Балгарская праваслаўная царква

Балгарская праваслаўная царква () — аўтакефальная памесная праваслаўная царква, якая займае дзявятае месца ў дыпціху аўтакефальных памесных цэркваў.

Кіруецца Патрыярхам Балгарскім, Свяшчэнным Сінодам і Царкоўна-народным саборам. Афіцыйны тытул прадстаяцеля царквы: Найсвяцейшы Патрыярх Балгарскі, Мітрапаліт Сафійскі.

 Гісторыя 
На тэрыторыі сучаснай Балгарыі хрысціянства пачало распаўсюджвацца ўжо ў I стагоддзі. Паводле падання Балгарскай царквы, біскупская кафедра мелася ў г. Адэсасе (цяпер Варна), дзе епіскапам быў вучань апостала Паўла Амплій.

Еўсевій Кесарыйскі паведамляе, што ў II стагоддзі, на балгарскай зямлі, меліся біскупскія кафедры, у гарадах Дэбелт і Анхіял.

Існуюць звесткі, што ў IV стагоддзі Мікіта епіскап Рэмесіянскі ахрысціў бесаў — адно з фракійскіх плямёнаў і для іх перавёў з латыні ўвесь кодэкс Бібліі, вядомы ў крыніцах як Біблія Бесіка. Пра гэта паведамляюць святы Рыгор Ніскі ў 394 годзе, святы Паўліна Ноланскі каля 400 года і ў 396 годзе Святы Блажэнны Еранім. На тэрыторыі Балгарыі ў IV стагоддзі жыў і святы епіскап Ульфіла, духоўны і свецкі кіраўнік готаў. Тут ён перакладаў Свяшчэнныя тэксты на створаную  гоцкую азбуку.

Удзельнікам Першага ўсяленскага сабору, 325 года, быў Пратагон, епіскап Сердзікі (цяперашняя Сафія).

У 865 годзе пры Св. князе Барысе адбываецца ўсеагульнае хрышчэнне балгарскага народа.

Пасля чатырохгадовай уніі з Рымскай царквой, у 870 годзе Балгарская царква стала аўтаномнай у юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата.

У 886 годзе адзін з вучняў Свв. Кірыла і Мяфодзія — Святы Навум стварыў у тагачаснай балгарскай сталіцы Плісцы Праслаўскую кніжную школу. Яна з'яўлялася самым важным літаратурным і культурным цэнтрам Першага Балгарскага царства і ўсіх славянскіх народаў у ІХ — Х стст. У ёй Біблія і свяшчэнныя хрысціянскія кнігі ў першы раз перакладаліся на іншыя мовы, акрамя трох «свяшчэнных» моў, на якіх быў зроблены надпіс на Крыжы Гасподнім — яўрэйскай, грэчаскай і лацінскай. Гэта была зразумелая ўсім тагачасным славянам стараславянскай мовай. Сярод выдатных творцаў школы сустракаюцца імёны Канстанціна Праслаўскага, які напісаў Азбукавую малітву, Чарнарызец Храбр, Іаан Экзарх, Тудар Доксаў, епіскап Рыгор, і, верагодна, і сам цар Сімяон Вялікі і іншыя.

Пры цары Сімяоне І у 919 годзе, на Памесным царкоўным саборы ў Праславе, абвяшчаецца аўтакефалія. Сабор таксама заявіў пра ўзвядзенне Балгарскай царквы ў ранг Патрыярхата. Такі статус Сусветная патрыярхія прызнала толькі ў 927 годзе, у часы спадчынніка Сімяона — Св. цара Пятра 927—969, які быў жанаты на візантыйскай прынцэсе Марыі Лакапін, унучцы імператара Рамана Лакапіна.

Падчас акупацыі Візантыяй Усходняй Балгарыі, Балгарская патрыярхія перанесла свой цэнтр у Дрыстр (цяпер Сілістра), а затым і ў розныя гарады Македоніі.

Пасля поўнага паражэння Балгарыі ў 1018 годзе, імператар Васіль Балгарабойца скасаваў аўтакефалію Балгарскай царквы, зрабіўшы яе архіепархіяй з цэнтрам у Охрыдзе. Першы Охрыдскі архіепіскап быў пастаўлены з балгараў, наступныя ж епіскапы доўгі час былі грэкамі. Да пачатку 18 стагоддзя Охрыдскія архіепіскапы прымаліся ў Султана як прадстаўнікі ўсяго балгарскага народа. Іх епархія ахоплівала і тэрыторыю сучасных Сербіі і Румыніі. У якасці духоўнага правадыра балгараў, Охрыдскія прадстаяцелі часта пасылалі лісты Маскоўскім вялікім князям і царам для фінансавай дапамогі і падтрымкі. Охрыдская балгарская архіепархія была скасавана па патрабаванні Фенерскай патрыярхіі пасля заснавання Іпекскай сербскай архіепархіі.

Пасля паўстання братоў Пятра і Асеня ў 1185 годзе Балгарыя вызвалілася ад візантыйскага панавання і аднавіла царкоўную незалежнасць. У 1204 годзе, пры цары Калаяне, падпісана другая унія з Рымскай курыяй, якая доўжылася да 1235 года, калі Усеправаслаўны сабор у Лампсаку аднавіў статус Тырнаўскай патрыярхіі. У XIV стагоддзі Балгарыя стала цэнтрам ісіхазму, на чале з прападобным Феадосіем Тырнаўскім, патрыярхам Яўфіміем Тырнаўскімі і іх вучнямі.

У канцы XIV стагоддзя Балгарыя апынулася пад уладай асманскіх туркаў і зноў трапіла пад юрысдыкцыю Канстанцінопальскага патрыярхата. Гэты перыяд звязаны са з'яўленнем балгарскіх мучанікаў за веру — Злата Магленская, Анастасій Струміцкі і іншыя.

У XVIII стагоддзі зараджаецца балгарскае нацыянальнае адраджэнне, першым прадстаўніком якога лічыцца іераманах Паісій Хілендарскі. І ў далейшым шматлікія балгарскія «будзіцелі» былі святарамі.

3 красавіка 1860 года, у дзень святога Вялікдня, з амбону балгарскага храма ў Канстанцінопалі епіскап Іларыён (Стаянавіч) замест імя Канстанцінопальскага Патрыярха ўспомніў усё праваслаўнае епіскапства, што азначала аднабаковы выхад Балгарскай Царквы з-пад юрысдыкцыі Патрыярхата.

28 лютага 1870 года быў абвешчаны султанскі фірман аб заснаванні аўтаномнага Балгарскага Экзархата для епархій балгарскіх, а таксама тых епархій, праваслаўныя жыхары якіх у сваёй большасці (дзве траціны) пажадаюць увайсці ў яго юрысдыкцыю пры захаванні кананічнай залежнасці ад Канстанцінопальскага Патрыярха.

Абраны ў лютым 1872 года Экзарх Анфім I, насуперак забароне Патрыярхіі, 11 мая 1872 года правёў у балгарскім храме Канстанцінопаля літургію, падчас якой быў урачыста прачытаны акт аб абвяшчэнні Балгарскай Царквы аўтакефальнай. У адказ, Канстанцінопальскі Патрыяршы Сінод абвясціў Экзарха Анфіма пазбаўленым святарствы, а іншых яго архірэяў-аднадумцаў адлучанымі ад Царквы, што паклала пачатак «грэка-балгарскай схізме». У верасні 1872 года на Саборы ў Канстанцінопалі балгары былі абвінавачаны ў «філетызме» (перавазе нацыянальнага пачатку) і асуджаны як схізматыкі.

21 студзеня 1945 года ў сталічным храме Святой Сафіі пасля трыццацігадовага перапынку быў абраны Экзарх. Ім стаў Сафійскі мітрапаліт Стэфан (Шокаў). 22 лютага таго ж года Канстанцінопальская Патрыярхія выдала томас, які скасаваў схізму паміж Канстанцінопальскай і Балгарскай Цэрквамі.

Урад Айчыннага фронту, які прыйшоў да ўлады ў Балгарыі ў 1944 годзе, пачаў прадпрымаць крокі па абмежаванні ўплыву Царквы на балгарскае грамадства. Ужо ў 1944—1945 гадах было спынена выкладанне асноў веравучэння ў гімназіях і прагімназіях. У маі 1945 года выдадзены дэкрэт-закон аб абавязковым грамадзянскім шлюбе. Аднак асаблівага размаху антыцаркоўная кампанія дасягнула пасля афіцыйнага міжнароднага прызнання ўрада ў 1947 годзе.

У 1953 годзе Балгарская царква стала Патрыярхатам.

У 1992 годзе пры актыўным удзеле палітычнай улады ў Балгарскай царкве пачаўся раскол. Частка іерархаў выступіла супраць Патрыярха Максіма, якога яны вінавацілі ў сувязях з былой камуністычнай уладай, а яго інтранізацыю лічылі некананічнай. Раскольнікі склалі «альтэрнатыўны сінод». Большасць святароў не далучылася расколу, аднак кананічныя іерархі афіцыйна не прызнаваліся дзяржавай, а амаль уся маёмасць царквы, акрамя большасці храмаў, было перададзена ў распараджэнне раскольнікам. У 1996 годзе, які быў Неўракопскі Мітрапаліт Пімен (Энеў) быў абвешчаны альтэрнатыўным Патрыярхам. Групоўка Пімена абвясціла пра кананізацыю іерадыякана Ігнація (Васіла Леўскага).

Для рашэння які склаўся крызісу, у 1998 годзе, у Сафіі, адбыўся Усеправаслаўны Сабор, з удзелам прадстаўнікоў 13 аўтакефальных цэркваў, у тым ліку і сямі Патрыярхаў. У выніку правядзення сабора прадстаўнікі альтэрнатыўнай «Балгарскай Патрыярхіі» заявілі, пра сваё раскаянне і выказалі жаданне вярнуцца да Балгаркай праваслаўнай царквы. Некаторыя прадстаўнікі альтэрнатыўнай царквы не прынеслі пакаяння, але пасля Усеправаслаўнага Сабору іх колькасць і ўплыў значна паменшыліся. У 2003 годзе іерархія Балгарскай царквы атрымала афіцыйную рэгістрацыю і была прызнана дзяржавай. У 2004 годзе раскольніцкія храмы былі перададзены Балгарскай царквы. А ў 2012 годзе раскольніцкі мітрапаліт Сафійскі Інакенцій (Петраў) прынёс пакаянне, што можна лічыць канцом расколу.

 Сучасны стан 
100px|left|Балгарскі крыж
З 4 ліпеня 1971 года па 6 лістапада 2012 года Прадстаяцелем Балгарскай праваслаўнай царквы быў Патрыярх Максім.

Балгарская праваслаўная царква налічвае 15 епархіі: 13 з якіх знаходзяцца ў Балгарыі і 2 замежныя. Тэрыторыя непасрэднай юрысдыкцыі — Балгарыя; мае таксама дзве епархіі для акармлення балгарскай дыяспары ў Еўропе, Паўночнай Амерыцы і Аўстраліі.
У епархіях Балгарскай праваслаўнай царквы налічваецца 2600 прыходаў і служыць больш за 1500 святароў. Акрамя таго, у царквы ёсць 120 дзеючых манастыроў, у якіх пражывае больш за 400 манахаў і манашак. Епіскапат Балгарскай царквы налічвае 22 архірэі.

Рэзідэнцыя Патрыярха Балгарскага — кафедральны сабор у імя Святога дабравернага князя Аляксандра Неўскага, у Сафіі.

У Балгарыі дзейнічаюць 2 семінарыі (Плоўдзіўская духоўная семінарыя і Сафійская духоўная семінарыя) і багаслоўскія факультэты ў Сафійскім універсітэце і Свята-Кірыла-Мяфодзіеўскім універсітэце ў Вяліка-Тырнаве. На Афоне знаходзіцца балгарскі манастыр — Зограф.

Колькасць вернікаў — 8 млн чалавек (пераважная большасць — балгары).

У літургічным жыцці прытрымліваецца новаюліянскага календара (з 1968 года).

 Епархіі Балгарскай праваслаўнай царквыНазвы епархіі ўзяты з Праваслаўе. БГ і з сайта Балгарскай епархій у Заходняй і Сярэдняй Еўропе. 

 Балгарыя 
Назва епархііКафедраАрхірэйскія намесніцтвыКіруючы архірэй Сафійская епархія Сафія Самакаў, Іхціман, Дупніца, Радамір, Кюстэндзіл, Трын і Годзеч Неафіт (Дзімітраў) Варненская і Вялікапраслаўская епархія Варна Шумны, Правадзія, Добрыч і Тырговіштэ Іаан (Іванаў)'' Велікатырнаўская епархія Вяліка-Тырнава Свіштоў, Горна-Арахавіца, Габрава, Алена, Сяўліева, Нікопал, Дранава і Паўлікені Рыгор (Стэфанаў) Відзінская епархія Відзін Крышан, Бярковіца, Кула і Белаградчык Даметыян (Тапузліеў) Врачанская епархія Враца Бяла-Слаціна і Арахава Калінік (Аляксандраў) Дарастольская епархія Сілістра Дулава і Тэрвел Амвросій (Парашкеваў) Лавецкая епархія Лавеч Пірдоп, Боцеўград, Тэцевен і Траян Гаўрыіл (Дзінеў) Неўракопская епархія Гоцэ-Дзелчаў Благоеўград, Разлог, Санданскі і Петрыч Серафім (Дзінкаў) Плевенская епархія Плевен Лукавіт Ігнацій (Дзімаў) Плоўдзіўская епархія Плоўдзіў Пазарджык, Асенаўград, Хаскава, Карлава, Панагюрыштэ, Пештэра, Смолян і Івайлаўград Мікалай (Севасціянаў) Русенская епархія Русэ Разград, Тутракан і Попава Навум (Дзімітраў) Слівенская епархія Слівен Бургас, Ямбал, Карнабат, Елхава, Коцел і Малка-Тырнава Іаанікій (Недзелчаў) Старазагорская епархія Стара-Загора Казанлык, Чырпан, Нова-Загора, Свіленград і Харманлі Галактыён (Табакаў)

 Замежныя епархіі 
Назва епархііКафедраАрхірэйскія намесніцтвыКіруючы архірэй Балгарская праваслаўная епархія ў ЗША, Канадзе і Аўстраліі Нью-Ёрк Таронта і Мельбурн Іосіф (Босакаў) Балгарская праваслаўная епархія ў Заходняй і Сярэдняй Еўропе Берлін Будапешт, Берлін, Стакгольм, Лондан, Барселона, Рым Антоній (Міхалеў)

 Заўвагі 

 Крыніцы 

 Літаратура 

 Spinca, M. A. History of Christianity in the Balkans. Chicago, 1933.
 Събев, Тодор. Самостойна народностна църква в Средновековна България. София, Синодално издателство, 1987; фотот. изд. Велико Търново, Фабер, 2003.

 Снегаров, Ив. История на Охридската архиепископия. Т. 1-2. Фотот. изд. София, Изд. БАН, 1995; http://knigite.abv.bg/is/index.html .
 Николова, Б. Устройство и управление на Българската православна църква (IX—XV в.). София, 1997.
 Николова, Бистра. Неравният път на признанието. Канонично положение на Българската църква през Средновековието. София, Гутенберг, 2001.
 Николова, Бистра. Православните църкви през българското средновековие IX—XIV в. София, Изд. БАН, 2002.
 Бойкикева, К.-А. Болгарская православная церковь. Исторический очерк. С., Любомъдрие, 2005.
 Николов, А. Место и роль Болгарии в средневековой полемике православного Востока против католического Запада (на основе славянских переводных и оригинальных текстов XI—XIV вв.) — В: XVIII Ежегодная богословская конференция Православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета. Т. 1. Москва, 2008, 123—127
 Шкаровский М. В. Болгарская Православная Церковь в годы Второй мировой войны // Вестник церковной истории. 2009. № 3-4(15-16). С. 266—304.

 Спасылкі 
 Афіцыйны сайт Балгарскай Праваслаўнай царквы