Буджак

Буджа́к (, , ; у перакладзе з  — «вугал», «кут») — гістарычная вобласць на поўдні Бесарабіі, якая займае паўднёвую частку міжрэчча Дуная і Днястра, на ўсходзе абмываецца Чорным морам. Уключае частку дэльты Дуная. Гістарычна з'яўляецца часткай буйнейшага, пераважна стэпавага макрарэгіёна, вядомага як Паўночнае Прычарнамор'е. Цяпер уключае паўднёвыя раёны Малдовы і паўднёва-заходнюю частку Адэскай вобласці Украіны. Характарызуецца пярэстым нацыянальным складам. Адзін з самых своеасаблівых рэгіёнаў сучаснай Украіны ў моўным, культурным, геаграфічным плане.

 Этымалогія 
Этымалогія назвы рэгіёна ўзыходзіць да турэцкага слова  (вугал) — так называлася стэпавая тэрыторыя, якія ляжалі паміж турэцкімі крэпасцямі Ізмаіл, Бендэры і Акерманская крэпасць (цяпер Білгарад-Дністроўскі). Альтэрнатыўная назва рэгіёна — Акерманшчына ўзыходзіць да турэцкай калькі славянскай назвы найбуйнейшага горада рэгіёна — Білгарад-Дністроўскі (гэта значыць белая крэпасць), які ў канцы сярэдневяковага перыяду займала Асманская імперыя. У XV—XVIII стагоддзях рэгіён займала Буджацкая арда (Акерманская/Белгародская арда), прадстаўнікі якой — качавыя цюркі-ёрукі прынялі іслам і былі лаяльныя Крымскаму ханству і турэцкаму султану і ўвесь час канфліктавалі з запарожскімі казакамі. У выніку змяшэння некалькіх качавых цюркамоўных плямёнаў паміж вусцямі Днястра і Дуная да пачатку XVIII стагоддзя склаўся і мясцовы татарскі этнас — буджацкія татары.

 Гідраграфічная сетка 

Рачная сетка Буджака належыць да басейнаў Чорнага мора, Днястра. Галоўныя рэкі: Дунай (з Кілійскім гірлам), Днестр (з прытокам Кучурган). Дэльта Дуная і плаўні Днястра месцамі забалочаны. Буйныя рэкі маюць важнае гаспадарчае значэнне для суднаходства, арашэння і атрымання гідраэнергіі.

Даўжыня ліманных і марскога ўзбярэжжа ад гірла ракі Дунай да Тылігульскага лімана дасягае 300 км.

У прыморскай паласе шмат прэснаводных (Кагул, Ялпуг, Катлабуг) і салёных (Сасык, Шаганы, Алібей, Бурнас) азёр. Таксама на ўзбярэжжы знаходзіцца вялікая колькасць ліманаў цалкам ці часткова адгароджаных ад мора пясчана-ракушачнымі перасыпамі.

 Гісторыя 
У VII—X стагоддзях Буджак (тады па па-славянску яго называлі Оглас, або Онглас) знаходзіўся ў сферы ўплыву Балгарскага ханства і Першага Балгарскага царства, а ў XII—XIV стагоддзях — Другога Балгарскага царства (пад грэчаскй назвай Параталасія ( — даслоўна «прымор'е»)). У Буджаку наогул панавалі качэўнікі, акрамя кароткіх прамежкаў у канцы I тысячагоддзя, калі яго засялілі балгары (выцесненыя каля 1000 года печанегаміhttp://ant.md/stratum/05_99/articles/fedorov/fedor00.htm ), і затым у XV стагоддзі, паміж заняпадам Залатой арды і прыходам турак.

У канцы XIII стагоддзя былі заснаваны першыя калоніі генуэзцаў на нізоўях Днястра, і зноў ажывіўся гандаль. У XIII—XV стагоддзях была збудавана Білгарад-Дністроўская крэпасць. У сярэдзіне XIV стагоддзя прыморская Бесарабія ўвайшла ў склад Малдаўскага княства; тады ж тэрыторыя, спустошаная татарскімі нашэсцямі, была заселена валахамі, якія і склалі асноўную частку насельніцтва краіны. 5 жніўня 1484 года малдаўскі гарнізон Білгарад-Дністроўскай крэпасці быў вымушаны капітуляваць перад асманскім войскам, крэпасць пераназвана ў Акерман.

У 1503 годзе Турцыя далучыла паўднёвую Бесарабію (Буджак), дзе былі пабудаваны крэпасці Бендэры і Ізмаіл. Акерман і Кілія з акругай сталі турэцкімі адміністрацыйнымі адзінкамі — рая, у 1538 годзе новая рая была ўтворана на адрынутай у Малдовы бесарабскай тэрыторыі з цэнтрам у Бендэрах — Тыгіна. У Буджаку пасяліліся татары і нагайцы, якія падпарадкоўваліся Крымскаму ханству. Буджак уваходзіў у склад Асманскай імперыі да 1812 года. У Расійскай імперыі назва Буджак выкарыстоўвалася для апісання паўднёвай стэпавай часткі Бесарабскай губерні, у сваю чаргу якая ўваходзіла ў большы гісторыка-этнаграфічны рэгіён Наваросія.

 Насельніцтва 
270px|thumb|Музей народнай архітэктуры і побыту Украіны, хата з сяла Стараказачэ, Адэская вобласць.
Буджак здаўна вядомы сваім пярэстым этна-моўным складам насельніцтва ў цэлым. Ніводны з народаў не складае ў Буджаку большасці, пры гэтым доля ўкраінцаў у ім (40 %) амаль удвая ніжэйшая чым па краіне ў цэлым (78 %) і ў паўтара разы ніжэйшая чым у Адэскай вобласці ў цэлым (60 %). Павышана доля балгараў, малдаван, гагаузаў; доля этнічных рускіх адпавядае агульнаўкраінскі. У XIX і XX стагоддзях значную частку насельніцтва Буджака складалі нямецкія каланісты. Цяпер немцаў амаль няма. У рэгіёне захоўваецца невялікі арэал кампактнага рассялення албанцаў-арнаўтаў.

Так, паводле перапісу 1989 года ва ўкраінскай частцы Буджака пражывалі:
 Украінцы 35,8 %
 Балгары 24,8 %
 Рускія 17,7 %.
 Малдаване 15,2 %
 Гагаузы 4,6 %
 Албанцы-арнаўты 0,4 %
 Іншыя 1,5 %

Паводле перапісу 2001 года ва ўкраінскай частцы Буджака пражывалі:
 Украінцы 40,2 %
 Балгары 20,9 %
 Рускія 20,3 % (рускае насельніцтва пераважае ў гарадах і ў прыватнасці складае большасць насельніцтва горада Ізмаіл)
 Малдаване 12,6 %
 Гагаузы 4,1 %
 Албанцы-арнаўты 0,4 %
 Іншыя 1,5 %

+ Нацыянальны склад украінскай часткі Буджака. Усеўкраінскі перапіс насельніцтва 2001 года1 Раён ці Горад  Колькасць (доля %)  Украінцы  Малдаване  Балгары Бесарабіі  Рускія  Гагаузы  Іншыя Арцызскі раён 51 700  14 200  3300  20 200  11 500  900  1600 Білгарад-Дністроўскі раён 62 300  51 000 (81,9 %)  3900  800  5500 (8,8 %)  200  900 Балградскі раён 75 000  5700 (7,6 %) 1200  45 600 (60,8 %)  6000  14 000 (18,7 %)  2500 Ізмаільскі раён 54 700  15 800 (28,9 %)  15 100 (27,6 %)  14 100  8900  200  600 Кілійскі раён 59 800  26 700 (44,6 %)  9400  2600  18 000 (30,1 %)  2300  800 Рэнійскі раён 40 700  7200 (17,7 %)  19 900 (48,9 %)  3400  6100  3200  900 Сарацкі раён 49 900  21 900 (43,9 %)  9400  10000  7900  200  500 Тарутынскі раён 45 200  11 100  7500  17 000 (37,6 %)  6300  2700  600 Татарбунарскі раён 41 700  29 700 (71,2 %)  3900  4800  2700  -  600 горад Ізмаіл 85 100  32 500 (38,2 %)  3700  8600  37200 (43,7 %)  800  2.300 горад Білгарад-Дністроўскі 51 100  32 200 (63,0 %) 1000  1900  14 400 (28,8 %)  200  1400 Разам 617 2001  248 0001  78 3001  129 0001  124 5001  24 7001  12 7001

 Буджак на картах 

 Гл. таксама 
 Буджацкі стэп

 Спасылкі 

Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Украіны
Катэгорыя:Асманскія правінцыі
Катэгорыя:Бесарабія