Правыя (палітыка)

У палітыцы правымі (найбольш крайнія формы называюць ультраправымі ці праварадыкальнымі) традыцыйна называюцца шматлікія кірункі і ідэалогіі, процілеглыя левым: правыя выступаюць за натуральную няроўнасць і прытрымліваюцца прынцыпаў капіталізму.

Іншае разуменне: правая ідэалогія — ідэалогія сацыяльнага панавання, якая выражае інтарэсы пануючага сацыяльнага класа ці пэўнай групы ўнутры пануючага класа. Левая ж ідэалогія — ідэалогія апанавання ўлады, якая адмаўляе легітымнасць існага панавання і прапаноўвае палітычную альтэрнатыву, якая запатрабавана новымі пануючымі групамі ці (і) ніжнімі класамі, якія прэтэндуюць на ўдзел у размеркаванні багацця і ўлады.М. Н. Афанасьев. Типология идей. Правая идея. // ОНС. — 2011. — № 4

Тэрміны «правыя» і «левыя» ўзніклі ў часы Французскай рэвалюцыі і тычыліся размяшчэння месцаў у парламенце. Тыя, хто сядзеў справа, выступалі за захаванне Старога парадку (манархіі, арыстакратыі і афіцыйнай царквы). Палітыка левых вызначана не так выразна, таму што ўзнікала шмат у чым у якасці рэакцыі на палітыку правых.

 Гісторыя 
Тэрміны «правыя» і «левыя» ўпершыню з’явіліся ў французскім Нацыянальным сходзе часоў Вялікай Французскай рэвалюцыі. У ім узніклі тры кірункі: справа сядзелі фельяны — прыхільнікі канстытуцыйнай манархіі; у цэнтры сядзелі жырандысты — умераныя прыхільнікі рэспублікі; злева сядзелі якабінцы, якія выступалі за радыкальныя пераўтварэнні. Такім чынам, першапачаткова правымі называлі тых, хто жадае захаваць існае становішча (кансерватараў), а левымі — тых, хто выступаў за змены (радыкалаў).

Да сярэдзіны XIX стагоддзя лібералы, якія выступалі як за палітычныя свабоды, так і за свабоду прадпрымальніцтва, разглядаліся як левыя. Але затым, з развіццём сацыялістычных ідэй, левымі сталі называць перш за ўсё іх прыхільнікаў, якія імкнуліся да сацыяльнай роўнасці. Правыя ж партыі выражалі інтарэсы манархістаў, легітымістаў, буйнога землеўладання і клерыкалаў.

У XX стагоддзі з’явілася ідэалогія фашызму, якая спалучала радыкальны этатызм і адмаўленне дэмакратыі з крытыкай сацыяльнай няроўнасці — не выпадкова партыя Гітлера называлася нацыянал-сацыялістычнай рабочай партыяй. Фашыстаў традыцыйна адносяць да правых («крайне правых»), але яны прынцыпова адрозніваюцца ад лібералаў, якіх сёння адносяць да правых, паколькі яны выступаюць за памяншэнне ўдзелу дзяржавы ў эканамічным жыцці (у прыватнасці, за зніжэнне падаткаў і расходаў бюджэту). Менавіта за такія перакананні правых лібералаў у другой палове XX стагоддзі пачалі называць правымі, бо ранейшыя традыцыйныя правыя (манархісты, клерыкалы) страцілі папулярнасць.

У канцы 1960-х гадоў у Францыі з’явіліся «новыя правыя», якія, у адрозненне ад «старых правых», не адмаўлялі мадэрнізацыю, але спрабавалі стварыць новую сучасную ідэалогію, накіраваную супраць эгалітарызму і ліберальна-дэмакратычных ідэй, якія пануюць у еўрапейскай культуры з часоў эпохі Асветніцтва.

У наш час палітолагамі, сацыёлагамі і сацыяльнымі псіхолагамі прызнаецца, што традыцыйны падзел на левых і правых неадэкватна адлюстроўвае рэальны спектр меркаванняў у грамадстве. Так, зусім незразумела, куды ў гэтай шкале можна аднесці, напрыклад, лібертарыянцаў. Таксама ў чалавека могуць быць перакананні, якія ў адной вобласці (напрыклад, у эканамічнай) лічацца традыцыйнымі для «левых», а ў іншай (напрыклад, палітычнай) лічацца «правымі». Сітуацыя яшчэ больш ускладняецца размыццём праграмна-ідэалагічных адрозненняў і палітычным збліжэннем традыцыйных партый у заходніх палітычных сістэмах у апошнія 100 гадоў, узаемапранікненнем і ўзаемаўзбагачэннем розных сістэм поглядаў; так, сацыялісты істотна «паправелі» і перасталі істотна адрознівацца ад новых лібералаў, якія сталі як бы «правымі». Істотна і тое, што ў посткамуністычных краінах, асабліва краінах постсавецкіх, паняцці «правізны» і «левізны» нярэдка ўжываюцца ў сэнсе, процілеглым прынятаму ў краінах з развітай дэмакратычнай сістэмай — так, у эпоху перабудовы лібералаў і антыкамуністаў часта называлі «левымі», а традыцыйных артадаксальных камуністаў — «правымі»Е. Филиппова. Правые и левые. Близнецы, но не братья.

Паводле некаторых меркаванняў, двухполюсная палітычная шкала («правыя» і «левыя») не дазваляе досыць карэктна адлюстраваць погляды як на ролю дзяржавы ў кантролі жыцця грамадства, так і на ролю дзяржавы ў забеспячэнні сацыяльнай роўнасці. Прыхільнікамі гэтага меркавання выкарыстоўваецца чатырохполюсная шкала (дыяграма Нолана), прапанаваная амерыканскім лібертарыянцам Дэвідам Ноланам у 1970 г.David F. Nolan — Libertarian James W. Harris. Frequently Asked Questions ABOUT The World’s Smallest Political Quiz:


 кансерватары (прыхільнікі прагматызму, іерархічнасці, арганізаванасці і перавагі дзяржавы над асобай)
 лібералы (прыхільнікі індывідуалізму, роўнасці і талерантнасці)
 лібертарыянцы (прыхільнікі мінімальнага ўмяшання дзяржавы ў жыццё грамадства)
 таталітарысты (прыхільнікі цвёрдага кантролю дзяржавы за жыццём грамадства і прыхільнікі ўдзелу дзяржавы ў пераразмеркаванні даходаў)

 Правыя партыі ў свеце 

 Аўстрыя 
 Аўстрыйская народная партыя
 Аўстрыйская партыя свабоды

 Аўстралія 
 Ліберальная партыя Аўстраліі
 Нацыянальная партыя Аўстраліі

 Беларусь 
 Кансерватыўна-хрысціянская партыя — БНФ
 Партыя БНФ
 Беларуская хрысціянская дэмакратыя
 Аб’яднаная грамадзянская партыя

 Бельгія 
 Хрысціянскія дэмакраты і фламандцы
 Новы фламандскі альянс

 Балгарыя 
 Атака
 Грамадзяне за еўрапейскае развіццё Балгарыі

 Вялікабрытанія 
 Кансерватыўная партыя
 Партыя незалежнасці Злучанага Каралеўства
 Брытанская нацыянальная партыя

 Венгрыя 
 Фідэс — Венгерскі грамадзянскі саюз
 Ёбік

 Германія 
 Хрысціянска-дэмакратычны саюз
 Хрысціянска-сацыяльны саюз
 Нацыянал-дэмакратычная партыя Германіі

 Грэцыя 
 Новая дэмакратыя
 Народны праваслаўны заклік

 Данія 
 Венстрэ

 Ізраіль 
 Лікуд
 МАФДАЛ
 Наш дом Ізраіль
 ШАС
 Маледэт
 Ха-Тыква, партыя
 Ткума, партыя
 Эрэц Ісраэль Шэлану

 Іспанія 
 Народная партыя

 Італія 
 Наперад, Італія
 Ліга Поўначы
 Новы правы цэнтр

 Канада 
 Кансерватыўная партыя Канады

 Латвія 
 Новы час
 Усё для Латвіі!
 Айчыне і свабодзе/РННЛ

 Літва 
 Саюз Айчыны — Літоўскія хрысціянскія дэмакраты
 Партыя нацыянальнага адраджэння
 Парадак і справядлівасць

 Нідэрланды 
 Партыя свабоды
 Народная партыя за свабоду і дэмакратыю

 Нарвегія 
 Кансерватыўная партыя
 Партыя прагрэсу

 Польшча 
 Грамадзянская платформа
 Права і справядлівасць
 Ліга польскіх сем’яў

 Расія 
 Грамадзянская платформа
 Ліберальна-дэмакратычная партыя Расіі
 Правая справа, партыя
 Дэмакратычны выбар
 Партыя Нацыяналістаў (Этнапалітычнае аб’яднанне «Рускія»)
 Новая сіла
 Заходні выбар
 Нацыянальна-Дэмакратычная Партыя

Да 1917 г.:
 Усерасійскі нацыянальны саюз
 Саюз 17 кастрычніка
 Руская манархічная партыя
 Саюз рускага народа
 Саюз Міхаіла Архангела

 Румынія 
 Дэмакратычная ліберальная партыя
 Вялікая Румынія

 Сербія 
 Сербская радыкальная партыя — таксама ў Чарнагорыі
 Сербская прагрэсіўная партыя
 Г17+
 Дэмакратычная партыя Сербіі
 Новая Сербія

 Славакія 
 Славацкая нацыянальная партыя
 Славацкі дэмакратычны і хрысціянскі саюз — Дэмакратычная партыя
 Мост
 Хрысціянска-дэмакратычны рух

 ЗША 
 Рэспубліканская партыя ЗША
 Лібертарыянская партыя ЗША
 Канстытуцыйная партыя ЗША

 Украіна 
 Наша Украіна
 Усеўкраінскае аб’яднанне «Свабода»
 Народны рух Украіны
 Правы сектар
 Рэформы і парадак
 Сацыял-Нацыянальная Асамблея
 Украінская рэспубліканская партыя «Сабор»
 Хрысціянска-дэмакратычны саюз
 УНА-УНСО

 Фінляндыя 
 Нацыянальная кааліцыя
 Сапраўдныя фіны

 Францыя 
 Саюз за народны рух
 Нацыянальны фронт
 Рух за Францыю

 Харватыя 
 Харвацкая дэмакратычная садружнасць
 Харвацкая партыя права

 Чэхія 
 Грамадзянская дэмакратычная партыя
 ТОП 09

 Швецыя 
 Умераная кааліцыйная партыя
 Хрысціянска-дэмакратычная партыя
 Шведскія дэмакраты

 Эстонія 
 Партыя рэформаў
 Саюз Айчыны і Res Publica
 Партыя незалежнасці, Эстонія

 Японія 
 Ліберальна-дэмакратычная партыя Японіі

 Гл. таксама 
 Левыя (палітыка)
 Цэнтрызм (палітыка)
 Палітычныя перакананні

 Спасылкі 


Катэгорыя:Ідэалагічныя клішэ