадскай сістэмы. Зласлівыя, пасквілянцкія фантастычныя раманы, накіраваныя сваім вастрыём супраць марксізму і першага ў свеце сацыялістычнай дзяржавы, атрымліваюць усё большае распаўсюджванне па меры паглыблення крызісу і загнівання сусветнага капіталізму.
…
Чым жа ўсё ж такі адрозніваецца раман-папярэджанне ад антыўтопіі?

На наш погляд, тым, што калі ў антыўтопіі камуністычнаму і сацыялістычным будучаму супрацьпастаўленыя рэакцыйныя грамадскія ідэі і ў выніку — статус-кво, то ў рамане-папярэджанні мы маем справу з сумленнымі спробамі паказаць, якія беды і небяспекі, перашкоды і цяжкасці могуць сустрэцца ў далейшым на шляху чалавецтва..

Услед за імі яго прынялі і многія іншыя крытыкі. Зрэшты, такі ўплывовы гісторык фантастыкі, як Юлій Кагарліцкі, такога адрознення не прымае, і нават пра Оруэла, таксама як пра Замяціна і Хакслі, піша цалкам нейтральна і аб’ектыўнаКагарліцкі Ю. Што такое фантастыка? — М .: Маст. літ-ра, 1974. РАЗДЗЕЛ IX. Фантастыка, утопія, антыўтопіі.. На 10 гадоў пазней з ім пагадзіўся буйны сацыёлаг і партыйны чыноўнік (у той час супрацоўнік апарата ЦК КПСС, у перабудову памочнік генеральнага сакратара) Георгій ШахназараўШахназараў Г. Куды ідзе чалавецтва: (крытычны. нарысы немаркс. канцэпцый будучыні). М .: Думка, 1985. (Гл. 1. О. Хакслі і Д. Оруэл: кашмары таталітарызму. 10-32)..

 Беларуская антыўтопія 

 Вывучэнне 

Беларуская антыўтопія мае міфалагічную аснову, яна ўключае акрамя старажытных міфаў сучасныя акультныя, паранавуковыя і палітычныя міфы. Аналіз тэкстаў паказвае, што сучасная беларуская антыўтопія ўключае шэраг рыс масавай культуры: прафанацыю навукі і рэлігіі, элементы міфаў і ідэалогій, эксплуатацыю Танатасу, адданасць мастацкім клішэ.

Вывучэнне беларускай антыўтопіі як самастойнага жанру толькі пачынаецца. Асобныя спробы разгляду антыўтапічных тэкстаў беларускіх аўтараў (пераважна твораў А. Макаёнка і А. Адамовіча) прадпрымаліся філолагамі і літаратуразнаўцамі (А. Газізавай, А. Нямц і інш.). Даследаваны матыўны шэраг і спецыфіка хранатопу антыўтопіі, інтэртэкстуальнасць элементаў асобных антыўтапічных твораў, суадносіны антыўтопіі з рэчаіснасцю. Было праведзена даследаванне архетыпічных асноў (вобразаў і структуры) беларускай антыўтопіі. Антыўтапізм як светаадчуванне стаў характэрнай прыкметай нашага часу, што дазваляе разглядаць антыўтопію не толькі як літаратурны жанр, але і як індыкатар самасвядомасці еўрапейскай (у тым ліку і усходнееўрапейскай) культуры. У XX стагоддзі антыўтопія, як піша К. Дуда, стала гуманістычным «…ідэйным цягам, дамінуючым у сучаснай грамадскай і філасофскай думкі». Такім чынам, актуалізуецца патрэба ў культуралагічным вывучэнні беларускай антыўтопіі як неад’емнай часткі духоўнай культуры Беларусі. Разгляд антыўтапізму і антыўтопіі ў культуралагічным ключы непазбежна выклікае пытанне, да якой галіны культуры ставіцца жанр антыўтопіі — да масавай або да элітарнай. Гэты аспект айчыннай антыўтопіі застаецца нявывучаным ў культуралогіі.

 Цяперашні стан 

Сучасная беларуская антыўтопія, якая атрымала сваё развіццё ў канцы 80-х — 90-х гадоў XX стагоддзя, адлюстроўвае працэс рэміфалагізацыі грамадства, які характарызуецца шырокім распаўсюджваннем рэлігійных і акультных уяўленняў аб свеце, актуалізацыяй палітычных міфаў. Неаміфалогія характарызуецца спрошчаным падыходам да сацыяпалітычнай рэчаіснасці, свет скрозь прызму міфа паўстае пазбаўленым нюансаў, «чорна-белым», інакш кажучы, ён выразна дзеліцца на сферы Дабра і Зла. У аснове палітычнай міфалогіі ляжыць прынцып бінарызму: дзялення грамадскіх з’яў (у тым ліку ідэалогій) на «сваіх» («правільных») і «чужых» («няправільных»), а асоб — на «нашых» і «не нашых». Менавіта такая канфліктная карціна свету ляжыць у аснове антыўтопіі. Бінарызм антыўтопіі ўзыходзіць да апакаліптычнага жанру з уласцівым яму падзелам людзей на «добрых» і «злых» і смагай расправы над «злымі і нявернымі».

У беларускай антыўтопіі прысутнічаюць тры вобразы ворага: першы «вораг» — дзяржава і ўлада; другі — тэхнагенная цывілізацыя (варожымі чалавечай прыродзе абвяшчаюцца навука і тэхніка); трэці — «чужыя» / «чужынцы», альбо чужая культура (іншадумцы, напрыклад, атэісты, грамадзяне суседняй дзяржавы, сэксуальныя меншасці, заходняя культура). У антыўтопіі ідзе «вайна супраць усіх»: з аднаго боку, адпрэчваецца свет гатоўкі і пагоні за матэрыяльнымі выгодамі (міфалагізаваны / дэманізаваны вобраз Захаду), з другога — адбываецца падкрэсленае дыстанцыяванне ад савецкага мінулага, звязанага з ідэалогіяй інтэрнацыяналізму і працэсам русіфікацыі. Антыўтапісты шукаюць «трэці шлях», але непазбежна трапляюць у пастку «залатога стагоддзя». Міф пра пастаральную ідылію даіндустрыяльнага мінулага застаецца прыцягальным да гэтага часу. (Сцвярджэнне тычыцца антыўтапічных твораў Э. Скобелева і В. Гігевіча, часткова — В. Быкава). Падобны ідэйны «супраціў» ходу гісторыі выяўляецца не толькі ў антыўтопіі, але і ў утопіі. Як ужо здаралася ў гісторыі еўрапейскай літаратуры, аўтар-антыўтапіст можа стварыць і асабліва утапічны твор, у сутнасці, на тых жа аксіялагічных асновах. Так, В. Гігевіч, аўтар двух антыўтапічных твораў («Карабель» і «Пабакі»), у 2011 годзе апублікаваў новую аповесць «Страчанае шчасце», якая ляжыць у полі прыцягнення ўтопіі. «Залаты век» ў аповесці Гігевіча — гэта стан першабытнасці. Аўтар апісвае тыя дні, калі адносіны паміж людзьмі былі немудрагелістыя, пачуцці і вера — моцныя, і прырода была маці, а не матэрыялам для перапрацоўкі. Ідэалам аўтара выступае палеалітычны род, па сутнасці, вялікая сям’я, заснаваная на прынцыпах альтруізму і рэцыпракацыі. Наш час, з пункту гледжання аўтара, характарызуецца маральнай дэградацыяй грамадства і распадам міжчалавечых сувязяў.

Аналіз тэкстаў беларускай антыўтопіі дазволіў выявіць спецыфіку аўтарскай пазіцыі (месіянства, атаясненне з Вышэйшым Суддзёй цывілізацыі). Крытычная пазіцыя, якую займаюць антыўтапісты ў адносінах да сучаснасці, дыктуе адмаўленне высокіх мэтаў і карысці навукі. Вобраз вучонага дэманізуецца (надзяляецца рысамі суперніка Бога і узурпатара боскіх правоў), навуковец часта становіцца прычынай глабальнай катастрофы (атамнай вайны, з’яўлення расы мутантаў, выціснулі чалавецтва з яго прыроднай нішы і да т.п.), прагрэс цывілізацыі параўноўваецца з брамкай, якая вядзе з ніадкуль у нікуды. Гэта характэрны сімптом нашага часу: у рэлігійных, акультных і паранавуковых СМІ вядзецца масіраваны наступ на навуку. Абвастрыўся на працягу апошніх двух стагоддзяў канфлікт рацыяналізму і ірацыяналізму, які адлюстроўваецца і ў масавай культуры, што звязана з крызісам так званага «праекта мадэрна».

Шырокі спектр міфаў і распаўсюджаных міфалогій паранавуковага, акультнага, рэлігійнага і палітычнага характару увайшоў ў беларускую антыўтопію наступным чынам:

 Аб шкоднаснасці навукі;
 Пра генетычную дэградацыю чалавецтва і генетычную памяць;
 Пра НЛА;
 Пра экстрасэнсаў;
 Пра анёлаў-захавальнікаў;
 Аб славяна-манголах;
 Аб дыверсіі ўсходніх суседзяў (захоп улады ў дзяржаве і генетычная дыверсія, звязаная з алкагалізацыяй насельніцтва краіны);
 Аб шкоднаснасці і нават інфернальнасці улады і дзяржаўных структур;
 Аб ірацыянальнасці жаночага розуму і прадвызначанасці сацыяльнай ролі жанчыны, якая «не створана» для навукі, палітыкі і іншых сфер культуры;
 Аб разбэшчвальнай культуры ўсходніх славян;
 Пра вёску як сплыў маральнасці;
 Пра сусветную змову і інш.

Дастатковая колькасць рыс, уласцівых паралітаратуры, прысутнічае ў антыўтапічных творах беларускіх аўтараў. Гэта і фантастычны антураж, і стэрэатыпізаванасць ацэнак рэчаіснасці, і спрашчэнне апошняй. Матывы некаторых беларускіх антыўтопій тоесныя матывам твораў Брэдберы, Оруэла, Замяціна і інш. («Знішчэнне шкодных кніг», «засілле навукі і рацыяналізму ў грамадстве будучыні» і г.д.). Сучасная беларуская антыўтопія ўключае шэраг рысаў, уласцівых масавай культуры: прафанацыю навукі і рэлігіі, наяўнасць міфалогіі і ідэалагем, ірацыяналізму, элементы фантастыкі, эксплуатацыю Танатасу, адданасць мастацкім клішэ.

 «Мова 墨瓦» 

10 верасні 2014 г. выйшаў чацвёрты раман Віктара Марціновіча — «Мова 墨瓦»; жанр рамана — «лінгвістычны баявік» [26]. Друкаваны варыянт на беларускай мове (мове арыгіналу) быў выпушчаны выдавецтвам «Кнiгазбор», а друкаваны варыянт у перакладзе на рускую мову — выдавецтвам «Логвінаў» .. Бясплатная электронная версія рамана на рускай мове  была выпушчаная мультылейблам "«Пяршак».

Слова, якое стала назвай рамана — «Мова» — перакладаецца на рускую як «язык», але раман называецца «Мова» і ў рускамоўнай версіі. Як тлумачыць аўтар, «…назвай кнігі прынцыпова было абрана слова „мова“, якое для кожнага беларуса сёння, у 2014-м, з’яўляецца моцным, этычна зараджаным маркерам: тых, хто роўна дыхае да „мовы“, у грамадстве няма зусім. Я ўзяў гэтае слова і прапанаваў прынцыпова іншае яго прачытанне».

Кітайскія іерогліфы 墨 瓦, вынесеныя ў назву, чытаюцца як «Мо» і «Ва» і абазначаюць словы «чарніла» і «чарапіца» адпаведна.

Першы тыраж рамана — 1.000 асобнікаў — разышоўся па кнігарнях за два тыдні. На працягу месяца пасля рэлізу быў выпушчаны другі наклад (700 экз.). Для беларускамоўнай мастацкай літаратуры такія наклады і тэмпы продажаў лічацца вялікімі, калі не рэкорднымі. Раман таксама заняў першае месца ў рэйтынгу продажаў кнігарні «Логвінаў» за верасень 2014 года.

Бясплатная рускамоўная электронная версія рамана, па стане на 2014/10/22 (43 дні пасля рэлізу), была запампаваная больш 2.000 раз.

 Сюжэт рамана «Мова 墨瓦» 

Аўтар анансаваў раман так: «Дзеянне рамана „Мова 墨 瓦“ адбываецца ў фантастычнай будучыні. Адлучыўшыся сцяной ад згубіўшай веліч Еўропы, Кітай і Расія ўтварылі квітнеючую саюзную дзяржаву, а цэнтр Мінска ператварыўся ў густанаселены кітайскі квартал. Сюжэт „Мовы“ разгортваецца вакол загадкавых каштоўнасцяў — скруткаў, абвешчаных па-за законам. Для адных скруткi — магчымасць атрымаць вострыя адчуванні ў свеце „шопінг-духоўнасці“, дзе даступныя амаль любыя задавальненні. Але для іншых скруткi — гэта сэнс жыцця, нагода для барацьбы і апошняя надзея на выратаванне».

 Водгукі на раман «Мова 墨瓦» 

Літаратурны крытык Андрэй Расінскі ахарактарызаваў раман як «сентыментальна-яхідную сацыяльную фантастыку, беларускую антыўтопію». У рэцэнзіі сайта journalby.com  адзначалася: «… ідэйна і эстэтычна Віктар Марціновіч нічога новага чытачам не прапануе, але ўяўляе […] шэраг ужо існуючых ідэй у займальнай форме, уплятаючы іх у беларускі кантэкст, з элементамі інтэлектуальнага флірту і галівудскага блокбастара».

На думку беларускай пісьменніцы і журналісткі Наталкі Бабінай, «… Віктар Марціновіч сёння — галоўная надзея беларускай літаратуры. Ён паслядоўна расце ад кнігі да кнігі […] Гэты раман распавядае пра чыста беларускія праблемы так, што гэта можа быць цікава ўсім свеце». 

Літаратурныя крытыкі Ціхан Чарнякевіч і Павел Абрамовіч палемізуюць  адносна значнасці рамана «Мова 墨 瓦» у сучаснай беларускай літаратуры.

На думку рэдакцыі часопіса «Вялікі» (), «беларускую мову Віктара Марціновіча мы рэкамендуем ўсім сваім чытачам: адна бяссонная ноч варта гэтай кнігі» .

Такім чынам, раман Віктара Марціновіча «Мова 墨 瓦» займае адну з ключавых пазіцый у жанры беларускай антыўтопііФантастычныя прыгоды кантрабанднай мовы.

 Вядомыя антыўтопіі 
{|align="center"
 |-valign="top"
Вядомыя антыўтопіі XX ст. міні|none|160px|Ферма (аповесць Оруэла). міні|міні|none|158px| (раман ).

Найбольш вядомыя антыўтопіі ў свецеЛепшыя антыўтопіі (100bestbooks.ru/)Лепшыя антыўтопіі (livelib.ru/)АўтарНазваГодАпісаннеДжордж Оруэл1984 ()1948Кніга, пра якую шмат гаварылі калісьці — і шмат кажуць цяпер. Кніга, якая стала своеасаблівым «антыфонам» для другой вялікай антыўтопіі XX стагоддзя — «О гэты дзівосны новы свет» Хакслі. Што, па сутнасці, страшней — даведзенае да абсурду «грамадства спажывання» — ці даведзенае да абсалюту «грамадства ідэі»? Па Оруэллу, няма і не можа быць нічога горш за татальную несвабоду…Рэй Брэдберы451 градус па Фарэнгейту ()1953Раман, які прынёс пісьменніку сусветную вядомасць. 451°F — тэмпература, пры якой запальваецца і гарыць папера. Філасофская антыўтопія Рэя Брэдберы малюе беспрасветную карціну развіцця постіндустрыяльнага грамадства; гэта свет будучыні, у якім усе пісьмовыя выдання бязлітасна знішчаюцца спецыяльным атрадам пажарных, а захоўванне кніг пераследуецца па закону, інтэрактыўнае тэлебачанне паспяхова служыць ўсеагульнага абалваньванню, карная псіхіятрыя рашуча разбіраецца з рэдкімі іншадумцамі, а на паляванне за непапраўнымі дысідэнтамі выходзіць электрычны сабака…Кен Кізі ()1962Дзеянне рамана адбываецца ў псіхіятрычным шпіталі ў горадзе Сейлем (Арэгон). Апавяданне ідзе ад асобы апавядальніка Правадыра Бромдэна, аднаго з пацыентаў. Адным з галоўных герояў з’яўляецца свабодалюбівы пацыент Рэндл Патрык Макмёрфі, перавезены ў псіхіятрычную бальніцу з турмы. Мяркуецца, што ён сімуляваў псіхічнае засмучэнне толькі для таго, каб пазбегнуць катаржных работ. Іншыя пацыенты, прадстаўленыя ў рамане, магчыма, не як псіхічнахворыя, а як нармальныя людзі, адкінутыя хворым грамадствам.Олдас Хакслі ()1932Цудоўны новы свет! Стандартызацыя грамадства. Людзей вырабляюць на заводах і «разбіваюць на лагеры»: ты будзеш разумным і прыгожым, а ты страшненькім і дурным. Адсутнасць маральнасці. Адсутнасць развіцця навукі і мастацтва. Пакланенне ідалу. Наркатычнае рэчыва як інструмент для кіравання грамадствам. Поўная бяспеку і татальнае шчасце. Некалькі сюжэтных ліній выдатна раскрываюць характар ​​жыхароў Ідэальнай дзяржавы; іх думкі, жаданні і лад жыцця. Пазней з’яўляецца вобраз Джона — дзікуна, які прыбыў з месца, дзе, у адрозненні ад «цывілізаванага» свету, людзі кахаюць, нараджаюць дзяцей і смуткуюць па памерлых. Чалавек з такімі каштоўнасцямі чужы і незразумелы стабільнаму Ідэальнаму грамадству.Яўген Замяцін1920Дзеянне разгортваецца прыблізна ў дваццаць другім стагоддзі. Гэты раман апісвае грамадства жорсткага таталітарнага кантролю над асобай (імёны і прозвішчы замененыя літарамі і нумарамі, дзяржава кантралюе нават інтымнае жыццё), ідэйна заснаванае на тэйларызме, сцыентызме і адмаўленні фантазіі, якое кіруецца «абіраемым» на безальтэрнатыўнай аснове «Дабрадзеем».Уільям ГолдынгВаладар мух ()1954Агульная мараль твора палягае ў неабходнасці прызнання ўнутрана ўласцівай чалавеку злой прыроды. Хлопчыкі, патрапіўшы на выспу, у паскораным парадку дэградуюць, вылузваючыся з шалупіння навязанай цывілізацыі, і неўзабаве аб’яднанае вакол важака племя палюе на такога ж чалавека. На працягу дзеяння выяўляецца «звер» — уяўная істота, якая нібыта пагражае хлопцам. Тады паляўнічыя, упаляваўшы свінню, ахвяраюць «зверу» свіную галаву, насаджаную на кол; галава, у сваю чаргу, «бярэ на сябе функцыі д’ябла, г.зн. вынесенай вонкі і аб’ектываванай у свядомасці праекцыі зла ў чалавечым сэрцы»В. Скороденко. Притчи Уильяма Голдинга // У. Голдинг. «Шпиль» и другие повести. М., 1981. С. 12-13. Нягледзячы на тое, што большасць хлопцаў верыць у існаванне «звера», адзін з герояў — Сайман — прамаўляе: «Можа, звер гэты і ёсць… Можа… Гэта мы самі».

 Гл. таксама 
 Фантастыка
 Утопія
 Апакаліптыка

 Заўвагі 

 Крыніцы 

 Літаратура 






 Спасылкі 
 Рысы масавай культуры ў беларускай антыўтопіі, Е. В. Свечнікава  
 Антыўтопія ў «У мадэлі для зборкі»  
 Ланін Б. Анатомія літаратурнай антыўтопіі  
 Ланін Б. Антыўтопія ў літаратуры рускага замежжа 

Катэгорыя:Жанры фантастыкі
Катэгорыя:Антыўтопіі