Прагерманская мова

Прагерма́нская мова — гіпатэтычна адноўленая мова-продак германскіх моў.

 Прарадзіма 
Да распаду праіндаеўрапейскай моўнай супольнасці продкі германцаў (разам з продкамі славян і балтаў) уваходзілі ў лік плямён, якія адносяцца да археалагічнай культуры баявых тапароў. У эпоху бронзавага веку, пачатак і завяршэнне працэса выдзялення прагерманскай мовы прыкладна адпавядае па часе існаванню на тэрыторыі Паўднёвай Скандынавіі і Ютландскага паўвострава археалагічнай культуры нардычнага бронзавага веку (IV—VI перыяды адпавядаюць 1100—530 гадам да н.э.).

У сярэдзіне I тысячагоддзя да н.э. носьбіты прагерманскай мовы насялялі паўднёвую Скандынавію, Данію, Шлезвіг-Гольштэйн, Мекленбург і прылеглыя вобласці. К пачатку нашай эры яны рассяліліся на поўдні ад Фландрыі да Віслы, сутыкнуўшыся з кельтамі.

Носьбітаў позняй прагерманскай мовы звычайна звязваюць з культурамі так званага дарымскага жалезнага веку (па класіфікацыі О. Мантэліуса), сярод якіх вядучае месца занімала ястарфская культура.

 Лінгвістычная характарыстыка 

 Фанетыка і фаналогія 

 Зычныя 

+ Прагерманскія зычныяЗычныяГубныяЗубныяЗаднеязычныяЛабіявелярныяГлухія выбухныя  ці pp  ці tt  ці kk Глухія фрыкатыўныя  ці ff  ці θθ  ці   ці Звонкія , b ці bb , d ці dd , g ці gg  ці gʷНасавыя  ці mm  ці nnСпіранты  ці ssПлаўныя і паўгалосныя  ці rr, ll  ці jj  ці ww

Самымі важнымі фанетычнымі змяненнямі, перажытымі прагерманскай мовай, былі закон Грыма і закон Вернера.

 Простыя галосныя 

+Прагерманскія галосныяПярэдняга радаСярэдняга радаЗадняга радаВерхняга пад'ёму  Верхне-сярэдняга пад'ёму  ( = ē²) Ніжне-сярэдняга пад'ёму  ( = ē¹)Ніжняга пад'ёму 

 У прагерманскай было чатыры кароткія галосныя (i, u, e, a) і чатыры ці пяць доўгіх (ī, ū, ē, ō і, магчыма, ǣ).
 Праіндаеўрапейскія a і o супалі ў прагерманскім a, праіндаеўрапейскія ā і ō супалі ў прагерманскім ō.
  і ē таксама запісваюцца як ē¹ і ē²; ē², магчыма, не было асобнай фанемай і рэканструюецца толькі для невялікай колькасці слоў.

 Дыфтонгі 
Вынікам супадзення a і o, ā і ō стала страта прагерманскай мовай дыфтонгаў *oi, *ou, *āi і *āu, якія супалі з *ai, *au, *ōi, *ōu адпаведна. Акрамя таго, монафтангізаваўся дыфтонг *ei, які даў *ī. Такім чынам, у прагерманскай мове на позніх стадыях яе існавання было толькі чатыры дыфтонгі.

 Лёс складовых санорных 
Індаеўрапейскія складовыя санорныя ў прагерманскай мове складовасць страцілі, распаўшыся на спалучэнні un, um, ur, ul.

 Націск 
У прагерманскай мове свабодны індаеўрапейскі націск у пэўны перыяд змяніўся фіксаваным на першым складзе. Тым не менш, некаторыя звесткі пра месца націску ў прагерманскіх словах можна пачэрпнуць дзякуючы закону Вернера. Гэтыя звесткі адпавядаюць ведыйскім і старажытнагрэчаскім даным.

 Марфалогія 

 Назоўнік 
У прагерманскай мове назоўнікі змяняліся па двух ліках і шасці склонах (назоўны, родны, давальны, вінавальны, клічны і творны). Як і ў праіндаеўрапейскай, існавала тры роды: мужчынскі, жаночы і ніякі. Скланенне ў цэлым працягвала індаеўрапейскае, хоць і назіраецца некаторае спрашчэнне. Скланенне дзялілася на тыпы ў залежнасці ад тэматычнага галоснага: -a-, -ō-, -n-, -i-, і -u-. Першыя тры былі асабліва прадуктыўныя і паслужылі асновай для фарміравання скланення прыметнікаў; астатнія праяўлялі тэндэнцыю да зліцця з імі. Унутры тыпаў на -a- і -ō- былі падтыпы на -ja- і -wa-, і -jō- і -wō адпаведна. Указаныя падтыпы неспрадвечныя, яны выдзеліліся ў выніку фанетычных змен. Унутры тыпу на -n- таксама выдзяляюцца падтыпы: -ōn- (лексемы мужчынскага і жаночага родаў), -an- (сярэдняга) і -īn- (жаночага, у асноўным, адцягненыя). Апроч таго, выдзяляецца тып скланення на зычны, у які ўваходзіла невялікая колькасць назоўнікаў на -er, сярэдняга роду на -z-, дзеепрыметнікі цяперашняга часу і некаторыя назоўнікі на -nd-.

 Назоўнікі на -a- Назоўнікі на -i- Адз.л. Мн.л. Адз.л. Мн.л. Назоўны  *wulfaz  *wulfōs, -ōz  *gastiz  *gastijiz Родны  *wulfisa, -asa  *wulfōn  *gastisa  *gastijōn Давальны  *wulfai, -ē  *wulfamiz  *gastai  *gastī Вінавальны  *wulfan  *wulfanz  *gastin  *gastinz Творны  *wulfō   *gastī  Клічны  *wulfa   *gasti 

 Дзеяслоў 
У прагерманскай было ўсяго два часы (прошлы і цяперашні) і тры лады (абвесны, загадны і ўмоўны). Акрамя таго, у дзеяслова была форма інфінітыва.

Спражэнне дзеяслова beranan «несці»:
 асоба/лік адзіночны множны 1-я *berō «я нясу» *beromiz «мы нясём» 2-я *beriz «ты нясеш» *beriþ «вы несяце» 3-я *beriþ «ён, яна, яно нясе» *beranþ «яны нясуць»

 Сінтаксіс 
У параўнанні з праіндаеўрапейскім станам прагерманскі сінтаксіс змяніўся мала. Па-ранейшаму асноўным парадкам слоў быў SOV, прыметнік ставіўся перад назоўнікам, працягваў дзейнічаць закон Вакернагеля.

 Лексіка 
Слоўнікавы фонд прагерманскай мовы нясе ў сабе сляды кантактаў прагерманцаў з суседнімі народамі: рымлянамі, кельтамі, славянамі.

Антуан Мейе меркаваў, што эпоха інтэнсіўных кельцка-германскіх кантактаў прыходзіцца на V—III стст. да н. э. У гэты час германцы запазычылі такія словы, як: *ambaxtaz «слуга», *īsarnan «жалеза» < пракельц. *īsarno-, *lēkjaz «урач» < пракельц. *lēgi- (паводле альтэрнатыўнай этымалогіі, узыходзіць да прагерм. *lekan- «цячы, працякаць»), *rīkz «кароль» < пракельц. *rēg-, *brunjōn «нагруднік», *gīslaz «залог» (паводле альтэрнатыўнай этымалогіі, узыходзіць да ), *walxaz «чужаземец» (запазычана з назвы племені волькаў), *Rīnaz «Рэйн».

Некаторая колькасць слоў была запазычана прагерманцамі з латыні, у асноўным яны адносяцца да гандлёвай дзейнасці: *Rūmōnīz «рымляне», *pundan «фунт», *katilaz «кацёл», *kaup- «купляць»

 Зноскі 

 Літаратура 
 Арсеньева М. Г., Балашова С. П., Берков В. П., Соловьёва Л. Н. Введение в германскую филологию. — М: ГИС, 2006.
 Мейе А. Основные особенности германской группы языков. — М: УРСС, 2010.
 Bennett W. H. An Introduction to the Gothic Language. — New York: Modern Language Association of America, 1980.
 Campbell A. Old English Grammar. — London: Oxford University Press, 1959.
 Krahe H., Meid W. Germanische Sprachwissenschaft, в 2-х томах. — Berlin: de Gruyter, 1969.
 Orel V. A Handbook of Germanic Etymology. London: Brill, 2003.
 Plotkin V. The Evolution of Germanic Phonological Systems: Proto-Germanic, Gothic, West Germanic, and Scandinavian. — Lewiston: Edwin Mellen, 2008.
 The Indo-European Languages // под ред. Ramat A., Ramat P. — Routledge, 1998. ISBN 0-415-06449-X.




 Спасылкі 
 Кузьменко Ю. К. Ранние германцы и их соседи: Лингвистика, археология, генетика. : Нестор-История, 2011. 
 W.P. Lehmann & J. Slocum (eds.) A Grammar of Proto-Germanic (Online version) 
 Proto-Germanic nominal and pronominal paradigms
 A dictionary of Proto-Germanic (in German)
 Charles Prescott. «Germanic and the Ruki Dialects» 

Катэгорыя:Прамовы
Катэгорыя:Германскія мовы