Новая зорка

Новыя зоркі, у астранамічнай літаратуры звычайна проста «новыя» ( [адз. лік],  [мн. лік]) — зоркі, свяцільнасць якіх раптоўна павялічваецца ў ~10³—106 разоў (у сярэднім павелічэнне свяцільнасці — у ~104, бляску — на ~12 зорных велічынь).

 Назіраныя характарыстыкі зорак 
Па класіфікацыі Моргана — Кінана (гарвардская класіфікацыя), новая адносіцца да тыпу Q.

 Механізм успышкі 
Усе новыя зоркі (як і новападобныя і катаклізмічныя пераменныя) з’яўляюцца цеснымі падвойнымі сістэмамі, якія складаюцца з белага карліка і зоркі-кампаньёна, якая размешчанай на галоўнай паслядоўнасці, або дасягнула падчас эвалюцыі стадыі чырвонага гіганта і запоўніла сваю поласць Роша. У такіх сістэмах адбываецца перацяканне рэчыва вонкавых слаёў зоркі-кампаньёна на белы карлік праз наваколлі пункты Лагранжа L1, рэчыва, якое перацякае, утварае вакол белага карліка акрэцыйны дыск, хуткасць акрэцыі на белы карлік пастаянная і вызначаецца параметрамі зоркі-кампаньёна і адносінамі мас зорак-кампанентаў падвойнай сістэмы; склад газу, які падае на белы карлік, тыповы для вонкавых слаёў чырвоных гігантаў і зорак галоўнай паслядоўнасці — больш за 90 % вадароду.

Белыя карлікі ўяўляюць сабой «выгаралыя» ядры чырвоных гігантаў, якія падчас эвалюцыі скінулі сваю абалонку; іх склад залежыць ад масы зыходнай зоркі: эвалюцыя менш масіўных зорак вядзе да геліевых белых карлікаў, у выніку эвалюцыі зорак з большай масай, у ядры якіх ішла трайная геліевая рэакцыя, утвараюцца вугляродныя белыя карлікі. У любым выпадку для развіцця ўспышкі новай ключавымі з’яўляюцца два фактары: вельмі нізкае ўтрыманне вадароду і выраджаны стан рэчыва белага карліка.

Газ пры акрэцыі накопліваецца на паверхні белага карліка, утвараючы ўзбагачаны вадародам слой, з-за вельмі высокага паскарэння вольнага падзення на паверхні белага карліка (~106 м/с²) гэты слой знаходзіцца ў выраджаным стане і дадаткова разаграваецца патокам з акрэцыйнага дыска, хуткасць падзення якога складае ~1000 км/с. Па меры накаплення вадароду ў паверхневым слоі і павышэнні яго тэмпературы ва ўзбагачаным вадародам слоі адбываюцца тэрмаядзерныя рэакцыі CNO-цыклу, гэтаму спрыяе і пранікненне ў выраджаны паверхневы слой вугляроду з ніжэйшых слаёў белага карліка. У нявыраджаных умовах энергавыдзяленне тэрмаядзерных рэакцый, што адбываюцца ў рэчыве, прыводзіць да павышэння тэмпературы і да росту ціску, і, адпаведна, пашырэнню, паніжэнню шчыльнасці і зніжэнню хуткасці ядзерных рэакцый (прапарцыйнай шчыльнасці і тэмпературы) — гэта значыць усталяванню самарэгулявальнай гідрастатычнай раўнавагі, як гэта адбываецца ў нетрах зорак галоўнай паслядоўнасці. Аднак асаблівасцю нерэлятывісцкага выраджанага газу з’яўляецца вельмі слабая залежнасць ціску ад тэмпературы: . Вынікам з’яўляецца выбуховападобнае паскарэнне рэакцый тэрмаядзернага сінтэзу ў багатай вадародам абалонцы, тэмпература рэзка ўзрастае да зняцца выраджэння пры такой шчыльнасці, і фарміруецца ўдарная хваля, якая скідвае верхні слой вадароднай абалонкі белага карліка ў навакольную прастору. Такое выбуховае нарастанне хуткасці тэрмаядзерных рэакцый у выраджаным зорным рэчыве з’яўляецца досыць тыповай з’явай: падобную прыроду маюць геліевыя ўспышкі чырвоных гігантаў і вугляродная дэтанацыя ў выраджаных ядрах масіўных зорак і масіўных белых карлікаў пры перавышэнні мяжы Чандрасекара.

Неўзабаве пасля ўспышкі пачынаецца новы цыкл акрэцыі на белы карлік і накаплення вадароднага слоя і, праз некаторы час, вызначаная тэмпамі акрэцыі і ўласцівасцямі белага карліка, успышка паўтараецца. Інтэрвал паміж успышкамі складае ад дзясяткаў гадоў у паўторных новых да тысяч гадоў у класічных новых зорак.

 Гістарычнае значэнне 
Пры назіранні за звышновай SN 1572 у сузор’і Касіяпея астраном Ціха Брагэ напісаў гэта ў сваіх запісах як пра новую зорку (ад ), даўшы тым самым нараджэнне тэрміну новая. У сваіх працах ён сцвярджаў, што з прычыны таго, што рух блізкіх аб’ектаў павінен быць прыкметны адносна нерухомых зорак, то новая павінна знаходзіцца вельмі далёка.

 Гісторыя даследаванняў 
За 2200 гадоў (532 г. да н.э. — 1690 г. н.э.) у кітайскіх і японскіх летапісах было выяўлена каля 90 успышак новых. Пасля вынаходства тэлескопа (1609 г.) і да ўспышкі Эта Кіля (1843 г.) еўрапейскія навукоўцы заўважылі ўсяго 5 успышак новых зорак. З другой паловы XIX стагоддзя ўспышкі новых звычайна адкрывалі штогод. Уільям Хагінс у 1866 годзе ўпершыню выканаў спектраскапічныя назіранні новай зоркі (новай Паўночнай Кароны 1866) і выявіў наяўнасць вакол яе газавай абалонкі, якая свеціцца ў лініях вадароду. У XX стагоддзі было толькі 5 гадоў, на працягу якіх не было заўважана ніводнай успышкі новых: 1908, 1911, 1923, 1965 і 1966 года. У XXI стагоддзі традыцыйна за год адкрываецца да 10 успышак новых. Бляск большасці новых перавышае 12 зор. вел., але рэдка апыняецца вышэй за 6 зор. вел. У гэты момант прафесійнымі астраномамі рэалізуецца праект «E-Nova Project» па ўсехвалевым даследаванні ўспышак новых зоракСайт праекта «E-Nova Project». Аматары астраноміі таксама актыўна назіраюць гэты тып аб’ектаўСпектральныя назіранні ўспышак новых зорак (французскі аматар астраноміі).

 Новыя як індыкатары адлегласці 
Новыя маюць добрыя шанцы быць выкарыстанымі ў якасці стандартных свечак. Хай, да прыкладу, размеркаванне яе абсалютнай зорнай велічыні бімадальна, з асноўнай вяршыняй у −7,5 і меншай у −8,8. Акрамя таго, абсалютная зорная велічыня новай застаецца прыблізна аднолькавай (-5,5) каля 15 дзён пасля выбуху. Вызначэнне адлегласцей галактык і скопішчаў галактык пры дапамозе новых даюць такую ж дакладнасць, як і пры выкарыстанні цэфеід.

 Наменклатура, тыпы і класіфікацыя новых зорак 
Да 1925 г. новыя зоркі называліся ў адпаведнасці з наменклатурай пераменных зорак Фрыдрыха Аргеландэра 1862 года, гэта значыць імя складалася з літарнага індэкса, які адпавядае парадку іх адкрыцця ў сузор’і, і назвы сузор’я. Так, напрыклад, у гэтай наменклатуры новая 1901 года ў сузор’і Персея пазначалася як GK Per. З 1925 года новыя называюцца як пераменныя зоркі, гэта значыць індэксам V, парадкавым нумарам адкрыцця ў сузор’і і назвай сузор’я: так, напрыклад, новая 1975 года ў сузор’і Лебедзя пазначаецца як V1500 Cyg.

Непацверджаныя новыя пазначаюць літарамі PNV () з нябеснымі каардынатамі ў фармаце: Jhhmmssss+ddmmsss.

Новыя зоркі з’яўляюцца падкласам катаклізмічных пераменных зорак (, абр. CV). Вылучаюць класічныя новыя з вялікім перыядам паміж успышкамі і паўторныя новыя з адносна частай паўтаральнасцю ўспышак.
 Na — хуткія новыя, англ. rapid novae, прадстаўнік GK Per
 Nb — павольныя новыя, англ. slow novae
 Nc — лімітава павольныя новыя, англ. extremely slow novae, прадстаўнік RT Ser
 NR — паўторныя новыя, англ. recurrent novae.

 Новыя ярчэйшыя за 6 зор. вел., пачынаючы з 1890 

Год  Новая  Максімальны бляск1891T Aurigae3,81898V1059 Sagittarii4,51899V606 Aquilae5,51901GK Persei0,21910Nova Lacertae 19104,61912Nova Geminorum 19123,51918V603 Aquilae −1,81920Nova Cygni 19202,01925RR Pictoris1,21934DQ Herculis1,41936CP Lacertae2,11939BT Monocerotis4,51942CP Puppis0,31950DK Lacertae5,01960V446 Herculis2,81963V533 Herculis31970FH Serpentis41975V1500 Cygni2,01984QU Vulpeculae5,21986V842 Centauri4,61991V838 Herculis5,01992V1974 Cygni4,21999V1494 Aquilae5,031999V382 Velorum2,62007V1280 Scorpii3,752013V339 Дэльфіна4,32013Новая Цэнтаўра 20133,5

 Паўторныя новыя 

Паўторныя новыя — клас новых зорак, якія назіраліся ў некалькіх магутных успышках з інтэрвалам паміж успышкамі ў некалькі дзясяткаў гадоў, пры якіх яркасць зоркі павялічваецца ў сярэднім на 10m

 Цікавыя новыя 
 DM Ліры (карлікавая новая)
 A0620-00 (першая адкрытая рэнтгенаўская новая, магчыма паўторная)

 Гл. таксама 
 Катаклізмічныя пераменныя
 Звышновая
 Падвойная зорка

 Крыніцы 

 Літаратура 
 . Новые и сверхновые звезды. М., 1985
 . Основные физические характеристики катаклизмических звезд. ГАИШ, 1999
 Zeilik, Michael. Conceptual Astronomy New York: John Wiley & Sons, Inc., 1993.
 Alloin, D., and W. Gieren, eds. Lecture Notes: Stellar Candles for the Extragalactic Distance Scale. Robert Gilmozzi and Massimo Della Valle, «Novae as Distance Indicators», pp. 229–241. Berlin: Springer, 2003.

 Дадатак 
 Па класіфікацыі Моргана-Кінана (гарвардская класіфікацыя), новая адносіцца да тыпу Q.

 Спасылкі 

 Новыя зоркі // Астранет
 Спіс успышак Новых з 1678 года 
 Старонка Паўторных Новых
 Класіфікацыя ўспышак Новых (на аснове аналізу 93 крывых бляску)
 Класіфікацыя Новых па спектрах
 Класіфікацыя ўспышак Новых // AAVSO 
 Падрабязны артыкул на AAVSO пра Новыя зоркі

Катэгорыя:Астрафізіка
Катэгорыя:Новыя
Катэгорыя:Пераменныя зоркі