Японскія лічбы

Японскія лічбы — сукупнасць запазычанай кітайскай сістэмы ліку і ўласнай японскай, якая ўжываецца для запісу лікаў у сучаснай Японіі. З-за дублявання ўласнай сістэмы ліку запазычанай кітайскай ва ўсіх лікаў ёсць мінімум два чытання: он’ёмі і кун’ёмі.

 Японскія лічбы 

Зараз японцы карыстаюцца як арабскімі лічбамі (1, 2, 3), так і кітайскімі іеагліфічнымі (一, 二, 三). Арабскія звычайна выкарыстоўваюцца ў гарызантальным пісьме, а кітайскія — ў вертыкальным.

 ЛікІерогліф Звычайнае чытанне Он'ёмі Кун'ёмі 0 零 / 〇* дзэро рэй дзэро 1 一 іці іці, іцу хіто, хітоцу 2 二 ні ні, дзі фута, футацу 3 三 сан сан мі, міцу 4 四 ён сі ён, ё, ёцу, ётцу 5 五 го го іцуцу 6 六 року року муцу 7 七 нана сіці нана, нанацу 8 八 хаці хаці яцу 9 九 кю: кю:, ку коконо, коконоцу 10 十 дзю: дзю: тоо  20 二十 нідзю: нідзю: хатаці 30 三十 сандзю: сандзю: місо 100 百 хяку хяку момо 1000 千** сэн сэн ці 10 000 万 ман ман ёродзу 100 000 000 億 оку оку — 1 000 000 000 000 兆 цё: цё: —

* Чытанне «мару» (круг) ужываецца пры называнні лічбаў па адной, адным з прыкладаў з’яўляецца назва знакамітай «Крамы 109» у Сібуя: «іці, мару, кю». Яго таксама жартам чытаюць .

**  — папулярны кампанент японскіх імёнаў і тапонімаў. (гл. ніжэй)

Пачынаючы з «ман» (万), у лічбах больш не прапускаюць адзінку ў пачатку: , , .

Лічбы 4 і 9 лічацца ў японскай культуры нешчаслівымі: 4 — амафон слова смерць , а 9 — амафон слова «пакуты», «гаркі» . Таксама нешчаслівым лічыцца 13, але гэта запазычанне аналагічнага страху з амерыканскай і еўрапейскай культур.

У сучаснай японскай мове ўсе лічбы, акрамя 4 і 7, чытаюцца праз он’ёмі: 4,79 = «ён тэн нана кю». Тым не меней у назвах месяцаў усе лічбы чытаются праз он’ёмі: красавік — , ліпень — , верасень — .

 Дзесяткі ўтвараюцца дадаткам спераду слова «дзесяць» адпаведнага множніка:   і гэтак далей.
 Сотні ўтвараюцца дадаткам множніка да слова «сто»:  .
 Для ўтварэння тысяч ужываецца слова «тысяча» (сэн).
 Акрамя таго, маецца састарэлы множнік для ўтварэння лікаў ад 30 да 90: кун’ёмі + со: місо, ёсо, ісо, мусо, нанасо, ясо, коконосо.

 Лік Кандзі  Чытанне 11  十一  дзю: іці 17  十七  дзю: нана, дзю: сіці 151  百五十一  хяку годзю: іці 302  三百二  самбяку ні* 469  四百六十九  ёнхяку рокудзю: кю: 2025  二千二十五  нісэн нідзю: го
* Хяку пераўтвараеййа ў бяку з-за рэндаку.

 Ступені дзесяткі 

 Вялікія лікі 
Японская сістэма злічэння групуе лічбы ў ліках чацвёркамі, а не тройкамі, як еўрапейская.
Ступень 1010410810121016102010241028103210361040104410481052 альбо 10561056 альбо 10641060 альбо 10721064 альбо 10801068 альбо 1088Іерогліф万億兆京垓𥝱, 秭穣溝澗正載極恒河沙阿僧祇那由他/那由多不可思議無量大数Чытаннеманокуцё:кэйгайдзё, сідзё:ко:кансэйсайгокуго:гансяасо:гінаютафукасігімурё:тайсу:

Варыятыўнасць утварылася праз з’яўленне старэйшага японскага матэматычнага трактату Дзінкокі, першае выданне якога выйшла ў 1627 годзе. У Дзінкокі змяшчалася мноства памылак, частка якіх была выпраўлена ў выданні 1631 года, а частка — у 1634 годе.

Прыклады: (падзяленне лічбаў на групы дадзена дзеля зручнасці ўспрымання)
 1 0000 : 一万 (іціман)
 983 6703 : 九百八十三万 六千七百三 (кю:хяку хацідзю: самман рокусэн нанахяку сан)
 20 3652 1801 : 二十億 三千六百五十二万 千八百一 (нідзю:оку сандзэн роппяку годзю: німан сэн хаппяку іці)

Калі ў японскім тексце сустракаюцца арабскія лічбы, яны запісваюцца амерыканскім узорам: з коскамі паміж разрадамі кожныя тры лічбы. Еўрапейская натацыя можа ўжывацца таксама пры запісу лікаў лічбамі не больш за ман: 25 000 000 можна запісаць як 2 500万.

У японскай мове пры запісе доўгіх лікаў нулі разрадаў прапускаюць, у адрозненне ад кітайскай, дзе нуль абавязковы да запісу: 4002 па-японску запісваецца 四千二 (4*1000 + 2), а па-кітайску — 四千零二 (4*1000, 0, 2). Нягледзячы на гэта, пры чытанні нуль часам прагаворваюць, для гэтага ўжываюць слова тобі (飛び) ці тондэ (飛んで): «ёнсэн тобі ні» замест «ёнсэн ні».

 Малыя лікі 

У японскай мове ёсць дзве сістэмы запісу дзесятковых дробаў. Яны амаль не ўжываюцца ў паўсядзённым жыцці, але існуюць у некаторых спецыальных галінах, напрыклад, у падліку статыстыкі бейсбалістаў і спартовых команд, а таксама некалькіх ідыёмах, напрыклад, .

Першая сістэма:

Ступень дзесяткі10−110−210−310−410−510−610−710−810−910−10Кандзі分厘毛糸忽微繊沙塵埃Чытаннебурынмо:сікоцубісэнсядзінай

Гэта сістэма ўжываецца пры ўтварэнні традыцыйных японскіх мер.

Другая сістэма лічыць долі інакш:
Ступень дзесяткі10−110−210−310−410−5Кандзі割分厘毛糸Чытанневарыбурынмо:сі
Гэта сістэма ўжываецца пры называнні коштаў:



За выключэннем «вары» гэта сістэма рэдка ўжываецца.

 У імёнах 
Існуюць імены , , , прозвішча . Адна з японскіх прэфектур завецца . У анімэ «Сэн і Ціхіро ў палоне духаў» абыгрываецца неадназначнасць чытання іерогліфа 千 — «сэн» альбо «ці»: імя галоўнай гераіні — ; вядзьмарка «забірае» імя ў Ціхіро, пакідаючы ёй толькі адзін іерогліф і мяняючы яго чытанне. З таго моменту Ціхіро завуць .

Акрамя таго, ёсць паслядоўнасць мужчынскіх імёнаў, якімі называюць дзяцей у парадку нараджэння:

 ,
 ,
 ,
 ,
 ,
 ,
 ,
 ,
 ,
 ,
 　ці ,
 ,
  ці .

Пасля Другой сусветнай вайны імёны «больш за» Сабуро амаль выйшлі з ужывання. Акрамя пазначаных імён, ёсць нават  і : іх, апроч іншых, маюць акцёр Кабукі Дзюсіро Коноэ (近衛 十四郎) і мангака Хякуро Мурасакі (村崎 百郎).

 Афіцыйнае ўжыванне 

Акрамя звычайных іерагліфічных лічбаў, маецца адмысловы набор знакаў, якімі лічбы пазначаюцца ў афіцыйных і фінансавых дакументах дзеля абароны ад падробкі. Яны называюцца . Сёння ўжываюцца дадзі адзінкі, двойкі, тройкі і дзясяткі大正十一年大蔵省令第四十三号 (会計法規ニ基ク出納計算ノ数字及記載事項ノ訂正ニ関スル件)  第一条: 会計法規ニ基ク出納計算ニ関スル諸書類帳簿ニ記載スル金額其ノ他ノ数量ニシテ「一」、「二」、「三」、「十」、「廿」、「卅」ノ数字ハ「壱」、「弐」、「参」、「拾」、「弐拾」、「参拾」ノ字体ヲ用ユヘシ但横書ヲ為ストキハ「アラビア」数字ヲ用ユルコトヲ得戸籍法施行規則  第三十一条 2: 年月日を記載するには、壱、弐、参、拾の文字を用いなければならない。小切手振出等事務取扱規程  附則 (昭和四〇年四月一日大蔵省令第二〇号) 2: 小切手の券面金額は、当分の間、所定の金額記載欄に、漢数字により表示することができる。この場合においては、「一」、「二」、「三」及び「十」の字体は、それぞれ「壱」、「弐」、「参」及び「拾」の漢字を用い、かつ、所定の金額記載欄の上方余白に当該金額記載欄に記載の金額と同額をアラビア数字で副記しなければならない。商業登記規則  第四十八条 2: 金銭その他の物の数量、年月日及び番号を記載するには、「壱、弐、参、拾」の文字を用いなければならない。ただし、横書きをするときは、アラビヤ数字を用いることができる。 — гэтыя знакі ў стандартным напісанні лёгка пераўтварыць у іншыя: адзінку — ў двойку, тройку — ў пяцёрку, дзясятку ў тысячу. У афіцыйным запісе адзінка разраду заўсёды ставіцца: 壱百壱拾 (1×100 + 1×10 = 110), звычайна гэты лік запісваецца як 百十.

Афіцыйныя лічбы:
 Лічба Звычайна Афіцыйна Ужываецца  Састарэла 1  一  壱  壹 2  二  弐  貳 3  三  参  參 4  四  四  肆 5  五  五  伍 6  六  六  陸 7  七  七  柒, 漆 8  八  八  捌 9  九  九  玖 10  十  拾  拾 100  百  百  佰 1000  千  千  阡, 仟 10000  万  万, 萬  萬

Банкноты наміналам 1000 іен, 2000 іен, 5000 іен і 10000 іен маюць маркіроўку афіцыйнымі лічбамі: 壱千, 弐千, 五千, 壱万.

 Стараяпонскія лічбы 

У стараяпонскай былі лічбы, якія сення ўжо не ўжываюцца.

Зноскі:
 Транскрыпцыя асноўваецца на фанематычным прынцыпе і не адлюстроўвае сапраўднае гучанне японскай таго часу.
 Таксама гл. дзёдай токусю канадзукай.
 Падрадковыя лічбы значаць тып зычнага. Гл. Стараяпонская мова.

 Лічба Чытанне Прыклад Зноскі 1 hi1to2 hi1to2hi1 (1 дзень), hi1to2to2se (адзін год)   2 huta hutayo1 (дзьве ночы)   3 mi1 mi1so1 (30)   4 yo2 yo2so1 (40), yo2tari (4 чалавекі)   5 itu ituto2se (5 гадоў)   6 mu mutuma (6 кіпцюроў)   7 nana nanase Можа значыць «многа» 8 ya yakumo1 (шмат аблокаў) Таксама можа значыць «многа». 9 ko2ko2no2 ko2ko2no2hashira (9 шляхетных ці багоў)   10 to2 і to2wo to2woka (10 дзён)   10 so1 mi1so1 (30), yo2so1 (40), muso1 (60), yaso (80) Ужываецца толькі ў складаных словах. 20 hata hatati (20), hatatari (20 людей), hatato2se (20 гадоў)   50 i ika (50 дзён)   100 ho iho (500), ihoto2se (500 гадоў), ihoyo2 (500 начэй), yaho (800), mi1ho (300), muho (600), ko2ko2no2ho (900) Ужываецца для множання сотняў. 100 mo1mo1 mo1mo1ka (шмат дзён) Ужываецца ў якасці слова «сотня». 1000 ti tito2se (1000 год, тысячы гадоў)

 Гл. таксама 
 В'етнамскія лічбы
 Карэйскія лічбы
 Лічбы Сучжоў — выкарыстоўваліся ў рукюанскіх мовах да анэксіі Рукю Японіяй.
 Японскія лікавыя суфіксы

 Крыніцы 

 Спасылкі 
  大数の名前について
 Ancient Japanese number system 
 English exercises for learning Japanese numerals
 Audio to learn the pronunciation for Japanese numbers 
 Convert kanji numerals to arabic numerals (sci.lang.japan FAQ page)
 Convert arabic numerals to kanji numerals (sci.lang.japan FAQ page)

Катэгорыя:Лічбы
Катэгорыя:Лічэбнікі