Амары I Іерусалімскі

Амары́ I (, 1136 — 11 ліпеня 1174) — граф Яфы і Аскалона, кароль Іерусаліма з 1162 года. Малодшы сын Фулька і Мелісенды, караля і каралевы Іерусаліма, пераемнік свайго старэйшага брата Балдуіна III. Падчас яго кіравання сувязі Іерусаліма з Візантыяй сталі яшчэ мацнейшымі, і абедзве дзяржавы пачалі сумеснае ўварванне ў Егіпет, якое завяршылася няўдачай. Тым часам мусульманскія тэрыторыі, якія атачалі Іерусалім, сталі аб'ядноўвацца пад уладай Нур ад-Дзіна, а пазней — Салах ад-Дзіна. Амары быў бацькам трох будучых кіраўнікоў Іерусаліма — Сібілы, Балдуіна IV і Ізабелы.

 Маладосць 
Амары нарадзіўся ў 1136 годзе і быў малодшым сынам караля Фулька і каралевы Мелісенды, дачкі Балдуіна II. Пасля смерці Фулька ў 1143 годзе прастол перайшоў да Мелісенды і старэйшага брата Амары, 13-гадовага Балдуіна III. Мелісенда не саступіла ўладу Балдуіну, калі той дасягнуў паўналецця, і да 1150 года іх адносіны сталі варожымі. У 1152 годзе пачалася грамадзянская вайна, у выніку якой Мелісенда захавала Іерусалім, а Балдуін атрымаў паўночную частку каралеўства.

Амары, які атрымаў у кіраванне Яфу, дасягнуў паўналецця ў 1151 годзе і застаўся вырным Мелісендзе. Падчас аблогі Іерусаліма Балдуінам ён разам з маці закрыўся ў Вежы Давіда. Мелісенда пацярпела паражэнне ў гэтай вайне, і Балдуін стаў паўнапраўным каралём Іерусаліма. У 1153 годзе ён захапіў егіпецкую крэпасць Аскалон, якую далучыў да лена Амары.

У 1157 годзе Амары ажаніўся з Агнэс дэ Куртэнэ. Агнэс была дачкой Жаслена II Эдэскага, які жыў у Іерусаліме пасля захопу Эдэсы мусульманамі ў 1150 годзе. Патрыярх Фульк пярэчыў супраць шлюбу з-за крэўнага сваяцтва жаніха і нявесты (яны мелі агульнага прапрадзеда), і Амары і Агнэс змаглі пабрацца шлюбам толькі пасля смерці патрыярха. Агнэс нарадзіла Амары траіх дзяцей: Сібілу, будучага караля Балдуіна IV, і Алікс, якая памерла ў маленстве.

 Каранацыя 
Балдуін III сканаў бяздзетным 10 лютага 1163 года, і прастол атрымаў у спадчыну Амары. Аднак знаць і духавенства на чале з патрыярхам Амары дэ Нелем выступілі супраць, патрабуючы, каб Амары развёўся з Агнэс. Вільгельм Тырскі, трэба прызнаць, перабольшваў заганы Агнэс, сцвярджаючы, што яна «не павінна быць каралевай такога святога горада, як Іерусалім». Тым не менш, крэўнае сваяцтва было дастатковай прычынай для абурэння знаці і духавенства. Амары пагадзіўся і ўзышоў на трон без жонкі, хоць Агнэс працягвала трымаць за сабой тытул графіні Яфы і Аскалона і атрымлівала пенсію з даходаў гэтага ф’ефа. Агнэс неўзабаве пасля гэтага выйшла замуж за Гуга д’Ібеліна, з якім была заручана да замужжа з Амары. Царква прызнала дзяцей Амары і Агнэс законнымі і захавала іх месцы ў парадку пераходу ў спадчыну прастола. Праз сваіх дзяцей Агнэс на працягу далейшых 20 гадоў будзе аказваць вялікі ўплыў на Іерусалім.

 Канфлікты з мусульманскімі дзяржавамі 
Падчас кіравання Балдуіна III графства Эдэса, першая дзяржава крыжакоў, створаная падчас Першага крыжовага паходу, была заваявана эмірам Алепа Зангі. Зангі аб'яднаў Алепа, Масул і іншыя гарады паўночнай Сірыі і збіраўся ўсталяваць кантроль над Дамаскам. Крыжакі ў 1148 годзе не змаглі заваяваць Дамаск, аднак гэта неўзабаве ўдалося сыну Зангі Нур ад-Дзіну. Іерусалім таксама страціў уплыў у паўночнай Сірыі, дзе Візантыйская імперыя ўсталявала свой сюзерэнітэт над Антыёхіяй. З-за гэтага Іерусалім звярнуў сваю ўвагу на Егіпет, дзе дынастыя Фацімідаў саслабла і ўяўляла сабой лёгкую здабычу. Крыжакі жадалі заваяваць Егіпет з часоў Балдуіна I, які памёр падчас егіпецкага паходу. Захоп Аскалона Балдуінам III зрабіў заваяванне Егіпта больш рэальным.

 Уварванні ў Егіпет 
Амары правёў сваю першую экспедыцыю ў Егіпет у 1163 годзе, сцвярджаючы, што Фаціміды не заплацілі штогадовую даніну, якую яны плацілі з часу кіравання Балдуіна III. Візір Дыргам, які незадоўга да гэтага зрынуў візіра Шавара, рушыў насустрач Амары, але пацярпеў паражэнне пры Пелузіі і быў вымушаны адступіць да Більбейса. Егіпцяне адкрылі плаціны Ніла і затапілі дэльту ракі, спадзяючыся спыніць далейшае прасоўванне крыжакоў. Амары вярнуўся дамоў, але Шавар бег да двара Нур ад-Дзіна, які паслаў свайго генерала Шыркуха ўрэгуляваць спрэчку пры двары халіфа. У адказ Дыргам шукаў дапамогі ў Амары, але Шыркух і Шавар прыбылі ў Каір раней, і Дыргам быў забіты. Шавар, асцерагаючыся, што Шыркух захопіць уладу, таксама звярнуўся да Амары за падтрымкай. Амары вярнуўся ў Егіпет у 1164 годзе і аблажыў Шыркуха ў Більбейсе, вымусіўшы яго ў выніку адступіць у Сірыю.

Амары не змог замацаваць свой поспех у Егіпце з-за актыўнасці Нур ад-Дзіна ў Сірыі, дзе ён паланіў Баэмунда III Антыяхійскага і Раймунда III, графа Трыпалі, у бітве пры Харыма. Амары ўзяў на сябе рэгенцтва ў Антыёхіі і Трыпалі да вызвалення іх кіраўнікоў. 1166 год быў адносна спакойным, што дазволіла Амары заняцца дыпламатыяй. Ён адправіў паслоў да візантыйцаў у пошуках саюза.

У 1167 годзе Нур ад-Дзін паслаў Шыркуха назад у Егіпет, і Амары рушыў услед за ім, устаўшы лагерам каля Каіра. Шавар ізноў уступіў у саюз з крыжакамі. Шыркух размясціўся на процілеглым боку Ніла. Пасля нерашучай бітвы Амары адступіў у Каір, а Шыркух адправіўся на поўнач, каб захапіць Александрыю. Крыжакі, абапіраючыся на пізанскі флот, аблажылі войскі Шыркуха у Александрыі. Па выніках мірных перамоў Александрыя была перададзена Амары, аднак ён не мог заставацца ў горадзе і вярнуўся ў Іерусалім, атрымаўшы даніну.

 Саюз з Візантыяй 
Вярнуўшыся ў Іерусалім у 1167 годзе, Амары ажаніўся з Марыяй, пляменніцай імператара Мануіла I Камніна, ад якой у яго нарадзілася дачка Ізабела. Перамовы пра шлюб занялі два гады, галоўным чынам з-за таго, што Амары настойваў, каб Мануіл вярнуў Антыёхію Іерусаліму. Пасля таго, як Амары зняў гэтыя патрабаванні, змог ажаніцца з Марыяй у Тыры 29 жніўня 1167 года. Да гэтага часу каралева, удава Балдуіна III Феадора Камніна, збегла са сваім кузенам Андронікам у Дамаск, і Акра, якая была дагэтуль ў яе валоданні, вярнулася ў каралеўскі дамен Іерусаліма. Акрамя таго, тым часам Вільгельм Тырскі быў павышаны да пасады архідыякана Тыра і атрымаў заданне караля напісаць гісторыю каралеўства.

У 1171 годзе быў скліканы савет баронаў перад якім стаяла пытанне аб тым, да каго на Захадзе варта звярнуцца за ваеннай дапамогай, кароль папрасіў парады ў сваіх васалаў, але калі абмеркаванне зацягнулася, кароль заклікаў свой асабісты савет, а затым абвясціў баронам прынятае ім рашэнне — адправіць паслоў у Канстанцінопаль да імператара Мануіла прасіць пасадзейнічаць у заваяванні Егіпта, — і імператар на гэта пагадзіўся. Вільгельм Тырскі быў сярод паслоў, адпраўленых у Канстанцінопаль, каб аформіць дагавор. Наступствам гэтых дзеянняў стала заключэнне ваеннага саюза паміж мусульманамі Егіпта і Сірыі, што ў далейшым прывяло да іх аб'яднання пад сцягам Салах ад-Дзіна.

Яшчэ працягваў дзейнічаць мірны дагавор Амары з Шаварам, але Шавар быў абвінавачаны ў спробе ўступіць у саюз з Нур ад-Дзінам, і Амары з войскам уварваўся ў Егіпет. Рыцараў-гаспітальеры падтрымалі гэта ўварванне, у той час як тампліеры адмовіліся прыняць у ім удзел. У кастрычніку, не чакаючы прыбыцця візантыйскай дапамогі (больш таго — нават не дачакаўшыся вяртання паслоў), Амары захапіў Більбейс, горад, размешчаны на правым боку Ніла, і загадаў забіць усіх жыхароў. Амары рушыў на Каір, дзе Шавар прапанаваў яму два мільёна залатых манет. Пасля цэлага месяца перамоў Амары, аднак, не атрымаў нічога з абяцаных яму скарбаў. Тым часам Нур ад-Дзін паслаў у Егіпет Шыркуха з войскамі. Амары быў вымушаны адступіць і вярнуцца ў Іерусалім.

 Узвышэнне Салах ад-Дзіна 
У студзені 1169 годзе Шыркух стаў візірам, аднак сам памёр у сакавіку, і яго спадчыннікам стаў яго пляменнік Салах ад-Дзін. Амары ўстрывожыўся і паслаў Фрэдэрыка дэ ла Рош, архібіскупа Тыра, звярнуцца па дапамогу да каралёў і знаці Еўропы, але ніякай дапамогі не атрымаў. Пазней у тым жа годзе прыбыў візантыйскі флот, а ў кастрычніку Амары пачаў яшчэ адно ўварванне ў Егіпет і аблажыў Даміету з мора і сушы. Аблога была доўгай, і ў хрысціянскім лагеры адбыўся голад. Візантыйцы і крыжакі вінавацілі адзін аднаго ў правале аблогі, і неўзабаве было падпісана перамір'е з Салах ад-Дзінам. Амары зноў бясслаўна вярнуўся дамоў.

З гэтага часу Іерусалім быў акружаны варожымі землямі. У 1170 годзе Салах ад-Дзін уварваўся ў Іерусалімскае каралеўства і ўзяў горад Эйлат, перакрыўшы выхад Іерусаліма да Чырвонага мора. Салах ад-Дзін у 1171 годзе быў абвешчаны султанам Егіпта. Яго ўзвышэнне дало невялікую перадышку Іерусаліму, паколькі Нур ад-Дзін цяпер быў заняты ўтаймаваннем свайго васала, які набіраў моц. У 1171 годзе Амары наведаў Канстанцінопаль, а паслы былі зноў адпраўлены да каралёў Еўропы, але зноў ніякай дапамогі не было атрымана. На працягу наступных некалькіх гадоў каралеўства апынулася ў цісках Салах ад-Дзіна і Нур ад-Дзіна. Ворагамі крыжакоў сталі і асасіны, пасля таго як тампліеры забілі некалькіх іх паслоў. Атрад тампліераў пад камандаваннем Гацье дзю Меніля перабіў пасланцаў главы асасінаў, якія пасля пасольства вярталіся ў Джабель Назайры. Амары запатрабаваў у магістра тампліераў выдаць злачынца, але магістр адказаў адмовай, у адказ кароль атакаваў камандорства ордэна ў Сідоне, захапіў брата Гацье і кінуў яго ў турму Тыра.

 Смерць 
Нур ад-Дзін памёр у 1174 годзе, пасля чаго Амары імкліва аблажыў Баніяс. На зваротным шляху, так і не ўзяўшы горад, ён захварэў на дызентэрыю (паводле іншай версіі — брушны тыф), якая высілкамі ўрачоў саслабла, аднак у Іерусаліме перайшла ў ліхаманку. Вільгельм Тырскі распавядае, што «пасля таго, як кароль пакутаваў на ліхаманку на працягу некалькіх дзён, ён загадаў урачам грэчаскіх, сірыйскіх і іншых народаў скласці спіс вядомых ім хвароб і настойваў на тым, каб яны далі яму трохі слабільнага сродку». Ні яны, ні лацінскія ўрачы не маглі б дапамагчы, і Амары памёр 11 ліпеня 1174 года.

 Сям'я 
Першая жонка Агнэс дэ Куртэнэ нарадзіла Амары траіх дзяцей:
 Сібілу
 Балдуіна IV
 Алікс (памерла ў маленстве).
Другая жонка Марыя Камніна нарадзіла Амары дзвюх дочак:
 Ізабелу,
 невядомую дзяўчынку, якая нарадзілася мёртвай.

На божай пасцелі Амары завяшчаў Наблус Марыі і Ізабеле. Хворым свавольствам Балдуін IV стаў пераемнікам свайго бацькі і выхоўваўся маці Агнэс дэ Куртэнэ пры двары.

 Характар 
Летапісцы адзначалі, што Амары быў скупы, ганарлівы, славалюбівы і не без вялікіх намаганняў дамогся таго, каб яго прызналі каралём, пры гэтым ён быў маўклівы, лёгка паддаваўся ўплыву свайго асяроддзя і трохі заікаўся. Тайныя прэтэнзіі на іерусалімскі прастол некаторых мясцовых князёў перабольшвалі недахопы спадчынніка Балдуіна III.

Вільгельм Тырскі быў добрым сябрам Амары і апісаў яго вельмі падрабязна. «У яго быў невялікі недахоп у вымаўленні, не настолькі сур'ёзны, каб разглядацца ў якасці дэфекту, але дастатковы, каб зрабіць яго няздольным да красамоўства». Як і яго брат Балдуін III, ён быў больш тэарэтык, чым воін, ён вывучаў права і мовы ў вольны час: «Ён быў добрым спецыялістам у вобласці звычаёвага права». Амары быў вельмі цікаўны, любіў чытаць або калі яму чытаюць, праводзячы доўгія гадзіны за знаёмствам з чарнавікамі Вільгельма. Ён не любіў гульню ў косці, затое любіў паляванне.

Амары быў высокім і даволі прыгожым: «ён меў вочы сярэдняга памеру, нос, як і ў яго брата, арлінага профілю; валасы яго былі светлыя. Аб'ёмная барада пакрывала яго шчокі і падбародак. Ён быў здольны смяяцца празмерна, так што ўсё яго цела трэслася». Амары не еў і не піў лішняга, але ў апошнія гады жыцця вельмі распаўнеў, што паменшыла яго цікавасць да ваенных аперацый. Паводле слоў Вільгельма, ён «быў занадта тоўстым, з грудзьмі, як у жанчыны, якія віселі да пояса». Амары быў набожным і кожны дзень прысутнічаў на імшы, хоць, як казалі, «не абмяжоўваў сябе ў грахах цела і спакусіў нямала замужніх жанчын…» Нягледзячы на сваю набожнасць, ён абкладаў падаткам духавенства.

Як пісаў Вільгельм Тырскі, «ён быў чалавекам мудрасці і разважлівасці, цалкам кампетэнтным, каб трымаць стырны кіравання ў каралеўстве ў сваіх руках». Ён лічыцца апошнім з «ранніх» каралёў Іерусаліма, якія так і не змаглі выратаваць каралеўства ад гібелі. Праз некалькі гадоў памёр імператар Мануіл, і Салах ад-Дзін застаўся адзіным моцным лідарам на ўсходзе.

 Літаратура 
 Bernard Hamilton, «Women in the Crusader States: The Queens of Jerusalem», in Medieval Women, edited by Derek Baker. Ecclesiastical History Society, 1978
 Steven Runciman, A History of the Crusades, vol. II: The Kingdom of Jerusalem. Cambridge University Press, 1952
 William of Tyre, A History of Deeds Done Beyond the Sea, trans. E.A. Babcock and A.C. Krey. Columbia University Press, 1943

 Спасылкі 

 Гіём Тырскі Гісторыя дзеянняў у заморскіх землях. Кніга XIX 
 Васильев А. А. История Византийской империи. Том 2
 Пьер Виймар Крестовые походы: миф и реальность священной войны.
 Заборов М. А. Крестоносцы на Востоке.
 Измайлов И. Меч Аллаха. // Журнал «Вокруг света».
 Крыжовыя паходы

Катэгорыя:Каралі іерусалімскія
Катэгорыя:Кіраўнікі Азіі XII стагоддзя