Рэспублікі ў складзе Расійскай Федэрацыі

Расійская Федэрацыя складаецца з 89 суб’ектаў, 24 з якіх з’яўляюцца рэспублікаміКанстытуцыя Расійскай Федэрацыі. Арт. 65, пп. 1. Агулам рэспублікі займаюць 28,6 % тэрыторыі Расіі, у іх пражывае 16,9 % насельніцтва краіны.

Рэспублікі, у адрозненне ад краёў і абласцей, з’яўляюцца нацыянальна-дзяржаўнымі ўтварэннямі, гэта значыць формай дзяржаўнасці таго ці іншага народа (народаў) у складзе Расіі. У адрозненне ад іншых суб’ектаў федэрацыі, рэспублікі прымаюць уласныя канстытуцыі і маюць права ўстанаўліваць свае дзяржаўныя мовы.

Большасць сучасных рэспублік у савецкі перыяд валодала статусам аўтаномнай савецкай сацыялістычнай рэспублікі, некаторыя былі аўтаномнымі абласцямі. У рамках РСФСР яны лічыліся суб’ектамі федэрацыі, быўшы нацыянальна-дзяржаўнымі ўтварэннямі, у адрозненне ад краёў і абласцей — адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак.

 Пералік рэспублік Расійскай Федэрацыі 

1. Рэспубліка Адыгея (Майкоп)
2. Рэспубліка Алтай (Горна-Алтайск)
3. Рэспубліка Башкартастан (Уфа)
4. Рэспубліка Бурація (Улан-Удэ)
5. Рэспубліка Дагестан (Махачкала)
6. Рэспубліка Інгушэція (Магас)
7. Кабардзіна-Балкарская Рэспубліка (Нальчык)8. Рэспубліка Калмыкія (Эліста)
9. Карачаева-Чаркеская Рэспубліка (Чаркеск)
10. Рэспубліка Карэлія (Петразаводск)
11. Рэспубліка Комі (Сыктыўкар)
12. Рэспубліка Крым (Сімферопаль)
13. Рэспубліка Марый Эл (Яшкар-Ала)
14. Рэспубліка Мардовія (Саранск)
15. Рэспубліка Саха (Якуція) (Якуцк)16. Рэспубліка Паўночная Асеція-Аланія (Уладзікаўказ)
17. Рэспубліка Татарстан (Казань)
18. Рэспубліка Тыва (Кызыл)
19. Удмурцкая Рэспубліка (Іжэўск)
20. Рэспубліка Хакасія (Абакан)
21. Чачэнская Рэспубліка (Грозны)
22. Чувашская Рэспубліка (Чэбаксары)

 Гісторыя 
Першыя нацыянальна-дзяржаўныя ўтварэнні — рэспублікі (АССР) — пачалі з’яўляцца ў РСФСР пасля рэвалюцыі 1917 года.
У рамках РСФСР яны лічыліся суб’ектамі федэрацыі, у адрозненне ад краёў і абласцей — адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак.

Першыя рэспублікі, створаныя ў 1918—1922 гадах, утвараліся непасрэдным вылучэннем іх з тэрыторый губерняў і абласцей РСФСР. У далейшым рэспублікі часцей за ўсё ствараліся пераўтварэннем адпаведных аўтаномных абласцей. Часцей за ўсё аўтаномныя рэспублікі з’яўляліся самастойнымі суб’ектамі РСФСР, аднак у 1926—1936 гадах некаторыя невялікія рэспублікі ўваходзілі ў склад краёў і абласцей. Працэс ўтварэння аўтаномных рэспублік галоўным чынам быў завершаны 5 снежня 1936 года з прыняццем новай Канстытуцыі СССР. Некаторыя аўтаномныя рэспублікі ў далейшым былі ператвораны ў самастойныя саюзныя рэспублікі ў складзе СССР.

На тэрыторыі РСФСР у храналагічным парадку былі ўтвораны наступныя рэспублікі (тлустым пазначаны тыя суб’екты, што цяпер знаходзяцца ў складзе РФ):
 Туркестанская АССР (1918), з лістапада 1924 года большая частка — саюзныя Туркменская ССР і Узбекская ССР, меншая частка — у складзе Казахскай АССР.
 Башкірская АССР (1919)
 Кыргызская (Казахская) АССР (1920), са снежня 1936 года — саюзная Казахская ССР.
 Татарская АССР (1920)
 Горская АССР (1921), у перыяд 1922—1924 год распалася на асобныя аўтаномныя вобласці.
 Дагестанская АССР (1921)
 Крымская АССР (1921), (у 1945—1992 гадах — Крымская вобласць, у 1954—2014 гадах у складзе Украінскай ССР і незалежнай Украіны)
 Якуцкая АССР (1922)
 Бурацкая АССР (1923)
 Карэльская АССР (1923) (у 1940—1956 гадах — саюзная Карэла-Фінская ССР)
 АССР Немцаў Паволжа (1924), ліквідавана ў 1941 годзе.
 Чувашская АССР (1925)
 Кыргызская АССР (1926), са снежня 1936 года — саюзная Кыргызская ССР.
 Каракалпакская АССР (1932), са снежня 1936 года — у складзе Узбекскай ССР.
 Мардоўская АССР (1934)
 Удмурцкая АССР (1934)
 Калмыцкая АССР (1935) (у 1943—1958 гадах не існавала)
 Кабардзіна-Балкарская АССР (1936) (у 1944—1957 гадах — Кабардзінская АССР)
 Комі АССР (1936)
 Марыйская АССР (1936)
 Паўночна-Асяцінская АССР (1936)
 Чачэна-Інгушская АССР (1936) (у 1944—1957 гадах не існавала)

Некаторыя рэспублікі СССР таксама мелі ў сваім складзе аўтаномныя рэспублікі. Так, у Грузінскай ССР у 1921 годзе ўтворана Аджарская АССР (АССР Аджарыстан), а ў 1931 годзе — Абхазская АССР; у Азербайджанскай ССР у 1924 годзе ўтворана Нахічэванская АССР.

У складзе Узбекскай ССР з 1924 года па 1929 год знаходзілася Таджыкская АССР, ператвораная пазней у саюзную Таджыкскую ССР, а ў снежні 1936 года з РСФСР у склад Узбекскай ССР перададзена Каракалпакская АССР. У складзе Украінскай ССР з 1924 па 1940 год існавала Малдаўская АССР, ліквідаваная пры стварэнні саюзнай Малдаўскай ССР (частка перададзена Малдаўскай ССР, частка вернута ў склад абласцей Украінскай ССР).

У 1961 годзе ў складзе РСФСР утворана Тувінская АССР, з гэтага моманту і аж да 1990 года колькасць рэспублік як у РСФСР, так і ва ўсім СССР заставалася нязменным.

У далейшым пераўтварэнне з АССР у рэспублікі адбывалася адначасова з «парадам суверэнітэтаў» саюзных рэспублік. Са жніўня па кастрычнік 1990 года пра свой суверэнітэт абвясцілі ўсе аўтаномныя рэспублікі, частка аўтаномных і нават радавых абласцей. 24 мая 1991 года з назваў рэспублік РСФСР афіцыйна прыбрана слова «аўтаномная», а 3 ліпеня 1991 года выведзеныя са складу краёў Адыгейская, Горна-Алтайская, Карачаева-Чаркеская і Хакаская аўтаномныя вобласці таксама ператвораны ў адпаведныя рэспублікі. У кастрычніку 1992 года Чачэна-Інгушская ССР падзялілася на Чачэнскую і Інгушскую рэспублікі.

У дакументах, якія прымаліся падчас гэтага «параду суверэнітэтаў» дзяржаўнымі органамі ўлады рэспублік, рэспублікі абвяшчаліся носьбітамі суверэнітэту. Пры гэтым, аднак, пытанне аб поўнай дзяржаўнай незалежнасці і выхадзе са складу Расійскай Федэрацыі, як правіла, не ставілася.

У артыкуле 5 Канстытуцыі Расіі рэспублікі ахарактарызаваны як дзяржавы. Аднак гэта не азначае, што яны з’яўляюцца носьбітамі дзяржаўнага суверэнітэту. Тлумачэнне па гэтым пытанні даецца, у прыватнасці, у Пастанове Канстытуцыйнага Суда Расіі ад 7 чэрвеня 2000 г. N 10-П «Па справе аб праверцы канстытуцыйнасці асобных становішчаў Канстытуцыі Рэспублікі Алтай і Федэральнага закона аб агульных прынцыпах арганізацыі заканадаўчых (прадстаўнічых) і выканаўчых органаў дзяржаўнай улады суб’ектаў Расійскай Федэрацыі», у якім гаворыцца:

Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі не дапушчае якога-небудзь іншага носьбіта суверэнітэту і крыніцы ўлады, апроч шматнацыянальнага народа Расіі, і, такім чынам, не прадугледжвае якога-небудзь іншага дзяржаўнага суверэнітэту, апроч суверэнітэту Расійскай Федэрацыі. Суверэнітэт Расійскай Федэрацыі, у сілу Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі, выключае існаванне двух узроўняў суверэнных улад, размешчаных у адзінай сістэме дзяржаўнай улады, якія валодалі б вяршэнствам і незалежнасцю, гэта значыць не дапушчае суверэнітэту ні рэспублік, ні іншых суб’ектаў Расійскай Федэрацыі.

[…]

Прызнанне … за рэспублікамі суверэнітэту, пры тым што ўсе іншыя суб’екты Расійскай Федэрацыі ім не валодаюць, парушыла б канстытуцыйнае раўнапраўе суб’ектаў Расійскай Федэрацыі …

Такім чынам, выкарыстанне ў артыкуле 5 (частка 2) Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі ў дачыненні да ўсталяванай ёю федэратыўнага ладу паняцця «рэспубліка (дзяржава)» не азначае — у адрозненне ад Федэратыўнага дагавора ад 31 сакавіка 1992 года — прызнанне дзяржаўнага суверэнітэту гэтых суб’ектаў Расійскай Федэрацыі, а толькі адлюстроўвае пэўныя асаблівасці іх канстытуцыйна-прававога статусу, звязаныя з фактарамі гістарычнага, нацыянальнага і іншага характару.

У былых саюзных рэспубліках адбываліся розныя працэсы па пераўтварэнні АССР. Аджарская АССР і Нахічэванская АССР, змяніўшы назвы на Рэспубліка Аджарыя і Нахічэванская аўтаномная рэспубліка добраахвотна ўвайшлі ў склад Рэспублікі Грузія і Азербайджанскай рэспублікі адпаведна.

Абхазская АССР была пераназвана ў ССР Абхазія і, у адрозненні ад Грузінскай ССР, выказала жаданне застацца ў ССД; такая ж сітуацыя ўзнікла на левабярэжжы Днястра, былой тэрыторыі Малдаўскай АССР. Гэтыя рознагалоссі выліліся ў выніку ва ўзброеныя канфлікты, якія прывялі фактычнай страты кантролю Рэспублікі Грузія і Рэспублікі Малдова над адпаведнымі тэрыторыямі і ўтварэння дэ-факта незалежных дзяржаў — Рэспублікі Абхазія і Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі.

 Мовы рэспублік 

міні|Назвы гарадоў на мовах нацыянальных рэспублік Расійскай Федэрацыі

Дзяржаўнымі мовамі рэспублік, паводле Канстытуцый рэспублікhttp://constitution.garant.ru/region/, з’яўляюцца:
 Адыгея — руская і адыгейская (артыкул 5)
 Рэспубліка Алтай — алтайская і руская (артыкул 13)
 Башкартастан — башкірская і руская (артыкул 1)
 Бурація — бурацкая і руская (артыкул 67)
 Дагестан — руская і мовы народаў Дагестана (артыкул 11)
 Інгушэція — інгушская і руская (артыкул 14)
 Кабардзіна-Балкарыя — кабардзінская, балкарская і руская (артыкул 76)
 Калмыкія — калмыцкая і руская (артыкул 17 Стэпавага Укладання)
 Карачаева-Чаркесія — абазінская, карачаеўская, нагайская, руская, чаркеская (артыкул 11)
 Карэлія — руская (артыкул 11), статус карэльскай мовы не вызначаны
 Комі — комі і руская (артыкул 67)
 Марый Эл — марыйская (горная, лугавая) і руская (артыкул 15)
 Мардовія — руская і мардоўская (макшанская, эрзянская) (артыкул 12)
 Саха — саха і руская (артыкул 46)
 Паўночная Асеція-Аланія — асяцінская (іронскі і дыгорскі дыялекты) і руская (артыкул 15)
 Татарстан — татарская і руская (артыкул 8)
 Тыва — тувінская і руская (артыкул 5)
 Удмуртыя — удмурцкая і руская (артыкул 8)
 Хакасія — хакаская і руская (артыкул 69)
 Чачня — чачэнская і руская (артыкул 10)
 Чувашыя — чувашская і руская (артыкул 8)

 Нацыянальны склад расійскіх рэспублік 

народ тытульны (%)рускія (%)іншыя (%)рэспубліка у 1979 г. у 1989 г. у 2002 г. у 2010 г.http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm  ||у 1979 г. у 1989 г. у 2002 г. у 2010 г. у 1979 г. у 1989 г. у 2002 г. у 2010 г.Адыгея 21,3 ▲ 22,1 ▲ 24,1  ▲ 25,2 70,8 ▼ 68,0 ▼ 64,4  ▼ 63,6              Алтай ▲29,1 ▲ 31,0 ▲ 33,4  ▲ 33,9 ▲63,3 ▼ 60,4 ▼ 57,4  ▼ 56,6  5,6 ▲ 5,9Казахі  ▲ 6,2Башкартастан 24,3 ▼ 21,9 ▲ 29,7  ▼ 29,5 40,3 ▼ 39,2 ▼ 36,3  ▼ 36,1 24,5 ▲ 28,4 ▼ 24,1Татары  ▲ 25,4Бурація ▲23,0 ▲ 24,0 ▲ 27,8  ▲ 30 ▼72,1 ▼ 69,9 ▼ 67,8 ▼ 66,1              Дагестан 86,0     11,0 ▼ 9,2 ▼ 4,6  ▼ 3,6     Інгушэція ▼11,7 ▲ 12,9 ▲ 77,2  ▲ 94,1 ▼31,7 ▼ 23,1 ▼ 1,1  ▼ 0,8     Кабардзіна-Балкарыя 45,6 ▲ 52,2 ▲ 55,3  ▲ 57,2 35,1 ▼ 31,9 ▼ 25,1  ▼ 22,5 9,0 ▲ 9,4 ▲ 11,6  ▲ 12,7Калмыкія ▲41,4 ▲ 45,3 ▲ 53,3  ▲ 57,4 ▼42,7 ▼ 37,6 ▼ 33,5  ▼ 30,2          Карачаева-Чаркесія 29,7 ▲ 31,2 ▲ 38,5  ▲ 41 45,0 ▼ 42,4 ▼ 33,6 ▼ 31,6 9,3 ▲ 9,7 ▲ 11,2  ▲ 11,9Карэлія ▼11,1 ▼ 10,0 ▼ 9,2  ▼ 7,4 ▲71,3 ▲ 73,6 ▲ 76,6  ▲ 82,2          Комі ▼25,3 ▼ 23,3 ▲ 25,1  ▼ 23,7 ▲56,7 ▲ 57,7 ▲ 59,5  ▲ 65,1      Крым ▲0,7 ▲ 1,6 ▲ 12,1   ▼68,4 ▼ 67,1 ▼ 58,3     ▲ 25,6  ▲ 25,8 ▼ 24,3УкраінцыМарый Эл ▼43,6 ▼ 43,3 ▼ 42,8  ▲ 43,9 ▼47,6 ▼ 47,4  ▲47,5  ▼47,4    Мардовія ▼34,2 ▼ 32,5 ▼ 31,9  ▲ 40 ▲59,7 ▲ 60,83 ▲60,84  ▼ 53,4    Саха ▲36,9 ▼ 33,4 ▲ 45,5  ▲ 49,9 ▲50,5 ▼ 50,3 ▼ 41,1  ▼ 37,8     Паўночная Асеція ▲50,5 ▲ 52,9 ▲ 62,7  ▲ 65,1 ▼34,0 ▼ 29,9 ▼ 23,1  ▼ 20,8    Татарстан ▼47,7 ▲ 48,4 ▲ 52,9  ▲ 53,2 ▲44,0 ▼ 43,2 ▼ 39,4  ▲ 39,7     Тыва ▲60,4 ▲ 64,3 ▲ 77,0  ▲ 82 ▼36,2 ▼ 32,0 ▼ 20,1  ▼ 16,3     Удмурцкая Рэспубліка ▼32,2 ▼ 30,9 ▼ 29,3  ▼ 28 ▲58,3 ▲ 58,9 ▲ 60,1  ▲ 62,2     Хакасія ▼11,4 ▼ 11,1 ▲ 11,9  ▲ 12,1 ▲79,5 ▼ 79,4 ▲ 80,2  ▲ 81,7     Чачня 52,9 ▲ 57,8 ▲ 93,4  ▲ 95,3 31,7 ▼ 23,1 ▼ 3,6 ▼ 1,9           Чувашыя ▼68,4 ▼ 67,7 ▼ 67,6  ▲ 67,7 ▲26,0 ▼ 26,6 ▼ 26,5  ▲ 26,9     

Заўвага: У слупку «Іншыя» прыведзены народы, якія з’яўляюцца другімі па колькасці карэннымі народамі ў двухсастаўных рэспубліках.

 Спробы стварэння рэспублік 
У 1990-х гадах былі спробы стварыць новыя рэспублікі ці падняць статус суб’ектаў да ўзроўню рэспублікі, якія не дасягнулі мэты:
 Паўднёва-Уральская Рэспубліка
 Уральская Рэспубліка
 Верхне-Кубанская Казачая Рэспубліка
 Абазінская Рэспубліка
 Карачаеўская Рэспубліка
 Ненецкая Рэспубліка«Няръяна вындер» 191—192 (18736-18737) 
 Рэспубліка Прымор'еЪ-Газета — Создается Приморская республика
 Рэспубліка Немцаў ПаволжаOffene Tribüne/Открытая трибуна — Журналистские рас-следования / BNS-Ermittlungen — D.Kurier/Russlanddeutsche Allgemeine 

 Сучасныя спробы 
 Сібірская рэспублікаСибирь больше не хочет кормить Москву | Общество | The Kiev Times 

 Заўвагі 

 Крыніцы 


Катэгорыя:Спісы суб’ектаў Расійскай Федэрацыі