Крушына ломкая

Крушына ломкаяНазва Крушына ломкая згодна з , Крушына крохкая — у крыніцы пад назвай  (Frángula álnus) — дрэвападобны куст; від роду  сямейства Крушынавыя, тыпавы від гэтага роду. У літаратуры гэты від нярэдка разглядаецца ў складзе роду , пры такім падыходзе яго правільнай назвай будзе .

 Назва 

Крушына ломкая, чаромха Ботанический словарь, Спб, 1878, воўчая ягада, шаклакKraskoŭski A. Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921, ваўчыныя ягады, крушына крохкаяВасількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927Чоловский К. Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев., крушынаГанчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927Шатэрнік М. В. Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929Добровольский В. Н. Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914.

 Батанічнае апісанне 

Куст вышынёй 2-3 метры ці невялікае дрэва, якое можа дасягаць у вышыню 7 метраў.

Ствол і галіны цёмна-бурыя, маладыя парасткі чырвона-карычневыя з ланцэтнымі белымі чачавічкамі. У адрозненне ад , ствол гладкі, без калючак, з карычневымі шаўкавіста-валасістымі пупышкамі. Цёмная, амаль чорная кара з папярочна-выцягнутымі чачавічкамі, характэрна наяўнасць чырвонага (франгулінавага) пласта пад вонкавым пластом коркі.

Лісце эліптычнай формы, авальнае ці зваротнаяйкападобнае, 4-10 см у даўжыню, голае, бліскучае, цэльнакрайняе, з шасцю — васьмю парамі паралельных бакавых жылак, размешчана на кароткіх (да 1,5 см) хвосціках. Размяшчэнне лісця — чарговае або коса-супраціўнае.

Кветкі дробныя, абодваполыя, несамастойныя, пяцічленныя, на кветаножках каля 1 см, сабраныя па 2-7 пучкамі ў пазухах лісця, 2-3,5 мм даўжынёй. Званочкавая чашачка зеленаватая, 4-5-паасобная. Вяночак дробны, вузка званочкавы, долі яго зверху зялёныя, унутры зелянява-белыя ці зеленавата-жоўтыя. Тычынак чатыры ці пяць, песцік адзін з адным слупком, завязь верхняя.

Формула кветкі: .

Плод — сакаўная мясістая касцянка шарападобнай формы дыяметрам 8-10 мм, з двума — трыма зелянява-жоўтымі круглява-трохкутнымі карычневымі костачкамі з храшчавай падвойнай «дзюбай». У спелым стане плады сіне-чорныя. Паспяваюць плады неадначасова, на адной расліне могуць быць спелыя чорныя плады, недаспелыя чырвоныя, зялёныя і нават кветкі.

Плады атрутныя, у народзе іх называюць «воўчыя ягады», аднак птушкі ахвотна іх ядуць.

 Арэал 

Сустракаецца ў лясной і лесастэпавай зоне Еўропы, цэнтральных раёнах Заходняй Сібіры, на поўначы Малой Азіі, на большай частцы Крыма, на Каўказе, у паўночных раёнах Сярэдняй АзііАтлас ареалов и ресурсов лекарственных растений СССР (Сборник).

У Беларусі расце па ўсёй тэрыторыі. Распаўсюджана амаль па ўсёй Украіне, у стэпавых раёнах толькі ў далінах рэк. Раёны нарыхтовак: Валынская, Ровенская, Жытомірская, Кіеўская, Чарнігаўская, Сумская, Цярнопальская, Львоўская, Івана-Франкоўская, Чарнавіцкая, Закарпацкая вобласці, поўнач Палтаўскай, Хмяльніцкай і Харкаўскай абласцей. Запасы сыравіны значныя.

 Экалогія 

Сустракаецца ў падлеску хваёвых, змешаных і лісцяных лясоў, у зарасніках кустоў, па берагах вадаёмаў, старыц, на ўскрайках балот, на вільготных лугах. Цвіце ў маі-чэрвені. Ценевынослівая расліна.

Rhamnus frangula — гэта адна з двух харчовых раслін (разам з  для матылькоў віду . Кветкі прывабныя для пчол, а плады — важная крыніца ежы для птушак, напрыклад, драздоўNatural England: Alder buckthorn .

 Інвазіўны від 
Крушына ломкая была ўвезена ў Паўночную Амерыку каля 200 гадоў назад, а ў Канаду — каля 100 гадоў таму. Яна вырошчвалася ў жывых агароджах, лясных насаджэннях і як расліна ў месцах пражывання дзікіх жывёл, але стала інвазіўным відам і пачала наступ на лясы на паўднёвым усходзе ЗША і вільготныя ўгоддзі і лясы Сярэдняга Захаду Злучаных Штатаў. Паводле прагнозаў, гэтая інвазія працягвае пашырацца, гэтаму садзейнічае высокая адаптыўнасць і стойкасць да забруджванняў.

Крушына ломкая паражае лясы і расце ў падлеску ў месцах з вялікай колькасцю святла. У норме ў такіх прасветах пачынаюць рост саджанцы мясцовых відаў дрэў, якія паступова закрываюць купал кронаў, але калі тут з’яўляецца крушына, яе шчыльны навес прадухіляе трапленне святла на зямлю і, такім чынам, не дазваляе іншым саджанцам расці. Як правіла, яна расце шчыльней і лепш у больш нізінных месцах, з вільготнай, багатай глебай, што з’яўляецца праблемай для земляробаў. Чым вышэй над узроўнем мора знаходзіцца лес, тым марудней ідзе інвазія. Тсугава-дубовыя лясы, якія ўтвораны старымі масівамі дрэў, найменьш падыходзяць для крушыны ломкай, таму што шчыльны кронавы купал дае вялікі цень, які не з’яўляецца прывабным для крушыны. Лясы з  паражаюцца лягчэй, таму што большая колькасць святла трапляе да зямлі, пры гэтым пасадкі, дзе вядзецца вырубка церпяць больш, чым некранутыя.

 Меры барацьбы 
Маленькія саджанцы можна вырываць ўручную, але кантроль вялікіх пасадак лепш за ўсё дасягаецца з дапамогай гербіцыдаў. Крушына ломкая і блізкі да яе від  былі забароненыя для продажу, транспарціроўкі або імпарту ў Мінесоце і Ілінойсе.. Лічыцца інвазівным, але не забаронены ў Канэктыкуце.

 Хімічны склад 
Кара, пупышкі, лісце, плады ўтрымліваюць антрахіноны: глюкафрангулін, франгулін, эмадзін і ізаэмадзін. Найбольшае ўтрыманне гэтых рэчываў назіраецца ў кары — да 8 %. Акрамя антрахінону, кара таксама змяшчае трыцерпенавыя гліказіды, хрызафанавую кіслату, антранолы, смолы, дубільныя рэчывы, сляды эфірнага алеюАтлас лекарственных растений СССР. — М.: Изд-во мед. лит., 1962..

 Прымяненне 

Лекавая, меданосная, фарбавальная, таніданосная, драўняная расліна.

 Ужыванне ў медыцыне 

Кара і плады валодаюць слабільнымі і ванітавымі ўласцівасцямі і ўжываюцца ў народнай медыцыне. У афіцыйнай медыцыне лячэбнае значэнне мае кара крушыны (), сабраная з маладых ствалоў і з тоўстых галін, якія яшчэ не параслі імхом і лішайнікам. Каб пазбегнуць атручванняў, не прымяняюць свежую кару. Таксічныя рэчывы ў ёй паступова акісляюцца, таму выкарыстоўваюць кару праз 1 год натуральнага захоўвання альбо пасля прагрэву (1 гадзіну пры тэмпературы 100 °C). Сыравіну ўжываюць у форме адвару, экстракту, у складзе слабільных і супрацьгемаройных збораў, у выглядзе прэпарата «РАМН». Гліказід эмадзін, які здабываюць з кары крушыны, уваходзіць у склад прэпарату халагол, што выкарыстоўваецца пры жоўцевакаменнай хваробы, запаленнях і цырозе печані.

У народнай медыцыне кара лічыцца добрым хуткадзейным сродкам пры хваробах печані, пры вадзянцы, ліхаманцы, хранічных запорах, празмерных менструацыях, глістах і хваробах скуры. Кару выкарыстоўваюць таксама пры гастрытах, хваробах кішачніка, пры дызентэрыі, язве страўніка, вадзянцы, пухлінах печані, лісце — пры малакроўі.

У гамеапатыі ўжываюць эсэнцыю са свежай кары.

У літаратуры прыводзяцца выпадкі смяротнага атручвання дзяцей пладамі крушыны.

У ветэрынарыі кару крушыны ў выглядзе адвара або настою прымаюць як слабільны сродак.

 Дэкаратыўнае прымяненне 

Крушына ломкая не мае высокіх дэкаратыўных якасцяў: ні густога лісця, ні прывабных кветак, таму разводзіцца як традыцыйная расліна, часткова для прыцягнення матылькоў віду , для якіх крушына з’яўляецца кармавой раслінай. Стракаты культывар Rhamnus frangula 'Variegata' і культывар з вельмі вузкім і доўгім лісцем 'Aslenifolia' часам вырошчваюцца ў садах у якасці арнаментальных кустоў. Культывар 'Tallhedge' вырошчваюць у жывых агароджахPlants for a Future: Rhamnus frangula.

 Выкарыстанне драўніны 
Мяккая драўніна лёгка колецца, выкарыстоўваецца для сталярных прац. Драўніна мае малую шчыльнасць, што робіць яе каштоўнай для атрымання вугалю, які ўжываўся ў вырабе чорнага дымнага порахуАртыкул з Тэхнічнай Энцыклапедыі 1927-34 гг.. Дымный порох  . Таксама вугаль крушыны выкарыстоўваецца для малявання.

З драўніны робяць дробныя вырабы, дэкаратыўную фанеру. Раней з крушыны выразалі  для пашыву абутку, цвікі і шпон. Галіны прыдатныя для грубага пляцення.

 У пчолагадоўлі 
Добры меданос, цвіце ўсё лета, дае пчолам шмат нектару і пылку. Мёдадайнасць да 35 кг з гектара суцэльных зараснікаў. У некаторых лясных раёнах з’яўляецца раслінай галоўнага ўзятку. Дае таварны мёд на Палессі і ў Карпатах.

За дзень пчолы прыносяць па 2-4 кг нектара на вулей. Мёд крушыны духмяны, цямней малінавага, буйназярністы. На крушыны часам з’яўляецца падзь.

 Іншае 

Кара і недаспелыя плады даюць жоўтую, бураковую, карычневую і чорную фарбы, саспелыя плады — зялёную і фіялетавую
. Кара ўтрымлівае таніды, прыдатныя для дублёння шкур.

 Збор, перапрацоўка і захоўванне 
Збіраюць кару вясной, да з’яўлення лісця. На ствалах і галінах нажамі робяць колцавыя надрэзы на адлегласці 10 — 50 см, якія злучаюць падоўжнымі разрэзамі, затым кару лёгка здымаюць. Пасля зняцця кары дрэўцы рэкамендуецца секчы «на пень» для ўтварэння вялікай колькасці парасткаў, гэта значыць аднаўленне раслін. На жаль, многія нарыхтоўшчыкі, агаліўшы адзёру, пакідаюць дрэўцы нязрубленымі, што прыводзіць да знікнення зараснікаў гэтай каштоўнай расліны.

Нарыхтаваную сыравіну сушаць пад навесамі з добрай вентыляцыяй або пад жалезным дахам, раскладваючы на ​​паперы або тканіны. Сухую кару прэсуюць, пакуюць у цюкі або стосы па 50 кг. Захоўваюць у сухіх, добра ветраных памяшканнях, тэрмін захоўвання да пяці гадоў. Перад выкарыстаннем кара павінна захоўвацца не менш за год ці падвяргацца апрацоўцы высокай тэмпературай (100°) на працягу гадзіны.

 У мастацтве 

У 1996 годзе выява крушыны ломкай была выкарыстана на паштовай марцы Беларусі.

 Літаратура 
 Крушына ломкая // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

 , , А. М. Краснова; «» Справочник; Киев, , 1983. 


 Спасылкі 

 Крушина ломкая (крушина ольховидная, крушинник, сорочьи ягоды, волчьи ягоды, черемуха) — Frangula alnus Mill  
 Крушина ломкая — Frangula alnus Mill.: фотографии и описание 
 Крушина ольховидная. (Аналитический обзор) 

Катэгорыя:Крушынавыя
Катэгорыя:Кусты
Катэгорыя:Лекавыя расліны
Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты
Катэгорыя:Меданосныя расліны
Катэгорыя:Расліны на марках
Катэгорыя:Флора Еўразіі